Janubiy Iqtisodiy rayon chorvachiligi

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Janubiy Iqtisodiy rayon chorvachiligi

Купить

1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
___________________ fakulteti ___________________yo’nalishi
_____________________________________ning
______________________________________ fanidan
K URS ISHI
M avzu: Janubiy Iqtisodiy rayon chorvachiligi
Bajardi: ____________________
Qabul qildi: _____________________

_______________ 2022
Reja:

2Kirish.
I bob. O’zbekiston Respublikasi Janubiy iqtisodiy rayoni tasnifi.
1.1. Janubiy iqtisodiy rayonlar iqlimi, aholisi, iqtisodiyoti.
1.2. Janubiy rayonlar va ular geografiyasi, aholi zichligi.
II bob. Asosiy qism.
2.1. Janubiy rayon qishloq xo’jaligi yo’nalishlari, aholi bandligi.
2.2. Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari chorvachilik tarmog’i.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.
Kirish.

3Iqtisodiy rayon , iqtisodiy-geografik rayon — tabiiy va iqtisodiy sharoitlari
bir xil va xalq xo jaligi tarixan tarkib topgan, ixtisoslashgan ishlab chiqarishga egaʻ
bo lgan hudud; mamlakatning hududiy-ishlab chiqarish maj-muidan iborat bir
ʻ
qismi. Har bir Iqtisodiy rayon o zining yetakchi, asosiy xo jalik tarmoqlariga ega
ʻ ʻ
bo lib, bu tarmoqlar Iqtisodiy rayonning iqtisodiy qiyofasini belgilaydi, ayni
ʻ
paytda, har bir Iqtisodiy rayonda shu rayonning yetakchi xo jalik tarmog iga
ʻ ʻ
xizmat qiladigan, uni to ldiradigan yordamchi tarmoqlar ham bo ladi. Iqtisodiy
ʻ ʻ
rayondagi asosiy omil hududiy ijtimoiy mehnat taqsimotidir. Shu taqsimot tufayli
ayrim rayonlar ishlab chiqarishning ma lum tarmoklari bo yicha ixtisoslashadi,
ʼ ʻ
rayon doirasida va rayonlararo iqtisodiy aloqalar amalga oshadi. Ilmiy jihatdan
to g ri tashqil etilgan Iqtisodiy rayonlar xalq xo jaligi soqalarini rivojlantirish va
ʻ ʻ ʻ
uni to g ri boshqarishga yordam byyeradi, milliy xo jalik tizimining hududiy
ʻ ʻ ʻ
tuzilmasini qulaylashtirishga, davlatning mintaqaviy siyosati vazifalarini hal
etishga xizmat qiladi.
Iqtisodiy rayonga bo lish ishlari ko pgina mamlakatlarda, shu jumladan,
ʻ ʻ
AQSH, Fransiya, Gyermaniya kabi rivojlangan mamlakatlarda ham amalga
oshirilgan. O zbekistonda mamlakat hududini Iqtisodiy rayonlarga bo lish
ʻ ʻ
bo yicha dastlabki ishlar istiqbolni rejalashtirish bilan bog liq holda O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
FA Iqtiso-diyot intida 60-y.lar boshida amalga oshirilgan. Bunga qadar G. N.
Chyyerdansev, N. G. Sapenko, V. M. Chetirkinlarning ilmiy ishlarida respublika
hududini Iqtisodiy rayonga bo lish masalalari bo yicha ayrim qarashlar olg a
ʻ ʻ ʻ
surilgan.
Keyinchalik, 80-y.lar boshlarida O zbekiston FA Iqtisodiyot instituti va
ʻ
Ishlab chiqaruvchi kuchlarni o rganish kengashi tomonidan bu ish davom ettirildi,
ʻ
respublika hududini Iqtisodiy rayon lashtirishni takomillashtirish ishlab
chiqaruvchi kuchlarni rivojlantirish va joylashtirishning uzoq muddatli is-tiqbollari
ehtiyojlari, ilmiy-texnika progressining kompleks dast o’rin i ishlab chiqish bilan
bog liq holda olib borildi. Iqtisodiy rayon muammolari va uni hal qilish bo yicha
ʻ ʻ
takliflar olimlardan S. K. Ziyodullayev, K. N. Bedrinsev va b. asarlarida yoritildi.

4Dastlab, 60-yillar o rtalarida respublika hududi 5 Iqtisodiy rayongaʻ
ajratilgan edi (Toshkent, Farg ona, Zarafshon, Quyi Amudaryo, Surxondaryo). 80-
ʻ
yillar oxiri - 90-yillar boshida respublika hudu-dida ishlab chiqaruvchi kuchlarni
rivojlantirish va joylashtirishda yuz byyergan o zgarishlarni hisobga olgan qolda
ʻ
yangi Iqtisodiy rayon o tkazildi va O zbekiston hududi takomillashgan 7 Iqtisodiy
ʻ ʻ
rayonga bo lindi (harita-sxemaga q.). Bu rayonlarning iqtisodiy rivojlanishi
ʻ
darajalarining qiyosiy tavsifi jadvalda berilgan.
Toshkent Iqtisodiy rayon (tarkibida Toshkent viloyati va Toshkent sh.)
iqtisodiy rivojlanish darajasining nisbatan yuqoriligi, minyyeral xom ashyo
resurslariga boyligi, aholining zich joylashganligi, qulay iqtisodiy-geogra-fik holati
(Markaziy Osiyoga va undan Rossiyaga chiqadigan transport yo lagi), poytaxt
ʻ
mintaqasi maqomi bilan ajralib turadi. Q.x. syyertarmoq (paxtachilik, donchilik,
kanopchilik, pillachilik, shahar atrofi bog dorchiligi, sabzavotchilik, go sht-sut
ʻ ʻ
chorvachiligi va b.) va rivojlangan. Mamlakatdagi yetakchi industrial rayon.
Sanoatning rivojlanish darajasi mamlakat bo yicha o rtacha ko rsatkichdan 2 marta
ʻ ʻ ʻ
yuqori turadi. Undiruvchi sanoat tarmoklari bilan bir qatorda ishlov byyeruvchi
sanoat tarmoklari ham ustunlik qiladi. BuIqtisodiy rayon sanoat majmuida
O zbekistondagi mashina va uskuna-jihozlarning 70% ni ishlab chiqaradigan
ʻ
mashinasozlik majmui yetakchi o rinda turadi, mamlakatda qora va rangli
ʻ
metallurgiya mahsulotlari ishlab chiqarishda asosiy o rinni egallaydi. O zbekiston
ʻ ʻ
metallurgiya sanoatida tayyor qora metallar prokati — 100%, Olmaliq kon-
metallurgiya ktida mis va ruxning asosiy qismi, ko mir qazib chiqarish (96,6%),
ʻ
asosiy kimyo va organik sintez kimyoviy mahsulotlari (minyyeral o g itlarning
ʻ ʻ
39,4%, xomashyo etil spirtining 36,2%), ko pgina qurilish matyyeriallari va
ʻ
konstruksiyalari (sementning 40%, shifyyerning 58,6%, linoleumning 100%,
dyyeraza oynasining 23,8%) ishlab chiqariladi. rayon qudratli qurilish bazasi, qalin
transport tarmog iga ega, mamlakatning ilmiy, loyiha va konstruktorlik potensiali,
ʻ
kadrlar tayyorlash bo yicha muas-sasalarning asosiy qismi shu rayonda joylashgan.
ʻ
[5]

5Quyi Amudaryo Iqtisodiy rayon (tarkibida Qoraqalpog iston Respublikasi vaʻ
Xorazm viloyati) qadimiy sug orma dehqonchilik mintaqasida joylashgan.
ʻ
rayonda, ayniqsa, Ustyurtda 200 dan ortiq foydali qazilmalar konlari (tabiiy gaz,
temir rudasi, fosforitlar, osh tuzi va b.) topilgan, Bu hududda paxtachilik bilan bir
qatorda sholichilik, polizchilik (Xorazm qovunlari), urug lik beda, sabzavotchilik
ʻ
rivojlanadi. Boy minyyeral xom ashyo resurslaridan kompleks foydalanish asosida
yaqin istiqbolda 2 sanoat rni va bir kator sanoat bog lamlari paydo bo ladi.[8]
ʻ ʻ
Orol dengizining qurib borishi va Orol bo yining saxroga aylanishi ja-
ʻ
rayonlari bilan bog liq holda vujudga kelgan murakkab ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat
ʻ
hududni rivojlantirish istiqbollarini qo shni TurkmanistonningToshhovuz viloyati
ʻ
bilan muvofiklashtirilgan holda hal etishni talab etadi.
Surxondaryo Iqtisodiy rayon (tarkibida Surxondaryo viloyati)
O zbekistonning eng jan. qismini ishgol etadi. rayonning o ziga xos geografik
ʻ ʻ
holati (deyarli qamma tomoni tog lar bilan o ralgan) uning iqtisodiyotiga o z
ʻ ʻ ʻ
ta sirini ko rsatgan. rayon iqlimi subtropiklarga yaqin bo lgani sababli rayon
ʼ ʻ ʻ
ingichka tolali paxta, subtropik mevalar, yyertagi sab-zavot yetishtirishga
ixtisoslashgan. Sanoati ko mir (Sharg un toshko mir koni), neft va gaz kazib olish
ʻ ʻ ʻ
(mahalliy iste mol uchun) asosida rivojlangan. Surxon-Shyyerobod cho lida yangi
ʼ ʻ
yerlarni o zlashtirish asosida bu hududda ingichka tolali paxtachilik, eksport
ʻ
yo nalishidagi subtropik mevachilik va yyertagi sabzavotchilik rivoj topadi.
ʻ
aniqlangan foydali qazilmalar konlari ni o zlashtirish bu hududda kon sanoatini va
ʻ
rangli metallurgiyani rivojlantirish imkoniyatlarini yara-tadi: Xodiza, Sharg un —
ʻ
Sariosiyo (rangli metallar, ko mir, qurilish matyeriallari), Boysun (toshko mir,
ʻ ʻ
tabiiy gaz, qurilish matyyeriallari) sanoat uzellari shakllanadi. Termiz sh.da va
tuman markazlarida, asosan, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari rivojlanadi.

