Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyotida islomning o‘rni - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	122.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyotida islomning o‘rni

Купить

Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyotida islomning o‘rni
MUNDARIJA :
KIRISH………………………………………………………………. 3-6
I BOB JANUBI-SHARQIY OSIYOGA ISLOMNING KIRIB
BORISHI
1.1. Janubi-Sharqiy Osiyoda islomning tarqalishi ................... 7-16
1.2. Dastlabki musulmon davlatlari ......................................... 16-20
II BOB JANUBI-SHARQIY OSIYONING MUSTAQIL
DAVLATLARI VA ISLOM (XX asrning ikkinchi
yarmi)
2.1. Indoneziya mustaqil taraqqiyot yo‘li jarayonida diniy
siyosat va islom ..................................... ………………….. 20-29
2.2. Malayziya davlatchiligi taraqqiyotida islom omili ...... ... 29-31
2.3. Bruney siyosiy hayotida din omili va islom ..................... 31-40
2.4. Kam sonli musulmon mamlakatlari davlatchiligida
islom omili ......................................................................... 40-45
III BOB “JANUBI-SHARQIY OSIYO MAMLAKATLARI
TARAQQIYOTIDA ISLOMNING O‘RNI”
MAVZUSINING PEDAGOGIK ISHLANMASI
3.1. Mavzuning ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyati ..... ……… 45-52
3.2. Mavzuni interfaol metodlar yordamida o‘qitishni
tashkil etish .................... …………………………………. 52-66
XULOSA ……………………………………………………………… 66-68
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ ………………. 68-71
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi shiddat bilan rivojlanib borayotgan dunyoda
aholi sonining tez sur’atlarda o‘sib borishi dunyodagi asosiy bo‘lgan yirik dinlarning
ham qamrovining kengayishiga olib kelmoqda. Vaqtlar o‘tishi natijasida yangi din
hisoblangan islomga e’tiqod qiluvchilar soni ortib bormoqda. Dastlab bunga harbiy
yurishlar sabab bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik mamlakatlar o‘rtasidagi-savdo iqtisodiy
aloqalarning rivojlanishi va islom diniga e’tiqod qiluvchi mamlakatlardagi aholi
demografiyasining oshishi bunga asosiy sabablardan hisoblanadi. Islom dini o‘rta
asrlarda dunyoning juda katta qismiga tarqaldi. Xususan, Janubi-Sharqiy Osiyo ham
bu jarayonlardan chetda qolmadi. Islom diniga eng ko‘p aholisi e’tiqod qiluvchi
davlatlardan birini biz Indoneziya deb biladigan bo‘lsak (200 mlndan ortiq), islom
dinining bu arxipelagga kirib kelishi va keng tarqalishi IX-XVI asrlarga to‘g‘ri keladi.
Bu tarixiy jarrayonlarga savdogarlar, sayyohlar, tasavvuf namoyondalari ham ta’sir
o‘tkazgan deyishimiz mumkin. Bu hududlardagi mahalliy aholi islomgacha asosan
buddaviylik, hinduiylik, konfutsiylik va boshqa turli mahalliy ko‘pxudolik dinlariga
e’tiqod qilganlar. Islom dinining Janubi-sharqiy Osiyo mintaqasiga kirib kelishi va
hududning asosiy e’tiqodiy dinlaridan biriga aylanishi bir necha asr davom etgan.
Yevrosiyo qit ’ asining janubi-sharqiy qismidagi Hindi-xitoy yarim orolida va qo‘shni
Malayya arxipelagi orollarida o‘ziga xos madaniyatga ega bo‘lgan turli elatlar
yashaydi. Taxminan 4,6 mln. km 2
territoriyada hozirda bir necha yirik mustaqil
davlatlar jo ylashgan. Uning aholisi 324 milliondan ortiq. Eng katta yarim orol
(jahonda maydoni jihatidan uchinchi o‘rinda) hisoblangan Hindi - xitoydagi Vietnam
(53 mln.), Laos (3,7 mln.), Kambodja Xalq Respublikasi (4,5 mln.), Birma (32,6
mln.) va Tayland qirolligi (46 mln.) joylashgan. 15 mingdan ortiq orollardan tashkil
topgan Malayya arxipelagida esa katta hududni egallagan Indoneziya (148 mln.) va
Filippin (45 mln.) Respublikalari, Malayziya Federatsiyasi (13,5 mln.), Singapur
Respublikasi (2,4 mln.) kabi davlatlar mavjud. Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqasining
o‘ziga xos o‘tmishi, uning hududida ko‘plab davlat birlashmalarining tashkil topishi
2

va taraqqiy etganligi, bu yerda sodir bo‘lgan migratsion jarayonlarning jahon
tarixidagi ahamiyati turli mamlakat tarixchilarining katta qiziqishiga sabab
bo‘lmoqda. Ushbu bitiruv ishda mintaqaga islom dinining kirib kelishi va tarqalishi
yuzasidan olimlarning qarashlari, hududdagi dastlabki musulmon davlatlari, bu
davlatlarning paydo bo‘lishi va davlatchilik shakllarining rivojlanishida islomning
o‘rni va qolaversa biz bunday mavzularni nafaqat ta’lim tizimi, balki tarixga
qiziquvchi har qanday shaxsga tushunarli qilib yetkazib berishda qanday interfaol
usullardan foydalanishimiz mumkinligi haqida so‘z boradi.
Mavzuning o‘rganilish darajasi: Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqasida o‘tgan
asrdan beri turli sohalarda ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Bu arxeologik
izlanishlardan tortib etnograf va lingvistlar qolaversa, dinshunos va islomshunoslarni
ham qamrab olishi mumkin. Sababi bu hududda bir necha 10 ming yillardan beri
insoniyatning yashab kelayotganligi har qanday kishini qiziqttirishii tabiiy. Birgina
misol Indoneziyaning Yava orolidan topilgan qadimgi pitekantrop odam suyak
qoldiqlari bunga yaqqol misoldir. Dunyoning boshqa mamlakatlaridan farqli ravishda
Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqasiga islomning kirib kelishi nisbatan tinch va hech bir
urushlarsiz kechganligi nafaqat dinshunos olimlar balki tarixchi va
siyosatshunoslarning ham diqqat markazida bo‘lib kelayotganligi bu mavzuning
ahamiyatini ko‘rsatib beradi. Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqasida islomning tarqalishi
va rivojlanishi borasidagi ilmiy izlanishlar horijda yetarlicha topiladi va hozirgi kunda
ham bu davom etib kelmoqda. Rus olimlaridan Komarov.I.I, Kotkina.O, Ionova.A.I,
Shumovskiy.T.A, Berzin.E.O, Shpajnikov.G.A, ingliz olimlaridan Xoll.D.J,
Peter.G.Riddel, qolaversa o‘zbekistonlik olimlardan Nizomiddinov.N,
Xolmuminov.F, O‘sarov.S va yana bir qator olimlar shu mavzu atrofida izlanishlar
olib borgan va bormoqda. Qolaversa, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqotlar
markazi va Imom Moturidiy xalqaro ilmiy tadqiqotlar markazi yetakchi olim va
izlanuvchilaritomonidan ham mintaqa dinshunos va tarixchilari bilan hamkorlikda
konferensiya va davra suhbatlari muntazam tashkil etilmoqda.
3

Tadqiqotning maqsadi: Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqasiga islom dinining
kirib kelishi va rivojlanishi, davlatchilik shakllarining paydo bo‘lishda islom dinining
o‘rni va bu borada olib borilgan ilmiy tadqiqotlarni tahliliy o‘rganib, manbalar orqali
yoritish.
Tadqiqotning vazifalari:
- Bizgacha yetib kelgan yozma manbalar va ilmiy tadqiqotlarda keltirilgan
ma’lumotlarni tahlil qilish;
-Mintaqa aholisi va ular e’tiqod qiladigan dinlar haqida ma’lumot berish;
-Hududga islomdinining kirib kelishi va rivojlanish imkoniyatlarini tahlil
qilish;
-Umumiy o‘rta ta’lim va oliy ta’lim muassasalarida bu mavzuni yoritishning
qiyosiy metodologik tahlil qilish va interfaol metodlardan foydalanishdan iborat.
Tadqiqotning obyekti va predmeti: Tadqiqotning obyektini asosan Janubi-
Sharqiy Osiyo mamlakatlarida yashab kelayotgan turli millat va elatlarining qadimgi
va hozirgi rivojlanish jarayonlarida islomning o‘rnini manba va adabiyotlar orqali
yoritish tashkil qiladi. Uning predmeti esa o‘rganilgan manba va ilmiy tadqiqotlarni
tavsiflash orqali mintaqa xalqlari tarixi va diniy e’tiqodlarini tahlil qilish kabilar
tashkil etadi.
Tadqiqot mazmun mohiyatini ochib berishda, tarixiy haqiqat va xolislik nuqtai-
nazaridan yondashilgan. Bunda jahon va yurtimizdagi taniqli tarixchi olimlarning
tadqiqotlar va ularda ilgari surilgan ilmiy farazlarga tayanilgan.
BMI ni yoritishning metodlari: Mazkur mavzuni o‘rganishda avvalo,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning milliy davlatchilik
tarixi, mamlakat taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlari, milliy ma’naviyatni
yuksaltirishga qaratilgan tashqi siyosat masalalari keng va har tomonlama yoritib
berilgan asarlariga va xalqaro tashkilotlar doirasida O‘zbekiston yondoshuvi
yuzasidan so‘zlagan nutqlariga tayanildi. Prezidentning tarixni o‘rganishda aniq va
real voqealarga tayanish kerak, degan fikrlari asosida mavzu ilmiy-metodologik
4

me'yorlar doirasida yoritishga harakat qilindi. Bu borada O'zbekiston Respublikasi
Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning asarlaridagi nazariy yondashuvlar ishning
metodologik asosi qilib olindi. Xususan " Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va
shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak 1
:”, "
Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. 2
”, " kabi
asarlaridan, bundan tashqari O'zbekistonda mustaqillik yillari chop etilgan ilmiy
asarlar hamda davriy matbuot nashrlaridan ham keng foydalanildi. Mavzuni o‘rganish
va tahlil qilishda tarixiy-falsafiy uslublardan, ya’ni tahlil qilish, taqqoslash,
umumlashtirish, qiyosiy solishtirma va xronologik uslublardan foydalanilgan.
BMI ning tuzilishi va hajmi: Ushbu Bitiruv-malakaviy ish kirish, 3 bob,
xulosa, foydalanilgan manba va adabiyotlardan iborat. Tadqiqotning birinchi bobida
Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlariga islomning kirib kelishi va bu hududlarda
dinning yoyilishi, dastlabki davrlarda yirik musulmon davlatlarining vujudga kelishi
va rivojlanishi haqida ma’lumotlar keltiriladi
Tadqiqotning ikkinchi bobida XX asrga kelib bu hududda vujudga kelgan
mustaqil davlatlar, jumladan Indoneziya, Malayziya, Bruney va boshqa kam sonli
musulmon davlatlarining taraqqiyotida islomning rolini atroflicha yoritib beriladi.
Uchinchi bobda esa ushbu mavzuning pedagogik ishlanmasi keltirilgan.

1
Mirziyoyev, Shavkat Miromonovich. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar
faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak”. 2017 yil14 yanvar Sh.M. Mirziyoyev.– Toshkent: O‘zbekiston, 2017. –
104b
2
Mirziyoyev, Shavkat Miromonovich. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz”./Sh.M.Mirziyoev. – Toshkent: : “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b.
5

I BOB. JANUBI-SHARQIY OSIYOGA ISLOMNING KIRIB BORISHI
1.1 Janubi-Sharqiy Osiyoda islomning tarqalishi
Arxeologik ma'lumotlar Malayya arxipelagidagi, hozirgi Indo neziya hududiga
Janubi-Sharqiy Osiyoliklarning migratsiyasi yuqori paleolit davridan boshlanganligi
taxmin qilinadi. Miloddan avvalgi VIII ming yillikdayoq ushbu mintaqada
dehqonchilik paydo bo‘lgan. Bu hududlarda yashovchi aholi, avstroosiyo (Mon-
Kxmer)lar va Avstroneziya xalqlariga (malayaliklar, yavaliklar) bo‘linadi. Xo‘jalik
taraqqiyoti natijasida miloddan avvalgi I ming yillik boshlarida Chekong (Qizil
daryo) havzasida Shimoliy-Sharqiy Hindixitoy yarim oroli shimolida Dongshon
sivilizatsiyasi shakllandi 3
. Bu madaniyatni Lakvet (Avstroosiyo tilida so‘zlashgan)lar
yaratganlar. Dongshon madaniyati xalqlari turli-tuman manzaralarni idishlar, qurol-
yarog‘larga tushirganlar. Bular asosan jangchilar, diniy marosimlar, qushlar tasviri
bo‘lib, ayniqsa, Oqqush tasviri, harbiy jangchilarga ishora bo‘lgan, kemalar va urush
tavsirlarida oddiy askarlar va zobitlarning aniq aks etganini ko‘rish mumkin.
So‘nggi demografik ma’lumotlarga qaraganda, yer yuzi aholisining 1.57
mlrddan oshiqroq aholisini islom diniga e’tiqod qiladiganlar tashkil qiladi. Shulardan
18% i arab davlatlari, 62% Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqasida istiqomat qiladi.
Mintaqaning eng yirik davlatlaridan biri bo‘lgan Indoneziya islom diniga e’tiqod
qiluvchilar soni bo‘yicha (200 mlndan ortiq) dunyoda yetakchi o‘rinlarda turadi 4
.
Aytish joizki, 1963-yilda Sumatra shimolidagi Medan shahrida “Indoneziyada
islom dinining tarqalish muammolari” mavzusiga bag‘ishlangan seminarda islom
dinining mamlakatga kirib kelishi ilk islom davriga bog ‘liqligi haqidagi qarash qabul
qilindi. Shu yo‘nalishda izlanish olib borgan rossiyalik tadqiqotchi O. Kotkina
seminar ma’lumotlariga tayanib mamlakatda islomning tarqalish jarayonini ikki
bosqichga bo‘ladi:
3
Всемирная история. Т.3. М.1955.-С. 389-390.
4
Комаров.И.И. Мусульмане в Юго-Восточной Азии. http :// www . vatanym . ru /? an = vs 110_ mp 1
6

Birinchi bosqich VII asr boshlari-XIII asr oxitrlarigacha bolgan davrni o‘z
ichiga olgan, o‘ziga xos o‘tish(inkubatsion) bosqichi bo‘lib, bunda mahalliy aholi
asosan diniy ta’limoti va etik-falsafiy tizimi bilan tanishgan.
XIII asr oxiridan bugungi kungacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga olgan ikkinchi
bosqichda Indoneziya aholisi ommaviy tarzda islom dinini qabul qila boshlagan 5
.
Janubi-Sharqiy Osiyoga islomning kirib kelishi nisbatan tinch kechdi. Bu
jarayon bir necha o‘n va hatto yuz yilliklarga cho‘zildi. Islom davlatlari – xalifaliklar
vujudga kelgan o‘sha davrda arab qo‘shinlari bu yerlarga kelmagan bo‘lsalarda,
birinchi arab savdogar aholi punktlari bu mintaqada VII-VIII asrlardayoq paydo
bo‘lgan edi. Bunday punktlar Arabiston yarim orolini Uzoq Sharq va Janubiy Osiyo
bilan bog‘laydigan serqatnov dengiz yo‘llari bo‘ylab paydo bo‘ldilar. Aynan ana
o‘shalar islom dinini mazkur o‘lkalarda tarqatdilar. Ko‘zga ko‘ringan g‘arb
islomshunoslari bu mintaqaga islomni olib kirishda faqat arablargina rol o‘ynadilar
degan fikrni tanqid qilib, bu ishda hind, fors va hatto xitoyliklarning xizmatlari katta
bo‘lganligini ta'kidlaganlar. Ular mazkur mintaqaning turli burchaklarida asos solgan
savdo markazlarining ko‘pchiligi hozirgi kungacha mavjud bo‘lib, ular diniy faoliyat
markazlari sifatida mahalliy musulmonlarni tashqi islom olami bilan bog‘lab turadi.
Yaqin Sharqdan Hind okeanibo‘ylab Xitoyga boradigan dengiz savdo yo‘li aynan
Malayya arxipelagi orollaridan (bugungi Indoneziya va Malayziya davlatlari hududi)
o‘tgan. O‘sha vaqtlarda xalqaro savdodagi zarurat tufayli musulmon savdogarlari
keng tijorat ishlarini olib borgan joylarda manzilgohlar tashkil etganlar. Mazkur
manzilgohlar avvalo, o‘sha hududdagi “xorij” savdo-sotig‘ining markazi sifatida
xizmat ko‘rsatgan bo‘lsa, ikkinchidan madaniy va ma’naviy targ‘ibot maskani
bo‘lgan. Mazkur mintaqada VII-VIII asrlardayoq arab savdo manzilgohlarining
vujudga kelishi haqida islomshunos olima A.I.Ionova shunday deydi: “bunday savdo
manzilgohlari Uzoq Sharq va Janubiy Osiyoni Arabiston yarim oroli bilan
bog‘laydigan dengiz yo‘lida ham tashkil etilib, aynan ular Janubiy-Sharqiy Osiyoda
5
Коткина О. История зарождения ислам в Индонезии. // http :// abna . ir / data . asp ? lang =4& Id =244738 04.11.2011
7

islom dini tarqalishining dastlabki o‘choqlari bo‘lgan” 6
. Xitoy manbalarida
keltirilishicha, Indoneziyadagi shunday arab manzilgohlari 674-yilda Sharqiy
Sumatrada mavjud bo‘lgan 7
.
Dastlab Nusantara (“Orollar dunyosi”- Malayya arxipelagining nazmiy nomi)ga
kelgan arab savdogarlarining port shaharlarga kirishi va savdo qilishiga qarshilik
ko‘rsatilmaganiga qaramay, ularning bu yerda doimiy o‘rnashishiga ruxsat
berilmagan. Bu taqiqni arab savdogarlari nikohi mut’a, ya’ni vaqtinchalik nikoh
yordamida bartaraf eta olishgan. Buning oqibatida har bir sohilbo‘yi shaharlarda
ularning oilasi va yashash joyi vujudga kelgan. Yuqoridagi ma’lumotlarga tayangan
holda, Malayya arxipelagiga islom dini va musulmonlarning kirib kelishi VII-VIII
asrlarga borib taqalgan,degan xulosaga kelish mumkin 8
.
IX asrga kelib Sumatraning shimoliy qirg‘oqbo‘yi va Malakka yarimoroliga
musulmonlarning kelishi ko‘paygan. Olimlar bu jarayonning asosiy sabablatridan biri
sifatida 842-845-yillarda Xitoydan musulmon, xristian va zardushtiylarning
quvilishini ko‘rsatadilar. Jumladan, 879-yilda Xitoyda Xuan Chao boshchiligidagi
dehqonlar qo‘zg‘aloni hamda Guanchjouga uyushtirilgan hujum natjasida shaharda
yuzasidan joylashgan 120 ming musulmon, xristian, zardushtiy va boshqa din
vakillari qatl qilingan 9
. Bu ham ma’lum darajada Xitoyda qo‘nim topgan
musulmonlarning mamlakatdan chiqib ketishi va eng yaqin mintaqa-Janubi-Sharqiy
Osiyoda joylashuviga olib kelgan.
Arab xalifaligining zaiflashuvi natijasida qator hududlar qo‘ldan boy berilishiga
qaramay, arab savdogarlarining xalqaro savdodagi faoliyati davom etdi, bu savdolarda
arablar bilan birga arab bo‘lmagan musulmon savdogarlar ham birdek ishtirok eta
boshlagan. Bir vaqtlar arab savdogarlari tomonidan tashkil etilgan savdo maskanlari
uzoq vaqtlar yagona din negizida arab va arab bo‘lmagan musulmon savdogarlari
6
Ионова А.И. Ислам в Юго-Восточной Азии: проблемь современной идейной еволюции. –М.Наука.1981.-С.15.
7
Ионова А.И. Ислам в Юго-Восточной Азии: проблемь современной идейной еволюции. –М.Наука.1981.-С.15.
8
С.Ўсаров. Индонезияда ислом динининг тарқалиши.Илмий-Тахлилий Ахборот. Т.”Тошкент ислом
университети” НМБ.2012.10.
9
Шумовский Т.А. Арабь и море. –М.Наука.1970.-С.161.
8

uchun umumiy manzilgoh vazifasini o‘tagan. Undan tashqari ushbu manzilgohlar
diniy faollik markazi va boshqa hududlardagi ”islom dunyosi” haqidagi
ma’lumotlarni mahalliy musulmon aholiga yetkazish vositachisi bo‘lgan, deb
hisoblovchi A.I.Ionova: ”Mintaqada islom dinining tarqalishini faqatgina arab
savdogarlari qo‘li bilan amalga oshirilgan degan xulosaga kelmaslik kerak, bu
jarayonda arab bo‘lmaganlar ham, xususan Hindiston, Fors va hatto Xitoydan
chiqqanlar ham ishtirok etgan”,-degan xulosaga keladi. Olimaning keltirishicha,
Indoneziyaga islom dini Hindiston orqali kirib kelgan, degan fikrni asosan g‘arblik
islomshunos va indonezshunos olimlar ilgari sursalar, mahalliy tarixchilar hududga
islom arablar tomonidan olib kirilgan, degan g‘oyani ilgari suradilar. Ammo har ikki
qarash tarafdorlari ham islomning Indoneziyaga kirib kelishida asosan
Xadramautdagi(Arabiston yarim oroli janubidagi tarixiy hudud) arablar hamda
Gujarotning ta’siri katta bo‘lgani borasida yakdil fikrdalar.
Savdo-sotiqning jadallik bilan rivojlanishi natijasida Malayya arxipelagidagi
portlar YaqinSharq va Xitoyni savdo yo‘lida bog‘lovchi muhim markazga aylandi. Bu
yerda qo‘nim topgan musulmon savdogarlarining ta’sirida esa bandargohlarda
istiqomat qiluvchi aholi orasida yangi dain tarqala boshladi. XII asrga kelib
Nusantarada mahalliy islom jamoasi shakllana boshladi. Mintaqadagi islom o‘rta
asrlarda Arabistonda mavjud bo‘lgan islom ko‘rinishidan farq qilib, unda mahalliy
an’analar, hind, fors va boshqa millatlarning urf-odatlari aralashib ketgan 10
. Islom
dinini mahalliy aholi orasida birinchi bo‘lib Malakka yarim orolining sohil
mintaqalari, Yava va Sumatra orolining shimoliy qismida yashovchi xalqlar qabul
qildilar (XII-XIII asrlar). Bunga sabab sifatida XV asrning boshlanishi malayya xalqi
taqdirida muhim siyosiy va ma’naviy o‘zgarishlar davri sifatida o‘rin oldi. Bu
voqelikning ibtidosi Indoneziyadagi shaylendrlar sulolasining rojasi
Parameshvaraning Malakka yarim orolida qo‘nim topishi bilan bog‘liq edi. U o‘z
hukmronlik mavqeini mustahkamlash yo‘lida asosiy kuchini o‘sha paytlarda Hind
10
Ёвқочев Ш . Ислом ва ҳозирги замон // ўқув қўлланма. Tошкент. ТИУ. 2010. 118-б
9

okeanida savdo-sotiq ishlarini o‘z qo‘liga olgan musulmonlar bilan yaxshi aloqa
o‘rnatishga qaratdi. Hukmdor asosan, hind va arab savdogarlari hamkorligiga
suyangan holda ish tutdi 11
. So‘ng o‘z muvaffaqiyati garovi bo‘lgan islom dinini qabul
qilib, Iskandarshoh nomi bilan tanilgach, u Xitoy tomonidan ham rasman tan olindi.
Islom dinining sultonlik va unga tobe viloyatlar taraqqiyotida asosiy ma’naviy
poydevor bo‘lganligi uning Indoneziya, Shimoliy Kalimantan va hat to Fillippinning
janubiy orollarigacha yetib borishi va yoyilishiga sabab bo‘ldi. Bu omil
Malayziyaning atrofdagi qo‘shni davlatlar bilan iqtisodiy hamkorlik rishtalarini endi
diniy asosda mustahkamladi. Islomning Indoneziyaga kirib kelishi bilan bog‘liq
tarixiy manbalarda musulmonlarning bu orollar mamlakatiga qilgan harbiy yurishi
yoki mahalliy rojaliklarning qachon yangi e'tiqodni qabul qilganliklari haqida biror
aniq sanani uchratish qiyin. Bu sohada nisbatan asosli ma'lumotni, faqat musulmon
savdogarlarning u yoki bu rivojlangan orol hududiga tashrifi vaqtidan qolgan
ma'lumotlardan taxmin qilish mumkin. Shu ma'noda, aytaylik, "Xediri rojaligining
Eron va Arab mamlakatlari bilan savdo aloqalari va musulmonlar ning Indoneziyadagi
faoliyati" yoki xitoylik geograf Chjou Syuyfeyning Kameshvara davlatining kuch-
qud rati va savdo imkoniyatlari to‘g‘risida yozganlari" qisman bo‘lsa-da, islomning
arxipelagdagi tarixini hujjat sifatida tasdiqlaydi: “Barcha chet ellardagi badavlat
mamlakatlar ichida Yavan davlati o‘z boyligi bilan Arabistondan keyingi o‘rinda
turadi… 12
”. Indoneziyada yetishtiriladigan dorivor o‘simliklarning barchasi haqida
yevropaliklardan ancha oldin arablarni qiziqtirgan edi. Arablar va eroniylardan keyin
esa, Hindistonning o‘zidan ham musulmon savdogarlari In doneziyaga qatnay
boshlaganlar. Ularning aksariyati suv yo‘li orqali savdo qilganlar, chunki IX asrdan
Kombay Hind okeanida asosiy savdo bardargohiga aylangan edi. Shunday qilib, XI-
XII asrlarda Indoneziyaga qatnaydigan savdogarlar asosan musulmonlar bo‘lgani
uchun, ular o‘z tijorat ishlari jarayonida shuningdek, arxipelag orollarida islomni
11
История древного мира. Ранная древность. Гл.изд.вост.лит. М., 1983. – С.234.
12
Низомиддинов Н.Ғ. Жанубий-Шарқий Осиё диний-фалсафий таълимотлари ва ислом. Тошкент, 2006. – Б.54.
10

ommalashuviga ham katta hissa qo‘shganlar. Bu yerda birinchi bo‘lib, Shimoliy
Sumatradagi kichik rojaliklar aholisi va bora-bora mu sulmon savdogarlari bilan
munosabatda bo‘lgan hokimlar islomga o‘tganlar.
Ko‘p sonli katta-kichik orollardan iborat bo‘lgan Indoneziyada ilom dini asta-
sekin va bosqichma-bosqich, turli xil tarixiy shart-sharoitlar asnosida uzoq vaqtlar
mobaynida tarqalib brogan. Arxipelagda XI-XIII asrlarda birinchilardan bo‘lib yangi
dinni Shimoliy Sumatradagi achexlar va Malakka yarim oroli (bu yarim orol hozirda
Malayziyaga qaraydi) aholisi qabul qilgan 13
. Ammo ingliz tarixchisi D.J.Xoll
Malakkada islom dini ko‘rsatilgan asrlarda tarqalganligiga qo‘shilmaydi. Chunki
uning asarida islom dini bo‘yicha ilk yozma hujjat Trenggandan (Malakka) topilgan
sanasi o‘chib ketgan toshdagi yozuv deb keltirilgan. Tosh 1303 va 1387-yillar oralig‘i
bilan davrlashtiriladi. Malakka yarim oroliga XV asrgacha bo‘lgan davrda islomning
tarqalgani to‘g‘risida ma’lumot beruvchi manbalar juda kam 14
. Boshqa manbada XV
asrning o‘rtalariga kelganda Malakka yarim oroliga islom dini to‘liq tarqaldi deb
keltirilad i 15
. Sumatraning shimolida topilgan eng qadimgi musulmon qabr toshi 1421-
yilga oid. Sumatraning shimoliy qismida islom dining tarqalishi uzoq davom etib,
faqatgina, XVII asr oxiriga kelib deyarli to‘liq qabul qilindi. G‘arbiy Sumatraga islom
XVII asr o‘rtalaridan, orol janubiga XVIII-XIX asrlarda kirib kelgan va tarqalgan 16
.
G‘arbiy Sumatarda (Minangkabau) islomning yoyilish sanasini A.I.Ionova XV asr
oxiri-XVI asrlar bilan belgilaydi.
Shuningdek Indoneziyadagi ilk musulmon yozma yodgorligi (orolning Surabai
manzilgohi) 1082-yilga taalluqli ekani, bu esa arxipelag aholis orasida islom dinining
paydo bo‘lishi XI-XII asrlarga to‘g‘ri kelishini ko‘rsatadi. Ta’kidlash kerakki,
Indoneziyaning Yava orolida islom dinining tarqalishi masalasida uning O‘rta Osiyo,
xususan O‘zbekistondan ko‘chib borgani haqidagi qarashlar ham mavjud. Bunga
13
Ионова А.И. “Мусульманский национализм” в современной Индонезии.-М.Наука.1972.-С.10.
14
X олл.Д.Дж. История Юго-Восточной Азия. Пер.с.анг.-М..1958.-С.155.
15
Берзин Э.О.Юго-Восточная Азия XIII - XVI веках.-М.,1982.-С.192.
16
Шпажников Г.А. Религии стран Юго-Восточной Азии.-М.Наука..1980.-С.180.
11

yorqin misol oroldagi ilk islom targ‘ibotchilaridan biri Mavlono Malik Ibrohim (Sunn
Gersik)ni samarqandlik deb hisoblaydilar, uning qabr toshida ismiga “Asmarakandiy”
so‘zi qo‘shib qayd qilingan. Ammo bu borada aniq ilmiy xulosalar yo‘qligi bu
ma’lumotni mavhumligiicha qolishiga sabab bo‘lmoqda.
Islomning indoneziyaliklar orasida o‘zlashuvida, albatta o‘ziga yarasha
qiyinchiliklar ham bo‘lgan. Ularning ichida eng jiddiylaridan biri, til muammosi
bo‘lgan. Chunki qadimdan yerlik aholining aksariyatini malayyalar tashkil qilib,
ularning ajdodlari esa, taxmin qilinishicha, to‘rt yarim ming yillar muhaddam Janubiy
Osiyodan ko‘chib kelgan edilar. Shuning uchun ham "orollararo o‘zaro muomala
vositasi bo‘lgan malayo-polineyziya hamda papuan guruhiga tegishli tillarning
umumiy soni, hozirgi hisob bo‘yicha, taxminan ikki yuz ellikka yaqin bo‘lgan".
Bu kabi muammolarning yechimiga islomning Hindistonda kirib kelish tarixida
kuzatilgan edi. Xususan, urdu tilining paydo bo‘lishi va uning muomala vositasida
istifoda etilishi avval arablar va keyin borib mahal liy musulmonlarning hind
e'tiqodidagi aholi bilan bo‘lgan o‘zaro munosabatlarida qo‘l kelgandi. Indoneziyada,
mazkur holatda biror yangi til vujudga kelmagan bo‘lsa ham, ammo orollarda tobora
musulmon savdo rastalari sonining ortib borishi bilan XV asrga kelib dengiz
yoqasidagi shaharlarni asosan musulmon aholisi egallagan. Shu asnoda iqtisodiy
jihatdan mustaqil "bandargoh podsholari" siyosiy mustaqillikka erishish yo‘llarini
axtarishga tushganlar.
Islom, XI-XII asrlardan Indoneziyaning keyingi siyosiy va madaniy hayoti
rivojida yetakchi rol o‘ynadi. Uning keyingi keng miqyosda tarqalishi arxipelag
madaniyatiga yangi-yangi unsurlarni olib kiritish bilan Indoneziyada o‘ziga xos uch
toifadagi ma'naviyat majmui tarkib topdi: ibtidoiy indonez madaniyati, so‘ng uning
hind madaniyati bilan chatishuvi va keyin ular har ikkisining musulmon madaniyati
bilan mushtarak shaklga kirishi bilan bog‘liq. Diniy jihatdan esa, ayni holat quyidagi
12

shakllarda joriy edi: tub yerlik animistik e'tiqod, undan keyin o‘zlashgan hind
buddizmi va nihoyat, islom dini 17
.
Uch turli diniy e'tiqodning bir mamlakatda joriy bo‘lishi mumkinligi Xitoy
tajribasidan, ya'ni konfutsiylik, daosizm va buddizm faoliyati tarixidan ma'lum edi.
Lekin indonez sarzaminida uch diniy dunyoqarashlar o‘rtasida kechgan to‘qnashuvlar
oqibatida "is lom xuddi Hindistondagi kabi indonez milliy qadriyatlari tarkibida
o‘zlashdi". Fanda "sinkretizm" deb nom olgan bunday jarayon, avvalroq Yaponiyada
ham bud dizm bilan sintoizmning o‘zaro bir-biriga singishida namoyon bo‘lgandi. Shu
kabi Indoneziyada ham yangi ibodat shaklan o‘tmish indonez e'tiqodi an'analarida
olib borildi. Masjidlar ham, mahalliy me'moriy uslubga yaqin tarzda qurildi. Yangi
e'tiqod muxoliflari esa, hali o‘z maqomida barqaror hinduizm va buddizm tarqalgan
orollardan panoh topdilar.
"XVI asrning ikkinchi yarmida, Majapaxita davlatining bo‘linib ketganidan
keyingi uzoq yillar davom etgan tarqoqlikdan so‘ng, Indoneziyada yana
markazlashgan davlatlar barpo bo‘la boshladi. 1568 yili Bantamni mustaqil davlat deb
e'lon qilgan hukmdori Hasaniddin, g‘arbiy Yava va qisman sharqiy Sumatrani bosib
olgach, janubiy Yavadagi oxirgi yirik hinduizm e'tiqodida bo‘lgan Pavjajarana
davlatini ham mag‘lubiyatga uchratdi. Shundan so‘ng, Bantam davlati musulmon
dunyosi nazariga tushib, indoneziyalik hukmdorga 1638-yili Makka tomonidan
sultonlik unvoni inom etildi 18
.
Islomga e'tiqod qiluvchilarning soni ortib, yangi din an'analarining kundalik
hayotga muttasil singib borishi bilan, Janubiy hamda Sharqiy Osiyo mamlakatlaridagi
kabi, yangi e'tiqod mahalliy madaniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashdi. Natijada
adabiyot, san'at va me'morchilikdagi singari, yuqorida ayttanimizdek, islomiy toat-
ibodatda ham qadim indonez e'tiqodi ruhidagi marosimlar o‘z mohiyatini saqlab
qoldi.
17
Жаҳон мамлакатлари. Қисқа маълумотнома. Тошкент. 2009– Б.127.
18
Низомиддинов Н.Ғ. Ko’rsatilgan asar. – B.398.
13

Bu o‘rtada yevropalik – portugallar, niderlandlar, inglizlar va boshqalarning
Indoneziya tabiiy boyliklarini o‘zlashtirish maqsadidagi urinishlari, shunday ham o‘z
ichki muammolari bilan band arxipelag xalqlari boshiga ortiqcha tashvish keltirdi.
Ya'ni, "XVI asrning o‘rtalarida portugallar Moluk hamda Timorda xristianlik
e'tiqodini targ‘ib qilishga kirishib, yangi diniy masalalarda yerlik xalqlar orasida
o‘zaro nizo keltirib chiqarishga urindilar” 19
Malayziyadagi islomga Indoneziya ta'siri va mahalliy animistik unsurlar
yo‘g‘rilgan bo‘lsa, animist shamanlar esa o‘z duoyu afsunlarida Qur'oni karim
suralariga murojaat etadilar 20
. Malayziyalik mu sulmonlar ham o‘zga diniy
e'tiqodlarga bepisand yoki muxolif ruhda emas, balki hurmat-ehtirom bilan qaraydilar.
Binobarin, muayyan biror hudud maydonida masjid, ibodatxona yoki cherkovning
qurilganligi va ularning baravar faoliyat ko‘rsatishi Malayziyadagi o‘z aro teng huquh
asosidagi diniy muhitning eng ishonchli misolidir.
Malayziyadagi islom tarixi va yarim orolda taraqqiy topgan madaniyat haqida
ga pirganda, bir jihatga alohida e'tibor berilishi lozim. Ya'ni, muqaddam hind va
indonez qadriyatlari unsurlari mavjud bo‘lgan mahalliy madaniy jarayonda yuz
bergan - biri-ikkinchisini ham inkor va ham e'tirof etgan holatlarga.
Avval xat-hujjatlarda hind harflari istifoda qilingan bo‘lsa, islom davlat dini
maqomiga ega bo‘lgach, yozuvda arab-fors alfavitini qo‘llashga o‘tildi va shu asnoda
malay tiliga ham arab va fors so‘zlari o‘zlasha boshladi 21
.
Natijada XV asrda taraqqiy etgan Malakka Sultonligidan chiqqan din
tarqatuvchi savdogarlar o‘z faoliyatlarini kengaytirib yubordilar. XV-XVII asrlarda
Yava, Bruney, XV-XVI asrlarda G‘arbiy Sumatra, XV asrning ikkinchi yarmida
Patani, XIV-XV asrlarda Sulu va Mindanao, XV-XVIII asrlarda Arakana aholilari
islomni qabul qildilar. Yangi din Yava orqali Janubiy Sumatraga (XVIII-XIX asrlar),
Janubiy Kalimantanga (XVI-XVII asrlar), G‘arbiy Sumatra orqali Sulavesiga (XVII
19
Жаҳон мамлакатлари. Қисқа маълумотнома. Тошкент. 2009–Б.127.
20
Низомиддинов Н.Ғ. Ko’rsatilgan asar. – B.414.
21
Аширов А. Этнология. Тошкент, 2014. – Б.327.
14

asr) kirib keldi. Mintaqada islomlashuv jarayoni hozirgi kungacha davom etmoqda 22
.
Ammo islom dini turli joylarda musulmonlarning maishiy va ma'naviy hayotlariga bir
xilda kirib borayotgani yo‘q. Turli xalqlar va hatto turli rayonlardagi islomning
ko‘rinishi bir-biridan farq qiladi. Islomga eng qattiq berilgan xalqlar bu ilgari
da'vatchilar sermahsul faoliyat olib borgan rayonlardir. Yava, Sumatra, Arakanada
islom avvalgi dinlar hinduiylik va buddaviylikka duch keldi va ular bilan birga
mavjud bo‘lib, o‘ziga xos ko‘rinishni oldi.
Mintaqada musulmon jamoalarining shakllanishi mahalliy tarixning suronli
o‘zgarishlari davriga to‘g‘ri keldi. Ilgari qudratli hisoblangan Tyampa (XV asr),
Malakka va Majapaxita (XVI asr) davlatlari quladi hamda mintaqada Portugaliya,
Ispaniya, Gollandiya, Angliya, Frantsiya mustamlakachilari kirib kela boshladi. Bu
davrda hali islom davlatchiligi hali mustahkam ildiz otmagan edi, shuning uchun ham
o‘zga yerlik bosqinchilarning bu yerlarga kirib kelishi musulmonlar uchun juda
sezilarli bo‘ldi. Masalan, islomlashtirilgan Tyampa yerlarida avval Vetnam, XIX
asrda Frantsiya qo‘shinlari tomonidan bosib olinishi yuqori mansablarni egallagan
musulmon ruhoniy va ilohiyotchilariga qattiq zarba berdi. Qulagan Tyampa
davlatidagi sanoqli oliy tabaqali oilalargina qo‘shni Kxmer qirolligidan boshpana
topdilar. Ammo bu qirollik ham XIX asrning ikkinchi yarmida Frantsiya qo‘liga o‘tdi.
1.2 Dastlabki musulmon davlatlari
Malay-Indoneziya dunyosiga Islom kelishi va o‘rnatilishi bilan orol
arxipelagida va Malay yarim orolida bir qator kuchli va mintaqaviy ahamiyatga ega
davlatlar paydo bo‘ldi.
Janubi-Sharqiy Osiyodagi musulmon davlati Malakka (Malakka sultonligi)
markazi Malakka. 1403-yilda Indoneziya davlati shahzodasi Majapaxit Paramesvara
tomonidan asos solingan. 1424-1445-yillarda saltanatda feodal guruhlar o‘rtasida
kurash bo‘lib, ulardan biri hinduizmni, ikkinchisi esa islomni qo‘llab-quvvatlagan.
1446-yilda islomparast firqa g alaba qozondi va hokimiyat tepasiga Raja Qosim keldi,ʻ
22
Husniddinov Z. Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashning ma’naviy-ma’rifiy asoslari. T oshkent, 2005. 46-b
15

u birinchi Malakka sultoni bo ldi va Muzaffarshoh (1446-1459) nomi bilanʻ
hukmronlik qildi. Sultonlik o zining gullagan davrida (15-asrning 2-yarmi) Malayya
ʻ
yarim oroli, Riau va Linga arxipelaglari, Sumatraning sharqiy qirg oqlarini o z ichiga
ʻ ʻ
olgan. Malakka Janubi-Sharqiy Osiyoda islom tarqalishining markaziga aylandi.
Biroq, ichki nizolar Sultonlikni zaiflashtirdi, natijada u portugallarning hujumini
qaytara olmadi va 1511-yilda Portugallar tomonidan Malakkani egallab olgandan
keyin quladi.
Malakka hukmdorlari taxminan 1403-1699-yillar (tax. 805-1111) Malakka
yarim orolining janubi-sharqiy qirg‘og‘ida hukmronlik qilgan. Yigirmadan ziyod
sulola vakillari mamlakatni idora qilgan.
XV asrning boshlarida paydo bo‘lganligiga qaramasdan Malakka
hukumdorlarining islomni qanday sharoitda, qachon va kim tomonidan qabul
qilganligi ma’lum emas. Muhimi shuki, bu davlatlar tarixini o‘rganayotgan tarixchi
oldida ikkita yo‘l mavjud, biri aniq faktlarga asoslanib muammoga yechim topish,
ikkinchisi esa xalq orasida yurgan afsonalarga ergashish. Malayziya yilnomalarida
Malakka o‘z hukumdori Raja Tengah davrida islom dinini qabul qilgan deb taxmin
qilinadi 23
. Yuqorida keltirilgan adabiyotga asoslanadigan bo‘lsak, Malakka o‘zining
dastlabki yillarida Janubiy Sumatraning Palembang shahrini ta’sir ostida tutib turgan.
Bu shahar uzoq vaqt davomida, tarqalib ketgan Srivijaya qirolligining markazi edi.
XV asr davomida Malakka bir tomondan Yaqin Sharq va Hindiston, ikkinchi
tomondan Xitoy o‘rtasidagi savdo yo‘lida joylashganligi tufayli gullab yashnadi.
Malakka bo‘g‘ozi orqali o‘tgan barcha kemalar uchun port vazifasini bajarar edi. Bu
darajada rivojlanish Siam Buddist shohligining e’tiborini tortdi. Malakka XV asr
davomida doimiy ravishda Xitoyning Tailand bosqinlaridan himoyalanishga intilardi.
Achex sultonligi (Ache), Sumatra shimolidagi musulmon davlati. VIII asrdan
boshlab islom dinining tarqalish markaziga aylandi. XVI asr boshlarigacha. Bu hudud
23
Peter.G.Riddel. The Implanting of islam in Southeast Asia. Insights into Philippine Cultural History, Quezon City .
2017. – Р.71.
16

Pasey knyazligining bir qismi edi. Portugallar va Johor sultonligiga qarshi kurashda
Achex Malakka bo g ozini o z nazoratiga oldi. Sultonlar Iskandar Muda (1607-1636)ʻ ʻ ʻ
va Iskandar Tani (1636-1641) butun Sumatra va Malayyani o‘ziga bo‘ysundirdilar.
Achex Makka, Usmonlilar imperiyasi, Mug‘allar imperiyasi va Xitoy bilan savdo
aloqalarini saqlab turdi. Sultonlik Indoneziya islomining yirik diniy va madaniy
markazi bo lib, bu yerda diniy maktablar (jumladan, hindiylashgan so fiylik)
ʻ ʻ
rivojlangan. XVII asr o‘rtalarida. gollandlarning mintaqaga kelishi bilan Achexning
tanazzulga uchrashi boshlandi. XIX asrning birinchi yarmi va o‘rtalarida. Sultonlikda
vorislik urushlari bo lgan. 1850-1860-yillarda. gollandlar bilan to‘qnashuvlar bo‘ldi
ʻ
va 1873-yilda Achena urushi boshlandi, bu 1903-yilda sultonlikning tugatilishiga olib
keldi.
Achex sultonligi (Ache)ning yigirmadan ortiq hukmdorlari tax. 1496-1903(tax.
901-1321) yillar Sumatraning shimoliy hududida hukmronlik qilgan.
Markaziy Yavadagi eng yirik musulmon davlati tax. 1575-1755-yillar
hukmdorlari Majapaxit imperiyasi qulagandan va undan keyin uzoq davom etgan
feodal o zaro nizolardan so ng tashkil topgan. Senapati (tax. 1575-1601-yillar) va
ʻ ʻ
Agung (1613-1645-yillar) tomonidan olib borilgan markazlashtirish siyosati Yavadagi
oxirgi hind shtatlarining qulashiga va O‘rta va Sharqiy Yavaning hukmronligi ostida
birlashishiga olib keldi. Agung "susuxunan" (lit. "hamma narsa bo‘ysunadigan")
unvonini oldi, Niderlandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi bilan jang qildi.
Biroq, 1670-yillarda Gollandiyaliklar sulolaviy nizolarga aralashib, Trunujaya (1676-
1683) qo‘zg‘olonini bostirishda Sulton Amangkurat I (1645-1677) ga yordam berib,
bir qator Mataram hududlarini Kompaniyaga berib yuborgan o‘z protejlarini taxtga
o‘tirdilar. Tez orada boshlangan Yavada Surapati va uning o g illarining
ʻ ʻ
mustamlakachilikka qarshi qo zg oloni (1685-1719), so ngra gollandlar faol
ʻ ʻ ʻ
aralashgan ketma-ket urushlar (1704-1708, 1719-1723, 1749-1755) sabab bo ldi. Bu
ʻ
urushlar natijasida 1755-yilda Mataramning Niderlandiyaning ikkita qaram
17