6Mavzuning dolzarbligi : Surxondaryo Iqtisodiy rayon (tarkibida Surxondaryo
viloyati) O zbekistonning eng janubiy qismini ishg’ol etadi. Rayonning o ziga xosʻ ʻ
geografik holati (deyarli hamma tomoni tog lar bilan o ralgan) uning iqtisodiyotiga
ʻ ʻ
o z ta sirini ko rsatgan. Rayon iqlimi subtropiklarga yaqin bo lgani sababli rayon
ʻ ʼ ʻ ʻ
ingichka tolali paxta, subtropik mevalar, yyertagi sab-zavot yetishtirishga
ixtisoslashgan. Sanoati ko mir (Sharg un toshko mir koni), neft va gaz kazib olish
ʻ ʻ ʻ
(mahalliy iste mol uchun) asosida rivojlangan. Surxon-Shyyerobod cho lida yangi
ʼ ʻ
yerlarni o zlashtirish asosida bu hududda ingichka tolali paxtachilik, eksport
ʻ
yo nalishidagi subtropik mevachilik va yyertagi sabzavotchilik rivoj topadi.
ʻ
aniqlangan foydali qazilmalar konlari ni o zlashtirish bu hududda kon sanoatini va
ʻ
rangli metallurgiyani rivojlantirish imkoniyatlarini yara-tadi: Xodiza, Sharg un —
ʻ
Sariosiyo (rangli metallar, ko mir, qurilish matyyeriallari), Boysun (toshko mir,
ʻ ʻ
tabiiy gaz, qurilish matyyeriallari) sanoat uzellari shakllanadi. Termiz sh.da va
tuman markazlarida, asosan, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari rivojlanadi.
Ishdan maqsad: O’zbekistonning janubiy rayonlari – Surxondaryo va
Qashqadaryo viloyatlari tabiiy resusrlarini o’rganish.
Ishning vazifalari:
- Surxondaryo va Qashqadaryo iqtisodiy rayonlari geografiyasi bilan
tanishish.
- Janubiy rayonlar tabiiy resusrlaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish
haqida ma’lumotlarni yig’ish.

7I bob. O’zbekiston Respublikasi Janubiy iqtisodiy rayoni tasnifi.
1.1. Janubiy iqtisodiy rayonlar iqlimi, aholisi, iqtisodiyoti.
O zbekiston Markaziy Osiyoning markazida joylashgan bo lib, Qozog iston,ʻ ʻ ʻ
Turkmaniston, Afg oniston, Tojikiston va Qirg iziston bilan chegaradosh.
ʻ ʻ
O zbekiston hududining asosiy qismi cho l tekisliklariga to g ri keladi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
O zbekistonning relyefi, asosan, qumtepalari bo lgan yassi-qumli cho llardan
ʻ ʻ ʻ
iborat. Cho'l o'rmonlari uning hududining 78 foizini tashkil qiladi. Sharqiy qismi
va shimoli-sharqi tog lar va tog etaklaridan iborat. Potentsial moslashish choralari
ʻ ʻ
quyidagilardan iborat: suv resurslarini integratsiyalashgan boshqaruv tizimini joriy
etish, suvni tejash, irrigatsiya-drenaj tizimlarini takomillashtirish, qurg'oqchilikka
chidamli o'simliklar turlarini joriy etish va yuzaga kelishi mumkin bo'lgan tabiiy
xavflarni monitoring qilish. O zbekiston iqlimi quruq kontinental. O zbekistonning
ʻ ʻ
shimoliy mintaqasi mo tadil, janubiy mintaqasi esa subtropik. Mamlakat iqlimi
ʻ
havo haroratining mavsumiy va kechayu kunduz o'zgarishi bilan tavsiflanadi.
O zbekistonda yoz uzoq, quruq va issiq; Bahor nam; O'zbekistonda qish tartibsiz.
ʻ
Cho'lda havo harorati 45-49 darajaga yetishi mumkin. Janubiy mintaqada havo
harorati -25 darajagacha tushishi mumkin. O zbekiston tekisliklarida
ʻ
yog ingarchilik minimal (80-200 millimetr oralig ida) bo ladi. Tog etaklarida
ʻ ʻ ʻ ʻ
yiliga 300-400 millimetrgacha, tog tizmalarining g arbiy va janubi-g arbiy yon
ʻ ʻ ʻ
bag irlarida esa 600-800 millimetrga yaqin yog in tushishi mumkin. Hozirgi
ʻ ʻ
vaqtda O‘zbekistonda bioxilma-xillik yuqori antropogen yuk tufayli xavf ostida.
Iqlim o'zgarishi cho'llanish jarayonini kuchaytiradi va suv resurslarini kamaytiradi,
bu esa qirg'oq bo'yidagi o'rmonlar va suv ekotizimlarida biologik xilma-xillikning
qisqarishiga olib keladi. Masalan, Orol dengizining biologik xilma-xilligi sezilarli
darajada kamaydi. Tabiiy ofatlar chastotasining ortishi O‘zbekiston uchun
potentsial muammo hisoblanadi. Hisob-kitoblarga ko'ra, 2050 yilgacha sel va qor
ko'chkilari sonining ko'payishi kutilmoqda.
O‘zbekiston paxta yetishtirish bo‘yicha dunyoda beshinchi va paxta eksporti
bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadi. Eksport qilinadigan asosiy xomashyolarga oltin,

8tabiiy gaz, mis va boshqa rangli metallar hamda qurilish materiallari kiradi.
Mamlakat yosh va bilimli ishchi kuchiga, boy qishloq xo'jaligi resurslariga va
muhim iqtisodiy salohiyatga ega (Jahon banki, 2010; BMTTD, 2009).
O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatish sohasi mamlakat yalpi ichki mahsulotining
(YaIM) 39,5 foizini tashkil qiladi. Mamlakat yalpi ichki mahsulotining 24,1 foizini
tashkil etuvchi qishloq xo‘jaligi O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun ham muhim
ahamiyatga ega. Sug orma dehqonchilik qishloq xo jaligi ishlab chiqarishiningʻ ʻ
asosini tashkil qiladi. Binobarin, O‘zbekiston yer usti suvlarining qariyb 90 foizini
sug‘orish uchun ishlatadi. Hozirgi vaqtda suv resurslarining etishmasligi va
yerlarning degradatsiyasi ushbu tarmoqning unumdorligiga tahdid solmoqda.
Global isish bilan bog'liq bo'lgan havo haroratining oshishi ushbu sektor uchun
jiddiy xavf tug'diradi va sug'orish uchun mavjud suvni kamaytiradi. Mamlakat
aholisi uchun zarur bo'lgan oziq-ovqat mahsulotlarining 80 foizi agrar sektorda
ishlab chiqarilayotganligi sababli, hosildorlikning pasayishi mamlakat oziq-ovqat
xavfsizligiga tahdid solishi mumkin. O‘zbekistonda ham tuproqning yuqori
sho‘rlanishi muammo hisoblanadi. Daryolarning quyi oqimida joylashgan ekin
maydonlari ayniqsa sho r bo lib, qishloq xo jaligi hosildorligiga ta sir ko rsatadi.
ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ
Surxondaryo O‘zbekistondagi eng issiq hududlardan biri bo‘lib, o‘rtacha
kunlik yuqori harorat 26 darajani tashkil etadi. Yilning bir necha oyi doimiy
ravishda 25 darajadan yuqori, ba'zan 40 darajagacha bo'lgan haroratlarda issiqdan
issiqgacha bo'ladi. Issiq havo tufayli sayohat qilish uchun eng yaxshi vaqt iyundan
avgustgacha. Noyabrdan martgacha bo'lgan sovuq oylar sayyohlar uchun deyarli
yoqimsiz.
Quyoshli soatlar soni quyosh haqiqatda ko'rinadigan vaqtni bildiradi. Ya'ni,
bulutlar, tumanlar yoki tog'lar tomonidan ko'rishga hech qanday to'siqsiz.
Surxondaryo viloyatida kuniga 13 soatdan iyul oyi eng quyoshli oy hisoblanadi.
Yanvar oyida quyosh eng qisqa porlaydi.
Yomg'irli kun - har kvadrat metrga kamida 0,1 mm (=0,1 litr)
yog'ingarchilik tushadigan kun. Bu yomg'ir, qor, do'l yoki hatto shudring bo'lishi
mumkin. Shunday qilib, kun bo'yi yomg'ir yog'ishi shart emas. 6 yomg'irli kun

9bilan mart oyida eng ko'p yomg'irli kunlar, avgustda esa eng kam
yog'ingarchiliklar mavjud.
Yog'ingarchilik miqdori kvadrat metr uchun millimetrda o'lchanadi.
Shunday qilib, 2 mm / kun, 2 litr suv 24 soat ichida bir kvadrat metrga tushadi.
Faqat 0 mm bilan, eng kam yomg'ir sentyabr oyida tushadi. Fevralda esa eng ko'p
yomg'ir yog'adi.
Issiq havo sovuq havoga qaraganda ko'proq namlikni yutishi mumkin.
Nisbiy namlik havoda jismoniy jihatdan mumkin bo'lgan namlikning qanchalik
ko'p ekanligini ko'rsatadi. Yuqori namlikda odam o'zini noqulay his qiladi va buni
zulm sifatida qabul qiladi. Umuman olganda, 40-60% nisbiy namlik yoqimli
bo'ladi. O'rtacha 79% namlik bilan yanvar eng noqulay hisoblanadi. Avgustda esa,
aksincha, chidash osonroq.
Issiq oylarda deyarli hamma joyda yuqori mutlaq namlik ham mavjud. 25 °
S haroratda havo har bir kubometr uchun 23 grammgacha suv olishi mumkin. 20 °
S haroratda u faqat 17,3 grammni tashkil qiladi. Shunday qilib, 25 ° C da 40%
nisbiy namlik 9,2 gramm suvning mutlaq namligiga to'g'ri keladi. Taxminan
nisbatdan. 13,5 gramm, odamlar havoni g'amgin deb bilishadi.
"Humidex" (namlik indeksi) havo harorati, nisbiy namlik va shudring
nuqtasidan hisoblangan issiqroq joylarda farovonlik indeksidir. Indeks taxminan
his qilingan haroratga mos keladi. Yuqori haroratlarda tana issiqlikni terlash orqali
olib ketadi. Yuqori namlikda atrof-muhit havosi faqat oz miqdorda terni o'ziga
singdira oladi va shuning uchun odam o'zini noqulay his qiladi. 20-29 indeks qulay
deb hisoblanadi. 39 yoshgacha odamlar havoni biroz noqulay, 40 dan yuqori esa
juda noqulay deb bilishadi. 45 dan yuqori qiymatlar uzoq muddatda xavfli bo'lib,
ko'pincha issiqlik urishiga olib keladi.

101.2. Janubiy rayonlar va ular geografiyasi, aholi zichligi.
J а nubiy iqtis о diy r а y о n m а ml а k а timizning j а nubiy qismid а j о yl а shg а n
bo‘lib, Q а shq а d а ryo v а Sur хо nd а ryo vil о yatl а rid а n tаshkil t о pg а n.
R а y о n ucht а d а vl а t – А fg‘ о nist о n, Turkm а nist о n v а T о jikist о n bil а n,
shim о ld а es а Z а r а fsh о n iqtis о diy r а y о ni bil а n ch е g а r а l а n а di. M а yd о ni q а riyb
O‘zb е kist о n m а yd о nining 1/10 qismig а t е ng bo‘lib, bu hududd а m а ml а k а t
а h о lisining h а r y е ttit а sid а n biri yash а ydi. Iqtis о diy r а y о n m а ml а k а timizning
j а nubiy d а rv о z а si his о bl а n а di. А mud а ryod а qurilg а n а vt о m о bil v а t е miryo‘l
ko‘prigi r а y о nning iqtis о diy g ео gr а fik o‘rnini ха lq а r о miqyosg а ko‘t а rg а n.
O‘zb е kist о ng а nisb а t а n shim о ld а j о yl а shg а n а ks а riyat d а vl а tl а r А fg‘ о nist о n bil а n
s а vd о -iqtis о diy а l о q а l а rini shu ko‘prik о rq а li а m а lg а о shirm о qd а . Iqtis о diy
r а y о nd а cho‘l v а Tоg’‘ yayl о vl а rini o‘zl а shtirilishi bil а n t а biiy yayl о vl а r t о b о r а
qisq а rib b о rm о qd а . Bund а n q о r а ko‘lchilik z а r а r ko‘rm а sligi uchun cho‘ll а rd а
fit о m е li о r а tiv t а dbirl а r ko‘rilm о qd а .
Iqtis о diy r а y о nd а yoqilg‘i-en е rg е tik а b о ylikl а ri nih о yatg а ko‘p. Sho‘rt а n
g а zi Sird а ryo IESni, h а tt о А ngr е n IESni h а m yoqilg‘i bil а n t а ’minl а ydi. Mub о r а k
g а z k о nl а ri butun m а ml а k а tg а v а хо rijiy d а vl а tl а rg а yoqilg‘i y е tk а zib b е rm о qd а .
Bir n е cht а n е ft, yonuvchi sl а n е s k о nl а ri а niql а ng а n. О sh tuzi, m а rm а r, о h а kt о sh,
gips z ах ir а l а ri kimyo v а qurilish m а t е ri а ll а ri s а n оа ti uchun k а tt а istiqb о ll а r о ch а di.
Iqtis о diy r а y о n bo‘yl а b а h о li jud а n о t е kis j о yl а shg а n. Sug‘ о rib d е hq о nchilik
qilin а dig а n tum а nl а rd а а h о li zich (h а r bir kv. km g а 100–250 kishi), Tоg’‘, cho‘l,
ch а l а cho‘ll а rd а а h о li siyr а k. Sh а h а rl а r k е ng а ym о qd а , yangi sh а h а rch а l а r p а yd о
bo‘lm о qd а .
Iqtis о diy r а y о n qishl о q х o‘j а ligid а ch о rv а chilik а l о hid а o‘rin tut а di.
Q о r а ko‘l y е tishtirish bo‘yich а r а y о n m а ml а k а td а y е t а kchi o‘rinl а rd а n birini
eg а ll а ydi. K е ng yayl о vl а r, m а kk а jo‘ хо ri v а b е d а y е tishtirish, s а n оа t
chiqindil а rid а n f о yd а l а nish ch о rv а chilik yuks а lishig а imk о n b е rm о qd а . Go‘sht v а
yog‘ uchun b о qil а dig а n dumb а li qo‘yl а r h а md а echkil а r Tоg’‘ v а Tоg’‘ о ldi

11yayl о vl а rid а b о qil а di. Tоg’‘ о ldil а rid а h а md а quruq d а shtl а rd а m а yin, uzun junli
qo‘y v а echqil а r b о qilm о qd а .[7]
Iqtis о diy r а y о nni tаshkil etg а n ikki vil о yatd а s а n оа tni h о l а ti bir-birid а n
k е skin f а rq qil а di. Q а shq а d а ryo vil о yatid а , а s о s а n, q а zib о luvchi s а n оа t his о big а
s а n оа t yuks а k riv о jl а ng а n bo‘ls а , Sur хо nd а ryo vil о yatining s а n оа tini m а ml а k а t
s а n оа tid а gi hiss а si juda kam.
Q а shq а d а ryod а gi T а lim а rj о n IES, «Mub о r а kg а z» k а bi yirik k о r хо n а l а r
n а f а q а t iqtis о diy r а y о n, b а lki m а ml а k а timiz iqtis о diyotini f ах ri his о bl а n а di.
А QSH v а Yap о niya k о mp а niyal а ri ishtiroqid а qurilg а n, 600 а tm о sf е r а b о simi
о stid а ishl а ydig а n, bir k е ch а -kunduzd а 4,2 mln kub m g а z ishl а b chiq а r а dig а n
Ko‘kdum а l о q k о mpr е ss о r st а nsiyasi, str а t е gik а h а miyatg а m о lik «Sho‘rt а ng а z»
m а jmu а si h а m shul а r juml а sid а ndir.
Iqtis о diy r а y о nd а tr а nsp о rtning b а rch а turl а ri m а vjud. So‘nggi v а qtl а rd а
r а y о nd а gi h а r ikk а l а vil о yatning ijtim о iy-iqtis о diy t а r а qqiyotini t е zl а shtirish, yuk
t а shishning tr а nsp о rt t а ’min о tini ya х shil а sh m а qs а did а «T о shg‘uz о r–B о ysun–
Qumqo‘rg‘ о n» yangi t е miryo‘li ishg а tushirildi. Bu t е miryo‘l B о ysun tum а ni
о rq а li iqtis о diy v а ijtim о iy jih а td а n k а m riv о jl а ng а n tum а n qishl о ql а rig а
s а n оа tning kirib k е lishig а , y е rusti v а y е r о sti b о ylikl а rid а n k е ng f о yd а l а nishg а ,
mus а f о Tоg’‘ h а v о sid а d а v о l а sh m а sk а nl а ri, turistik b а z а l а r, ham о lish uyl а ri
qurishg а k а tt а imk о niyat yar а t а di. Eng muhimi, yangi, z а m о n а viy ijtim о iy-
iqtis о diy о by е ktl а r qurilishi yangi ish o‘rinl а rining yar а tilishi, t а dbirk о rlikning
riv о jl а nishi uchun k е ng yo‘l о chib berdi. N а tij а d а iqtis о diy r а y о nd а yuk t а shish
h а jmi k е skin ko‘p а ydi, m а h а lliy хо m а shyol а rni q а yt а ishl а sh а s о sid а 100 d а n
ziyod yangi k о r хо n а l а r ishg а tushirildi, o‘n mingl а b а h о li ish bil а n t а ’minl а ndi.
Iqtisodiy rayon (mintaqa) tarkibiga Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari
kiradi. Uning umumiy maydoni 48,7 ming km 2
bo’lib, bu O’zbekiston
Respublikasi hududining 10,9 foizini tashqil qiladi.
Janubiy mintaqada 4058 ming yoki mamlakatning 16,2 foiz aholisi yashaydi.
Yuqoridagi hudud va demografik saloxiyatning nisbiy ko’rsatkichlaridan kelib