sultonligiga, Surakarta va Yogyakartaga bo‘linishiga olib keldi. Mataram hukmdorlari
tax. 1575-1755 (tax. 983-1168) yillarda davlatni idora qilgan.
1755-yilda sobiq Mataramning qulashi natijasida tashkil topgan musulmon
davlati Surakarta hukmdorlari (susuxunonlari) o‘zlarida “susuxunan” unvonini saqlab
qolganlar. U Niderlandiya Sharqiy Hindiston kompaniyasiga vassallikda edi. 1942-
1945-yillarda bu hudud yapon qo shinlari tomonidan egallandi. Shundan so ngʻ ʻ
Surakarta sultonligi 1949-yilda mustaqil Indoneziya Respublikasi tashkil topgunga
qadar rasmiy ravishda mavjud bo lib, 1950-yilda Markaziy Yava provinsiyasi
ʻ
tarkibiga kirdi. Surakarta hukmdorlari (Susuxunanlar) 1755-1949 (1168-1368)
yillarda mamlakatni idora qildi.
Jakarta sultonlari, 1755-yilda sobiq Mataramning qulashi natijasida tashkil
topgan musulmon davlati. Jakarta sultonligi Niderlandiya Sharqiy Hindiston
kompaniyasiga vassal qaramlikda edi. Birinchi sulton Susuxunanning ukasi
Abdurahmon Mangkubuvana edi, u Hamengkubuvon I (1755-1792) unvonini oldi, bu
keyingi barcha sultonlarning unvoni edi. 1825-yilda Jakartada mustamlakachilikka
qarshi qo‘zg‘olon - shahzoda Diponegoro boshchiligidagi Yava urushi (1825-1830)
boshlandi. Ikkinchi jahon urushi boshlangunga qadar (1939-1945) Jakarta
Niderlandiya Hindistonining ma muriy tizimida “avtonom davlat” hisoblangan. 1945-
ʼ
yilda Indoneziya Respublikasi tashkil topishi bilan sultonlik Jakarta sultonlari
tomonidan boshqariladigan avtonom maxsus okrug maqomini oldi.
Bruney sultonlari, Muhammad nomi bilan hukmronlik qilgan Bendahara oilasidan
Awang Alak Betatar tomonidan asos solingan musulmon hukmdorlar sulolasi. XVI
asr boshlari ya’ni 1514-yilda Bendaxara oilasidan Muhammad islomni qabul qilgan.
Bruney musulmon ilmi va ilohiyotining markaziga aylandi, u erda butun
musulmon dunyosidan ulamolar keldi. Ular orasida toiflik mashhur ulamo Sharif Ali
ham bor edi, u Sharif Ali Berkat nomi bilan Bruney hukmdori bo‘ldi (tax.1526 -?).
Uning davrida sultonlik Bruney Darussalami deb nomlana boshladi. XVI asr
o‘rtalarida. sultonlikdagi nazorat Bolkiya sulolasi qo liga o tdi va u butun orolga
ʻ ʻ
18

hokimiyatni kengaytirdi. Kalimantan, Sulu arxipelagi, Filippin Luzon. Sulton
Muhammad Hasan (1601-1617) davrida "Hukum kanun Bruney" qonunlar to‘plami
qabul qilindi va u mamlakat davlat tuzilishining asosiga aylandi. XIX asr boshlariga
kelib faqat Sabah va Saravak sultonlik tasarrufida qoldi. 1842-yilda Saravak Oq raja
sulolasining asoschisi J. Bruk nazoratiga o‘tkazildi. 1888-yilda Bruney Britaniya
protektorati ostiga o‘tdi. 1941-1945-yillarda Yaponiya tomonidan bosib olingan,
ammo urush oxirida u yana Britaniya protektoratiga aylandi. Bolkiah sulolasining
kuchi faqat nominal edi. 1959-yilda Bruney "Malay islom monarxiya davlati" deb
e'lon qilindi. 1979-yil yanvar oyida Buyuk Britaniya va Bruney o‘rtasidagi uzoq
davom etgan muzokaralardan so‘ng 1984-yildan boshlab Sultonlikka mustaqillik
berish to‘g‘risida bitim imzolandi. Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, islom
dinining arxipelagga kirib kelishi va tarqalishida birlamchi omil sifatida harbiy
yurishlar emas, balki tranzit savdo aloqalari xizmat qildi. Aynan shu jarayon Janubi-
Sharqiy Osiyoda davlatchilik tizimini shakllantirdi. Yuqoridagi mahalliy musulmon
davlatlarining shakllanishi va rivojlanishida islom dini katta rol o‘ynadi. Til
borasidagi tafovut, qolaversa mahalliy diniy e’tiqodlar, hududga yevropaliklarning
kirib kelishi oz bo‘lsada islomning tarqalishida qiyinchiliklarni keltirib chiqarganiga
qaramay, hozirgi holatgacha bo‘lgan uzoq va mashaqqatli yo‘lni bosib o‘tdi.
II BOB. JANUBI-SHARQIY OSIYONING MUSTAQIL DAVLATLARI VA
ISLOM (XX asrning ikkinchi yarmi)
2.1. Indoneziya mustaqil taraqqiyot yo‘li jarayonida diniy siyosat va islom
Indoneziyalik musulmonlarning islomni qabul qilishi borasidagi birinchi
muhim dalillar Indoneziyaning kattaligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turuvchi eng
g‘arbiy orollaridan bo‘lgan Sumatrannig shimoliy mintaqalarida uchraydi.
Venetsiyalik sayyoh Marko Polo (1254-1324) 1292 yilda Xitoydan uyga qaytayotib
Sumatra shahriga kirib o‘tadi, shunda Perlak musulmonlar shahri ekanligini, ammo
19

uning yaqinidagi ikki shahar Pasay va Sumatra esa, bunday emasligini yozadi 24
.
Samudraning birinchi musulmon hukumdori Malik as-Solihning 1297-yilga oid qabr
toshi topilgan. Bu indoneziya-malay hududlarida musulmon sulolasi hukmronlik
qilganining dastlabki yaqqol dalilidir. Topilgan bu kabi boshqa qabr toshlari esa, XIII
asr so‘ngidan boshlab shimoliy Sumatra minatqasi islom dini hukmronligi ostida
bo‘lganligini tasdiqlaydi. A. Anzarning ta’kidlashicha O‘rta asrlarning eng ko‘p
sayohat qilgan sayyohi va “arab Marko Polosi” nomi bilan tanilgan marokashlik
sayyoh Ibn Battuta (1304-1378), 1345-1346 yillarda Xitoyga qilgan safarida Samudra
orqali borib kelgan va u bu yerning hukumdori islom dini shofe'iylik mazxabining
sodiq tarafdori bulganini yozib qoldirgan. Bu ilk davrlardan boshlab mintaqada
ko‘pchilik amal qiluvchi asosiy mazhabning mavjud bo‘lganiligini tasdiqlaydi 25
.
Ammo bu Indoneziya arxipelagida boshqa uch mazxab hanafiylik, molikiylik va
xanbaliylikning bo‘lmaganiini asoslamaydi. Yana boshqa bir qiziqarli faraz -
Indoneziyaning filologiya va ismologiya bo‘yicha birinchi mutaxassisi Xusayn
Djayadiningratning qarashidir. U mavjud dalillarga asoslanib Indoneziyaga islom dini
fors mintaqalaridan, xususan, Erondan kirib kelganligini aytadi. Uning dalillari kelib
chiqishi forscha bo‘lib, keyinchalik o‘zgartirilgan Baxasa tilida (indoneziya tili)
topilgan so‘z va so‘z birikmalarga asoslanadi. Shuningdek, kelib chiqishi Eronga
bog‘lik bo‘lgan islomiy tasavvuf tariqatlariga ergashishi uchun Indoneziyada ko‘plab
yo‘llar mavjudligini aytadi 26
. Xusayn Djayadiningratning bu ilmiy farazi
Indoneziyada islom dini taraqqiyotida samarqandlik olimlarning rolini asoslashga
xam dalil bulib xizmat qilishi mumkin. Сhunki, Samarqand aholisi tarixan ikki tilda
gaplashishi bilan nom taratgan. Ayniqsa, XIII-XV asrlarda fors tilining o‘rni yuqori
bo ‘lgan. Mavlono Ibrohim Samarqandiy va uning oilasi ham samarqandlik bo‘lganini
24
Ira Lapidus. A History of Islamic Societies. Cambridge: Cambridge University Press, 1988.p-469.
25
Anzar, A., Suardi, I. Origins of islam in indonesia. International Journal of Pure and Applied Mathematics.Indonesia,
2018. –P 1149-1178
26
Feruz Z. KHOLMUMINOV. ИНДОНЕЗИЯГА ИСЛОМ ДИНИ КИРИБ КЕЛИШИНИНГ ТАРИХИЙ БОСИЧЛАРИ .
T .:Moturidiylik (1/2022), ISSN 2181-1881. 113-115 b .
20

hisobga olinsa, musulmon aholi orasida forsiy atamalarning tarqalishida ular muhim
o‘rin tutganini aytish mumkin.
Ma'lumki, yosh mustaqil davlatlarning shakllanishi va rivojlanishi ko‘plab
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy muammolarni hal etishga bog‘liq. Diniy masala ham ana
shunday muammolar qatoriga kiradi. Sharq mamlakatlarida hamisha an’anaviy
asoslarning kuchli tayanchi bo‘lib kelgan, asosan shaxs va jamiyat o‘rtasidagi
munosabatlarni belgilab beruvchi, hozirgi zamonda muhim mafkuraviy-siyosiy birlik
bo‘lib qolayotgan din doirasida sodir bo‘layotgan jarayonlarni tushunmasdan turib
rivojlanish yo‘nalishlari va tendentsiyalari, jamiyatdagi ijtimoiy va siyosiy
o‘zgarishlar haqida to‘g‘ri tasavvurga ega bo‘lish qiyin. Etnik va diniy tarkibining
xilma-xilligi, bu mamlakatlarda istiqomat qiluvchi xalqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va
ijtimoiy-siyosiy rivojlanish darajasining farqi, shuningdek, diniy xilma-xillik bu
davlatlarning rivojlanishida qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
Indoneziya Respublikasi sobiq mustamlaka davlatlari orasida birinchilardan
bo lib siyosiy mustaqillikka erishdi. Mustaqillik yillarida islomning mamlakat siyosiyʻ
hayotida tutgan o‘rni doimo katta bo‘lgan. Indoneziyaning rivojlanish tajribasi
kontekstda islom rivojlanishining asosiy tendensiyalari va yo‘nalishlarini tushunish
uchun katta nazariy va amaliy qiziqish uyg‘otadi. 1945-yil avgust oyida mustaqil
birlashgan Indoneziyaning tashkil topishi Indoneziya jamiyatida XX asr boshidan
buyon sodir bo‘lgan chuqur ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar natijasidir. Bu
o zgarishlar, asosan, mamlakatda kapitalistik munosabatlarning rivojlanishi va
ʻ
Indoneziya xalqi milliy ongining uyg onishi bilan bog liq bo lib, bu
ʻ ʻ ʻ
indoneziyaliklarning mustaqillikka erishish yo lidagi keng harakatining paydo
ʻ
bo lishiga olib keldi. Indoneziyada mustamlakachilikka qarshi birlashgan harakatning
ʻ
xarakterli xususiyatlaridan biri unda nafaqat Indoneziya jamiyatining turli tabaqa va
qatlamlari, balki turli millat va qabilalar, shuningdek, din vakillarining ham ishtirok
etishi edi. Milliy ozodlik harakatida islom dini muhim rol o‘ynadi, uning vakillari
ko‘plab siyosiy partiyalarning eng faol yadrosi edi. Islomiy oqimlar yetakchilarining
21

pozitsiyasini hisobga olgan holda shuni aytish kerakki, ularning mutlaq ko‘pchiligi
umumindoneziya birligi shiori ostida so‘zga chiqib, yagona Indoneziya davlatini
yaratish va unga to‘la mustaqillik berish tarafdori bo‘lgan. Bu talablar ko‘pchilik
siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlari, musulmon harakat va oqimlari tomonidan
qo‘yildi. Budi Utomo (Oliy maqsadli), Indoneziya Milliy partiyasi (NPI), Indoneziya
Siyosiy Uyushmasi (GAPI) va Sarekat Islom (Islom Ittifoqi) milliy asosda faoliyat
yuritgan. Ularning hamkorligining asosi umumiy dushman – golland
mustamlakachilariga qarshi turish edi. Shu bilan birga, Gollandiyaga qarshi koalitsiya
ishtirokchilari mustaqil Indoneziyaning davlat tuzilishi masalasini birinchi o‘ringa
qo‘yishmadi. Asosiy kurash mustaqillik yillarida boshlandi. Agar mustamlaka
hukmronligi davrida Indoneziyaning alohida xalqlari va hududlari o rtasidagi til,ʻ
diniy va ijtimoiy-iqtisodiy farqlardan gollandlar yagona Indoneziya xalqining
shakllanishini sekinlashtirish uchun foydalanilgan bo lsa, mustaqillik e lon
ʻ ʼ
qilingandan keyin bu tafovutlar yagona markazlashgan davlatni yaratishning mumkin
emasligiga dalil sifatida foydalanish boshlandi.
Aholining etnik va diniy tarkibi xilma-xilligiga qaramay, Indoneziyada yagona
Indoneziya xalqining shakllanishiga yordam beradigan ko‘plab omillar mavjud edi.
Avvalo, Indoneziya xalqlarining mutlaq ko‘pchiligi tili, turmush tarzi va madaniyati
jihatidan bir-biriga yaqin ekanini ta’kidlaymiz. Tadqiqotchi olimlar Berzina.M va
Bruk.Sning ma’lumot berishicha, mamlakat aholisining uchdan ikki qismi uchta eng
yirik millat - yava, sundan va maduriyani, 13 ta yirik xalq mamlakat umumiy
aholisining qariyb 90 foizini tashkil qiladi. Qolgan etnik guruhlar aholining 11% ni
tashkil etadi 27
. Tillarning qarindoshligi (Indoneziya xalqlarining aksariyat tillari malay
oilasiga mansub), madaniyatlar va dinlarning umumiyligi Indoneziyaning umumiy
milliy o‘ziga xosligini mustahkamlashda muhim rol o‘ynadi. 1960-yillarda
Indoneziyada atigi 4,7 million xristian (katoliklar va protestantlar), taxminan 1,8
27
Берзина М.А., Брук С.И. Население Индонезии, Малайзии и Филиппин. Приложение к « Карте
народов ». М . : Академии наук СССР , 1962. С .38.
22

million hindular, 2 milliondan bir oz ko‘proq konfutsiylar, daochilar va buddistlar bor
edi. Bu dinlarning barchasiga mamlakat aholisining 10% ga yaqini e'tiqod qilgan,
qolgan 90% musulmonlar edi. Indoneziya sharoitida bu diniy bir xillik ma'lum bir
ijobiy rol o‘ynadi, chunki u mustamlakachi hokimiyatlarning o‘z manfaatlari yo‘lida
dinlararo adovatni qo‘zg‘atishining oldini oldi. Ammo shuni aytish kerakki, islom
diniga e’tiqod qiluvchilar aslida ozchilikni tashkil qiladi. Kundalik hayotida Qur'on
va musulmon urf-odatlariga qat'iy rioya qiladiganlarga nisbatan "santri" atamasi
qo‘llaniladi. Islomdagi modernistik va an’anaviy oqim tarafdorlari turli partiya va
tashkilotlar atrofida to‘plangan siyosat sohasida bu yaqqol namoyon bo‘ldi. Aksariyat
musulmon siyosatchilar rasmiy statistik ma’lumotlarga tayanib, islom tamoyillarining
ijtimoiy-siyosiy hayotda yetakchi o‘rinni egallashidan umuman manfaatdor bo‘lgan
mamlakat aholisining mutlaq ko‘pchilik qismi sifatidagi musulmon jamiyati g‘oyasini
targ‘ib qilgan va targ‘ib qilishda davom etmoqda. Shunga qaramay, mustaqillik e’lon
qilinishi arafasida mamlakatda dunyoviy va islomiy davlatchilik tarafdorlari o‘rtasida
keskin kurash kechdi. Indoneziya davlatining siyosiy va ma'muriy tuzilmasi bilan
bog‘liq muammolarni milliy miqyosda muvofiqlashtirilgan hal qilish yo‘lidagi
birinchi muhim qadam 1945 yil 1 martda Indoneziya mustaqilligiga tayyorgarlik
ko‘rish bo‘yicha o‘rganish komissiyasining tashkil etilishi bo‘ldi. Bu komissiya
haqida Anderson.Bning ta’kidlashicha, komissiya tarkibiga Indoneziya milliy ozodlik
harakatining turli fraksiyalarining 62 nafar vakili kirgan. Musulmon oqimlari vakillari
atigi 11,3%ni tashkil etgan, bu esa Indoneziya mustaqilligi haqidagi munozaraning
dunyoviy yo‘nalishidan dalolat beradi 28
. Ammo shuni ta'kidlash kerakki,
Indoneziyaning kelajakdagi tuzilishi muammosi muhokamasi keskin edi. Shubhasiz,
Indoneziyadagi yapon istilosining yakuniy bosqichidagi asosiy masala Mashumi
partiyasining ayrim a’zolari tomonidan ilgari surilgan Indoneziyani islomlashtirish
28
Anderson B. Some Aspects of Indonesian politics under the Japanese occupation: 1944–1945. Cornell
University , Ithaca , New York . 1961. P .17.
23

yo‘lini tanlash va birinchi bosqichda milliy birlikka erishish zarurati edi. Mashumi
rais o rinbosari Vohid Hoshimo Islomning davlatdagi o rni va roli masalasiniʻ ʻ
Indoneziya mustaqilligi konsepsiyasi doirasida hal qilishni taklif qildi. Ushbu
komissiya tuzilganidan ko‘p o‘tmay, Sukarno o‘zining birinchi sessiyasida nutq
so‘zladi, uning nutqi keyinchalik "Punch kuchining tug‘ilishi" deb nomlandi. Sukarno
o‘z nutqida Indoneziya davlatchiligining siyosiy va falsafiy asosini tashkil etishi
kerak bo‘lgan besh tamoyilning (millatchilik, baynalmilallik, demokratiya, ijtimoiy
farovonlik va dindorlik) mazmunini bayon qildi. Sukarno Indoneziya jamiyatidagi
murakkab vaziyatni hisobga olib, islomning rivojlanishi uchun barcha imkoniyatlar
yaratilishini ta’kidladi. Bunday yon berishlar, albatta, Sukarno va milliy ozodlik
harakatining boshqa ishtirokchilari bu va’dalarni hayotga tatbiq etishga intilishgan
degani emas edi. Bu faqat islomiy guruhlarning hujumini to‘xtatish va shu bilan
ularning faoliyatini zararsizlantirishga urinish edi. Komissiya a zolarining
ʼ
ko pchiligining Sukarno tamoyillari uchun ovoz berishga intilishlarini endi e tibordan
ʻ ʼ
chetda qoldira olmagan islom vakillari o z talablarini Indoneziya xalqining
ʻ
ko pchiligi musulmonlar ekanligi bilan asoslashga majbur bo ldilar. Bunga Sukarno
ʻ ʻ
demokratiya tamoyili musulmon doiralariga o z tarafdorlarini vakillik organlariga
ʻ
nomzod qilib ko rsatish imkonini beradi, xalq vakilligi organidan keladigan barcha
ʻ
qonunlar ham musulmon qonunlari bo lishini ta kidladi. Bundan tashqari, islom dinini
ʻ ʼ
milliylashtirish tarafdori bo lgan musulmon radikal guruhlardan farqli o laroq,
ʻ ʻ
Sukarno “sivilizatsiyaviy” dindorlik tamoyilini, ya ni din erkinligi, dinlarning
ʼ
tengligiga harakat qildi. Tadqiqot guruhi tomonidan qabul qilingan yakuniy hujjatda
ushbu komissiya a'zolarining ko‘pchiligining Indoneziya davlatining asosi sifatida
Panchasil tamoyillari haqidagi fikrlari aks ettirilgan. Bu tamoyillar islomni
Indoneziyaning ijtimoiy-siyosiy hayotida hal qiluvchi omil sifatida qaror toptirish
uchun radikal islomiy doiralarga qarshi turib ma’qullandi. Shu bilan birga, ta’kidlash
joizki, 1945-yil 22-iyunda bo‘lajak konstitutsiyani ishlab chiqish bo‘yicha takliflarni
tahlil qilish uchun o‘rganish komissiyasi tomonidan tuzilgan kichik qo‘mita tarkibiga
24

musulmon guruhlari vakillari qabul qilingan muqaddimada taklif qilingan. Jakarta
asosiy qonun tamoyili sifatida mamlakatlar barcha musulmonlar Islomning barcha
talablarini bajarishlari va o‘z hayotlarida musulmon dinining me'yorlari va
institutlariga amal qilishlari majburiyati bilan Xudoga ishonishadi. Bu taklif bo‘lajak
konstitutsiya loyihasining muqaddimasidan o‘rin oldi. Buni islomchilarga berilgan
imtiyoz deb hisoblash mumkinmi? Bu savolga, menimcha, vaqtinchalik ekanligini
hisobga olsak, ijobiy javob berish mumkin. Bundan tashqari, muqaddimaning juda
murosali ta'minlanishi noaniqlik bilan ajralib turardi. 1945-yil 10-iyulda o‘z ishini
boshlagan o‘quv guruhining ikkinchi majlisida vaziyat yanada keskinlashdi.
Islomchilar Indoneziya jamiyatida islomning yetakchi roli haqidagi qoida
konstitutsiyada aniq belgilanishini talab qildilar, bu esa komissiyaning boshqa a zolariʼ
tomonidan qo llab-quvvatlanmadi. Ular orasida islomning mustaqil Indoneziyadagi
ʻ
o‘rni muammosi bo‘yicha yagona pozitsiya yo‘qligidan foydalangan islomchilar
konstitutsiya loyihasiga faqat musulmon prezident bo‘lishi mumkinligi haqidagi
bandni kiritishni talab qilishga muvaffaq bo‘ldi. Islomiy guruhlarga yon berish
Indoneziya jamoatchiligining noroziligiga sabab bo‘lishi mumkin emas edi.
Voqealarning bunday rivojlanishi milliy ozodlik harakatining siyosiy dasturlarida
jiddiy o‘zgarishlarga olib keldi. Ko‘pchilik yetakchilar konstitutsiya loyihasiga Islom
rahbariyati to‘g‘risidagi nizomning kiritilishi islomchilarning mamlakatdagi mavqeini
mustahkamlaydi va u yoki bu tarzda Indoneziya birligiga putur etkazadi, deb
hisoblardi. Buni Sukarno yaxshi tushundi, u 1945-yil 17-avgustda kutilmaganda
Jakarta xartiyasi o rniga islom dini haqida umuman gapirilmagan boshqa matnni e lon
ʻ ʼ
qildi. Bu islomchilar uchun jiddiy zarba bo‘ldi. Biroq, masala shu bilan tugamadi.
Ertasi kuni Indoneziya mustaqilligiga tayyorgarlik ko‘rish qo‘mitasining sessiyasida
konstitutsiya loyihasi muhim tuzatishlar bilan tasdiqlandi. Musulmonlar islom
me’yorlariga amal qilishlari zarurligi va mamlakat prezidenti musulmon bo‘lishi
kerakligi haqidagi band olib tashlandi. Islomiy guruhlar jiddiy mag‘lubiyatga uchradi.
Bu konstitutsiyaviy vositalar bilan amalga oshirilgan Indoneziya jamoatchiligining
25

islomchilar ustidan qozongan g‘alabasi edi. Dinning o‘rni va roli Panchosil
tamoyillari, 1945-yilgi konstitutsiyaning 20-bandi va 1950-yilgi vaqtinchalik
konstitutsiyaning 43-bandi bilan belgilana boshladi, ularning mazmuni e'tiqod
erkinligini kafolatlashga qisqartirildi.
1950-yillarning boshlariga kelib Indoneziyadagi vaziyat sezilarli darajada
keskinlashdi. Bundan foydalangan islomiy doiralar go‘yoki siyosiy partiyalar
o‘rtasidagi munosabatlarda yuzaga kelgan qiyinchiliklarni bartaraf etishga urinib
ko‘rish maqsadida “davra suhbati” yig‘ishga kirishdilar. Aslida bu islomchilarning
yo‘qotilgan mavqeini tiklashga va mustaqil Indoneziya qurishda o‘zlarini yetakchi
kuch sifatida ko‘rsatishga qaratilgan navbatdagi urinishlaridan boshqa narsa emas edi.
Bu davrda Indoneziya milliy partiyasi kabi tashkilot Indoneziyada
mustamlakachilikka qarshi harakatni kuchaytirishda muhim rol o‘ynadi. Biroq, u
boshqa tomonlar o‘rtasidagi munosabatlarning keskinlashishiga to‘sqinlik qila
olmadi. Mamlakatdagi siyosiy kuchlarning bo shashuvi natijasida musulmonʻ
partiyalari muqarrar holatda qoldi. Mustamlakachilikka qarshi kurash vazifasining
o‘zi, bir tomondan, bu partiyalarni ilg‘or partiyalar bilan hamkorlik qilishga undasa,
ikkinchi tomondan, ularning Indoneziya ijtimoiy hayotini islomlashtirish vazifalari
radikal siyosiy tashkilotlar bilan yaqin aloqada bo‘lishiga olib keldi. Islomiy guruhlar
konstitutsiya muqaddimasini qayta ko‘rib chiqish urinishlaridan voz kechmadi va
unga Islom Indoneziya davlatining asosi ekanligi, Qur’on va Sunnatni hurmat
qiladigan musulmonlargina prezident va vitse-prezident bo‘lishi mumkinligi haqidagi
qoidani kiritishni talab qilishdi. Bu talablardan tashqari, islomiy partiya va tashkilotlar
vakillari, masalan, ateistik targ‘ibotning oldini olish bo‘yicha kichik tuzatishlar
kiritishni ham taklif qilishdi. Ta’sis majlisining aksariyat fraksiyalari bu taklif va
talablarga keskin qarshi chiqdi va Sukarnoga murojaat qilib, ularni qo‘llab-
quvvatlamaslikni so‘radi. Natijada Sukarno tomonidan ilgari surilgan yangi
“boshqariladigan demokratiya” siyosiy rejimiga mos keladigan 1945 yil
konstitutsiyasi qabul qilindi. Islomiy tashkilotlarning kuchli qarshiliklariga qaramay,
26