12chiqib aytish mumkinki, bu yerda aholi zichligi respublikaning o’rtacha
darajasidan 1,8 barobar katta.
Iqtisodiy rayon hozirgi tarkibda 60—70-yillarda ham ajratilgan edi. Hatto
qisqa muddat davomida bu ikki qo’shni hudud ma’muriy jihatdan bitta—
Surxondaryo viloyati nomi bilan ham yuritilgan. Keyingi yillarga kelib , xususan
qarshi dashtini o’zlashtirish, bu yerda hududiy agrosanoat va yoqilg’i-energetika
majmuasini shakllantirish munosabati bilan Qashqadaryo ba’zan alohida, ba’zan
esa Samaqand Qarshi iqtisodiy rayoni deb atalgan.
Darxaqiqat, Sobiq Ittifoq davrida Surxondaryo viloyati iqtisodiy geografik
jihatdan O’zbekistonning qolgan qismidan biroz ajralib turuvchi hudud edi. Uning
Respublikaning boshqa viloyatlari bilan iqtisodiy aloqalari (temir yo’l orqali)
qisman Turkmaniston hududi orqali amalga oshirilib kelinmoqda. Respublikamiz
mustaqillikka erishgach mamlakatning yagona transport tizimini shakllantirishga
ham katta e’tibor berilmoqda. Ana shu maqsadda hozirgi kunda G’uzor—Boysun
— Qo’mqo’rkon temir yo’li qurilyapti. Bu yo’l nafaqat Surxondaryoning iqtisodiy
aloqalarini yaxshilaydi, balki, shu bilan birga u mazqur viloyatni qo’shni
Qashqadaryo viloyati bilan iqtisodiy geografik jihatdan yaqinlashtiradi. Hisor
tizmasi va uning davomi bo’lmish uncha baland hisoblanmaydigan Boysun va
boshqa tog’lar avvallari bu ikki hududni tabiiy geografik nuqtai nazardan ajratib
turgan bo’lsa, endi ularni iqtisodiy geografik holatini yaxlitlaydi. Natijada,
Surxondaryo viloyatini (2.1.1-ilova) alohida iqtisodiy rayon sifatida ajratishga asos
qolmaydi va uni Qashqadaryo (2.1.2-ilova) bilan birgalikda ancha salmoqli
hududiy , iqtisodiy va demografik salohiyatga ega bo’lgan makon—Janubiy
iqtisodiy rayon darajasida qarash imkonini byyeradi.
Hozirgi kunda mazqur rayon Respublikamizda neft-gaz, yengil sanoat,
asosan, paxta tozalash sanoati , paxta, pilla yetishtirish, bog’dorchilik kabi
iqtisodiyot tarmoqlari bilan ajralib turadi. U mamlakatning 11,5 foiz yalpi ichki
maxsuloti, shu jumladan , 10,6 foiz sanoat va 15,7 foiz qishloq xo’jaligi
mahsulotlarini yetqazib beradi. Ana shu raqamlardan kelib chiqqan holda ushbu
rayon iqtisodiyotini ko’proq agrar-industrial yo’nalishli deb ta’riflash mumkin.

13Ammo, ta’kidlash joizki, Janubiy rayon katta tabiiy boylikka (agroiqlimiy
resurslar, yer maydoni, yoqilki-energetika , tog’-kon kimyosi, rangdor metallar va
b.)ga bo’lsada, uning iqtisodiyoti hozircha yuqori darajada rivojlanmagan.
Extimol, bunga qisman uning iqtisodiy va siyosiy geografik o’rni sabab bo’lishi
mumkin. Uning ustiga, keltirilgan ko’pgina makroiqtisodiy ko’rsatkichlar
rayonning aholi salohiyatidan ancha past. Ayniqsa, bu yerda halq iste’mol
mollarini ishlab chiqarish, savdo va tashqi iqtisodiy aloqalarni yo’lga qo’yish, ikki
viloyat orasidagi iqtisodiy integratsiya jarayonini rivojlantirish muhim mintaqaviy
muammolar sirasiga kiradi. Agar rayonning aholini tabiiy ko’payishi bo’yicha
boshqa viloyatlardan sezilarli darajada ajralib turishini e’tiborga olsak, bu holda
uning ijtimoiy rivojlanish vaziyatini yanada yaxshilash o’z-o’zidan ayon bo’lib
qoladi.

14II BOB. Asosiy qism.
2.1. Janubiy rayon qishloq xo’jaligi yo’nalishlari, aholi bandligi.
Qishloq xo jaligi yoki dehqonchilik o simlik va chorvachilik bilanʻ ʻ
shug ullanadi[2]. Qishloq xo jaligi o troq insoniyat tsivilizatsiyasining
ʻ ʻ ʻ
yuksalishida asosiy rivojlanish bo ldi, buning natijasida xonakilashtirilgan
ʻ
turlarning dehqonchiligi oziq-ovqat mahsulotlarining ortiqchaligini keltirib
chiqardi, bu esa odamlarning shaharlarda yashashiga imkon berdi. Qishloq xo'jaligi
tarixi ming yillar oldin boshlangan. Yovvoyi donlarni kamida 105 000 yil oldin
yig'ib bo'lgach, yangi dehqonlar ularni taxminan 11 500 yil oldin ekishni
boshladilar.
Cho'chqalar, qo'ylar va qoramollar 10 000 yil oldin xonakilashtirilgan.
O'simliklar dunyoning kamida 11 mintaqasida mustaqil ravishda etishtirildi.
Yigirmanchi asrda yirik monokulturaga asoslangan sanoat qishloq xo'jaligi qishloq
xo'jaligi mahsulotlarida ustunlik qildi, garchi taxminan 2 milliard kishi hali ham
o'zboshimchalik bilan qishloq xo'jaligiga bog'liq edi. Asosiy qishloq xo'jaligi
mahsulotlarini oziq-ovqat, tolalar, yoqilg'i va xom ashyo (masalan, kauchuk) kabi
guruhlarga bo'lish mumkin. Oziq-ovqat sinflariga don (donlar), sabzavotlar,
mevalar, yog'lar, go'sht, sut, tuxum va qo'ziqorinlar kiradi. Dunyo ishchilarining
uchdan biridan ortig'i qishloq xo'jaligida band bo'lib, faqat xizmat ko'rsatish
sohasida ikkinchi o'rinda turadi, garchi so'nggi o'n yilliklarda qishloq xo'jaligi
ishchilari sonining qisqarish global tendentsiyasi davom etmoqda, ayniqsa kichik
xo'jalik sanoat qishloq xo'jaligi va qishloq xo'jaligi tomonidan quvib o'tilayotgan
rivojlanayotgan mamlakatlarda. ekinlar hosildorligini sezilarli darajada oshiradigan
mexanizatsiya.
Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixiga juda katta baxtsizliklar va
halokatlarni olib keldi.Urush boshlanishi bilan ko plab o zbek o g lonlari milliy
ʻ ʻ ʻ ʻ

15g urur va or-nomusning qulashiga yo l qo ymaslik, o z vatanini himoya qilishʻ ʻ ʻ ʻ
maqsadida Dushmanlar birinchi bo'lib frontga chiqdilar.
O‘sha davrda, mudhish urush yillarida frontda O‘zbekistonning jasur
o‘g‘lonlari katta jasorat va qahramonlik ko‘rsatgan holda, o‘zbek xalqining
mardligi va mustahkam irodasi bilan front ortida fidoyi va mehnatkash
O‘zbekiston xalqi jonbozlik ko‘rsatdi. milliy iqtisodiyotning barcha sohalarida.
Yetakchi soha qishloq xo'jaligi bo'lib, unda qishloq xo'jaligi ishchilari front
uchun ham, front orqasida xizmat qilganlar uchun ham mahsulot yetkazib bera
boshladilar.Bundan tashqari, urush yillarida sanoatni tartibga solish uchun zarur
bo'lgan xomashyo bilan ta'minlash zarur edi. mamlakat aholisini frontga safarbar
etish, xalq xo‘jaligining turli tarmoqlarida mehnat qilayotgan erkaklar soni keskin
kamaydi, mehnatga asosan keksalar, ayollar va yosh bolalar jalb qilindi.Bu og‘ir
sharoitda respublika mehnatkashlari orasida. , Qashqadaryo viloyati aholisi ham
mamlakatimiz iqtisodiyotini barqarorlashtirish, fashizmni mag‘lub etish, ona
Vatanni dushmandan ozod qilish yo‘lida fidokorona mehnatini ayamadi.
ehtiyojlardan kelib chiqqan holda hukumat tomonidan qabul qilingan qarorlar old
tomondan.
Qashqadaryo viloyatining barcha sanoat korxonalari, qishloq xo‘jaligi
tarmoqlari qatori front uchun barcha turdagi mahsulotlar yetkazib bera
boshladi.Qashqadaryoning ishchi va mehnatkashlari fashizm ustidan g‘alaba
qozonish, front jangchilarini zarur oziq-ovqat bilan ta’minlash yo‘lida tinimsiz
mehnat qildilar. va kiyim-kechak, shuningdek, boshqa turdagi
mahsulotlar.Shuningdek, Qarshi shahridagi “To qimachilik” zavodida front
ʻ
askarlari uchun zarur bo lgan tikuvchilik mahsulotlari ishlab chiqarila
ʻ
boshlandi.Front uchun turli jihozlar ishlab chiqarildi. viloyatning G‘uzor, Qamashi
va Chiroqchi tumanlarida joylashgan sexlarda ishga tushirildi. Mavjud sexlarda
ishchi va ishchilar front uchun issiq kiyim va 50 dan ortiq sanoat mahsulotlari
ishlab chiqara boshladilar[1]. Urush respublika qishloq xo‘jaligi mehnatkashlari
uchun og‘ir sinov bo‘ldi. Ularning oldida sanoatni xomashyo, oziq-ovqat va kiyim-

16kechak bilan uzluksiz ta’minlashdek ulkan, murakkab vazifa turardi. front
orqasidagi aholi. Xususan, urush yillarida non mahsulotlari, go'sht va sut
mahsulotlari, shuningdek qishloq xo'jaligi Pindus Journal Of Culture, Literature,
and ELTISSN: 2792 –1883 Vol2 No.https://literature. .academicjournal.ioISSN
2792-1883(onlayn), 2022-yil fevral oyi uchun Vol:2 №: 2 nashr etilgan. Mualliflik
huquqi (c) 2022 Muallif (lar). Bu Creative Commons Attribution License (CC BY)
shartlari bo yicha tarqatilgan ochiq maqoladir. Ushbu litsenziyaning nusxasiniʻ
ko rish uchun https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/195products was made
ʻ
in Qashqadaryoga tashrif buyuring. Bir necha yil davom etgan urush sanoat
mahsulotlari bilan bir qatorda qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojning
yanada ortishiga olib keldi.Bu o‘z navbatida mehnatkashlar va front orti
mehnatkashlaridan tinimsiz mehnat qilishni, davlat tomonidan belgilangan rejani
ortig‘i bilan bajarishni taqozo etdi. .Usmon Yusupov 1941-yil dekabrda bo lib
ʻ
o tgan O zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining plenumida
ʻ ʻ
O zbekistonda g alla muammosini hal etish, mamlakatni un va non bilan
ʻ ʻ
ta minlash vazifasini ilgari surdi.Natijada sug oriladigan maydonlar yerlar
ʼ ʻ
kengaytirildi, g‘alla va bokira yerlardan, chakalakzorlardan, shuningdek,
sug‘orilmaydigan yerlardan foydalanish ishlari boshlandi.1942-yilda Ka.da don
ekinlari maydonlari Shkadaryo viloyati ikki baravar ko‘payib, davlat rejalari ortig‘i
bilan bajarildi.Bu talablarni bajarish qiyin bo‘lishiga qaramay, mehnatkashlar
astoydil, tinimsiz mehnat qildilar.1944-yilda Qashqadaryo viloyati kolxozlarida
bahorgi arpa hosili va uni maydalash kundan-kunga oshib bordi. may oyida esa
kolxozlar bir yarim ming gektar maydondan hosil oldilar.O‘rim-yig‘im bilan bir
qatorda yangi hosilni maydalash va davlatga topshirish ishlari ham qizg‘in davom
etdi.Kalinin, Kirov va «Qizil kaxramon» kolxozlarida. ”Koson tumani g‘alla
o‘rim-yig‘im punktiga o‘nlab yuz kilogramm don topshirdi. Shuningdek,
Chiroqchi tumanidan yangi g‘alla hosili kela boshladi[2]. 1945-yil avgust oyida
Qashqadaryo viloyati kolxozlari 325 ming puddan ortiq don topshirdilar.Qishloq
xo jaligi ekinlarining salmog i sezilarli darajada o zgardi[3].Agar urushgacha har
ʻ ʻ ʻ
bir tumanda ekin maydonlarining 90%i paxta bo lsa, o sha davrda urush bu
ʻ ʻ

17maydonlar qisman qisqartirildi[4].Urush yillarida ham paxtachilik qishloq
xo jaligining muhim tarmog i bo lib qoldi.1941-yil iyul oyida Qashqadaryoʻ ʻ ʻ
viloyati Qarshi tumani markazida tuman xodimlari ishtirokida miting bo lib
ʻ
o tdi. .Ushbu yig‘ilishda “Dashta” QVQ “14-yil oktyabr” dehqon xo‘jaligi raisi
ʻ
Jalilov shunday ta’kidladi: “... gullab-yashnayotgan vatanga bostirib kirgan
gitlerchi bosqinchilardan g‘azablangan mohir kolxozchilar o‘z faoliyatida ajoyib
mehnat namunalarini ko‘rsatmoqdalar. mehnat”. Xo‘jalik raisi Jalilov
ta’kidlaganidek, xo‘jalik a’zolari olingan rejalarni qayta ko‘rib chiqib, terimni
muddatidan 10-15 kun oldin boshlash va 1940 yilga nisbatan 4-5 sentnerdan ko‘p
paxta topshirish majburiyatini oldilar[5].
Obdida qishloq xo‘jaligi kengashi, shuningdek, «20-yillik Oktyabr»
kolxozida ham mehnatkashlar mo‘l hosil olish uchun nihoyatda astoydil mehnat
qilishdi.Ho‘jalik ishchilaridan biri Sofiya Abdurahimova qayta ishlashda namuna
ko‘rsatdi0,20- Har kuni rejadagi 0,10 gektar o‘rniga 0,25 gektar paxta yetishtirilib,
0,20 gektar o‘rniga 0,30-0,35 gektardan zarb qilingan paxta[6].Sofiya 5 kunda 1,5
gektar paxta terib. ish rejalarini ham 2-3 baravar bajardilar[7].Qarshi tumanidagi
“Paxtakor” kolxozida mehnatkashlar mo‘l hosil olish uchun paxta dalalarida
tinimsiz mehnat qildilar.46 gektar maydondagi paxta 3 ga to‘g‘rilandi. marta va 3
marta sug‘orildi.Ilg‘or ishchilar K.Salimova va V.Shahobovalar gektariga 40
sentnerdan hosil olish uchun kurashib, 4 martadan ishlov berib, nihoyasiga yetdi.
paxta dalalarini sug orish[8].Urush yillarida hukumat vakillari orqa iqtisodiyotni,
ʻ
jumladan, qishloq xo jaligini jonlantirish, mehnatkashlarni fashizmga qarshi
ʻ
kurashga ruhlantirish maqsadida muntazam yig ilishlar o tkazardi.Qarshi tumani
ʻ ʻ
Kat QFKga qarashli “Qahramon” kolxozi a zosi. tumani, A.Tursunova fashizmga
ʼ
qarshi kurashga bag‘ishlangan shunday yig‘ilishlardan birida shunday fikr bildirdi:
“Erim paxtachilikda usta edi.Hozir u fashist bosqinchilariga qarshi
kurashmoqda.Bu yerda 3 ta hissa qo‘shishga majburman. front orqasidan”[9].
Surxondaryo viloyatida qishloq xo‘jaligi jami bandlikning 42 foizini tashkil
etadi va O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 8 foizini ishlab chiqaradi.