1959-yil 19-fevralda Indoneziya hukumati 1945-yilgi konstitutsiyaga qaytish va
“boshqaruv demokratiya”ni amalga oshirish to g risida farmon chiqardi. Biroq, to‘rttaʻ ʻ
etakchi musulmon partiyalari – Nahdatul Ulama, Mashumi, PSII va Perti -
konstitutsiyada shariat qonunlarining barcha musulmonlar uchun majburiy
bajarilishini talab qiluvchi qoidani ilgari surishni davom ettirdilar. Va bu taklif Ta'sis
majlisining ko‘pchilik ovozi bilan rad etildi.
Shunga qaramay, Nahdatul ulamo atrofida birlashgan islomiy partiya va
tashkilotlar o‘z pozitsiyalaridan voz kechishni istamay, yaqinashib kelayotgan
umumxalq saylovlariga tayyorgarlik ko‘ra boshladilar, shu bilan birga Indoneziyaning
turli hududlarida musulmon mafkurasini keng yoyishdi. Amalda ularning rejasi
joylarda diniy jamoalar faoliyatida keng o‘z aksini topmagan. Buning asosiy sababi
1965-yil 30-sentabr voqealaridan keyin 1945-yilgi konstitutsiyada keltirilgan
Panchasil tamoyillarini hayotga tatbiq etish shiori asosiy shiorga aylangan edi. Shu
shart-sharoitda islomiy partiya va tashkilotlarning o‘z maqsadlariga ana shu
tamoyillar doirasida erishishlari foydali bo‘lib qolgani aniq. Nahdatul ulamoning
ko‘pgina yetakchilari islom yangi Indoneziya qurilishida muhim element, bu dinni
keng targ‘ib qilish kerak degan tezisni ilgari surgani bejiz emas. Biroq, 1966 yil iyun
oyida bo‘lib o‘tgan Muvaqqat Xalq Konsultativ Kongressining (PPK) birinchi
sessiyasida qabul qilingan qarorda 1945 yilgi konstitutsiyaning muqaddimasi hech
qachon o‘zgartirilmasligi ta'kidlangan, chunki uning mazmuni Indoneziya
davlatchiligining asosi hisoblanadi. Bu Indoneziyani islomiy davlatga aylantirishga
qaratilgan har qanday urinishlarni rad etdi va bu islomiy partiya va tashkilotlarga
jiddiy zarba berdi. Shu bilan birga, unga dinga oid maxsus qaror shaklida bir qator
imtiyozlar berildi, unda din milliy qurilishning muhim va zarur elementi ekanligi
qayd etildi. Ushbu farmonning ilovasida ziyorat kvotasini oshirish, davlat musulmon
ta lim muassasalariga ajratiladigan mablag larni ko paytirish va hokazolar bo yicha
ʼ ʻ ʻ ʻ
umumiy bandlar kiritilgan edi. Lekin bular mamlakat musulmon aholisining
noroziligini bostirish va yangi zo ravonlik avj olishining oldini olish maqsadida
ʻ
27

qilingan kichik imtiyozlar edi. Bundan tashqari, o‘sha davr haqiqatlari Indoneziya
davlati hokimiyatida nekbinlikni uyg‘otmadi, mamlakatga anarxiya va inqiroz tahdid
soldi. Indoneziyaning ko‘plab hududlarida turli radikal siyosiy tashkilotlar o‘z
faoliyatini kuchaytirdi, jumladan, “Dorul Islom” (Islom olami). Ko‘pincha ularning
turli maqsadlarni ko‘zlagan faoliyati gollandlar tomonidan yaratilgan federal
bo‘linmalarni nazorat qilishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun mamlakat hukumatiga qarshi
qaratilgan edi. Ularning maqsadi aniq edi: o‘z ta'sirini avtonom viloyatlarga
kengaytirishga harakat qilish. Biroq, bu hududlar ajralib chiqishga intilmadi va shu
tariqa islomchilarning oyog‘i ostidan hokimiyat tepasiga kirishga intilayotgan
zaminni yiqitdi. Islom partiyalari va tashkilotlari Indoneziyani islom davlatiga
aylantirish maqsadiga erisha olmay, mamlakatning yangi ijtimoiy-siyosiy
sharoitlariga moslashishga majbur bo‘lib, konstitutsiyaviy asos sifatida Panchsil
tamoyillariga tayanganliklari tobora ayon bo‘ldi. , Indoneziya jamiyatini
islomlashtirish yo‘llari va chiqishlarini qidiring. Va shunga qaramay, musulmon
harakatlarining eng radikal yetakchilari Indoneziyani Dorul Islomga (“Islom hududi”)
aylantirish maqsadida bir necha bor hukumatga qarshi chiqishlar qilishdi. G arbiyʻ
Yava (1948-1962), Ache (1953-1959), Janubiy Sulavesi (1950-1965)da daruli-islomiy
chiqishlar kuzatilgan. G‘arbiy Yavadagi qo‘zg‘olonlarda islomiy guruhlar eng faol
ishtirok etdi. Bu chiqishlarning sabablaridan biri 1950-yillar boshida hokimiyatda
bo lgan Mashumi partiyasi hukumatlari, shuningdek, 1953-yil martida hokimiyatga
ʻ
kelgan Ali Sastroamijoyoning birinchi hukumati to lamaganligi bilan belgilandi.
ʻ
ijtimoiy-iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy masalalarga har qanday e'tibor jiddiy e'tibor va
mavjud qonunlardan markazda va joylarda ularning ta'sirini kuchaytirish uchun
foydalanishga intildi.
2.2. Malayziya davlatchiligi taraqqiyotida islom omili
So‘nggi o‘ttiz yil ichida Malayziya jamiyati tubdan o‘zgarishlar ni boshdan
kechirdi. Bu, bir tomondan, mamlakatning jadal iqtisodiy transformatsiyasi bilan
bog‘liq bo‘l gan bo‘l sa, boshqa tomondan mamlakatning chuqur islomlashuvi ham
28

birdek muhim ahamiyatga ega edi . Bankdan tortib qonungacha, kiyim-kechakdan
tortib ta'lim siyosatigacha Malayziya jamiyatining deyarli hech bir sohasi Islomning
tobora kuchayib borayotgan ta'siridan chetda qolmagan. Bu dinamikaning keng
tarqalgan izohi 1980-yillarning boshidan beri Birlashgan Malay Milliy Tashkiloti va
Islomiy muxolifat partiyasi Parti Islam Se-Malaysia o‘rtasidagi siyosiy raqobat edi.
Biroq, bunday tushuntirishlar boshqa ijtimoiy omillar va dinamikalarning rolini aniq
chegaralaydi. Malayziyadagi islomlashuv o‘z-o‘zidan mustahkamlanadigan natijalarni
keltirib chiqar ishi bir qator jarayonlarni o‘z ichiga olgan . Ajablanarlisi shundaki,
islom uyg‘onishi tomonlarni hamkorlikka yo‘naltirish strategiyasi amalda konservativ
musulmonlarning davlat va jamiyatga ancha faol kirib borishiga sabab bo‘l ib ,
ular ning hukumat byurokratiyalari va dasturlarini yanada diniy rangga bo‘yashni
qo‘llab-quvvatlovchi kuchli saylov okrugiga ayla nishiga turtki bo‘lgan . Bir necha o‘n
yillar davomida Malayziyada islom ijtimoiy-madaniy, iqtisodiy va siyosiy hayotning
ramzi sifatida yanada muhim ahamiyatga ega bo‘l ib bordi .
Biroq, bugungi kunda Malayziyada i slomning tashqi timsollari ko‘proq
namoyon bo‘lmoqda, chunki aholisining uchdan bir qismidan ko‘prog‘i musulmon
b o‘ lmagan mamlakatda islomlashtirish jamiyatning deyarli barcha jabhalariga singib
ketgan. Birinchi marta 1983-yil iyul oyida Malayziyada joriy etilgan islom bank ishi
juda tez rivojlandi, shuning uchun 2002-yilga kelib islom banklari depozitlari jami
bank depozitlarining 10,6% ni tashkil etdi (haqiqatdan ham islom kapital bozorining
ishga tushirilishi bilan Malayziya islomiy uslubdagi moliyaviy xizmatlarning
markaziga aylandi). 1983-yilda ham ochilgan xususiy moliyalashtirilgan Malayziya
Xalqaro Islom Universiteti (IIUM) ta lim yo nalishida boshlang ich 153 talabaʼ ʻ ʻ tahsil
olgan bo‘lsa hozirda talabalar soni 20 000 dan oshgan. O‘zining dastlabki 25 yil lik
faoliyati da IIUM 38 000 dan ortiq bitiruvchilarni tayyorladi, ularning ko‘plari
hukumatda nufuzli lavozimlarni egallashdi, jumladan, Bosh prokurorlar palatalarida
ular shariat qonunlariga ko‘proq rioya qilishning taniqli tarafdorlariga aylandilar .
Masalan, 1988-yilda Konstitutsiyaga o‘zgartirish kiritilib, Oliy sudlar shariat
29

sudlarining yurisdiktsiyasiga kiruvchi har qanday masala bo‘yicha yurisdiktsiyaga ega
emasligi aniqlangan. Malayziya sud tizimi Buning aniq sababi shundaki, huquqni
islomlashtirish Malayziyada Osiyoning boshqa joylariga qaraganda ancha jiddiy
tarzda davom etdi . Malayziyaning islomiy qayta tiklanish 1970-1973-yillarda global
neft inqiroziga sabab bo lgan arab-isroil urushi bilan boshlandi. Yaqin Sharqdagiʻ
voqealar butun dunyo bo ylab musulmonlarni o z dindoshlarining turli muammolari
ʻ ʻ
o‘rganishiga sabab bo ldi. Shunisi e'tiborga loyiqki, 1979-yilgi Eron inqilobi buzuq va
ʻ
repressiv dunyoviy diktatorlar ostida yashayotgan ko‘plab musulmonlar bilan
mafkuraviy darajada aks sado beruvchi asosiy burilish nuqtasi bo‘ldi. Binobarin, bu
voqealar musulmon olamida o‘chmas taassurot qoldirdi va global miqyosga aylandi.
2.3. Bruney siyosiy hayotida din omili va islom
Bruney Darussalam (Bruney) — Janubi-Sharqiy Osiyodagi Borneo orolida
joylashgan kichik davlat. Bruney aholisi 430 000 dan sal ko‘proq bo‘lsa-da, u hali
ham dunyodagi eng kichik mamlakatlardan biri bo‘lsa-da, biznes imkoniyatlari uchun
qulay bo‘lgan rivojlangan iqtisodiyotga ega. Sultonlikning poytaxti Bandar Seri
Begavan shahri ("Uning nurli hokimiyat") 1970-yilda hozirgi hukmdorning otasi
Sulton Umar Ali Sayfuddin III (1914-1986) sharafiga nomlangan. Bruney 1363- yilda
islomni qabul qilgan va Muhammad Shoh nomi bilan Bruneyning birinchi sultoni
bo‘lgan Avang Alak Betatar tomonidan asos solingan. Turli manbalarga ko‘ra,
bugungi kunda aholining 67% dan 83% gacha musulmonlar.1984-yil 1-yanvarda
Buyuk Britaniyadan mustaqillik e’lon qilingandan so‘ng, Malayziya federatsiyasi
tarkibiga qo‘shilmadi. Mustaqillik e’lon qilingandan so‘ng mamlakat davlat
institutlarini islomlashtirishni ishonch bilan amalga oshirdi. 1991-92 yillarda. Spirtli
ichimliklar va cho‘chqa go‘shti sotish taqiqlandi. Mamlakatda musulmon-malayziya
madaniyatini xurofot bilan bog‘liq bo‘lgan unsurlardan, shuningdek, haqiqatdan
chetlanishni ifodalovchi ta’limotlardan tozalash kursi e’lon qilingan. Bunday
og‘ishlarni aniqlash va ularga qarshi kurashish, ijtimoiy va xayriya ishlari,
televideniye va radioeshittirishlar, masjidlar qurish va ta’mirlash, juma ma’ruzalarini
30

jamlash, ziyoratlarni tashkil etish bilan birga mutasaddi tashkilotlarning asosiy ishi
hisoblanadi. M.Golovizinning ta’kidlashicha Bruneyda islom qonunlari qattiq
o‘rnatilgan, ayollar ko‘p holatlarda qo‘l va oyoqlari ko‘rinmaydigan kiyimlardan
foydalanadi va boshlariga hind sarilariga o‘xshash yorqin ro‘mol o‘rashadi 29
. Islom
huquqi sudlar to‘g‘risidagi kengash va qonunga muvofiq tartibga solinadi. Qonunda
kengash va qozilar (qadi) tomonidan dindorlarning huquqlari mustahkamlangan
Musulmonlarning xulq-atvorini tartibga soluvchi kengash quyidagilar bilan
shug‘ullanadi:
1. Shariat sudlari
2. Fuqarolik holatini qayd etish (nikoh, dafn marosimlari,
tug‘ilganlik haqida ma’lumotnoma)
3. Farzand asrab olish
4. Halol-harom mahsulotlar fatvosi 30
Mamlakatning eng nufuzli davlat institutlari qatorida Din ishlari vazirligi,
Islomiy chaqiruv markazi (da'vo), Diniy nazorat bor. Diniy kengash islom dini
masalalarida "asosiy vakolat"ga ega va bu borada sultonga maslahat beradi. Ushbu
Kengash qarorlari Bruneyda istiqomat qiluvchi barcha musulmonlar uchun
majburiydir. Davlat muftiysi (Qirollik muftiysi) tomonidangina berilishi mumkin
bo‘lgan fatvolar mamlakat islom kuchini mustahkamlashning boshqa vositalaridir.
“Noqonuniy fatvo” berish ikki yilgacha qamoq jazosi bilan jazolanishi mumkin.
Muftiyning fatvolarini masxara qilgani yoki haqorat qilgani uchun uch yilga
ozodlikdan mahrum etilishi mumkin.Ko‘pincha Nusantaradagi musulmon davlatlari
tarixiga va umuman Malay islomiga bag‘ishlangan nashrlarda yevropalik
tadqiqotchilar faqat Malakka (XV - XVI asr boshlari) tarixini tasvirlash bilan
29
М. Головизин. БРУНЕЙ: МАЛЕНЬКАЯ СТРАНА С БОЛЬШИМИ АМБИЦИЯМИ. «Восточная коллекция»,
М., 2011 г., № 2, с. 78–90.
30
Милославская Т.П. ИВ РАН. БРУНЕЙ-ДАРУССАЛАМ «МАЛАЙСКАЯ ИСЛАМСКАЯ МОНАРХИЯ».
ПОЛИТИЧЕСКОЕ И ЭКОНОМИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ ОТДЕЛЬНЫХ СТРАН. M .: – C .251-252.
31

cheklanadilar. Shu bilan birga, Nusantardagi islom tarixi uchun Bruney Darussalam
kabi muhim davlat tadqiqot doirasidan tashqarida qolmoqda. Aholining etnik tarkibi
jihatidan ham, madaniyati va tarixi jihatidan ham Malay olami va butun
Nusantaraning ajralmas qismi bo lgan bu malay davlati qo shnilariga qaragandaʻ ʻ
ancha kam o rganilgan. Bruney aholisining taxminan 64 foizini malaylar tashkil etadi.
ʻ
Ikkinchi yirik jamoa aholining taxminan 20 foizini tashkil etuvchi 60 ming etnik
xitoylik savdo sohasida muhim rol o‘ynaydi. Boshqa mahalliy xalqlarning soni
taxminan 20 ming kishini tashkil etadi, asosan Ibanlar va Kadazanlar (orang-dusun).
Malayziya va Filippin fuqarolari, shuningdek, yevropaliklar mamlakatda chet ellik
ishchi kuchi sifatida vaqtincha yashaydi. Sohil chizig‘i hududning qolgan qismiga
qaraganda ancha yaxshi yashaydi. Asosiy til - malay tili, lekin ingliz tili ham keng
qo‘llaniladi. Ikkalasi ham mamlakatning rasmiy tilidir. Butun aholining 2/3 qismi,
deyarli faqat malaylar islom dinini qabul qiladi.
Bruney mutlaq monarxiya bo lib, siyosiy va iqtisodiy barqarorlik bilan ajralib
ʻ
turadi. Mamlakat gullab-yashnashining asosi neft savdosidan olingan milliardlab
dollar foydadir. Neft dollarlarining doimiy oqimi tufayli mamlakatda katta boylik
to‘plandi va nisbatan rivojlangan ijtimoiy himoya tizimi, shu jumladan, bepul uy-joy
bilan ta'minlash tizimi yaratildi. 345 000 Bruney daromad solig‘ini to‘lamaydi,
bayramlarda sovg‘alar oladi, foizsiz kreditlardan faol foydalanadi (buning uchun ular
hatto shaxsiy samolyotlar ham sotib olishadi), bepul sog‘liqni saqlash va ta'lim bilan
ta'minlanadi, shu jumladan chet eldagi o‘zlari tanlagan har qanday ta'lim muassasasi;
bundan tashqari (islom monarxiyasining o‘ziga xos xususiyatlari), Makkaga yillik
an'anaviy haj - Haj uchun davlat to‘laydi. Demak, Sulton qo‘l ostidagilar uchun eng
og‘ir jazolardan biri fuqarolikdan mahrum qilishdir. Bruneyning o‘rtacha yillik
daromadi Osiyodagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biridir. 1980-yillarning oxirida u 25
000 dollar edi. XIX asrning o‘rtalariga kelib islom dini Yevropa mustamlakachiligiga
32

qarshi kurashda malay jamiyatini birlashtirishning kuchli omili bo‘lib qoldi.
Islomning bu roli Yevropa ma'muriyati uchun ayniqsa Achena urushlari (1873-
1913) 31
, Padri urushlari (1821-1837) va Diponegoro qo‘zg‘oloni (1825-1830) 32
deb
ataladigan davrda yaqqol namoyon bo‘ldi. Shunga qaramay, ba'zi evropalik
tadqiqotchilar malay olamida islom yot hodisa ekanligi va Nusantarada "hindlashgan"
islom tarqalib, hech qanday umumiylik yoki deyarli hech qanday aloqaga ega
bo‘lmagan (tashqi jihozlardan tashqari) nazariyani ishlab chiqdilar. Ushbu nazariyaga
ko‘ra, Achex va boshqa hududlarda Gollandiyaga qarshi qo‘zg‘olonlarga ziravorlar,
qalay, afyun va boshqa tovarlar savdosida monopoliyani egallashga intilgan
evropaliklarning mustamlaka ekspansiyasi emas, balki tashqaridan kirib kelgan
"ekstremistik" arab islomining zararli ta'sir sabab bo‘lgan. XV-XVI asrlarda Yava
sohilidagi boshqa musulmon sultonliklarida davlat diniga aylangan islom emas, balki
turli diniy e'tiqodlarning g‘alati birikmasi bo‘lgan sinkretizmning o‘ziga xos shakli
paydo bo‘ldi. Bunda biz mahalliy animistik e'tiqodlar, turli hindu- buddist va
musulmon elementlarini ko‘rishimiz mumkin. Aynan mana shu uyg‘unlik
"o‘zgartirilgan" "hind" islom deb ataldi, Yevropa va bir qator hind tadqiqotchilarining
fikriga ko‘ra, Nusantara aholisining ko‘pchiligi tomonidan qabul qilingan. Ammo
shunisi e'tiborga loyiqki, islomning bu "hind-javan" variantida ham uning asosiy
tamoyili - yakkaxudolik buzilmagan. Sunniy Shofiy huquqining klassik qonunlariga
ko‘ra qurilgan Bruney Darussalam musulmon sultonligi Malayziya dunyosida
sinkretik "hindlashgan" islomning ustunligi nazariyasini rad etadi. Bruneyda
musulmon davlati birinchi yevropalik bosqinchilar (ispanlar va portugallar), keyinroq
inglizlar va amerikaliklar davrida saqlanib qolgan. Bugungi kunga qadar Bruneyda
sulton hukmronlik qilmoqda - Paduka Seri Baginda Sulton Hoji Hassanal Bolkiah
Muizzaddin Vaddaulloh - uzoq tarixga ega bo‘lgan eng qadimgi musulmon
sulolasining 29-chi vakili. Bu vaqtga kelib, Bruney aholisi asosan, malaylar, turli
31
Тюрин В.А. Ачехская война. М. 1970.- C .157.
32
Мовчанюк П.М. Яванская народная война 1825 - 1830. М. 1969.- C . 4-6.
33

mahalliy qabilalar (kedayanlar, dusunlar, dayaklar va boshqalar) vakillari edi. Ular
dehqonchilik, baliqchilik, hunarmandchilik bilan shug‘ullangan. Mahalliy aholi
hinduizm, buddizm va an'anaviy e'tiqodlarga e'tiqod qilgan. Ayrim yevropalik va rus
tadqiqotchilari islom Bruneyga faqat XV asr boshlarida kirgan. Ular yangi e'tiqodni
idrok etishning boshlang‘ich bosqichini - birinchi aloqalardan to musulmon
davlatlarining paydo bo‘lishigacha bo‘lgan islomning tarqalishi va ichki
assimilyatsiyasining uzoq (deyarli 700 yil) davrini hisobga olmaydilar. Bunday
xulosalarga sabab, xususan, birinchi yevropalik sayohatchilarning, masalan, 1505
yilda Borneoda «kofirlar» yashaganligi haqida yozgan Lyudoviko Vartemaning
guvohliklari edi. Shu bilan birga, Song sulolasi (960-1279) yilnomasida 977 yilda
Xitoy imperatori saroyiga kelgan Bruney elchilari musulmonlar bo‘lganligi haqida
xabar bor. Ularning ismlari Abu Ali (Pu'-Ya-Li), Shayx Noh (Shih-Nu) va Qodi
Qosim edi. XI asr boshlariga kelib Jalan qarorgohi ko‘chasidagi Bandar Seri Begavan
qabr majmuasidan topilgan musulmon qabr toshiga ishora qiladi. Bu hijriy 440 yilda
vafot etgan Mahdara (Rokaya) ismli musulmon ayol dafn etilgan joydagi qabr toshidir
(1048). Yodgorlik mahalliy yumshoq kul-kulrang toshdan yasalgan to‘rtburchaklar
shaklidagi stela bo‘lib, an'anaviy hind-buddist uslubida katta tosh o‘yilgan "toj" bilan
bezatilgan. Yozuvlar nasta’lik yozuvida bo‘lib, marhumning ismi-sharifi va vafot
etgan sanasi ko‘rsatilgan15. Nusantaraning ko‘plab shtatlari singari, Srivijaya
vassalligi davridan omon qolgan va XIII asrda Majapahitning imperator ambitsiyalari
mavzusi bo‘lgan. Bruney Xitoyning mo g ul hukmdorlari bilan faol diplomatikʻ ʻ
aloqalarni davom ettirdi va ularning homiyligidan bahramand bo ldi. Bruneyning
ʻ
zamonaviy poytaxti Bandar Seri Begavan hududidagi Islom Ranggas yodgorlik
majmuasidan topilgan xitoylik musulmonlar qabri shu davrga to‘g‘ri keladi. Bu 1264
yilga to‘g‘ri keladi. Stelada xitoy tilidagi yozuv saqlanib qolgan bo‘lib, unda ma'lum
bir Tuan Pu' Kung Chieh-mu bu erda dafn etilgan. Epitafiyada musulmon qabr
toshlariga xos shahodat yoki Qur'on so‘zlari mavjud emas. Ayni paytda, nemis
tadqiqotchisi V. Frankening yozishicha, bu kishi musulmon xitoylik (ular Pu’, ya’ni
34