18Qishloq xo jaligi mahsulotlarining 56% ekinchilik va 44% chorvachilik (mamlakatʻ
bo yicha o rtacha kabi).
ʻ ʻ Sut mahsuldorligi har bir sigirdan yiliga 1700 kg dan kam
bo'lib, mamlakatdagi o'rtacha ko'rsatkichga teng.
Surxondaryo viloyati qishloq xo‘jaligining asosiy xususiyatlari:
Qishloq xo jaligining eng muhim tarmoqlari — g allachilik, bog dorchilik,
ʻ ʻ ʻ
chorvachilik (o tlash) qo ychilik, paxtachilik, sabzavotchilik, ipakchilik va
ʻ ʻ
uzumchilik. Viloyatda anjir, xurmo, sitrus mevalar yetishtirish alohida ahamiyatga
ega.
Viloyat mamlakatimizning boshqa hududlari orasida qulay iqlim sharoiti,
ekinlar yetishtirish uchun unumdor tuproqlari bilan ajralib turadi. Viloyatda
bog‘dorchilik va sabzavotchilik, qorako‘lchilik boshqa hududlarga nisbatan tez
o‘sayotgani imtiyozlar yaratmoqda.
Mayda tolali paxtaning asosiy qismi viloyatning janubiy tumanlari – Termiz,
Sherobod Jarqo‘rg‘on tumanlarida yetishtiriladi. Paxtachilik bilan parallel ravishda
go shtchilik va pillachilik rivojlangan.
ʻ

19Sug'orma dehqonchilikni kengaytirish maqsadida yaqinda Janubiy Surxon va
Uchqizil suv havzalari qurildi. Surxondaryo voleykasining janubiy qismida va
Sherobod chinorida irrigatsiya ishlari olib borildi, bu esa Sherobod vohasini
sezilarli darajada kengaytirdi.
Tog yaylovlarida vazni 150-160 kg gacha bo lgan hisor qo ylari boqishʻ ʻ ʻ
uchun mo ljallangan, go sht, mo yna jun va jun olish uchun angora zotli echkilar
ʻ ʻ ʻ
ham yetishtiriladi.
Viloyat, shuningdek, shakarqamish yetishtiriladigan mamlakatning yagona
hududidir. Tomorqa yer uchastkalarida mevali bog‘lar, uzumzorlar, yaylovlarning
ko‘pligi qishloq xo‘jaligining viloyat aholisining muhim amaliy mashg‘ulotlari va
turmush tarzidan biri ekanligidan dalolat beradi.
Surxondaryo viloyatida uzumchilikni rivojlantirish uchun qulay tuproq-iqlim
sharoiti mavjud bo‘lib, bu madaniyatdan yuqori hosil olish imkonini beradi. Ayni
paytda bu sohada yangi uzumzorlar barpo etish, amalga oshirilayotgan yangi
sug‘orish texnologiyalari, agrotexnik tadbirlar va yangi serhosil uzum navlarini
yetishtirish hisobidan yanada yuksalish uchun katta imkoniyatlar mavjud.
Surxondaryoning mahobatli tog‘ cho‘qqilari, so‘lim tabiati, so‘lim
sharsharalari, musaffo va shifobaxsh buloqlari har qanday kishini o‘ziga rom eta
oladi. Shu bois mintaqa rivojida tog‘ va ekologik turizmni rivojlantirish muhim rol
o‘ynamoqda.
Ayni paytda viloyatda sayyohlik zonalarini rivojlantirish bo‘yicha ishlar olib
borilmoqda, ularda yangi mehmonxonalar, madaniy-sog‘lomlashtirish va
sog‘lomlashtirish infratuzilmasi qurilishi rejalashtirilgan.
Surxondaryo viloyati o ziga xos tarixiy va madaniy o tmishga ega. Viloyat
ʻ ʻ
qadimdan dunyoviy va diniy ilmlar beshigi, madaniyat va hunarmandchilik,
me morchilik va savdo markazi bo lgan.
ʼ ʻ
Amudaryoning baland qirg'og'ida, eski Termiz shahrining janubi-g'arbida
so'fiylik tariqatlaridan birining shayxining qabri bor. Bu diqqatga sazovor joy

20“Tarmiz donishmand”i – Hokim at-Termiziy maqbarasi bo lib, uning to liq ismiʻ ʻ
Abu Abdulloh ibn Hasan ibn Bashirdir.
U islom tasavvufining buyuk nazariyotchisi, atoqli olim va “Darveshlar”
ordenining asoschisi edi. At-Termiziy noodatiy mutafakkir sifatida Qur'oni Karim
oyatlari va Hadislarning tafsirlarini qayta ko'rib chiqdi, Alloh va Payg'ambarga
e'tiqodning mohiyatiga yangicha nazar tashladi.
Surxondaryo viloyati arxeologik yodgorliklarga boy. Surxondaryo
viloyatidagi Kampirtepa qadimiy shaharchasi o‘rnida uzoq yillar arxeologlar
tomonidan izlangan afsonaviy “Oksianlik Aleksandriya” – Iskandar
Zulqarnaynskiyning yo‘qolgan shahri topildi.
Surxondaryo viloyatining Termiz tumanida somoniylar amirining qarorgohi
bo‘lgan va u yoz kunlarini katta shahar shovqinidan uzoqda o‘tkazishni yaxshi
ko‘rgan eramizning IX-X asrlarida qurilgan “Qirk qiz” qal’asi joylashgan.

212.2. Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari chorvachilik tarmog’i.
Chorvachilik qishloq xo jaligi sharoitida mehnat bilan ta minlash va go sht,ʻ ʼ ʻ
tuxum, sut, mo yna, teri, jun kabi mahsulotlar ishlab chiqarish uchun boqiladigan
ʻ
xonaki hayvonlardir. Bu atama ba zan faqat iste mol uchun boqiladigan
ʼ ʼ
hayvonlarga nisbatan qo llaniladi, ba zan esa faqat qoramol, qo y va echki kabi
ʻ ʼ ʻ
kavsh qaytaruvchi hayvonlarga nisbatan qo llaniladi[1]. Qo'shma Shtatlarda otlar
ʻ
chorvachilik hisoblanadi.[2] USDA cho'chqa go'shti, dana go'shti, mol go'shti va
qo'zi go'shtini (qo'y go'shti) chorva mollari va barcha chorva mollarini qizil go'sht
sifatida tasniflaydi. Bu toifaga parranda va baliq kirmaydi.[3]
Chorvachilik deb nomlanuvchi chorva mollarini ko‘paytirish, parvarish
qilish, so‘yish va umumiy bo‘ysundirish zamonaviy qishloq xo‘jaligining bir qismi
bo‘lib, insoniyat ovchi-yig‘uvchi turmush tarzidan dehqonchilikka o‘tganidan beri
ko‘plab madaniyatlarda qo‘llanilgan. Chorvachilik amaliyotlari madaniyatlar va
davrlarda juda xilma-xil bo'lgan. U ko'plab jamoalarda katta iqtisodiy va madaniy
rol o'ynashda davom etmoqda.
Chorvachilik amaliyoti asosan intensiv chorvachilikka o tdi[4]. Intensiv
ʻ
chorvachilik turli xil tijorat mahsulotlarining hosildorligini oshiradi, lekin
hayvonlar farovonligiga, atrof-muhitga va aholi salomatligiga salbiy ta'sir
ko'rsatadi.[5] Xususan, mol go‘shti, sut mahsulotlari va qo‘y go‘shti qishloq
xo‘jaligidan chiqadigan issiqxona gazlarining katta manbalari hisoblanadi.
Chorvachilik ovchi-yig'uvchi turmush tarzidan o'troq dehqon jamoalariga
madaniy o'tish davrida paydo bo'lgan. Hayvonlar ko'payish va yashash sharoitlari
odamlar tomonidan nazorat qilinganda xonakilashtiriladi. Vaqt o'tishi bilan chorva
mollarining jamoaviy xatti-harakati, hayot aylanishi va fiziologiyasi tubdan
o'zgardi. Ko'pgina zamonaviy dehqonchilik hayvonlari tabiiy dunyoda yashashga
yaroqsiz.

22Itlar erta xonakilashtirilgan; itlar Yevropa va Uzoq Sharqda taxminan 15 000
yil oldin paydo bo'lgan.[10] Echkilar va qo'ylar 11 000 dan 5 000 yil oldin janubi-
g'arbiy Osiyoda bir necha tadbirlarda xonakilashtirilgan.[11] Cho‘chqalar
miloddan avvalgi 8500-yillarda Yaqin Sharqda[12] va Xitoyda miloddan avvalgi
6000-yillarda xonakilashtirilgan.[13] Otlarni uylantirish miloddan avvalgi 4000
yilga to'g'ri keladi.[14] Qoramol taxminan 10 500 yil avval xonakilashtirilgan.[15]
[aniqlash] Tovuqlar va boshqa parrandalar miloddan avvalgi 7000-yillarda
xonakilashtirilgan bo lishi mumkin.[16]ʻ
Qashqadaryo viloyatida zamonaviy chorvachilik komplekslarini tashkil etish
bo‘yicha qiymati 235,437 mlrd so‘mlik 73 ta loyiha ishlab chiqildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 28 martda “O‘zbekistonda
veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qo‘mitasi faoliyatini tashkil
etish to‘g‘risida”gi qarori bilan viloyatimizning har bir tumanida kamida ikkitadan
qora mol bo‘rdoqichilik va sutchilik yo‘nalishlarida chorvachilik komplekslari
tashkil etish maqsadida loyihalar ishlab chiqilyapti.
Qashqadaryo viloyatida qiymati 235 mlrd 437 mln so‘mlik (shundan 55
mlrd 265 mln so‘mi loyiha egalarining o‘z mablag‘lari, 47 mlrd 467 mln so‘mi
banklarning kredit resurslari, 3 mln 980 ming AQSH dollari esa xorijiy
banklarning kredit liniyalari va investorlarning mablag‘lari hisobidan) 73 ta loyiha
asosida zamonaviy chorvachilik komplekslari ishga tushishi rejalashtirilgan.
Ushbu yil 15 iyul holatida tijorat banklarining viloyatda faoliyat ko‘rsatib
kelayotgan filiallari tomonidan 105 ta chorvachilik yo‘nalishidagi loyihani
moliyalashtirish uchun jami 44 mlrd 211 mln so‘m va xorijiy kredit liniyalari
hisobidan esa 877 ming 400 AQSH dollari miqdorida mablag‘lar ajratildi.
Misol uchun, Qamashi tumanidagi “Murodov Rahmatullo Mavlonovich”
MCHJ 2019-2021 yillarda sutchilik yo‘nalishida chetdan naslli qora mollar olib
kelish va sutdan 14 xildagi mahsulotlar tayyorlash hamda go‘sht mahsulotlarini
qayta ishlash maqsadida 447 ming 690 AQSH dollari miqdorida investitsiya
kiritish loyihasi ishlab chiqildi.

23Mazkur loyiha asosida MCHJning o‘z mablag‘lari hisobidan 3 mlrd so‘mdan
ortiq qurilish ishlari amalga oshirilgan bo‘lsa, AT Xalq banki Qamashi filiali
tomonidan Germaniya davlatidan 300 bosh naslli qora mol va qishloq xo‘jaligi
texnikalari sotib olish uchun jami 219 ming 690 AQSH dollari miqdorida kredit
resurslari yo‘naltirildi.
Ushbu yo‘naltirilgan mablag‘lar hisobiga 3 ta zamonaviy chorva kompleksi
binosi qurib bitkazilgan bo‘lsa, Germaniya davlatidan birinchi bosqichda 64 bosh
naslli qora mol, 2 dona zamonaviy qishloq xo‘jaligi texnikasi olib kelinib, buning
natijasida 22 ta yangi ish o‘rni yaratildi. Shuningdek, 2 bosqichida sentyabr-
oktyabr oylarida 200 bosh naslli qora mol olib keltirilishi kutilmoqda.
Chorva mollari ozuqasi uchun 70 gektar maydonga makkaning serhosil navi
va 5 gektar maydonga esa lavlagi mahsulotlari ekilgan va sut mahsulotlarini qayta
ishlash korxonasi qurilish ishlari boshlangan.
Muborak tumanidagi “Muborak chorva tayyorlov” MCHJga Germaniya
davlatidan 2 ming 400 bosh naslli qora mollar olib keltirish maqsadida tuzilgan
shartnomaning birinchi bosqichi Aksionerlik tijorat Xalq banki Muborak filiali
tomonidan 260 bosh naslli qora mol olib kelish maqsadida ajratilgan 3 mlrd 850
mln so‘m miqdoridagi mablag‘ evaziga bugungi kunda 55 bosh naslli qora mol
olib kelindi. 205 bosh qora mol esa karantinga qo‘yilib, respublikamizga olib
keltirish choralari ko‘rilmoqda.
Chetdan olib kelingan naslli qora mollarni oziqlantirish uchun “Muborak
chorva tayyorlov” MCHJ tomonidan jami 80 gektar maydonga beda, 50 gektar
maydonga esa takroriy ekin sifatida makkaning Turkiyadan keltirilgan gibrid navi
ekildi.
Xuddi shuningdek, joriy yilda chetdan naslli qora mollar olib kelish
yuzasidan ishlab chiqilgan dasturga asosan viloyatga olib kelinishi ko‘zda tutilgan
1 ming 600 bosh naslli qoramollar uchun yetarli miqdorda ozuqa jamg‘arish ishlari
va binolarni tayyorlash ishlari amalga oshirilmoqda.
Joriy yilning 15 iyun holatida viloyat bo‘yicha 39 ming 115 gektar
maydonga beda, 10 ming 729 gektar makkajo‘xori, 907 gektar maydonga esa

24xashaki lavlagilar ekilib, ekinlar agrotexnika qoidalariga to‘liq amal qilgan holda
parvarishlanmoqda.
Chorva mollarini qishlovini betalafot o‘tkazish maqsadida 2 mln 337 ming
tonna dag‘al ozuqa, shundan 77 ming 432 tonna somon jamg‘arish ko‘zda tutilgan
bo‘lib, haqiqatda bugungi kunga qadar 1 mln. 780 tonna dag‘al ozuqa, shundan 72
ming 682 tonna somon jamg‘arilib, bu borada ishlar davom ettirilmoqda.
2020 yil g‘alladan bo‘shagan 17 ming 325 gektar maydonlarga takroriy
makkajo‘xori ekish belgilangan bo‘lib, bugungi kunga qadar jami14 ming 062
gektar, shundan 7 ming 771 gektar maydonga chet eldan (Turkiya, Serbiya va
Ukraina davlatlaridan) keltirilgan makkajo‘xorining serhosil gibrid navlari ekilib,
ozuqa ekinlari ekish ishlari davom ettirilmoqda.
Ko‘rib turganingizdek, viloyatimizda davlat tomonidan chorvachilik uchun
yaratib berilayotgan imkoniyatlardan foydalanib, chorvachilikni rivojlantirishda
amaliy ishlar bajarilmoqda.
Ta kidlash joiz, Yurtboshimiz tomonlaridan yurtimizda chorvachilikni yana-ʼ
da rivojlantirish uchun ulkan imtiyozlar berilyapti. Shu o‘rinda chorvachilikni
rivojlantirishni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash maqsadida ajratilayotgan
subsidiyalarni eslatib o‘tamiz.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 12 mayda
“Chorvachilik tarmog‘iga Davlat tomonidan subsidiya ajratishni tartibga soluvchi
normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi 280-sonli qaroriga asosan;
Respublikamizdagi naslchilik xo‘jaliklarida yetishtirilib sotilgan nasldor
qora mollarning har bir Respublikadagi naslchilik xo‘jaliklarida yetishtirilib
sotilgan nasldor qora mollarning har bir boshiga 1 mln so‘mdan subsidiya
ajratiladi;
Xorijiy davlatlardan import qilingan nasdor qora mollarning har bir boshiga
2 mln so‘mdan subsidiya ajratiladi;
Xorijiy davlatlardan import qilingan nasdor qo‘y va echkining har bir
boshiga 400 ming so‘mdan subsidiya ajratilishi ko‘zda tutilgan.

25O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 18 martda “Chorvachilik
tarmog‘iga yana-da rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PQ-4243-sonli qaroriga asosan (Tik quduqlar uchun):
Ozuqabop ekinlar yetishtiruvchilarning tomchilatib va yomg‘irlatib
sug‘orish texnologiyasini tashkil qilish uchun sug‘orish tik quduqlarini burg‘ulash
bilan bog‘liq xarajatlarining bir qismini qoplab berish maqsadida burg‘ulangan
sug‘orish tik quduqlarining har bir metr chuqurligi uchun 100 ming so‘mdan
subsidiya ajratilishi belgilab qo‘yilgan.
Surxondaryo viloyatida barcha toifadagi xo'jaliklarda yirik shoxli mollar 1
023,6 ming bosh, ya’ni o'tgan yilga nisbatan 103 foizga o'sgan.
Qadimdan chorvachilik Surxondaryo ahlining doimiy mashg'ulotlaridan biri
bo'lib kelgan. Har xonadonda bo'lmasa ham, har ikkidan bir uyda chorva mollari
boqiladi. Odamlar kundalik iste'mol mahsulotlarining ma'lum qismini
xonadonidagi chorva, parranda mollaridan oladi.
Vohada aholining go'sht, sut va tuxum maxsulotlariga bo'lgan ehtiyojini
to'laroq qondirish maqsadida chorva mollarining tuyoq sonini oshirish, hududning
iqlim sharoitiga mos keladigan zotli qoramollarni xorijdan bo'lsada olib kelinishi
hamda xalqimizning oziq-ovqat maxsulotlariga, xususan go'sht, sut va tuxum

26maxsulotlariga bo'lgan extiyojini to'la qondirish borasida tizimli ishlar amalga
oshirilmoqda.
Natijada, 2022-yil 1-yanvar holatiga ko'ra, Surxondaryo viloyatida barcha
toifadagi xo'jaliklarda yirik shoxli mollar 1 023,6 ming bosh, ya’ni o'tgan yilga
nisbatan 103 foizga o'sgan. Shundan sigirlar 396,3 ming bosh, qo'y va echkilar 2
478,7 ming bosh, otlar 15 436 bosh, parrandalar 5 079,7 ming bosh ko'payishiga
erishilgan.
Birgina Qumqo'rg'on tumani misolida oladigan bo'lsak, tumanda nafaqat
qoramollar, balki parrandachilikning xadisini olgan tadbirkorlar ham mavjud.
Ulardan biri qumqo'rg'onlik Meliboy Boboyev. U kishi tumanning adirlik joyidan
2 gektar yer maydoni olib, unga parrandachilik kompleksi qurib ishga tushirdi.
Natijada kompleksga 15 ming boshdan ziyod parranda parvarishlanmoqda,
egaligidagi parrandalar kuniga 11 mingtadan ziyod tuxum maxsulotlari
berishyapti.
Olingan maxsulotlar nafaqat ichki bozorlar, balki qo'shni respublikalarga
ham etkazib berilmoqda. Pirovardida, yangi ishga tushirilgan parrandachilik
kompleksida 10 nafar ish o'rni yaratilib, mahalliy aholimizning ish bilan bandligi
ham ta’minlanmoqda.
Parrandachilikka ixtisoslashtirilgan yana 4 ta istiqbolli loyihalar amalga
oshirilishi uchun 8 milliard 36 million so'm mablag' ajratilgan va bu loyihalar
bo'yicha yana 10 gektar yer maydoni ajratilishi ko'zda tutilgan. Ushbu ishlarni
amalga oshirilishidan ko'zlangan asosiy maqsad aholini parxezbop go'sht va
tuxum maxsulotlariga bo'lgan ehtiyojini qondirishdir.

27 Xulosa.
Xulosa qilib aytish mumkinki, iqtisodiy-geografik rayon — tabiiy va
iqtisodiy sharoitlari bir xil va xalq xo jaligi tarixan tarkib topgan, ixtisoslashganʻ
ishlab chiqarishga ega bo lgan hudud; mamlakatning hududiy-ishlab chiqarish
ʻ
maj-muidan iborat bir qismi. Har bir Iqtisodiy rayon o zining yetakchi, asosiy
ʻ
xo jalik tarmoqlariga ega bo lib, bu tarmoqlar Iqtisodiy rayonning iqtisodiy
ʻ ʻ
qiyofasini belgilaydi, ayni paytda, har bir Iqtisodiy rayonda shu rayonning yetakchi
xo jalik tarmog iga xizmat qiladigan, uni to ldiradigan yordamchi tarmoqlar ham
ʻ ʻ ʻ
bo ladi. Iqtisodiy rayondagi asosiy omil hududiy ijtimoiy mehnat taqsimotidir. Shu
ʻ
taqsimot tufayli ayrim rayonlar ishlab chiqarishning ma lum tarmoklari bo yicha
ʼ ʻ
ixtisoslashadi, rayon doirasida va rayonlararo iqtisodiy aloqalar amalga oshadi.
Ilmiy jihatdan to g ri tashqil etilgan Iqtisodiy rayonlar xalq xo jaligi soqalarini
ʻ ʻ ʻ
rivojlantirish va uni to g ri boshqarishga yordam byyeradi, milliy xo jalik
ʻ ʻ ʻ
tizimining hududiy tuzilmasini qulaylashtirishga, davlatning mintaqaviy siyosati
vazifalarini hal etishga xizmat qiladi.
Iqtisodiy rayonga bo lish ishlari ko pgina mamlakatlarda, shu jumladan,
ʻ ʻ
AQSH, Fransiya, Gyyermaniya kabi rivojlangan mamlakatlarda ham amalga
oshirilgan. O zbekistonda mamlakat hududini Iqtisodiy rayonlarga bo lish
ʻ ʻ
bo yicha dastlabki ishlar istiqbolni rejalashtirish bilan bog liq holda O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
FA Iqtiso-diyot intida 60-y.lar boshida amalga oshirilgan. Bunga qadar G. N.
Chyyerdansev, N. G. Sapenko, V. M. Chetirkinlarning ilmiy ishlarida respublika

28hududini Iqtisodiy rayonga bo lish masalalari bo yicha ayrim qarashlar olg aʻ ʻ ʻ
surilgan.
1962-yild а , Qаshqаdаryo v а Sur хо nd а ryo vil о yatl а ri birl а shtirilib, bu xudud
Sur хо nd а ryo vil о yati d е b а t а lg а n v а shu n о m bil а n m а ’muriy-iqtisоdiy
r а y о n а jr а tilg а n. Х ozirgi vаqtd а r а y о n h о sil qiluvchi о mill а r sif а tid а
uning g ео gr а fik o’rni, ya’ni r е spublik а miz j а nubid а j о yl а shg а nligid а n
t а shq а ri, mintaqa ning t а biiy-r е surs s а l о hiyati, d е m о gr а fik v а ziyati,
tr а nsp о rt tizimi, t а ri х iy riv о jl а nish v а milliy а n’ а n а l а ri х izm а t
qil а di. J а nubiy iqtisоdiy r а y о n n е ft, g а z, t о shko’mir q а zib о lishg а ,
p ах t а , g’ а ll а , go’sht y е tishtirishg а i х tis о sl а shg а n. Uning hiss а sig а
m а ml а k а t yalpi ichki m ах sul о tining — 11,5 f о izi, s а n оа t ishl а b
chiqаrishining - 11,4 %, qishlоq х o’j а ligi m а hsul о tining - 17,4 %, ch а k а n а
s а vd о х ajmining - 13,6 % v а pullik х izm а tl а rning 9,6 f о izi to’g’ri
k е l а di (2013 y.). R а y о n k а tt а r е kr еа tsiya v а turistik s а l о xiyatg а ham eg а .
SWOT - t ах lil usuli nuqt а i n а z а rid а n qаrаg а nd а , J а nubiy
iqtisоdiy r а y о nning kuchli t о m о nl а ri uning t а biiy b о ylikl а ri -
q а zilm а v а а gr о iqlimiy r е sursl а ri, m ех n а tg а l а yoq а tli aholining
ko’pligid а o’z а ksini t о p а di. Z а if t о m о nl а ri es а suv z ах ir а l а rining
о zligi ( а yniqs а Qashq а d а ryo vil о yatid а ), g ео ekol о gik v а ziyatining unch а
ya х shi em а sligi ( х usus а n Sur хо nd а ryo vil о yatid а ), ichki tr а nsp о rt
tizimid а gi b а ’zi k а mchilikl а r his о bl а n а di. R а y о nning muhim о r о gr а fik el е m е nti
Х is о r Tоg’l а ri bo’lib, u bu х ududning o’rtаsid а j о yl а shg а n.

29Ilovalar:
2.1.1-ilova. Surxondaryo viloyati xaritasi.

302.1.2-ilova. Qashqadaryo viloyati xaritasi.
2.1.1-ilova. Surxondaryo viloyati aholisining tabiiy va migratsion harakati.

312.2.1-ilova. Qashqadaryo viloyati qishloq tumanlari aholisining tabiiy
harakati.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Payoz Musayev, Jahongir Musayev "O’zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy
geografiyasi"
"Sharq" nashriyoti Toshkent-2019
2. A.Soliyev ”O’zbekiston geografiyasi”. Toshkent univyyersiteti, 2014.
3. P.G'ulomov, X.Vahobov, P.Baratov, M.Mamatqulov Nomi: O'rta Osiyo va.
O'zbekiston tabiiy geografiyasi
4. Karimov I. A., O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka taxdid,ʻ ʻ ʻ
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Bedrinsev A. K.,
Sovyyershenstvovaniye tyyerritorialnoy organizatsii xozyaystva soyuznoy
respubliki, T., 1987; Ekonomicheskoye rayonirovaniye O zbekistana [Pod. red. K.
ʻ
N. Bedrinseva|, T., 1966.
5. "livestock" . Britannica.com.
6. "Congress Clarifies That Horses are Not "Pets," Advances Landmark
Livestock Health Measures" . American Horse Council . Retrieved 2019-01-19 .

$327. "Fresh Pork from Farm to Table" . fsis.usda.gov. \ 8. "NASS - Census of Agriculture - Publications - 2012" . USDA. Archived from the original on 2017-11-22 . Retrieved 2017-11-29 . 9. Anomaly, Jonathan (2015-11-01). "What's Wrong With Factory Farming?" . Public Health Ethics. 8 (3): 246–254. doi : 10.1093/phe/phu001 . hdl : 10161/9733 . ISSN 1754-9973 . S2CID 39813493 . 10. "Livestock definition" . Dictionary.com . Retrieved 23 November 2015 . 11. "Merriam-Webster: Definition of Livestock" . Merriam-Webster . Retrieved January 18, 2019 . "Agriculture: A Glossary of Terms, Programs, and Laws" (PDF) . 2005. Archived from the original (PDF) on 2011-02-12 . Retrieved 2011- 12-10 . cbc.ca: "Police launch investigation into Aylmer Meat Packers" , 28 Aug 2003 12. Larson, G.; Bradley, D. G. (2014). "How Much Is That in Dog Years? The Advent of Canine Population Genomics" . PLOS Genetics. 10 (1): e1004093. doi : 10.1371/journal.pgen.1004093 . PMC 3894154 . PMID 24453989 . 13. P.Baratov ”O’zbekiston tabiiy geografiyasi. 14. www.ziyonet.uz 15. wikipedia.org 16. https://bigenc.ru 17. https://www.healthline.com$

33Mundarija:
Kirish..............................................................................................................3
I bob. O’zbekiston Respublikasi Janubiy iqtisodiy rayoni
tasnifi.............7
1.1. Janubiy iqtisodiy rayonlar
iqlimi...............................................................7
1.2. Janubiy rayonlar va ular
geografiyasi......................................................10
II bob. Asosiy qism......................................................................................14
2.1. Janubiy rayon tabiiy resurslar manbalari................................................14

342.2. Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari mehnat resurslari..................21
Xulosa...........................................................................................................27
Ilovalar.........................................................................................................29
Foydalanilgan adabiyotlar........................................................................31

Janubiy Iqtisodiy rayon chorvachiligi

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Faxriy yorliq
Faxriy yorliq
Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasida geografik mintaqalarni o`rganish
O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish masalalari

Информация о документе

Продавец

Janubiy Iqtisodiy rayon chorvachiligi

Похожие документы