Abu deb atalgan), ehtimol, yuqorida tilga olingan Abu Alining qarindoshi bo‘lgan. U
Song sulolasi hukmronligi davrida o g li Yiang Chia bilan birga Xuanxo hududidanʻ ʻ
Xitoydan Bruneyga kelgan. XIV asrning ikkinchi yarmida Bruneyda islom davlat
diniga aylandi. Salasilah Raja Raja Bruney Bruneydagi birinchi musulmon hukmdori
Awang Kalak (yoki Alak) Betatar (1363-1402) bo‘lganini aytadi. U Sulton
Muhammad Shoh yoki Seri Paduka Sulton Muhammad taxtga ega edi. Islom 1360
(Betatar taxtiga o‘tirgan sana) va 1368 yillar oralig‘ida, u allaqachon musulmon
bo‘lgan Singapur hukmdorining (Johor Lama - Eski Johor) qiziga uylanganidan keyin
Bruneyning davlat diniga aylanadi. Bu haqiqat Ming sulolasi (1368-1643) yilnomasi
ma'lumotlari bilan tasdiqlanadi, bu erda Bruney hukmdori musulmon nomi bilan
atalgan Ma-ha-mo-sha. 1371 yilda xuddi shu yilnomaga ko‘ra Sulton
Muhammadshoh Xitoyga elchilar yuboradi. Ular Min imperatoriga boy sovg‘alar va
xabar olib kelishdi, bu yozuv arabcha hay ku yozuvida, ya’ni IX asrdan boshlab Xitoy
uyg‘ur musulmonlari orasida keng tarqalgan uyg‘ur yozuvi deb ataladi. 1402-yilda
Sulton Muhammadshoh vafotidan so ng uning o g li Sulton Abdulmajid Hasan
ʻ ʻ ʻ
(1402-1408) Bruney taxtiga o tirdi, xitoy manbalarida Ma-na-je-ka-la nomi bilan tilga
ʻ
olinadi. Uning hukmronligi yillarida islom Bruneyning rasmiy dini bo‘lganligini
1405-yilda sultonlikka tashrif buyurgan mashhur Xitoy musulmon dengiz
qo‘mondoni Chjen Xe ham tasdiqlaydi. 1408 yil avgust oyida Sulton Abdulmajid
Hasan Xitoyga tashrif buyurdi va u yerda Ming sulolasining buyruqlar va qoidalar
to‘g‘risidagi kodeksiga muvofiq, unga eng yuqori unvonlar, jumladan, maxsus
tayyorlangan taomlar berildi. Ba'zi tadqiqotchilarning fikricha, cho‘chqa go‘shti ham,
spirtli ichimliklar ham bo‘lmagan rizqlarning tarkibi Bruney hukmdori va uning
atrofidagilar musulmonlar bo‘lganligini ko‘rsatadi. Sulton Abdulmajid Hasan Xitoyda
bo‘lganida 28 yoshida kutilmaganda vafot etdi. Uning qabri Nankin shahrida (Xitoy)
joylashgan. Uning to rt yoshli o g li Raja Kecil taxtga o tirdi va Sulton
ʻ ʻ ʻ ʻ
Muhammadshohning ukasi Sulton Ahmad (1408 — 1425) Bruneyning qo riqchisi va
ʻ
haqiqiy hukmdori bo ldi. Salasilah Raja Raja Bruneyda Sulton Ahmad haqida u akasi
ʻ
35

bilan birga islom dinini qabul qilgani aytiladi. Bu vaqtga kelib Bruneyning Xitoy
bilan aloqalari zaiflashdi va Min imperatorlarining dengiz ekspeditsiyalari to‘xtadi.
Malakka sultonlikning eng muhim iqtisodiy va siyosiy sherigi bo‘lib, Siam va
Majapahit ta'siriga qarshi tura oladigan musulmon davlatlarining keng koalitsiyasini
yaratishdan manfaatdor edi. Sulton Ahmad davrida Bruneyda ko‘plab musulmon
olimlari – Malakka va Paseydan va bevosita Arabistondan ulamolar va voizlar paydo
bo‘ldi. Ular orasida, ehtimol, toiflik Sharif Ali ibn Muqaddam (1432-yilda vafot
etgan), o‘rta asr Bruneyining eng nufuzli diniy va siyosiy arboblaridan biri bo‘lgan,
uning kelib chiqishi Muhammad payg‘ambarga bog‘liq edi. 1425-yilda Sulton
Ahmad vafot etdi. O‘g‘illari bo‘lmagani uchun uning kuyovi Sulton Sharif Ali (1425-
1432) taxtga o‘tirdi. Islom dini nuqtai nazaridan olijanob bo‘lgan yangi sultonning
kelib chiqishi haqidagi xabarlar deyarli barcha tarixiy manbalarda (solnomalar,
og‘zaki ijod, epigrafiya) mavjud. Bu haqiqatga e'tibor bejiz emas: Bruney zaminida
Bag‘dod faqihi Abu-l-Hasan al-Mavardiy (974-1058) tomonidan shakllantirilgan
shofiiylarning hokimiyat tushunchasi shunday shakllangan. Bruneyning birinchi
musulmon hukmdorining afsonaviy kelib chiqishi uni qadimgi Malayya mifologik
an'anasi bilan bog‘laydi: uning ajdodlari ilohiy kelib chiqishi bo‘lgan. Biroq Sulton
Muhammadshoh Qur’on qahramoni va jangchisi Iskandar Zulqarnaynning to‘g‘ridan-
to‘g‘ri avlodi sifatida “Malay shajaralari”dan ma’lum bo‘lgan afsonaviy Shri Tri
Buananing qiziga uylanadi. Sulton Sharif Ali hukmronligi Bruneyning iqtisodiy va
siyosiy kuchayish davriga aylandi. Sharif Ali davlat boshqaruvi tizimini isloh qilib,
uni shariat me’yorlariga moslashtirishga intilmoqda. Bundan tashqari, u saltanatning
hududiy egaliklarini sezilarli darajada kengaytiradi, savdoni rivojlantiradi, musulmon
savdogarlari oqimini oshiradi. Shaharlar o‘sib bormoqda, masjidlar qurilmoqda,
birinchi vaqf tosh uylar paydo bo‘ladi. Bundan buyon shtat Bruney Darussalam deb
ataladi. Bruney tarixidagi "oltin asr" Sulton Bolkiah (1485-1524) hukmronligi davri
edi. Faol jangovar harakatlar va sulolaviy nikohlar natijasida Bruney hukmdorlarining
kuchi va rasmiy din sifatida islom Kalimantanning katta qismiga va uning shimolidagi
36

orollarga (Filippinning janubida) tarqaldi. Sulton Bolkiya arxipelagning ko‘plab
musulmon davlatlari va Xitoy bilan savdo va diplomatik aloqalarni davom ettirdi.
Malakkaning qulashi ham Bruneyning yuksalishiga katta hissa qo shib, uni Islom vaʻ
xalqaro savdoning yangi markaziga aylantirdi. 1521-yilda Bruney Sulton Bolkiya
Pigafetta zamonlarini shunday tasvirlagan: “Hukmdor saroyi va zodagonlarning
uylaridan tashqari port va barcha binolar suv ustida joylashgan.Aholisi 25 mingga
yaqin oila istiqomat qilgan, uylar asosan yog‘ochdan qurilgan. Bu yerda odamlar mis,
aromatik moddalar, shisha, qizil qo rg oshin, jun va zig ir, ayniqsa temir va linzalarni
ʻ ʻ ʻ
juda qadrlashgan. Tashqi va ichki savdoda yetakchi o rinlarni musulmonlar (ham
ʻ
mahalliy, ham Yaqin Sharq xalqlari) egallagan. Pigafetta eslatmalarida Bruneyning
keyingi hukmdori Sulton Abdul Kahar (1524 - 1530) Raja Siripada nomi bilan ham
tilga olinadi. U o z hokimiyatini Filippinning Palavan, Sulu, Balayan, Mindoro,
ʻ
Bonbon, Balambangan, Luzon va boshqa orollariga ham kengaytirdi. Vassal
hududlarda islomni faol targ‘ib etish davom etdi. Ushbu hukmdor davrida Bruneyda
ispan va portugal konkistadorlari paydo bo‘ladi. Ularning ko‘plari oson pul qidirib, bu
mamlakatga kirishga intilishdi va keyin bankrot bo‘lib, afyun va kasalliklardan vafot
etgan. 1526-yilda portugaliyalik savdogar Jorj de Menezesh sultonlik haqida
ma’lumot to‘plash uchun yuborildi. Biroq, Bruneyni qo‘lga kiritish oson bo‘lmasligi
ma'lum bo‘ldi. 1573-yilda Manilaning birinchi ispan gubernatori M. de Legaspi
vafotidan so‘ng Manilaning yangi gubernatori Gido de Labasarisdan Sulton Sayful
Rixalga xat bilan elchi Bruneyga keldi. Sultondan Ispaniyaning kuchini va
homiyligini tan olishni so‘rashdi. Biroq, Bruney hukmdorining g‘azabiga yangi
hukmdorga vassal qaramligi haqidagi an'anaviy taklif emas, balki xristian
missionerlarini mamlakatga kiritish va Islomni targ‘ib qilishni taqiqlash talabi sabab
bo‘lgan. Taklif qabul qilinmadi va 1578-yilda ispanlar Bruney taxti uchun
da'vogarlardan birining qo‘llab-quvvatlashi bilan Bruneyni qo‘lga kiritishga harakat
qilishdi. Shunday qilib, Kastiliya urushi boshlandi.
37

Bortida Kastiliya qo‘shinlari bo‘lgan 40 ta harbiy kemadan iborat eskadron
Bruney chegaralariga yaqinlashdi. Sultonga yangi ultimatum yuborildi. Ispanlar uni
islom dinini yoyishga da’vat qilishda va Luzon aholisini o‘zlariga qarshi isyon
ko‘tarishda aybladilar. Ular Ispaniya hokimiyatini tan olishni va nafaqat Filippinda,
balki butun Bruneyda islom dinini targ‘ib qilishni taqiqlashni talab qilishdi. O‘lim
tahdidi ostida Saifulu Rijaldan Iesuitlar, Fransiskanlar va Dominikanlarning monastir
buyruqlarini sultonlikka kirishga ruxsat berish, ularni har tomonlama qo‘llab-
quvvatlash, shuningdek, Ispaniya floti va armiyasini barcha zarur narsalar bilan
ta'minlash so‘ralgan. Guvohlarning so‘zlariga ko‘ra, sulton Ispaniya elchilarining ko‘z
o‘ngida jahl bilan xatni yirtib tashlagan. 1578-yil 16-aprelda ispanlar kutilmaganda
Bruney poytaxtiga hujum qilib, uni egallab olishdi. Biroq, 26-iyun kuni ular Bruney
qo‘mondoni Pangeran Bendahara Sakam tomonidan mamlakatdan chiqarib
yuborilgan va ularni Sabahgacha ta'qib qilgan. Kastiliyaliklar bir kun oldin
Bruneydagi eng katta masjid - Juma Bruney masjidini yoqib yuborib, qochib ketishdi.
XVI asr oxiriga kelib. Sulton Muhammad Hasan (1582-1605) Bruney hukmdori
bo ldi. Sulton Muhammad Hasanning islohotlari Bruneyda rivojlangan feodalizmʻ
davriga xos bo lgan o sha davrga kelib shakllangan boshqaruv shakllarini huquqiy
ʻ ʻ
jihatdan mustahkamladi. Dunyoviy va diniy qonunchilik sohalari ajralib chiqdi,
qozilarning diniy sudi bilan bir qatorda politsiya sudi (shurta) paydo bo‘ldi.
Davlatning ma muriy jihatdan viloyatlarga bo linishiga asos solindi, uning
ʼ ʻ
hukmdorlari harbiy boshliqlar va boshqa oliy mansabdor shaxslar bilan bir qatorda
berilgan davlat yerlarini va soliq yig ish huquqini oldilar. Sulton Muhammad Hasan
ʻ
davrida qabul qilingan yangiliklar XVII-XX asrlarda yanada rivojlandi. Shunday
qilib, Bruney tarixini qisqacha ko‘rib chiqsak, shuni tan olish kerakki, Bruneyda
islomning tarqalishi va diniy amaliyotining ko‘p jihatlari hali ham o‘rganilmagan.
Bruneyning, shuningdek, XIII-XVI asrlardagi boshqa Malay musulmon davlatlarining
hozirgi vaqtda topilgan tarixiy manbalari. Bruneyda na shialik, na so‘fiylik haqida
deyarli hech qanday ma'lumot yo‘q, garchi Islomning bu oqimlari bu erda ma'lum
38

bo‘lsa ham. XIII-XVI asrlarda aniq islom institutlarining faoliyati va ularning
Bruneyning ijtimoiy hayotidagi o‘rni haqida deyarli hech qanday ma'lumot yo‘q.
T.A.Denisovaning fikriga ko‘ra Yangi yodgorliklarni qo‘lga kiritish, shuningdek,
mavjud manbalarni har tomonlama o‘rganish orqali kelgusida bu kamchiliklarni
to‘ldirishiga umid qilish mumkin 33
.
2.4 Kam sonli musulmon mamlakatlari davlatchiligida islom omili
International Religious Freedom Report ma’lumotlariga qaraganda, Singapur
aholisining 15% ga yaqinini musulmonlar tashkil qiladi. Malay musulmonlarining
aksariyati sunniylardir. Ulardan tashqari mamlakatda hind, pokiston va xitoy
jamoalari mavjud 34
. Singapur musulmonlarining taxminan 17 foizi hindistonlikdir.
Singapurlik musulmonlarning aksariyati shofiiylar huquqiy maktabiga, biroz kamroq
hanafiylar (pokistonlik) va shialarga ergashadi. Islom dini Singapur va Janubi-Sharqiy
Osiyo mintaqasiga XIII-XIV asrlarda kirib kelgan. Savdo, siyosiy ittifoqlar va
nikohlar, shuningdek, so‘fiylik da'vatchilarining faoliyati ilgari hinduizm yoki
animizmni e'tirof etgan mintaqa xalqlarining ko‘pchiligining islomni qabul qilishiga
yordam berdi. Mamlakat musulmonlari asosan etnik malaylardir. Singapur 1965-yilda
ajralib chiqqunga qadar Malayziyaning bir qismi edi va hukumat malayliklarni
mahalliy singapurliklar deb tan oladi. Shuning uchun bu yerdagi musulmonlarning
huquqlari qonun bilan himoyalangan. Davlat, Konstitutsiyaga ko‘ra, "ularning
siyosiy, ta'lim, diniy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy manfaatlarini va malay tilini
himoya qilish, qo‘llab-quvvatlash va targ‘ib qilish uchun javobgardir". Shuning
uchun, nisbatan oz sonli bo‘lishiga qaramay, musulmonlar siyosiy ahamiyatga ega
diniy ozchilikdir. Masalan, musulmon Yusof bin Ishoq 1965-yilda mamlakatning
birinchi prezidenti bo‘ldi. Uning xotirasi bugungi kungacha saqlanib qolgan. 1999-
yildan beri uning portreti Singapur banknotlarida tasvirlanadi va Singapurning
Vudlendlar tumanidagi masjid va Janubi-Sharqiy Osiyo tadqiqotlari instituti uning
33
Т.А.Денисова. Ислам в государстве Бруней Даруссалам. XIII-XVI веке . 114-121 c
34
International Religious Freedom Report 2006 - Singapore . Дата обращения: 23 мая 2013. Архивировано из оригинала 15 июля
2009 года.
39

nomi bilan atalgan. 1968-yilda Singapurda Singapur Islom diniy kengashi tuzildi,
uning barcha a'zolari mamlakat Prezidenti tomonidan tayinlanadi. Bu
musulmonlarning ijtimoiy, madaniy va diniy ehtiyojlarini qondirish uchun mas'ul
bo‘lgan asosiy organdir. Shuningdek, u Hajni tashkil qiladi, musulmon yodgorliklari
va masjidlariga g‘amxo‘rlik qiladi.Ulardan eng mashhurlari Masjid Sulton, Abdul
Gafar masjidi, Al-Isloh masjidi, Xoja Fotima masjidi va boshqalar. Singapurda
musulmon bo‘lganlar ko‘p. 1980-yildan buyon hatto islom jamiyatining yangi a zolariʼ
duch keladigan diniy muammolar bilan shug ullanuvchi Singapurning yangi qabul
ʻ
qilingan musulmonlari uyushmasi ham mavjud. Shu bilan birga, mamlakat
Konstitutsiyasining 152-moddasi 2-qismiga ko‘ra, musulmonlar o‘rtasida irqiy va
diniy ziddiyatning oldini olish maqsadida hukumat malayliklarni islomdan boshqa
dinlarga o‘tkazish bo‘yicha missionerlik faoliyatini ma’qullamaydi.
Singapurning "uchinchi dunyodan birinchi dunyoga" modernizatsiya
yutug‘ining asosiy yo‘nalishi ko‘p irqlilik, ko‘p tillilik, multikulturalizm va ko‘p
dinlilikka asoslangan Singapur o‘ziga xosligini o‘rnatish bo‘yicha uzoq muddatli
strategiya edi. Rasmiylar xususiy islom maktablari yoki madrasalar sonining
ko‘payishini qo‘llab-quvvatladilar, chunki bu shahar-davlatdagi ta'lim standartlariga
ta'sir qilishi mumkin. Ammo 11-sentabr voqealaridan keyin hukumat “milliy
totuvlik”ni targ‘ib qilishga e’tibor qaratdi va singapurliklarni “qo‘shnilaringiz bilan
tanishishga” undashmoqda. Singapur ko‘p millatli davlat bo‘lib, bugungi kunda bir
tomondan raqobatlashayotgan etnik-diniy ozchiliklar o‘rtasida muvozanatni saqlash,
ikkinchi tomondan esa umumiy milliy o‘ziga xoslik va ongni shakllantirishdir. Ayrim
tadqiqotchilarning fikricha, modernizatsiya, globallashuv va islomlashuv jarayonlari
bilan bog‘liq musulmonlar o‘rtasida o‘sib borayotgan turli xillik Singapurda islom va
davlat o‘rtasidagi vertikal aloqalarda yangi keskinliklarga olib kelishi mumkin.
Filippin 7000 ta oroldan iborat davlat bo lib, ulardan faqat 2000 tasida aholi
ʻ
yashaydi. Osiyodagi eng qadimgi parlament respublikalaridan biri. Bu juda katta
mamlakatning hayoti (uning aholisi 107 milliondan oshadi, bu ko‘rsatkich bo‘yicha
40

dunyoda 13-o‘rinda) hatto OAV va uning iste'molchilari haqida gapirmasa ham,
Janubi-Sharqiy Osiyodagi mutaxassislarimizga ham yaxshi ma'lum. So‘nggi paytlarda
Filippin Rossiya matbuotida faqat Janubiy Xitoy dengizidagi keskinlashgan mojaro
kontekstida tilga olindi. Va Rossiya Federatsiyasining hozirgi geosiyosiy
manfaatlaridan uzoqda, mamlakat ichida nima sodir bo‘layotganini deyarli hech kim
bilmaydi. Shu bilan birga, ko‘plab ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va ularni tartibga solish
usullari Rossiya uchun ham shubhasiz qiziqish uyg‘otishi mumkin. Ular orasida
bugungi dunyo uchun juda dolzarb bo‘lgan islom omili ham bor. Filippin janubida
Musulmon Muxtor viloyati joylashgan bo‘lib, mamlakatning 17 viloyatidan o‘z
hukumatiga ega bo‘lgan yagona hudud bo‘lib, u beshta viloyatni birlashtiradi. Bular
Mindanaoning g‘arbiy qismidagi Maguindanao va Janubiy Lanao provinsiyalari -
yirik Filippin orollarining eng janubiy qismi, shuningdek, okeanda Malayziya tomon
cho‘zilgan kichikroq orollarda joylashgan Basilan, Sulu va Tavi-Tavi provinsiyalari.
Mintaqaning umumiy aholisi, asosan musulmonlar, 4 milliondan ortiq kishi. Bu
mintaqada musulmonlar 14-asrda paydo bo lgan, 1457 yilda Tinch okeanining ushbuʻ
qismining janubiy orollarida birinchi sultonlik (Sulu) vujudga kelgan. Olimlarning
tadqiqotlariga ko‘ra, o‘zlarini "Moro" deb ataydigan filippinlik musulmonlarni 13
etno-lingvistik guruhga bo‘lingan holda Mindanao, Palavan, Jolo orollarining tub
aholisi deb hisoblash mumkin. Islom Filippindagi eng qadimgi monoteistik dindir.
Arab mamlakatlari va janubiy Hindistondan kelgan birinchi musulmon savdogarlari
orollarda 12—14-asrlarda paydo bo lgan. 1380-yilda arab savdogari Makdum Karim
ʻ
Sulu arxipelagiga yetib kelib, mahalliy aholi orasida islom dinini targ ib qila
ʻ
boshlaydi, so ngra Mindanao orolida musulmon dinini yoyishda davom etadi.
ʻ
Birinchi masjidni Simunul orolida qurdirdi. U yerdan islom tezda Visaya (Markaziy
Filippin) va Luzon (Shimoliy Filippin)ga tarqaldi. Malaya (Malayya yarim orolining
janubiy uchi) mintaqasiga ko‘chib kelgan arab voizlarining turar joylari Filippinda
islomni mustahkamlashga yordam berdi. Orollarda islom davlatlari - Sulu sultonligi,
Maguindanao sultonligi, Lanao knyazligi va boshqalar vujudga kelgan.
41

XV-asrda Mindanao, Visaya orollari va Luzonning yarmida turli musulmon
sultonliklari vujudga keldi va aholining aksariyati islom dinini qabul qildi. 16-asrda
ispanlar Filippinga bostirib kirishdi, ular birinchi navbatda Mindanaoda ierarxiya va
etarlicha rivojlangan ijtimoiy tashkilotga ega musulmon davlat tuzilmalarini kashf
etdilar. Ispanlar Ispaniyada 800 yildan ortiq yashab, hukmronlik qilgan Shimoliy
Afrika musulmonlariga o‘xshatib, Mindanao aholisini “moros” – mavrlar deb atay
boshladilar. Ispanlar ularni bo‘ysundirishga va nasroniylikni ekishga harakat qildilar,
ularni xalq sifatida har tomonlama kamsitib, qaroqchilar va shafqatsiz vahshiylar deb
atashdi. Ispanlarning urinishlari faqat islomning asosiy mafkura sifatidagi rolini
kuchaytirdi, bu esa mustamlakachilik istilolariga qarshi turish imkonini berdi.
Mindanaoning bir qismi ispanlar tomonidan ishg‘ol qilingan, ammo ular Filippindagi
300 yillik hukmronliklari davomida hech qachon butun orolni nazorat qila olmadilar.
Biroq, ular filippinliklar - ular tomonidan nasroniylashtirilgan Filippin shimoli aholisi
va janubda istiqomat qilgan musulmonlar o‘rtasida bo‘linish yaratishga muvaffaq
bo‘lishdi.
XIX-asr oxirida ispanlar o rnini amerikaliklar egalladi, ular yanadaʻ
moslashuvchan harakat qilib, 1899-yil avgust oyida Sulu sultoni bilan shartnoma
tuzib, o z davlatining ichki ishlariga aralashmaslikka va da berdilar. Darhaqiqat, ular
ʻ ʼ
Mindanaoga nasroniylarni joylashtirish siyosatini boshladilar, ular o‘z turar-joylarini
o‘rnatdilar va orolning tabiiy resurslaridan foydalanganlar. Xorijiy kompaniyalar ham
mintaqaga asta-sekin kirib, uning hududining katta qismini egallab oldilar. Bu jarayon
natijasida musulmonlar bir paytlar o‘zlariga tegishli bo‘lgan yerlar ustidan nazoratni
yo‘qotdilar. Bu jarayon Filippin mustaqillikka erishgandan keyin ham davom etdi.
Hozirgi vaqtda moro xalqi 13 etno-lingvistik guruhga bo‘lingan: Iranun, Jama
Mapun, Palawani, Molbog, Kalagan, Kalibugan, Maguindanao, Maranao, Sama,
Sangil, Tausug, Bajao va Yakan. Internet ma’lumotlariga qaraganda, mahalliy aholi
va tashrif buyurgan biznes vakillari o‘rtasidagi nizolar natijasida 1968-yil 18-martda
23 musulmon halok bo‘ldi. Orolning musulmon aholisi bunga javoban Moro milliy
42

ozodlik frontini tashkil qildi, u 70-yillarning boshidan Filippin musulmonlarining
diniy o‘ziga xosligini himoya qilib, markaziy hukumat bilan qurolli kurash boshladi 35
.
Tailandning davlat dini - buddizm (Theravada) - mamlakat aholisining
ko‘pchiligi (90%) e'tiqod qiladi. Mamlakat janubida islom dini keng tarqalgan.
Xitoyliklar orasida dao va konfutsiylik. Animizm tepalik qabilalari orasida keng
tarqalgan. Bangkokda hindular, sikxlar va nasroniylar ham yashaydi. Tailandda XX-
asrning ikkinchi yarmidan boshlab islom yanada keng tarqalmoqda. Bu dindorlar soni
bo‘yicha shtatdagi ikkinchi dindir. Bu Tailandda yashovchi malaylar, pokistonliklar,
tamillar va panjabilar, shuningdek, qo‘shni Tailanddan Kambodjadan kelgan Cham
qochqinlari tomonidan qo‘llaniladi. Tailandda islom notekis tarqalgan. Dindorlarning
umumiy soniga kelsak, bu Tailand umumiy aholisining atigi 7 foizini tashkil qiladi.
Lekin Janubiy Tailand ning Narativat provinsiyasida aholining 82 foizi islom diniga
e’tiqod qiladi. Tailand tomonidan qo‘shib olingan Patani sultonligi hududida islom
hukmron din edi. Tailandning to‘rt provinsiyasida – Narativat, Yala, Pattani va
Satunda musulmonlar (malayziya lik lar) aholining asosiy qismini tashkil qiladi.
Hozir Tailandda butun mamlakat bo‘ylab masjidlar faol ravishda qurilmoqda
(2000 yildan beri 38 viloyatda 2000 dan ortiq), ko‘proq madrasalar ochilmoqda,
chunki Islom diniga e'tiqod qiluvchilar soni bir necha sabablarga ko‘ra ortib
bormoqda: Mamlakatda islom dinining o‘rni muttasil ortib bormoqda. Musulmonlar
soni ham ortib bormoqda. Bu tug‘ilishning ko‘payishi va ko‘proq tayliklar islomni
qabul qilishlari bilan bog‘liq. Bugun biz dinlar va Tailanddagi asosiy din nima haqida
gaplashamiz. Tailand aholisining 95% ga yaqini Teravada buddizmi ("kichik
avtomobil") diniga e'tiqod qiladi. Ikkinchi eng keng tarqalgan din islom (5% dan
kam), Tailand musulmonlarining 70% mamlakatning janubiy viloyatlarida istiqomat
qiladi. 1% dan kamrog i boshqa dinlar (xristianlar, sikxlar, hindular, daochilar)ʻ
hissasiga to g ri keladi. Islom Tailandda ikkinchi eng mashhur dindir. Bu yerda
ʻ ʻ
35
https :// islam - today . ru / istoria / islam - na - filippinah /
43

musulmonlar taxminan 4% ni tashkil qiladi va ularning asosiy kontsentratsiyasi
mamlakatning janubiy qismida joylashgan. Bu janubdagi Tailandning islom
hukmronlik qilayotgan Malayziyaga yaqinligi bilan izohlanadi. Bu din 20-asrning
ikkinchi yarmida mamlakatda arab davlatlari, jumladan qo shni Malayziya bilanʻ
iqtisodiy va savdo aloqalari rivojlana boshlaganidan so ng tarqala boshladi
ʻ
III. bob. “Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyotida islomning
o‘rni” mavzusini talaba-yoshlarga o‘qitish
3.1. Mavzuning ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyati
Zamonaviy hayotni bugun ilm-ma rifat va ta limning taraqqiyotisiz tasavvur
ʼ ʼ
etib bo lmaydi, insoniyat fan o qi atrofida aylanayotgandek go yo. Jahonning
ʻ ʻ ʻ
yetakchi davlatlarida ta limni rivojlantirish birinchi galdagi vazifa sifatida belgilanishi
ʼ
ham bejiz emas. Negaki, mamlakatning kelgusi ravnaqi aynan shu sohada qo lga
ʻ
kiritgan yutuqlari bilan chambarchas bog liqdir. Bugungi kunda universitetlarning
ʻ
ta lim berish faoliyati yana-da takomillashtirilib, xalqimizning asrlar davomida
ʼ
shakllangan ilm sari intilish fazilati yana bir bor namoyon bo lmoqda. Yoshlarimiz
ʻ
sog lom hamda go zal turmush kechirish, egallagan kasbi bo yicha doimiy ish o rniga
ʻ ʻ ʻ ʻ
ega bo lish, mas uliyatni o z zimmasiga olish, insoniy qadr-qimmatini kamsitishga
ʻ ʼ ʻ
yo l qo ymaslik, qisqacha aytganda, komillikka erishish uchun harakat qilyapti va bu
ʻ ʻ
jarayonda ta lim olishni eng asosiy shart sifatida ko rmoqda. Mamlakatimizda 2019-
ʼ ʻ
yilning oktyabrida O zbekiston Respublikasi oliy ta lim tizimini 2030-yilgacha
ʻ ʼ
rivojlantirish konsepsiyasi qabul qilindi. Ushbu hujjatga intellektual taraqqiyotni
jadallashtirish, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, ilmiy va innovatsion faoliyatni
samarali tashkil etish hamda xalqaro hamkorlikni mustahkamlash maqsadida fan,
ta lim va ishlab chiqarish integratsiyasini rivojlantirish singari vazifalar asos qilib
ʼ
olindi. Konsepsiya mazmuni mamlakatimiz oliy ta lim tizimini isloh qilishning
ʼ
44

ustuvor yo nalishlarini aks ettiradi. Unda oliy o quv yurtlarida qamrov darajasiniʻ ʻ
kengaytirish hamda ta lim sifatini
ʼ oshirish, raqamli texnologiyalar va ta lim ʼ
platformalarini joriy etish, yoshlarni ilmiy faoliyatga jalb qilish, innovatsion
tuzilmalarni shakllantirish, ilmiy tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish, xalqaro
e tirofga erishish hamda boshqa ko plab aniq yo nalishlar belgilab berilgan.
ʼ ʻ ʻ
Bularning barchasi ta lim jarayonini yangi sifat bosqichiga ko tarish uchun xizmat
ʼ ʻ
qiladi. Bugungi kunda ta lim sohasini tubdan takomillashtirish davr talabiga aylangan.
ʼ
Ushbu talabdan kelib chiqqan holda, ta lim sohasidagi munosabatlarni tartibga
ʼ
soluvchi qonunlar qabul qilinmoqda. Jumladan, O zbekiston Respublikasining
ʼ
“Ta lim to g risida”gi qonuni 2020 yil 23 sentyabr
ʼ ʼ ʼ ь kuni qabul qilingan bo lib, uning ʼ
maqsadi ta lim sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
ʼ Mamlakatimiz
mustaqillikga erishgandan so`ng barcha sohalarda tub o`zgarishlar amalga oshirila
boshladi. Ayniqsa ta`lim sohasiga katta e’tibor qaratildi. Ta’lim- tarbiya tizimi
takomillashgani sayin odamlarning ma’navyati, ongi, tafakkur doirasi shakllanib,
yuksalib bordi.” Ta’lim tizimini har tomonlama shaklan va mazmunan isloh qilish,
yangilash lozim edi. Zero, jamiyat yangi shaxsni tarbiyalashni talab etayotgan bir
paytda odamlarning ongi,dunyo qarashi, bilim saviyasini o`zgartirmay, uni
zamonaviylashtirmay turib yangi jamiyatni barpo etib bo`lmaydi. Birinchi
Prezidentimiz Islom Karimov mustaqillik yillarida ushbu jihatlarni inobatga olgan
holda odamlarda yangicha, milliy qadriyat va an’analari- mizga asoslangan
dunyoqarashni shakllantirish maqsadida ta’lim va tarbiyaga juda katta e’tibor
qaratganlar. Jumladan u: Ta’lim O`zbekiston xalqi ma’naviyatiga yaratuvchilik
faolligini baxsh etadi, o‘sib kelayotgan avlodning barcha eng yaxshi imkonyatlari
unda nomoyon bo`ladi, kasb-kori, mahorati uzluksiz takomillashadi, katta
avlodlarning dono tajribasi anglab olinadi va yosh avlodga o`tadi. Yoshlar, ularning
iqtidorliligi va bilim olishga chanqoqligidan ta’lim va ma’naviyatini tushunib yetish
boshlanadi, Shu bilan birga O`zbekiston Respublikasining 1997-yil 29- Avgustda
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to`g`risida”gi qonuni qabul qilingan bo`lib ushbu
45

dastur “Ta’lim to`g`risida”gi O`zbekiston Respublikasi qonuni qoidalariga muvofiq
holda tayyorlangan. Ta’lim to`g`risidagi so`nggi ma`lumotlar keltirilishicha
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2020-yil 23-sentabr kuni
“Ta’lim to`g`risida”gi qonunning yangi tahririni imzoladi deya xabar qildi adliya
vazirligi matbuot xizmati. Mazkur hujjat 19- mayda Oliy majlis qonunchilik palatasi
deputatlari tomonidan ikkinchi o`qishda qabul qilinib, 7-avgustda Senat tomonidan
ma’qullangan edi. Qonunga muvofiq ta’lim turlari quyidagilardan iborat.
-Maktabgacha ta’lim va tarbiya:
-Umumiy o`rta va o`rta maxsus ta’lim:
-Professional ta’lim:
-Oliy ta’lim:
-Oliy ta’limdan keying talim:
-Kadirlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish:
-Maktabdan tashqari ta’lim:
Mazkur Qonunga asosan ta lim sohasidagi asosiy printsiplar, ta lim tizimi, turlari vaʼ ʼ
shakllari aniq belgilab qo yildi, unda belgilangan masofaviy ta lim haqidagi qoidalar
ʼ ʼ
o quv rejalari va o quv dasturlariga muvofiq ta lim oluvchilar tomonidan zarur bilim,
ʼ ʼ ʼ
malaka va ko nikmalarni axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan hamda Internet
ʼ
jahon axborot tarmog idan foydalangan holda masofadan turib olishga qaratilgan.
ʼ
Shuningdek, Qonunga ko ra, davlat oliy ta lim, o rta maxsus, professional ta lim
ʼ ʼ ʼ ʼ
muassasalari va ularning filiallari, shuningdek davlat ishtirokidagi oliy, o rta maxsus,
ʼ
professional ta lim tashkilotlari va ularning filiallari Prezident yoki Hukumat qarorlari
ʼ
bilan tashkil etiladigan bo ldi. Nodavlat ta lim muassasalarini tashkil etish ularning
ʼ ʼ
ta sischilari tomonidan amalga oshirilishi belgilandi. Nodavlat ta lim tashkilotlariga
ʼ ʼ
litsenziya Ta lim sifatini nazorat qilish davlat inspektsiyasi tomonidan beriladigan
ʼ
46

bo ldi. Qonunda dual ta limga oid qoidalar belgilanib, u ta lim oluvchilar tomonidanʼ ʼ ʼ
zarur bilim, malaka va ko nikmalarni olishga qaratilgan bo lib, ularning nazariy qismi
ʼ ʼ
ta lim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa ta lim oluvchining ish joyida amalga
ʼ ʼ
oshiriladi. Bundan tashqari, qonunga inklyuziv ta lim to g risidagi qoidalar kiritilib,
ʼ ʼ ʼ
unga binoan, inklyuziv ta lim alohida ta lim ehtiyojlari va individual
ʼ ʼ
imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha ta lim oluvchilar uchun
ʼ
ta lim tashkilotlarida ta lim olishga bo lgan teng imkoniyatlarni ta minlashga
ʼ ʼ ʼ ʼ
qaratilgan. Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo lgan bolalar
ʼ
(shaxslar) uchun ta lim tashkilotlarida inklyuziv ta limni tashkil etadi.
ʼ ʼ
Mazkur qonun jahon standartlari talablaridan kelib chiqqan holda ta lim sohasidagi
ʼ
munosabatlarni tartibga solishning qamrovi kengligi va o ziga xos xususiyatga ega
ʼ
ekanligi bilan 1997 yil 29 avgust kuni qabul qilingan “Ta lim to g risida”gi qonundan
ʼ ʼ ʼ
tubdan farq qiladi. Umumiy o`rta ta’lim 1-11 sinflarni o`z ichiga oladi. O`rta maxsus
ta’lim akademik litseylarda to`qqiz yillik tayanch o`rta ta’lim asosida ikki yil
mobaynida amalga oshiriladi. Professional ta’lim boshlang`ich, o`rta va o`rta maxsus
professional ta’lim darajalariga ajratiladi. Boshlang`ich professional ta’lim kasb-
hunar maktablarida 9-sinf bitiruvchilari negizida kunduzgi ta’lim shaklida 2 yillik
integiratsiyalashgan asosida bepul amalga oshiriladi. O`rta professional ta’lim
kollejlarda davlat buyurtmasi yoki to`lov-shartnoma asosida davomiyligi 2 yilgacha
bo`lgan kunduzgi, kechki va sirtqi ta’lim shakllari bo`yicha amalga oshiriladi.
Orta
maxsus professional ta’lim texnikumlarda davlat buyurtmasi yoki to`lov
shartnoma
asosida davomiyligi kamida 2 yil bo`lgan kunduzgi, kechki va sirtqi ta’lim
shakllari
47

bo`yicha amalga oshiriladi. Qonunga ko`ra davlat oliy ta’lim,o`rta maxsus,
professional ta’lim tashkilotlari va ularning filiallari Prezident yoki hukumat qarorlari
bilan tashkil etiladi. Nodavlat ta’lim tashkilotlariga litsenziya Ta’lim sifatini nazorat
qilish davlat inespeksiyasi tomonidan beriladi. Nodavlat ta’lim muassasalarini tashkil
etish ularning ta’sischilari tomonidan amalga oshirila- di. Ushbu qonun rasmiy e’lon
qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi. Eng samarali investetsiya bu ta’limga
qilingan invistetsiyadir. Chunki jamiyat taraqqiyotini, uning ertangi kunini yituk
malakali kadirlar belgilab beradi. Ta’lim tizimini takomillashtirish, ularning bilimini
oshirish, sifat darajasini ko`tarishdir. Shu bois Prezident “Jamiyatda o`qituvchi kasbi
eng nufuzli va obro`li kasb bo`lishi lozim” deya uqtirib, mamlakatimizda 2021-yilda
o`qituvchi va pedagoglarga ustama haq to`lash tizimi yo`lga qo`yilishini ta’kidladi.
Bu tashabbus yaqin to`rt yildagi o`qituvchi va murabbiylarning ijtimoiy nufuzi va
mavqeini oshirish borasidagi amaliy faolyat va harakatlarning izchil davomi deyish
o`rinlidir. Ta lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlarning ma lum qismini,ʼ ʼ
albatta, oliy ta lim tizimidagi islohotlar tashkil etadi.
ʼ
Xususan, O zbekiston Respublikasida oliy ta limni tizimli isloh qilishning ustuvor
ʼ ʼ
yo nalishlarini belgilash, mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash
ʼ
jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga ko tarish, oliy ta limni modernizatsiya
ʼ ʼ
qilish, ilg or ta lim texnologiyalariga asoslangan holda ijtimoiy soha va iqtisodiyot
ʼ ʼ
tarmoqlarini rivojlantirish maqsadida O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-
ʼ
yil 8-oktabrdagi PF–5847-son Farmoni bilan tasdiqlangan O zbekiston Respublikasi
ʼ
oliy ta lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Kontseptsiyasi mazkur sohadagi yangi
ʼ
islohotlar uchun debocha vazifasini bajarib bermoqda. Prezident Shavkat
Mirziyoyevning “O qituvchi va murabbiylar kuni”ga bag ishlangan tantanali
ʻ ʻ
marosimdagi da vatkor nutqi ham ana shundan dalolat beradi. Davlatimiz rahbari
ʼ
ta kidlaganidek, biz keng ko lamli demokratik o zgarishlar, jumladan, ta lim
ʼ ʻ ʻ ʼ
islohotlari orqali O zbekistonda yangi Uyg onish davri, ya ni uchinchi
ʻ ʻ ʼ
Renessans poydevorini yaratishni o zimizga asosiy maqsad qilib belgiladik
ʻ .
48

Keyingi yillarda mamlakatimizda uzluksiz ta’lim tizimida amalga
oshirilayotgan islohatlar, hukumatimiz tomonidan 2019- yil sentabrda qabul qilingan
Maktab ta’limini rivojlantirish konsepsiyasi, umumta’lim maktablarini jahon
standartlari talablari darajasiga ko‘tarish borasidagi sa’yi harakatlar maktab ta’limida
muhim islohotlarni boshlab berdi. Umumta’lim maktablaridagi islohotlarning asosini
jahon ta’limi mazmunini o‘rganish, ilg‘or tajribalarni ommalashtirish hamda ta’lim va
tarbiya jarayonida ham kam jismoniy kuch sarflab, yuksak samaradorlikka erishish
yo‘lida faoliyat olib borilmoqda. Mazkur faoliyat doirasida noan’naviy ta’lim uslubi
sanaluvchi yangi pedagogik texnologiya nazariyasi mohiyatini chuqur o‘rganish, bu
boradagi bilimlar bilan uzluksiz ta’lim tizimining barcha bosqichlarida faoliyat
ko‘rsatayotgan xodimlarni qurollantirish ularda ta’limni tashkil etishga nisbatan
yangicha yondashuvni qaror toptirish borasida olib borilayotgan ishlar o‘ziga xos
ahamiyat kasb etadi. Bu borada mamlakatimizda ko‘pgina tadqiqotlar olib
borilmoqda. Tadqiqotlarning asosiy maqsadi umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quv
tarbiya jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etishning ilmiy-nazariy va
amaliy asoslarini ishlab chiqish, ilgari surilayotgan g‘oyalarning hayotiyligini
amaliyotda sinovdan o‘tkazish, tajriba ishlari natijalarini umumlashtirish, taxlil etish
asosida amaliyotchi o‘qituvchilar uchun ularning faoliyatlari samaradorligini oshirish
uchun xizmat qiluvchi uslubiy qo‘llanmani yaratishdan iborat. 36

O‘quvchilarda bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish, ularning dunyoqarashini
zamon talablari darajasida oshirish o‘qituvchidan yuksak mahorat talab etadi. Biz
tadqiq qilgan “Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyotida islomning o‘rni”
mavzusi nafaqat maktab darsliklari balki oliy ta’lim muassasalari o‘quv darsliklarida
ham kiritilgan. Ushbu mavzuga yangi pedagogik texnologiya asosida o‘qitish
bolalarda tarixiy bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish, muhim atamalarni yodda
36
Умумий ўрта таълим Давлат таълим стандартилари.Т.1999йил,2-сон,86-бет.
49

saqlab qolish, mavzuga o‘sha davr nuqtai nazaridan turib xolisona va adolatli baho
berishga xizmat qiladi.
Maktab ta’limini rivojlantirish konsepsiyasi , yangi qabul qilinayotgan “Ta’lim
to‘g‘risidagi” qonun ta’lim jarayoniga tadbiq etish bilan ta’limda sifat va
samaradorlikka erishish va shu orqali modernizatsiya qilingan ta’lim standartlari
to‘liq, bajarilishi ta’min etish davri boshlandi. Maktab ta’limini rivojlantirish davlat
umummilliy dasturi asosida maktablarni yangi jihozlar, asbob-uskunalar,
takomillashtirilgan dasturlar, modernizatsiya qilingan, tajriba-sinovdan o‘tgan
standartlar, darsliklarning yangi avlodi bilan (ijara tariqasida) ta’minlash,
kompyuterlashtirish izchil amalga oshirilmokda 37
. Ta’limda moddiy baza, standart,
o‘quv rejalar, dastur va darsliklar qanchalik takomillashtirilmasin, kutilgan asosiy
natijaga erishish, chuqur va puxta bilim berish, yuqori sifatdagi o‘zlashtirishga
erishish bevosita nazariy va amaliy mashg‘ulotlarni olib boruvchi o‘qituvchining
ijodkorligi, izlanuvchanligi, malakasiga pedagogik mahoratiga bog‘lanib qolaveradi,
o‘quv-biluv markazida esa o‘quvchi turmog‘ini taqozo etadi 38
.
“Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyotida islomning o‘rni” mavzusini
qaysi usulda o‘tish o‘quvchilarining bilim ko‘nikmalarini tezroq egallashlari uchun
qulay va samaraliroq bo‘lar edi. Ma’lumki dars ishlanmalari uchun tayyor qoliplar
yo‘q. Chunki jonli dars jarayonini hech qanaqa qolipga solib bo‘lmaydi. U turli xil
sharoitlarda tuzilishi mumkin. Bunda asosan interfaol usullardan foydalanish zarur.
Har qanday ta’lim, o‘quvchi shaxsiga, uning qiziqish, xoxish istagiga, ehtiyojiga
qaratilmogi kerak. Ya’ni ta’limni individuallashtirishga qaratilmog‘i talab etiladi.
Ta’limni individuallashtirish esa:
37
Ta’lim taraqqiyoti. O’zbekiston Respublikasining Xalq ta’limi vazirligining Axborotnomasi 2-Maxsus son,
2019 yil. Umumiy o’rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi. - T., “Sharq”, 1999 y.O’zbekiston
Respublikasi Oliy ta’lim tizimini isloh qilish bo’yicha me’yoriy hujjatlar. I qism.- Toshkent, 2017 yil.
38
Yo’ldoshev J., Yo’ldosheva F., Yo’ldosheva G. Interfaol ta’lim sifat kafolati. T., 2008, 29 b.
50

- bunda har bir o‘quvchi o‘quv jarayonida faol ishtirok etib, o‘quv-biluv
jarayoniga shaxsiy hissa qo‘shishi hisobga olinadi;
- ta’lim jarayonini tashqil eishda o‘qituvchining uslubiy yondashuvi, tezkorligi,
o‘quvchining shaxsiy xususiyatlari hisobga olinadi;
- o‘quv-metodik, psixologik, pedagogik tashqiliy boshqaruv ishlarini olib
borishda o‘quvchi shaxsi o‘quv-biluv markazida bo‘ladi.
Individual yondashuv nima?
1. Guruhlarda ishlaganda, o‘quv-tarbiyaviy ishlarni tashqil etganda har bir
o‘quvchi bilan yakkama-yakka ishlaganda ularning shaxsiy xususiyatlari doimo
o‘qituvchi diqqat markazida turmog‘i hisobga olinmog‘i kerak.
2. O‘quvchi bilan muloqot olib borganda ham, uning o‘ziga xosliklari diqqat
e’tiborda to‘tilishi kerak.
3. Ta’lim jarayonida ham, uning qobiliyati, imkoniyatlari nazarda to‘tilishi
kerak.
4. Pedagogik psixologik jarayonlarni olib borishda o‘quvchining shaxsiy
rivojlanish darajasini ko‘zda to‘tish zarur.
3.2. Mavzuni interfaol metodlar yordamida o‘qitishni tashkil etish.
“Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyotida islomning o‘rni” mavzusini
interfaol darslarda o‘rganish ning bir soatlik dars namunasini interfaol usullardan
bizga ko‘proq ma’qul bo‘lgan aqliy hujum usulida taqdim etmoqchimiz.
Aqliy hujum metodini dars jarayonida qo‘llash uchun dastlab quyidagi
tavsiyalarni bermoqchimiz. Dastlab, o‘quvchilarning o‘zlarini erkin his etishlariga
sharoit yaratib berish. G‘oyalarni yozib borish uchun yozuvtaxtasi yoki varaqlarni
tayyorlab qo‘yish. Muammo (yoki mavzuni)ni aniqlash. Mashg‘ulot jarayonida amal
51

qilinishi lozim bo‘lgan shartlarni belgilash. Bildirilayotgan g‘oyalarnin gularning
mualliflari tomonidan asoslanishiga erishish va ularni yozib olish. Qog‘oz varaqlarni
g‘oya (yoki fikr)lar bilan to‘ldirilgandan so‘ng ularni yozuv taxtasiga osib qo‘yish.
Biz esa dars ta’lim jarayonini loyixalash bosqichi asosida esa qo‘yidagicha
tashkillashtirdik.
I – Dars mavzusi: “Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyotida islomning
o‘rni”
II- Darsning maqsadi: O‘quvchilarning quyidagi bilim, kunikma va
malakalarini egallashlariga erishish.
a) ta’limiy sohada: Yozma manbalarda Janub-sharqiy Osiyoning qadimgi va
o‘rta asrlar davri tarixining yoritilishi
b) tarbiyaviy sohada: Janub-Sharqiy Osiyo xalqlari madaniyati
v) takomillashuvga yunaltiruvchi ta’lim;
g) o‘quvchilar mustaqil ishlari uchun tavsiya etiladigan badiiy –tarixiy
adabiyotlar.
III- Darsda yoritilishi lozim bo‘lgan asosiy tushuncha va atamalar: “Janubi-
sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyotida islomning o‘rni mavzusini interfaol
darslarda o‘rganish ”.
IV -Dars uchun zarur jixozlar va ma’lumot manbalari, Janubi-sharqiy
Osiyoning qadimgi, o‘rta va yangi davrdagi xaritasi, Dunyo siyosiy xaritasi, ,
plakatlar, tarqatma materiallar, qog‘oz, yozuv qurollari va boshqalar
Didaktik o‘yinli texnologiyalarning ta’lim jarayondagi tadbig‘i
52

Didaktik o‘yinlar texnologiyalari o‘quvchi-talaba faoliyatini faollashtirish va
jadallashtirishga asoslangan. Ular o‘quvchi-talaba shaxsidagi ijodiy imkoniyatlarni
ro‘yobga chiqaradi va rivojlantirishning amaoiy echimlarini aniqlash va amalga
oshirishda kata ahamiyatga ega. Didaktik o‘yinlarning asosiy turlari: intellektual
(aqliy) va harakatli hamda aralash o‘yinlardan iborat. Bu o‘yinlar ishtirokchilarda
aqliy, jismoniy, axloqiy, psixologik, estetik, badiiy, tadbirlik, mehnat va boshqa
ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi.
“Ba’zi talabalar ma’ruzalarda foydalaniladigan an’anaviy ta’lim usullaridan
qoniqib o‘qiydi, ba’zilari amaliyotni ma’qul ko‘radi, ba’zilari esa ilmiy-tadqiqod
ishlarni, muammoli vaziyatlarni, katta chaqiriqli ta’lim usullarni xush ko‘radi va
o‘shanga javob beradi. Talabalar turli xil usullar orqali ta’lim olishi o‘ta muxim.
Talabalar indeksi oliy ta’lim muassasaga qabul qilinishidan oldin mavjud bo‘lishi
lozim. Foydalanuvchining muassasa xaqida tassavurga ega bo‘lishi shart, barcha
e’lonlar, o‘quv hisoblash fan kuchli motivatsiya e’tirof va ta’lim muammolarni
rag‘batlantirish taqdim etiladi. Masalan, rivojlanish davrida ular o‘z ta’lim uchun
katta mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish kerak. Yana, tayyor ish ustida konstruktiv
qayta bog‘liklik muntazam ravishda mukammallikga erishish yo‘llari xaqida
ma’lumot etkazib beradi. Tan olish kerak talabalar orasidagi texnologiyalar ular ta’lim
olishini ta’minlaydi, kupchiligini qo‘lida mobil telefonlar mavjud bo‘lib tarmoqlarda
ishtirok etishadi. Axborotlardan foydalanish manbayilar, zamonaviy
texnologiyalarning talabalarning fe’l atvoriga, o‘qishga bo‘lgan yondoshuviga ta’siri
bor. Talabalar kutish vaqti shundan iboratki ularda bor uyali telefon, noutbuk yoki
iPodlarga biror bir kishi ma’lumotni joylashtirishi. Didaktik o‘yinlar o‘quvchi-
talabalarda tahlil qilish, mantiqiy fikrlash, tadqiq qilish, hisoblash, o‘lchash, yasash,
sanash, kuzatish, solishtirish, xulosa chiqarish, mustaqil qaror qabul qilish, guruh
yoki jamoa tarkibida ishlash, axloq-odob o‘rgatish, nutq o‘stirish, til o‘rgatish, yangi
bilimlar o‘rgatish va boshqa faoliyat turlarini rivoj-lantirishga yo‘naltirilgan
53

o‘yinlarga ajratiladi. Didaktik o‘yinlardan alohida foydalanish orqali boshqa usullar
yordamida erishish qiyin bo‘lgan ta’lim-tarbiyaviy maqsadlarni amalga oshirish
ko‘zda tutiladi. Turli o‘quv fanlariga oid didaktik o‘yinlar mavjud bo‘lib, ular shu
fanlarni sifatli o‘rgatish maqsadlariga xizmat qiladi. Umumiy o‘yinlar nazariyasiga
ko‘ra, mavjud barcha o‘yin turlarini tasniflashda ularni funkfional, mavzuli,
konstruktiv, didaktik, sport va harbiy o‘yinlarga ajratiladi. Bularning orasida dilaktik
o‘yinlar alohida ahamiyatga ega. O‘yinlar maktab yoshidagi bolalarning asosiy
faoliyat shakli hisoblanali. Bu esa pedagog va psixolog olimlar tomonidan shu yosh
davridagi o‘yinlarning ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatini o‘rganish va yanada oshirish
bo‘yicha tadqiqotlar olib borilishiga asos bo‘ladi.
Natijada, oldingi asrning 60 –yillari boshidan AQSHda, so‘ngra boshqa g‘arb
mamlakatlarida ishchanlik o‘yinlari qo‘llanila boshladi. Ishchanlik o‘yinlari
tadqiqotchilari bu usulni eng asosiy, samarali va tejamli ta’lim metodlaridan iborat
deb ta’kidlaganlar.
Didaktik o‘yinlarning yana bir turi – aqliy hujum usulini birinchi marta 1939
yilda A.F.Osborn qo‘llagan. Bu usulni g‘oyalar banki deb nomlagan. U
muammolarni quyidagicha echishga asoslanadi:
- muammoli vaziyat yaratish:
- g‘oyalarni shakllantirish:
- eng yaxshi g‘oyalarni tekshirish, baholash va uni echish bo‘yicha iloji boricha
ko‘p, ba’zan, batamom kutilmagan g‘oyalarni berish uchun eng qulay sharoit
yaratilishi aqliy hujum mashg‘uloti samaradorligini belgilaydi.
O‘yin tarzida modellashtirish texnologiyasi. Ishchanlik o‘yini darsi - dars
mavzusi bo‘yicha masalalarni hal etish jarayonida o‘quvchi-talabalarning faol ishtirok
54

etishini ta’minlash orqali yangi bilimlarni o‘zlashtirishish mumkin. Rolli o‘yin darsi -
dars mavzusi bo‘yicha masalalarni o‘rganishda o‘quvchi-talabalarga oldindan ma’lum
rollarni taqsimlash va dars jarayonida shu rolni bajarishlarini tashkil etish asosida
bilimlarni mustahkamlash darsi. Teatrlashtirilgan dars - dars mavzusi bilan bog‘liq
sahna ko‘rinishlari tashkil etish orqali dars mavzusi bo‘yicha chuqur, aniqma’lumotlar
berish darsi. Kompyuter darsi - tegishli o‘quv fani bo‘yicha dars mavzusiga doir
kompyuter materiallari (multimedia, virtual o‘quvkursi va shu kabilar) asosida
o‘tiladigan dars. Kim oshdi savdosi darsi - o‘quv fani ayrim bo‘limi bo‘yicha
bilimlarni har bir o‘quvchi-talaba qanchalik ko‘p bilishini namoyish etish darsi.
Yarmarka darsi-dars mavzusini bo‘laklar bo‘yicha oldindan o‘zlashtirishgan
o‘quvchi-talabalarning o‘zaro muloqot asosida sinfga qiziqarli tushuntirish orqali
o‘tiladigan dars. Formulalar darsi-o‘quvchi-talabalarning formulalarni puxta
o‘zlashtirishishlari bo‘yicha turli o‘yinlar shaklidagi manlar o‘tkazish darsi. O‘yin
darsi-dars mavzusiga mos o‘yin orqali o‘quvchi-talabalarning o‘zlashtirishishlarini
tashkil qilish darsi. «Sud» darsi - o‘quvchi-talabalar bilan dars mavzusiga mos «sud»
jarayonini tashkil etish orqali yangi mavzuni tushuntirish darsi. Konsert darsi - dars
mavzusini sahnalashtirgan holdagi konsert shaklida ifodalash mashqlari bo‘lib,
o‘quvchi-talabalarni faollashtirish va bilimini mustahkamlash imkoniyatini beradi.
«Tergovni bilimdonlar olib boradi» darsi - dars mavzusini oldindan puxta o‘rgangan
o‘quvchi-talabalar yordamida qiziqarli savol-javoblar, tahlillar asosida isbotlab
tushuntirish matnlari bo‘lib, bunda o‘quvchi-talabalar dars mavzusini o‘zlashtirib,
eslab qolishlari uchun qulaylik yaratiladi. Integral (integratsiyalashgan) dars - bir
nechta fanlarga doir va integratsiyalash uchun qulay bo‘lgan mavzular bo‘yicha
tashkil qilingan dars bo‘lib, o‘quvchi-talabalarning turli fanlarga qiziqishlarini
orttirib, ta’lim jarayonidagi faolliklarini ta’minlaydi. Bunday darslar o‘quvchi-
talabalarga fanlararo bog‘liqlikni o‘rgatish orqali ularda olam tuzilishining ilmiy
asoslarini to‘liq idrok etish, ilmiy dunyoqarashlarini shakllantirish, ijodiy
tafakkurlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
55

FIKR, SABAB, MISOL, UMUMLASHTIRISH (F.S.M.U.) METODI
F.S.M.U. metodining tavsifi: Bu metod mashg‘ulotda o‘rganilayotgan
mavzuning muhokamasi jarayonida unga doir masalalar bo‘yicha talabalar o‘z
fikrlarini bayon qilishlari, shu fikrlarni asoslovchi sabablarni ko‘rsatishlari, ularni
tasdiklovchi misolllarni keltirishlari va pirovardida umumlashtiruvchi xulosalar
chiqarishlarini o‘rgatish va mashq qildirish metodidir.
Bu metod talabalarni erkin fikrlashga, o‘z fikrini himoya qilishga va
boshqalarga o‘z fikrini o‘tkazishga, ochiq holda bahslashishga, bahs-munozara
madaniyatiga, shu bilan bir qatorda, talabalar tomonidan o‘quv jarayonida egallangan
bilimlarni tahlil etishga va o‘zlashtirish darajasini aniqlashga, baholashga o‘rgatadi.
FSMU metodining umumiy sxemasi:
F – fikringizni bayon eting;
S – fikringizni asoslovchi sabab ko‘rsating;
M – ko‘rsatgan sababingizni tasdiqlovchi misol keltiring;
U – fikringizni umumlashtiring.
FSMU metodini amalda qo‘llash namunasi:
O‘qituvchi quyidagiga o‘xshagan vazifalar yozilgan tarqatma materiallarni
oldindan tayyorlab, mashg‘ulot vaqtida kichik guruhlarga yoki alohida talabalarga
tarqatadi.
2-vazifa. “Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyoti” mavzusi yuzasidan
fikrlaringizni FSMU metodi bo‘yicha bayon eting.
F-_________________________________________________
56

S-_________________________________________________
M-________________________________________________
U-_________________________________________________

2-vazifa. “Janubi-sharqiy Osiyoda xalqlari e’tiqodi” mavzusi yuzasidan
fikrlaringizni FSMU metodi bo‘yicha bayon eting.
F-_________________________________________________
S-_________________________________________________
M-________________________________________________
U-_________________________________________________
O‘qituvchi vazifani bajarish uchun vaqtni belgilab e’lon qiladi. Vazifalarni
bajarish vaqtida umumiy rahbarlikni amalga oshiradi. Talabalar o‘zlariga berilgan
vazifani bajarib bo‘lgandan so‘ng, ularning umumiy muhokamasini tashkil qiladi.
Vazifani eng yaxshi bajarganlar rag‘batlantiriladi.
Tarix predmetini o‘qitishda kurslararo aloqalarning shakllanishi va uni amalga
oshirish bilan bog‘liq uzviylikni ta’minlashning o‘ziga xos xususiyati fan asoslari,
o‘quv predmetining tuzilishi va mazmuni, uning DTS, dastur, o‘quv rejasidagi
maqsadi va o‘rni bilan belgilanadi. Har bir o‘quv fani, shu jumladan, tarix alohida
bilimlar tizimi-fakt, tushuncha, g‘oyalarning o‘ziga xos mantiqiy bog‘liqligidan
iboratdir. O‘quvchilar ularni assotsiatsiyalarning (obyektiv voqelikni aks ettirishning
hamma shakllari o‘rtasidagi bog‘lanishlari) ichki tizimini hosil qilish yo‘li orqali
o‘zlashtiradilar. Bunday assotsiatsiyalarni yaratishda yuqoridagi aloqalar muhim rol
o‘ynashi uzluksiz ta’limda alohida dolzarblik kasb etmoqda. Chunki, o‘quvchilarning
yilma-yil olgan bilimlari bir-biri bilan Shunga ko‘ra tadqiq qilinayotgan ilmiy ish
57

umumiy o‘rta ta’lim maktablarining jahon tarixi va O‘zbekiston tarixi misolida
kurslararo bog‘lab o‘rganish orqali ta’lim samaradorligini oshirish muammosini ilmiy
jihatdan asoslashga qaratildi. Ilmiy muammoga doir ilmiy-metodik adabiyotlarni
tahlil qilish, pedagogik amaliyotni kuzatish, kurslararo bog‘lanishning quyidagi
shakllarini ko‘rsatish mumkin.
1. Xronologik (retrospektiv) aloqalar – yangi mavzuni tushuntirishda har
ikkala tarix kursidan ilgari ma’lum bo‘lgan o‘quv materialiga tayanib o‘quvchilarga
murojaat qilinishi (masalan, “Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyoti”
“Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlari madaniyati”).
2. Perspektiv aloqalar – kelgusida sistemali o‘rganish ko‘zda tutilgan
materiallarga oldindan murojaat qilish. (chunonchi, insoniyat tarixi-g‘oyalar tarixidan
iborat ekanligi. Bunyodkor va vayronakor g‘oyalarning tarixiy jarayonlarga ta’siri,
«Kuch-bilim va tafakkurda» g‘oyasining mohiyati, «Buyuk ipak yo‘li»ni tiklash
g‘oyasi va h.k.).
3. Sinxron aloqalar – tarix kurslarida mazmunan yaqin bo‘lgan ikki mavzuni
o‘rganishning bir vaqtga to‘g‘ri (mos) kelishi yoki bir vaqtda sodir bo‘lgan
voqealardir. (masalan, o‘rta asrlarning uchinchi davrida «Sharqiy Osiyo xalqlari
madaniyati» va «Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlarida diniy bag‘rikenglik va
madaniy hayot»,).
4. Axborot beruvchi aloqalarga nazariya, tarixiy fakt va tushunchalar
darajasidagi aloqalar kiradi: a) Nazariy jihatdan – tarix sinflar kurashidan iborat
emas, balki u insoniyat jamiyatining taraqqiyoti haqidagi fan ekanligi. Inson tarixni
yaratuvchisi, ishtirokchisi ekanligi, insoniyat doim oldinga intilganligi, bu esa tarixiy
taraqqiyotning asosi bo‘lganligi, butun borliq muvozanatdan, ya’ni o‘zaro
bog‘liqlikdan iborat ekanligi va h.k.;
58

b) Tarixiy faktlar – bilimlarning eng oddiy turlaridan hamda tahlil qilish va
umumiy xulosa chiqarish uchun manba material hisoblanib, murakkabroq bilimlar
tarkibiy birliklari – tarixiy tushuncha, g‘oya, nazariya, qonuniyatlarni o‘zlashtirishda
asos bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, Janubi-sharqiy Osiyoga islom dini musulmon
savdogarlar tomonidan olib kirilgan.
v) Tarixiy tushunchalar – inson tafakkuri shakllaridan, predmet va
hodisalarning umumlashtirish usullaridan biri bo‘lib, uning yordamida narsalarning
umumiy, muhim belgilari, ob’ektiv voqelik hodisalari bilib olinadi. Insonning tarixiy
hodisa, jarayonlar mohiyatini teran anglashi tarixiy tushunchalarda o‘z ifodasini
topadi. Chunonchi, davlat, feodal tarqoqlik, markazlashgan davlat, mutloq monarxiya,
dehqonlar qo‘zg‘oloni, natural xo‘jalik va h.k.
5. Metodologik xarakterdagi aloqalar. Bu aloqalar o‘quvchilarning
umumjahon va Vatan tarixi bo‘yicha tarixiy faktlarni o‘rganishi natijasida olamni
anglash, jamiyat taraqqiyotining yaxlit mohiyatini tafakkur orqali idrok etishi bilan
shakllangan, umumlashgan aniq tasavvurlari, keng tushunchalarida hamda
dunyoqarashga oid tamoyillar va g‘oyalarda aks etadi (masalan, tarix ta’limidagi
yetakchi g‘oyalar va h.k.).
6. Faoliyat yo‘sinidagi aloqalar. Bu aloqalar ko‘nikma va malakalar
sistemasida amalga oshiriladi. (masalan, ijodiy fikrlash, o‘quv-kommunikativ,
tashkiliy, bibliografik va hokazo ko‘nikma va malakalar). Mazkur rivojlantiruvchi
ta’limning markazida shaxsni ta’lim-tarbiya vositasida maqsadga erishishga
yo‘naltirilgan umumiy va integrativ qobiliyat va tafakkurini shakllantirish yotadi.
Shuningdek, œquvchilarning kurslararo tarixiy bilimlarni œzlashtirishlarida bir qator
ushbu predmetga xos bœlgan kœnikmalar: tarixiy materialni zamon va makonda tahlil
etish, taqqoslash kabilarni rivoshlantirish nazarda tutiladi.
59

Tadqiqotning uchinchi bosqichida asosiy e’tibor ilmiy muammo bo‘yicha
dars samaradorligini oshirishning turli shakl va usullarini amaliyotga tatbiq etishga
qaratildi. O‘quvchilarni qisqa vaqt ichida kurslararo bog‘lanish yordamida faol
ravishda bilimlarini jalb qilib, materialni idrok etishlari uchun pedagog oddiy metodik
usullarni qo‘llashdan murakkabga qarab borishi lozim bo‘ladi. Bular jumlasiga
quyidagilar kiritildi: eslatish (misollar, dalillar keltirish va h.k.), topshiriq va savollar
(mantiqiy, muamoli va h.k.) berish, taqqoslash, tarixiy ekskursiya (tarixga nazar
tashlash, o‘tmishga sayohat), turli xil jadvallar tuzish, ikkala kurs mavzusini
birlashtirib integratsion dars o‘tish, yangi o‘rganilayotgan materialni boshqa kursdan
ma’lum bo‘lgan material ( tarixiy tushunchalar) bilan bog‘lash orqali tahlil qilib
umumlashtirish, yangi pedagogic texnologiya asosida dars o‘tish, qo‘shimcha
manbalardan foydalanib dars o‘tish, umumlashtiruvchi – takrorlash darslarida
kurslararo aloqalardan foydalanish.
Taqqoslash usuli o‘quvchilarning zamon va makon tasavvurlarini hosil
qilishda, ularni tarixiy voqealar, hodisalar va jarayonlarning mohiyati, sabablari
hamda natijalarini tushunishga olib kelishida muhim o‘rin tutadi. “Rus pedagogi
K.D.Ushinskiy, o‘rganilayotgan hodisalarni taqqoslash 1) bir vaqtga yoki turli tarixiy
davrlarga taaluqli bir turdagi ob’ektlar (moddiy-ma’naviy madaniyat yodgorliklari,
tarixiy-geografik obyektlar); 2) turli vaqtda turli mamlakatlarda bo‘lib o‘tgan bir
turdagi voqea va hodisalar, ularning sabablari va natijalari; 3) bir mamlakatda yoki bir
necha mamlakatda ayni bir vaqtda bo‘lib o‘tgan, bir-biriga o‘xshash hamda bir-
biridan farq qiladigan voqealar va hodisalar; 4) turli mamlakatlardagi ijtimoiy
taraqqiyotning bir-biriga o‘xshab ketadigan yoki aynan o‘xshaydigan jarayonlari.
“Hujum va himoya ” metodini qo‘llash jarayonida quyidagi holatlar yuzaga
keladi:
60

 o‘quvchilar tomonidan muayyan nazariy bilimlarning puxta
o‘zlashtirilishiga erishish;
 vaqtni tejash;
 har bir o‘quvchini faollikka undash;
 ularda erkin fikrlash layoqatini shakllantirish.
“Hujum va himoya ” metodi .
O‘quvchilar 3 guruhga ajralishadi: “Bunyodkor” jamoasi, “Paxtakor”
jamoasi va “Tomoshabinlar” jamoasi
“Bunyodkor” jamoasi, “Paxtakor” jamoasida 11 tadan o‘quvchi bo‘lib,
ular “Himoyachi” , “Yarim himoyachi”, “Hujumchi” va “Darvozabon”
kartochkalari qo‘yilgan stollarga joylashishadi. Oyin shartlari o‘quvchilarga
tushuntiriladi: har bir taym 15 daqiqadan, guruhlarning hujumchilari raqib guruhga
savollarni futbol to‘pi ko‘rinishidagi qog‘oz parchalariga yozib uloqtirishadi, raqib
guruh himoyachilari yoki yarim himoyachilari savollarga javob berishadi, ular
javob bera olmasa darvozabon javob berishi kerak . 1- va 2- taymlar orasida 5
daqiqalik tanaffus e’lon qilinadi, bu vaqtda “Tomoshabinlar” jamoasi bilan
qisqa savol-javoblar o‘tkaziladi . O‘yin qoidasini buzgan, shovqin qilgan jamoaga
“sariq” yoki “qizil” kartochkalar beriladi va ball olib tashlanadi. O‘qituvchi hakam
sifatida qatnashadi. Har bir to‘g‘ri javob futbol to‘pi ko‘rinishida o‘sha guruh
hisobiga yozib qo‘yiladi; to‘plangan umumiy to‘plar miqdori asosida guruhlar
baholanadi . Ikkiga ajratilgan guruh o‘quvchilari mavzu yoki bob yuzasidan eng
ko‘p to‘g‘ri javoblar topish maqsadida birgalikda muhokama yuritishadi. O‘quvchilar
jamoa bo‘lib ishlahga, o‘z jamoasini himoya qilishga o‘rganishadi. Raqib
jamoaga savollar to‘plash maqsadida izlanishadi.
“Antivirus “ metodi.
61

O`quvchilar guruhlarga bo`linadi .Ularga mavzuga oid matn beriladi. Bu matn
“viruslangan” bo`lib, yani matnda ayrim tarixiy sanalar, shaxslar yoki joy nomlari
xato yozib qo`yilgan bo`ladi . O`quvchilar matn bilan tanishib, “virusli” so`zlarni
aniqlab ularga qarshi “antivirusli” so`zni, ya`ni to`g`ri javobni topishlari kerak
bo`ladi. “Virus “ va unga qarshi “antivirusni” to`g`ri va birinchi topgan guruh g`olib
sanaladi. Bu metoddan darsning o`tilgan mavzuni so`rash yoki yangi mavzuni
mustahkamlash jarayonlarida foydalanilsa bo`ladi. Bu metodni yakka tartibda har bir
o`quvchining bilimini sinashda ham qo`llash mumkin. Ba`zi o`quvchilarda nutqiy
faoliyatga qaraganda yozma shakl yaxshi samara beradi. Shunday jarayonda yozma
shaklda bajariladigan metodlarning ahamiyati oshadi. “Antivirus” metodi ham
o`quvchilarga matn bilan ishlash ko`nikmasini yanada rivojlantiradi. Xatoliklarni
aniqlash oson bo`lishi uchun darsga diqqatini oshiradi, darslik matnini yanada
e`tiborli o`qish ko`nikmasini shakllantiradi.
Ta'limning vositalari o‘qitish va o‘rganish sifatini ko‘tarishga xizmat
qiladi. Tarix darslarida ta'limning texnika vositalaridan foydalanish darsning
samaradorligini oshiradi. Ta'limning texnika vositalari o‘qitish va o‘rganish
sifatini ko‘tarishga, o‘quvchilarning o‘quv materialini qiziqib o‘rganishiga va puxta
o‘zlashtirishiga xizmat qiladi. Hozirgi paytda kompyuter texnoligiyalaridan,
disklarga tushirilgan tarixiy filmlardan yoki hujjatli filmlardan foydalanish dars
samaradorligini oshirishda katta ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda. Maktabda
zamonaviy kompyuter va noutbuklar yordamida, shuningdek, radiopryomniklar
vositasida o‘quvchilarni mumtoz va o‘zbek, chet el bastakorlarining asarlari bilan
tanishtirib tarix darslarini qiziqarli qilib o‘tsa yanada yaxshi samara beradi.
Masalan, madaniyatga doir mavzularni o‘tgan paytda musiqiy asarlarni
eshittirish darsni maroqli bo‘lishiga yordam beradi. Ikkinchi jahon urushi haqidagi
mavzularda G‘.G‘ulomning "Sen yetim emassan" she'ri yozilgan plastinkadan
foydalanish mumkin.Jamoat arboblarining, masalan Prezidentimiz Sh.
62

Mirziyoyevning nutqlarini mobil telefon orqali eshittirish mumkin yoki
televizorlar yordamida dars jarayonida o‘quvchilarga qo‘yib eshittirish ham
mumkin.Bu manbalardan foydalanishda quyidagi usullar qo‘llaniladi :
1.Yozuv materiallari yuzasidan o‘quvchilarga savollar berish bilan bu
yozuvlar dars materiali tarkibiga kiritiladi.
2.Avvalo videoproyektor yordamida lavha yoki ma’ruza eshitiladi va
ko‘rsatiladi. So‘ngra bu yozuv suhbat yordamida tahlil qilinadi.
3.Yozuvlar asosida o‘quvchilarning mustaqil ishlari tashkil qilinadi. Ovozli
texnika vositalariga radio eshittirishlari ham kiradi. O‘qituvchi o‘quvchilar
uchun radio orqali maxsus dastur yoki umumiy dastur bo‘yicha tarixdan beriladigan
eshittirishlarni eshittirishni tashkil etadi. Hozirgi vaqtda bunday eshittirishlar
ko‘pincha magnit tasmasiga yozib olingan bo‘ladi. Tarix darslarida magnitofon
yozuvlaridan keng foydalaniladi. Radio va televideniye orqali beriladigan o‘quv
va sinfdan tashqari ishlarga bag‘ishlangan eshittirishlar tarixiy voqealarning
ishtirokchilari, mehnat qahramonlari, yozuvchilar va ijtimoiy arboblar bilan
o‘tkazilgan uchrashuv materiallari ana shu magnitofon yozuvlarining asosini
tashkil etadi. Bu uchrashuv va suhbatlar aynan takrorlanmaydi, yozib olingan
magnitofon tasmasidan uzoq yillar davomida va istagan vaqtda darsda va darsdan
tashqari mashg‘ulotlarda foydalanish mumkin. Bu o‘rinda ham texnika vositasi
o‘quvchiga qo‘l keladi. O‘quv kinofilmlari ham ta'limning ko‘rsatmali vositalari
jumlasidandir, tarix fanini o‘qitishda o‘quv kinofilmlarilaridan foydalanish juda
katta samara beradi . Kinofilm o‘quvchilar ko‘z o‘ngida tarixiy voqeaning jonli
obrazini ko‘rsatmali qilib to‘liq harakatda gavdalantiradi.O‘quvchilar boshqa
ko‘rgazmali qurollardan ko‘ra kinofilmlar vositasida tarixiy o‘tmishni jonliroq idrok
etadi. Tarixiy mavzularga bag‘ishlangan badiiy filmlar "Jahon tarixi" fanini
o‘qitishda o‘zining mazmuni va tarixiy voqealarni jonli qilib ko‘rsatish
63

jihatidan tarixiy badiiy asarlarga o‘xshab ketadi. Kinofilmlar, ayniqsa, badiiy filmlar
o‘quvchilarga ijobiy ta'sir ko‘rsatish, estetik va axloqiy tarbiya berish vositasi
hamdir. Kinofilmlar bilim olish vaqtini iqtisod qilishga yordam beradi.
O‘quvchilar oddiy sharoitda o‘qituvchining bayonidan muzey va har xil tarixiy
joylarga ekskursiyalarda bo‘lib soatlar sarf qilib oladigan bilimlarni 10 – 15 daqiqali
filmni ko‘rib ham olishlari mumkin. O‘quv filmilarining emotsional, estetik ta'siri
ham boshqa ko‘rsatmali qurollarga nisbatan shubhasiz kuchlidir. Kinofilmni
o‘quvchilarga ko‘rsatishdan oldin, o‘qituvchining o‘zi uni sinchiklab ko‘rib chiqishi
va o‘rganishi lozim. Bu bilan o‘qituvchi filmning umumiy mazmuni bilan, asosiy
diqqatni jalb qiladigan eng muhim kadrlar va suhandon matni bilan tanishtiradi.
Shundan keyin film o‘quvchilarga ko‘rsatiladi, so‘ngra film yuzasidan suhbat
o‘tkaziladi, eng muhim kadrlar yuzasidan savollar beriladi, film mazmuniga bog‘lab
uyga vazifa topshiriladi.
Tarix o‘qitish tajribasida o‘quv filmlaridan foydalanishning quyidagi
asosiy usullari mavjud:
a) o‘qituvchi o‘z bayonini o‘quv filmining eng muhim va yorqin
kadrlarni ko‘rsatish bilan bog‘lab olib boradi. Tanlab olingan o‘sha kadrlarni
izohlaydi va tegishli xulosa chiqaradi.
b) 10-15 daqiqali qisqa o‘quv filmlariga bag‘ishlab dars o‘tkaziladi.
c) maxsus kino darsi tashkil etiladi.
d) darsdan tashqari vaqtda film tomosha qilinadi.
Ta'lim tizimida ijobiy o‘zgarishlar davom etayotgan bir paytda tarix
o‘qitishda teleeshittirishdan ikki xilidan foydalanilmoqda.
64

1) sinfda qabul qilish uchun beriladigan o‘quv ko‘rsatuvlarini komyuterlar
orqali o‘quvchilarga yetkazish.
2) o‘qishdan tashqari vaqtlardagi teleko‘rsatuvlar. O‘quvchilar bu
eshittirishlarni uyda tomosha qiladilar.
Darsda o‘quv teleko‘rsatuvlarining ikki xil turi qabul qilinadi .
a) 15 daqiqali teleko‘rsatuv.
b) 30 – 40 daqiqa davom etadigan yangi mavzuni bayon qilishga
bag‘ishlangan mavzuga mos teledars yoki takrorlash darsi. Hozirgi davrda barcha
sohani qamrab olayotgan kompyuterdan tarix darslarida foydalanish ijobiy
natijalarga olib keladi. Masalan, o‘quvchilarning olgan bilimlarini aniq
baholashda kompyuterdan foydalanish mumkin. Bunda o‘tilgan bob bo‘yicha test
savolllari tuzib kompyuterga kiritiladi. O‘quvchilar testni yechib o‘sha vaqtning
o‘zida natijalarini ko‘rishadi, xatolarini tahlil qilishadi. Bu o‘qituvchilar uchun
ham samarali bo‘ladi, bir vaqtning o‘zida bir qancha o‘quvchilar baholanadi,
baholash real bo‘ladi, e’tirozlar bo‘lmaydi. Darslarimiz davomida o`quvchi mustaqil
fikrlash, ijodiy izlanish, jamoa bo‘lib ishlash amaliyotini o`taydi. Albatta, bu hali
uning uchun katta hayot bo`sag`asida turgan muammolar oldidagi birinchi
amaliyotidir. Ammo ishonch bilan aytish mumkinki, ulkan ummonlar ham kichik
jilg`alardan yig`ilganidek, o`quvchi ham har 45 daqiqalik amaliyotlardan so`ng,
BARKAMOL SHAXSga aylanib boraveradi. Bugungi kun o`qituvchilarining oldiga
qo`ygan maqsadi ham aynan shudir.
XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Islom dinining arxipelagga kirib kelib,
mintaqaning asosiy e’tiqodiga aylanishi tarixini uch bosqichga ajratish mumkin:
65

birinchi bosqich, 622 yildan to 1100 yilgacha, ikkinchi bosqich, 1100-1500 yillar,
uchinchi bosqich esa, 1500 yildan to bugungi kunga qadar bo‘lgan davrni qamrab
oladi. Birinchi bosqichda musulmonlar va islom dini arxipelagga turli maqsadda
kelgan savdo kemalari, elchilar va sayyoxlar orqali tanila boshlagan. Buni Hind
okeani dengiz bo‘yi mintaqalarining o‘zaro savdo aloqalari natijasi deyish mumkin.
Tarixiy manbalarga ko‘ra G‘arbiy Osiyo va Sharqiy Osiyo o‘rtasidagi o‘zaro savdo
aloqalari islom dini paydo bo‘lgan VII asrgacha ham faol amalga oshirib kelingan.
Yaman va Fors ko‘rfazi savdogarlari musson shamollariga ergashib Malabar
qirg‘oqlariga, u yerdan Shri-Lanka, Yava va Sumatra orollariga borganlar. Bu savdo
aloqalari islom dini paydo bo‘lgandan so‘ng yanada jadallashgan. Abbosiylar sulolasi
xalqaro savdo munosabatlari rivojlanishini qo‘llab-quvvatlagan. Islom dinining
arxipelagga kirib kelib mintaqaning asosiy e’tiqodiga aylanishi tarixining ikkinchi
bosqichi sifatida qaralayotgan 1100 1500 yillarda Indoneziyada islom keng tarqalib
ulgurdi. Islomning arxipelagga tarqalishining ikkinchi bosqichi 400 yil davom etdi.
Bu jarayon Sumatradan boshlanib keyinchalik Yava, Malayya, Borneo, Sulu
(Mindanao), Sulavesi va Luzonda (Manila) bo‘ylab davom etgan. Bu davrda
arxipelagdagi islom ibodatdan ko‘ra, ko‘prok ruhiyatga yo‘nalgan ma’naviy din edi.
Yangi dinning aholi tomonidan qabul qilinishiga turtki bergan omillardan biri ham
islomni ibodatdan ko‘ra ruhiyatga katta urg‘u bergan ma’naviy din sifatida namoyon
qilinishi edi. XIV asrda Sumatrada paydo bo‘lgan sufiylik tariqatlari islom dinining
mintaqa bo‘ylab tarqalishiga sabab bo‘lgan. Pasay shahri islomiy ilmlar markaziga
aylangan. Arxipelagda islom tarqalishining uchinchi bosqichida 1500 yildan to
bugungi kungacha avvalgi bosqichlarda boshlangan jarayonning mustahkamlanishi
davom etmoqda. Bu davr nafaqat maxalliy aholining dinni qabul qilishi balki
madaniyat va adabiyot sohasida ham islomning o‘rni yuksalishi bilan ajralib turadi.
Islom dinining malay tiliga ta’siri katta bo‘ldi. Pokiston va Hindistonda turkiy
xalqlarning madaniy ta’siri natijasida yangi-urdu tili paydo bo‘lgan bulsa, Indoneziya
va Malayziyada sufiylar va musulmon ulamolarning ta’siri natijasida malay tili katta
66

o‘zgarishlarga uchradi. Qur’on talaffuzini osonlashtirish maqsadida malay tiliga yangi
alifbolar kiritildi. Arabiy va forsiy so‘zlar tilni yanada boyitib, uning foydalanish
qamrovini falsafa, ilohiyot, balog‘at, va boshqa fanlar doirasida kengaytirib, malay
xalqlarining xalqaro musulmon birodarligiga integratsiyalashuviga yordam berdi.
Shuningdek, uchinchi bosqich arxipelagda yevropaliklarning paydo bo‘lishi bilan ham
ajralib turadi. Birinchi bo‘lib kirib kelgan portugallar 1512 yilda muhim savdo
mintaqalari bo‘lgan Malakka bo‘g‘ozlarini harbiy kuch bilan egallab oladi.
Malakkaning qulashi mahalliy olimlarni boshqa orollarga ko‘chib o‘tishga majbur
qildi, bu esa, o‘z navbatida, islomning boshqa mintakalarda ham tarqalishiga sabab
bo‘ldi. Ta lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlarning ma lum qismini, albatta,ʼ ʼ
oliy ta lim tizimidagi islohotlar tashkil etadi.
ʼ
Xususan, O zbekiston Respublikasida oliy ta limni tizimli isloh qilishning ustuvor
ʼ ʼ
yo nalishlarini belgilash, mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash
ʼ
jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga ko tarish, oliy ta limni modernizatsiya
ʼ ʼ
qilish, ilg or ta lim texnologiyalariga asoslangan holda ijtimoiy soha va iqtisodiyot
ʼ ʼ
tarmoqlarini rivojlantirish maqsadida O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-
ʼ
yil 8-oktabrdagi PF–5847-son Farmoni bilan tasdiqlangan O zbekiston Respublikasi
ʼ
oliy ta lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Kontseptsiyasi mazkur sohadagi yangi
ʼ
islohotlar uchun debocha vazifasini bajarib bermoqda. Prezident Shavkat
Mirziyoyevning “O qituvchi va murabbiylar kuni”ga bag ishlangan tantanali
ʻ ʻ
marosimdagi da vatkor nutqi ham ana shundan dalolat beradi. Davlatimiz rahbari
ʼ
ta kidlaganidek, biz keng ko lamli demokratik o zgarishlar, jumladan, ta lim
ʼ ʻ ʻ ʼ
islohotlari orqali O zbekistonda yangi Uyg onish davri, ya ni uchinchi
ʻ ʻ ʼ
Renessans poydevorini yaratishni o zimizga asosiy maqsad qilib belgiladik
ʻ .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
ʻ
1. Mirziyoyev, Shavkat Miromonovich. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va
shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi
67

kerak”. 2017 yil14 yanvar Sh.M. Mirziyoyev.– Toshkent: O‘zbekiston, 2017. –
104b
2. Mirziyoyev, Shavkat Miromonovich. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob
xalqimiz bilan birga quramiz”./Sh.M.Mirziyoev. – Toshkent: : “O‘zbekiston”,
2017. – 488 b.
3. Ta’lim taraqqiyoti. O‘zbekiston Respublikasining Xalq ta’limi vazirligining
Axborotnomasi 2-Maxsus son, 2019 yil. Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim
standarti va o‘quv dasturi. - T., “Sharq”, 1999 y.O‘zbekiston Respublikasi Oliy
ta’lim tizimini isloh qilish bo‘yicha me’yoriy hujjatlar. I qism.- Toshkent, 2017
yil.
4. Аширов А. Этнология. Тошкент, 2014. – Б.327.
5. Берзина М.А., Брук С.И. Население Индонезии, Малайзии и Филиппин.
Приложение к «Карте народов». М. : Академии наук СССР, 1962. С.38.
6. Берзин Э.О.Юго-Восточная Азия XIII - XVI веках.-М.,1982.-С.192
7. Всемирная история. Т.3. М.1955.-С. 389-390.
8. Ёвқочев Ш . Ислом ва ҳозирги замон // ўқув қўлланма. Tошкент. ТИУ.
2010 . 118-б
9. Жаҳон мамлакатлари. Қисқа маълумотнома. Тошкент. 2009–Б.127..
10. Ионова А.И. Ислам в Юго-Восточной Азии: проблемь современной
идейной еволюции. –М.Наука.1981.-С.15
11. Ионова А.И. “Мусульманский национализм” в современной Индонезии.-
М.Наука.1972.-С.10
12. История древного мира. Ранная древность. Гл.изд.вост.лит. М., 1983. –
С.234.
13. Комаров.И.И. Мусульмане в Юго-Восточной Азии.
http :// www . vatanym . ru /? an = vs 110_ mp 1
68

14. Коткина О. История зарождения ислам в
Индонезии. // http :// abna . ir / data . asp ? lang =4& Id =244738 04.11.2011
15. Милославская Т.П. ИВ РАН. БРУНЕЙ-ДАРУССАЛАМ «МАЛАЙСКАЯ
ИСЛАМСКАЯ МОНАРХИЯ». ПОЛИТИЧЕСКОЕ И ЭКОНОМИЧЕСКОЕ
РАЗВИТИЕ ОТДЕЛЬНЫХ СТРАН . M.: –C.251-252.
16. Мовчанюк П.М. Яванская народная война 1825 - 1830. М. 1969.- C . 4-6.
17. М. Головизин. БРУНЕЙ: МАЛЕНЬКАЯ СТРАНА С БОЛЬШИМИ
АМБИЦИЯМИ. «Восточная коллекция», М., 2011 г., № 2, с. 78–90.
18. Низомиддинов Н.Ғ. Жанубий-Шарқий Осиё диний-фалсафий
таълимотлари ва ислом. Тошкент, 2006. – Б.54
19. . С.Ўсаров. Индонезияда ислом динининг тарқалиши.Илмий-Тахлилий
Ахборот. Т.”Тошкент ислом университети” НМБ.2012.10.
20. Т.А.Денисова. Ислам в государстве Бруней Даруссалам. XIII - XVI веке.
114-121 c
21. Тюрин В.А. Ачехская война. М. 1970.- C .157.
22. Умумий ўрта таълим Давлат таълим стандартилари.Т.1999йил,2-сон,86-
бет.
23. X олл.Д.Дж. История Юго-Восточной Азия. Пер.с.анг.-М..1958.-С.155.
24. Шпажников Г.А. Религии стран Юго-Восточной Азии.-М.Наука..1980.-
С.180.
25. Шумовский Т.А. Арабь и море. –М.Наука.1970.-С.161.
26. Anderson B. Some Aspects of Indonesian politics under the Japanese
occupation: 1944–1945. Cornell University, Ithaca, New York. 1961. P.17.
69

27. Anzar, A., Suardi, I. Origins of islam in indonesia. International Journal of Pure
and Applied Mathematics.Indonesia, 2018. –P 1149-1178
28. Feruz Z. KHOLMUMINOV. ИНДОНЕЗИЯГА ИСЛОМ ДИНИ КИРИБ
КЕЛИШИНИНГ ТАРИХИЙ БОСИЧЛАРИ . T.:Moturidiylik (1/2022), ISSN
2181-1881. 113-115 b.
29. Husniddinov Z. Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashning ma’naviy-
ma’rifiy asoslari. Toshkent, 2005. 46-b
30. International Religious Freedom Report 2006 - Singapore . Дата обращения:
23 мая 2013. Архивировано из оригинала 15 июля 2009 года
31. Ira Lapidus. A History of Islamic Societies. Cambridge: Cambridge University
Press, 1988.p-469
32. Peter.G.Riddel. The Implanting of islam in Southeast Asia. Insights into
Philippine Cultural History, Quezon City . 2017. – Р.71.
33. Yo‘ldoshev J., Yo‘ldosheva F., Yo‘ldosheva G. Interfaol ta’lim sifat kafolati.
T., 2008, 29 b.
34. https://islam-today.ru/istoria/islam-na-filippinah/
70

Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari taraqqiyotida islomning o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish