Jarqo‘ton arxeologik yodgorligi va uning o‘rganilishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	88.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Jarqo‘ton arxeologik yodgorligi va uning o‘rganilishi

Купить

Mavzu : Jarqo'ton arxeologik yodgorligi va uning
o’rganilishi
Reja :
I . Kirish ...........................................................................................
II. Asosiy qism.................................................................................
Sopolli madaniyatiga mansub qabilalarning jez davri yodgorligi[
I. Bob. Sopolli madaniyatiga mansub qabilalarning jez davri
yodgorligi.......................................................................................
1. 1. Jarqo’ton yodgorligining aniqlanishi va uning o’ziga xos
tomonlari ........................................................................................
2. Bob. Jarqo’ton shaharsozlik madaniyati...........................
2.1 Asqarovning Jarqo'ton yodgorligidagi tadqiqotlari.......
2.2. Jarqo’ton yodgorligida olib borilayotgan qo'shma
ekspeditsiyalar va ularning natijalari....................................................
III. Xulosa..........................................................................................
IV. Foydalanilgan adabiyotlar ...........................................................
1

I. Kirish . Mavzuning dolzarbligi
O‘zbekiston davlatchiligi tarixini o‘rganar ekanmiz, uning shakllanishida ilk
shaharlarning o‘rni yuqori ekanligiga guvoh bo‘lamiz.Bu shaharlarni o‘rganishda
Jarqo‘tonning ilk shahar sifatida e’tirof etilishi diqqatga sazovardir. Chunki,
Jarqo‘ton yodgorligida shahar toifasiga oidligini tasdiqlovchi saroy qoldig‘i,
mafkuraviy markaz bo‘lganligini bildiruvchi ibodatxona, shohlar saroyi joylashgan
arkning mudofaa devorlari bilan o‘rab olinganligi,jamoalarning ijtimoiy guruhlarga
ajralganligini ko‘rsatuvchi minglab qabrlaraholisining hunarmandchilikda,
me’morchilikda erishgan yutuqlariga qarab A. Asqarov va Sh. Shirinovlar Jarqo‘ton
yodgorligini ilk shahar toifasiga kiritishadi.O‘rta Osiyoda ilk shaharlar paydo bo‘lish
shart-sharoitlari va o‘ziga xos xususiyatlarini arxeologik ma’lumotlar asosida
o‘rganishda Jarqo‘tonda ilk shaharga oid barcha xususiyatlar o‘z tasdig‘ini
topganligini arxeologik va ilmiy manbalar to‘la tasdiqlagani bilan ham
ahamiyatlidir. Davlatchilikning vujudga kelishida uning bosh ildizi ilk shaharlarga
borib taqaladi.Chunki, shaharlar davlatning ma’muriy, xarbiy-siyosiy, ijtimoiy-
iqtisodiy va madaniy markazlari sifatida mavjud bo‘lgan. Shu jumladan, Jarqo‘ton
o’zbek davlatchiligining shakllanishida ilk shahar vazifasini bajarib, diniy mafkura
asosida boshqarilgan. Jarqo‘ton nafaqat diniy markaz, balki jamiyatning
boshqaruv markazi ham bo‘lgan. Bu yerda ibodatxona qurilishigacha qandaydir
boshqaruv markazi saroyga o‘xshash inshoot bo‘lib, bu inshoot avval jamiyatning
boshqaruv markazi bo‘lgan.

2

I. Bob. Sopolli madaniyatiga mansub qabilalarning jez davri
yodgorligi
Baqtriya janubiy O‘zbekistonning ajralmas qismi sifatida o‘zbek davlatchiligi
tarixida o‘zining butun rivojlanish bosqichlari davomida buyuk yuksalish, inqiroz
va yana rivojlanish davrlarini boshidan kechirgan. Uning hududida o‘rganilgan
Jarqo‘ton yodgorligi va u yerdan topilgan ibodatxona bu masala echimida muhim
ilmiy ahamiyat kasb etadi. Ushbu yodgorlikda saroy hamda olov ibodatxonasining
o‘rganilishi, Jarqo‘tonda Davlatchilikning eng zarur shartlari bo‘lgan hukmdorlar
guruhi to‘liq Shakllanganligidan dalolat beradi. Jarqo‘ton o‘zbek davlatchiligi
tarixidagi eng qadimgi moddiy madaniyat manba Bo‘lib, u turmush-tarzi va
madaniyati o‘troq bo‘lgan ajodlarimizdan qolgan Yodgorlikdir. Jarqo‘tondan
topilgan ashyoviy dalillar uni mil.avv. II ming yillikning O‘rtalariga taaluqli
ekanligini tasdiqlaydi. 1
Shu davrga oid o‘nlab yodgorliklar butun Surxondaryo
bo‘ylab va Tojikistonning unga tutash hududlaridan topib o‘rganilgan . Ular
orasida maydoni va ichki topografik tarkibi jihatidan shahar talabiga javob Berishi
mumkin bo‘lgan yodgorlik Jarqo‘ton bo‘lib, u o‘z davrining nafaqat yirik Shahri,
balki SHimoliy Baqtriya hududida birinchi bor tashkil topgan ilk davlat –Qadimgi
Baqtriya podsholigining bosh shahri bo‘lgan bo‘lishi ham mumkin.Jarqo‘tonning
eng baland joyi 6-tepalik bo‘lib, bu tepalik yodgorlikning Markaziy qismida
joylashgan. Akademik A.Asqarov va uning shogirdlari tomonidan Ushbu tepalikda
olov ibodatxonasining ochib o‘rganilishi yurtimiz tarixini, xalq E’tiqodini
o‘rganishda, shu jumladan shaharsozlik va davlatchilik tariximizni Yoritishda
ko‘plab yangiliklarni qo‘lga kiritish imkonini beradi Zardushtiylik dinining paydo
1
.AсқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Maьнавият, 2001.
3

bo‘lishi masalasi, uning O‘rta Osiyo xalqlari, shu Jumladan, o‘zbek davlatchilik
tarixi ildizlari bilan bog‘liqligi, arxeologik Ashyolarning tahliliga ko‘ra, ilk
zardushtiylik dinining kurtaklari mil.avv. II ming Yillikning ikkinchi yarmiga tegishli,
deb aytishga imkon bermoqda. Zardushtiylik Dinining shakllanishi bilan bog‘liq
maxsus monumental otashparastlik ibodatxonalari Va otashgohlar bronza davrida
qadimgi dehqon jamoalarining ilk shaharlar tarkibida Qad ko‘targani, bu din ilk
davlatchiligining mafkuraviy asosini tashkil etganligini Ko‘rsatmoqda. So‘nggi
yillarda ibodatxona joylashgan tepalikda O‘zbek-German ekspeditsiyasi Qazishma
ishlarini olib borib, ibodatxona qurilishiga qadar ham bu tepalikda Mahobatli
inshoot bo‘lganligini aniqladilar. 6-tepalikning eng quyi qatlamida Joylashgan
ushbu bino Jarqo‘ton davrida qayta tiklangan va bizgacha u binoning bir Qator
g‘isht balandligidagi holati saqlangan. O‘rganilgan bino to‘g‘rito‘rtburchak
Shaklida bo‘lib, 0,90 metr qalinlikdagi devor bilan o‘ralgan. Ushbu bino ichida
Tomonlari 7 metrdan iborat kvadrat shaklidagi zal, atrofida esa, yo‘laksimon
Xonalardan iborat bo‘lgan majmua ochilgan. Majmua devorlari va pollari gips
bilan Suvalgan va bevosita bronza davri shohona saroyi, ya’ni “oq saroy”ni
eslatadi. Bu Monumental binoni ishonch bilan saroy deb atash mumkin.Jarqo‘ton
ibodatxonasi majmuasida tadqiqotchilar tomonidan jami to‘rtta Qurilish davri
kuzatilgan bo‘lib, uning eng quyi qatlami yuqorida aytib o‘tilgan “oq saroy”
hisoblanadi. Ibodatxonaning qolgan yuqoridagi uchta qurilish davri A.Asqarov va
T.SHirinovlar tomonidan o‘rganilgan.
1. 1. Jarqo’ton yodgorligining aniqlanishi va uning o’ziga
xos tomonlari .
4

Jarqoʻton — qadimiy shahar xarobasi, mil.avv. 2-ming yillikning ikkinchi yarmi).
Sherobod tumani (Sherobod daryo irmogʻi Boʻstonsoy oʻzanining chap sohili)da
joylashgan. Sopollitepada madaniyatiga mansub qabilalarning jez davri
yodgorligi[1]. Jarqo‘ton aholisi sugʻorma dehqonchilik va chorvachilik bilan
shugʻullangan. Oʻzbekiston FA Arxeologiya institutining A. Asqarov rahbarligidagi
ekspeditsiyasi qazish ishlari olib borgan (1973-yildan). J. (mayd. 100 ga) mudofaa
devori bilan oʻralgan markaziy qoʻrgʻon, otashparastlar ibodatxonasi (qarang
Jarqoʻton otashkadasi), qabriston (mayd. 20 ga), bir necha dahalardan iborat
boʻlgan.1 J.da turar joy qoldiqlari, ibodatxona, kulolchilik mahallasi, metall
eritiladigan ustaxonalar, 1000 dan ortiq qabrlar ochib oʻrganildi. 2
Turar joy binolari
katta bichimli xom gʻishtdan (55x29x9 sm) bir yoki bir necha xonali qilib qurilgan.
Xonalar sahni va devori somonli loy bilan suvalgan. Koʻchalar tor, daha
ibodatxonasiga boruvchi yoʻlga shagʻal yotqizilgan. Erkaklar oʻng yonboshi, ayollar
chap yonboshi bilan gʻujanak holda koʻmilgan. J.dan toshdan yasalgan omoch
tishi, koʻplab sopol idish (xumcha, koʻzacha, togʻora, kosa, piyola, togʻoracha,
lagan) lar jez igna, bigiz, xanjar, sopol andava, chaqmoqtoshdan ishlangan
paykonlar, jez taqinchoqlar (rangli toshlar qadalgan koʻplab toʻgʻnogʻich,
bilaguzuk, zirak, oyna) qimmatbaho toshlar va suyakdan yasalgan munchoqlar, jez
surmadon, qabila muhr tamgʻalari, ip mato qoldigʻi va b.topilgan.
 Jarqo‘ton yodgorligi Sopollitepaliklar asos solgan ilk shahar Hisoblanadi. U
Bo‘stonsoyning chap sohilicfa joylashgan boMib, 100 ga Maydonni
egallagan. Bu erning aholisi ham dehqonchilik bilan Shug‘ullanib, kamida
500 yil shu erda yashaganlar. JarqoMon uch qismdan iborat. Uning arki 3ga
maydonni egallagan. Arkning atrofi mudofaa devorlari bilan o ‘rab olingan.
2
Шайдуллаев А., Боқиев А., Йўлдошева З. Окс цивилизацияси. –Т., 2015.
5

U erda Hukmdoming qarorgohi joylashgan. Mudofaa devori somon
qo‘shilgan Xom gMshtdan ishlangan. Devor qalinligi 3m, balandligi 5-6m
boMgan. Hozirda saqlangan qismi 1 m gacha boradi. Devor kvadrat
shaklidagi Burjlar bilan mustahkamlangan. Arkka kirish darvozasi janub
tomonda Joylashgan. Arkda hukmdor saroyi alohida ajralib turadi. Saroyda
ko‘p Oddiy xonalar boMib, saroy maydonida 20kv.m supa joylashgan.
Arkning sharqiy tomonida bir necha uy-joy massivlari topilgan. Ular 1,5 M
qalinlikdagi supa ustiga qurilgan. Bu erda ko‘p xonali hovlilar ochildi. Har bir
hovlida 2-3 ta o‘choq topilgan. Shaharning janubida 20 ga maydonni
egallagan shahar qabristoni Topilgan. JarqoMonda otashparastlik
ibodatxonasi ochildi. Ibodatxonaning Atrofi 4,5 m qalinlikdagi devor bilan
o‘rab olingan. Ibodatxona ikki Qismdan – muqaddas ziyoratxona va xo’jalik
qismlaridan iborat boMgan. muqaddas qismi kvadrat shaklida boMib,
35x35 metrga Teng. Uning tarkibida muqaddas olov, muqaddas quduqlar,
altarlar va 4 bosqichga doir tosh yoMaklar boMgan. Bular erga, suvga,
olovga |gMnish unsurlari hisoblanadi. Ibodatxonaning ishlab chiqarish-
xo’jalik Qismida muqaddas ichimlik-xaoma tayyorlaydigan inventarlari
tayyorlaydigan ustaxonalar va ibodatxonaga ajratilgan oziqovqat ombori
joylashgan. Ibodatxonada xech kim yashamagan, u faqat olovga sig‘inish
bilan bog'liq bo'lgan urf-odatlar va diniy marosimlar o‘tkazish markazi
bo'lgan. Hozirgi kunda Janubiy 0 ‘zbekiston territoriyasida 20 dan ortiq .
Bronza davri yodgorliklari topilgan. Bular Jarqo‘ton, Bo‘ston, Kultepa,
Maydatepa, MoMali va boshqalar boMib, ular asosan, Surxandaryo
viloyatining Sherobod, Jarqo‘rg‘on va Sho‘rchi hududlarida joylashgan. Bu
6

yodgorliklami o ‘rganish natijasida Sopollitepa madaniyati qadimgi Sharq
sivilizatsiyasining ajralmas bir qismi ekanligini ko‘rsatdi. 3
 Arkning ichida boshqa uylar o‘rni ochilgan bo‘lsada, ular monumental
xarakterga ega emas. Bu uylarda saroy a’yonlari yashagan deb aytish
mumkin. Jarqo‘ton yodgorligining katta qismini shahriston tashkil etadi.
Shahristonda ibodatxona, aholi yashagan uylar qoldig‘i, xunarmandchilik
dastgohlari, omborxonalar joylashganligi kuzatilmoqda. Shahar aholisi
yashagan uylar bir biriga jips qurilganligi bilan xarakterlanadi. Binolar katta-
katta, to‘g‘ri to‘rt burchakli xom g‘ishtlardan qurilgan. Shahristonning eng
baland va markazida to‘g‘ri to‘rt burchak shaklli olov ibodatxonasi
joylashgan. Ibodatxona ham saroy singari qalin mudofaa devori bilan
o‘ralgan. Saroyda to‘g‘ri to‘rt burchak shaklli burjlar, bu yerda esa yarim
doira shaklli burjlar qurilgan. Ibodatxonaga kirish janub tomondan bo‘lgan.
Ibodatxonaning ichki qurilishi ikki – ishlab chiqarish va ibodat amallari
bajariladigan ilohiyat qismlaridan iborat. Ibodatxonaning ishlab chiqarish
qismda yo‘lak orqali o‘zaro bog‘langan xonalar joylashgan bo‘lib, ularda
diniy aqidalarni bajarish davomida zarur bo‘ladigan har xil ilohiy haykallar,
sarxush qiluvchi ichimliklar,bronza va boshqa ashyolardan sig‘inish
anjomlari tayyorlangan. Jarqo‘tonliklarning ibodat amallari majmuaning
muqaddas qismida amalga oshirilgan. Bu yerda me’moriy qurilmalar faqat
ibodat uchun, ibodatga olib kelingan «nazirlik»larni saqlash uchun qurilgan.
Doimiy olov yonib turgan altarlar, ilohiy suv chiqib turadigan quduqlar,
mu’bodlar – din peshvolari o‘tiradigan va ziyoratchilarni qabul qiladigan
3
Кабиров Ж., Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. –T.: Ўкитувчи, 1990.
7

mahobatli xonalar, nazirliklarni saqlaydigan omborxonalar olov
ibodatxonaning ilohiyat qismida joylashgan . 4
2. Bob. Jarqo’ton shaharsozlik madaniyati
 O‘zbekistoning janubiy viloyatlarida mil. avv. II mingyillikning birinchiyarimi
davomida ilk shahar madaniyati tarkib topdi. Ushbu shahar madaniyatining
iqtisodiy, ijtimoiy va etnomadaniy asoslari Surxondaryo viloyatining
Sherobod vohasida qad ko‘targan Sopollitepa va Jarqo‘ton misolida
o‘rganildi. Bronza davrining ilk shahri Jarqo‘ton hisoblanadi. Uning maydoni
100 gektardan kam emas. Shahar ikki qismdan iborat ya’ni “Arki a’lo” va
Shaxriston”dan iborat3. Jarqo‘tonda olib borilgan keng qazishmalar,
xronologik kuzatuvlar tahliliga ko‘ra yodgorlikda hayot 500-600 yildan kam
bo‘lmagan. Jarqo‘tonning oddiy qishloq jamoasining makonidan eng
4
.AсқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Maьнавият, 2001.
8

qadimgi ilk shahar darajasiga o‘sib chiqishjarayonlari kuzatilgan. Uning 3
gektardan kam bo‘lmagan arki a’lo maydonidan shahar hokimining
monumental saroy qoldiqalar, metalleritish va metalldan mehnat va harbiy
qurollar ishlab chiqarish ustaxonasi, uy-joy komplekslari ochib o‘rganilgan.
Agar Sopollitepa o‘zining qadimgi shaharsozlik madaniyatiga xos barcha
alomatlari bilan protoshahar ya’ni Avestoda tilga olingan “Vara” qal’a-
qo‘rg‘onni eslatsa, Jarqo‘ton yodgorligi O‘zbekiston hududida tarkib topgan
eng qadimgi ilk shahar edi. Jarqo‘tonda topilgan ashyoviy dalillar uni mil.
avv. II mingyillikning o‘rtalariga ta’luqli ekanligini tasdiqlaydi. Shu davrga oid
o‘nlab yodgorliklar butun Janubiy O‘zbekiston bo‘ylab va Tojikistonning
unga tutash hududlaridan topib o‘rganilgan. Ular orasida shahar
talabigajavob berishi mumkin bo‘lgan yodgorlik Jarqo‘ton bo‘lib u o‘z
davrining nafaqat yirik shahri balki Qadimgi Baqtriya podsholigining bosh
shahri bo‘lgan So‘nggi yillarda o‘zbek arxeologlari qadimgi Baqtriya
hududida bronza davriga, yani mil.av. II ming yilliklarga oid bir qator yangi
yodgorliklar topdiki, bu yodgorliklarning tashqi tuzilishi, topilayotgan
moddiy madaniyat namunalarini Qadimgi Sharqdagi, jumladan
Mesopatamiya, Xarappa, Markaziy Eronning bronza davri yodgorliklari
moddiy madaniyati bilan taqqoslash imkoniyati tug‘ildi. Jarqo‘ton
yodgorligida uzoq yillar davomida izlanishlar uni dastlab Qadimgi Sharq
sivilizatsiyasiga xosilk dehqonchilik madaniyati yodgorligi sifatida tavsif
etilgan bo‘lsa, keyingitadqiqot natijalari Jarqo‘tonni ilk shahar sifatida
izohlashga imkon berdi. Jarqo‘ton ibodatxonasida olib borilgan tadqiqot
natijalari zardushtiylik dinining ilk kurtaklari mil. avv. II mingyillikning
9

ikkinchi yarimida paydo bo‘la boshlaganligini tasdiqlamoqda. 5
Bu yerda
ochilgan ibodatxona va otashgohlar bronza davrida qadimgi dehqon
jamoalarining ilk shaharlar tarkibida qad ko‘targani zardushtiylik dini ilk
O‘zbekistondavlatchiligining mafkuraviy asosini tashkil etganligini
ko‘rsatmoqda. Avestoda aks etgan jamiyatning ijtimoiy tarkibi va ramziy
belgilari bronza davri ibodatxonalarida aynan Jarqo‘ton ibodatxonasida va
shu davr dafn marosimlari bilan bog‘liq udumlarida yaqqol aksini topgan.
Jarqo‘ton ibodatxonasi ilk shahar davlatning boshqaruv organi bo‘lib,
boshqaruv tizimida diniy rahnamolarning o‘rni katta bo‘lgan. So‘nggi
yillarda o‘zbek arxeologlari qadimgi Baqtriya hududida bronza davriga, yani
mil.av. II ming yilliklarga oid bir qator yangi yodgorliklar topdiki, bu
yodgorliklarning tashqi tuzilishi, topilayotgan moddiy madaniyat
namunalarini Qadimgi Sharqdagi, jumladan Mesopatamiya, Xarappa,
Markaziy Eronning bronza davri yodgorliklari moddiy madaniyati bilan
taqqoslash imkoniyati tug‘ildi.
 Jarqo‘ton yodgorligi 100 gektarga yaqin maydonni tashkil etadi. Bu
yodgorlikda olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida ilk shaharlarga
xos bo‘lgan ibodatxona, hukmdorlar saroyi, mudofaa inshootlari,
xunarmandchilik inshootlari, aholi yashaydigan uylar qoldiqlari va ko‘plab
yuqori moddiy madaniyat namunalari topildiki, shu osori – atiqalar
natijasida Jarqo‘ton yodgorligi Vatanimiz hududidagi eng qadimgi shahar
xarobasi ekanligiga shubha qolmadi. U 3 gektarlik arki a’lo va keng
hududdagi shahristondan iborat. 6
5
.ЭшовБ. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. –T.: Fan va texnologiya, 2008. 2.ШайдуллаевШ.Б.
6
Ўзбекистон худудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари–Самарқанд., 2009.
10

 Yodgorlikning shimoli-g‘arbiy qismida joylashgan ark 1-1,5 metr qalinlikdagi
mudofaa devori bilan o‘rab olingan. Arkka kiradigan darvoza uning janub
tomonida joylashgan. Ark ichida tosh to‘shalgan yo‘laklar qurilgan bo‘lib,
shu yo‘laklar ark ichidagi saroy va uylarni bog‘lab turgan.
 Arkning g‘arbiy tomonida saroy joylashgan. U kvadrat shaklli bo‘lib,
tomonlari 42 metrni tashkil etadi. Saroyning tashqi mudofaa devori 4 m
qalinlikda. Devor qalin bo‘lishiga qaramay binoning tashqi tarafida, yani
burchak va tomonlarida burjlar ham qurilgan. Bu qurilish usuli Saroyning
qattiq mudofaa qilinganligini ko‘rsatadi. Bino ichida devor bo‘ylab xonalar
qurilgan, markaziy qismida esa supa joylashgan.
 Arkning ichida boshqa uylar o‘rni ochilgan bo‘lsada, ular monumental
xarakterga ega emas. Bu uylarda saroy a’yonlari yashagan deb aytish
mumkin.
 Jarqo‘ton yodgorligining katta qismini shahriston tashkil etadi. Shahristonda
ibodatxona, aholi yashagan uylar qoldig‘i, xunarmandchilik dastgohlari,
omborxonalar joylashganligi kuzatilmoqda. Shahar aholisi yashagan uylar
bir biriga jips qurilganligi bilan xarakterlanadi. Binolar katta-katta, to‘g‘ri
to‘rt burchakli xom g‘ishtlardan qurilgan.
 Shahristonning eng baland va markazida to‘g‘ri to‘rt burchak shaklli olov
ibodatxonasi joylashgan. Ibodatxona ham saroy singari qalin mudofaa
devori bilan o‘ralgan. Saroyda to‘g‘ri to‘rt burchak shaklli burjlar, bu yerda
esa yarim doira shaklli burjlar qurilgan. Ibodatxonaga kirish janub
tomondan bo‘lgan. Ibodatxonaning ichki qurilishi ikki – ishlab chiqarish va
ibodat amallari bajariladigan ilohiyat qismlaridan iborat.
11

 Ibodatxonaning ishlab chiqarish qismda yo‘lak orqali o‘zaro bog‘langan
xonalar joylashgan bo‘lib, ularda diniy aqidalarni bajarish davomida zarur
bo‘ladigan har xil ilohiy haykallar, sarxush qiluvchi ichimliklar, bronza va
boshqa ashyolardan sig‘inish anjomlari tayyorlangan.
 Jarqo‘tonliklarning ibodat amallari majmuaning muqaddas qismida amalga
oshirilgan. Bu yerda me’moriy qurilmalar faqat ibodat uchun, ibodatga olib
kelingan «nazirlik»larni saqlash uchun qurilgan. Doimiy olov yonib turgan
altarlar, ilohiy suv chiqib turadigan quduqlar, mu’bodlar – din peshvolari
o‘tiradigan va ziyoratchilarni qabul qiladigan mahobatli xonalar, nazirliklarni
saqlaydigan omborxonalar olov ibodatxonaning ilohiyat qismida joylashgan.
 Arkda joylashgan hukmdorlar saroyi shaharning kun botish tomonida,
otashparastlar ibodatxonasi esa uning kunchiqar tomonida joylashgan
bo‘lib, ular uzoq-uzoqlardan ko‘zga tashlanib turgan.
 Bu monumental ikki inshoot, bir tomondan qadimgi shaharning diniy va
dunyoviy boshqaruv tizimidagi asosiy shaharsozlik madaniyatining ko‘rki
bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ushbu yirik aholi punktining shahar deb
atalishiga mazmun va ma’no bergan muhim ikki omildir. 7
 Shahristonda ibodatxonadan tashqari shahar aholisi istiqomat qilgan
ko‘plab uy o‘rnilari, kulollar mahallasi, chilangarlik ustaxonalari kabi ko‘plab
inshoot qoldiqlari o‘rganildiki, natijada jarqo‘tonliklarning yashash tarzi,
hunarmandchilikda erishgan yutuqlari to‘g‘risida ko‘plab ma’lumotlar
to‘plandi. Hunarmandchilik ashyolarining sifati nihoyatda baland bo‘lganligi
bois, tadqiqotchilar o‘rtasida bu mahsulotlar bozor uchun tovar sifatida
ishlab chiqarilgan degan fikrni uyg‘otgan. Haqiqatdan ham Jarqo‘ton
7
.AсқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Maьнавият, 2001.
12

sopollarining Shimoliy Qozog‘iston va Sibir hududlarida uchrashi bu fikrning
to‘g‘riligini tasdiqlaydi.
 Jarqo‘tonliklar Qadimgi Sharq dunyosining eng rivojlangan madaniyat
markazlari – Shumer, Xarappa, Eron shahar-davlatlari bilan yaqindan
madaniy aloqalar o‘rnatgan va xalqaro savdoga asos solishgan. Eronda
yasalgan xlorid toshdan yasalgan bejirim idishlar, Hindistondan keltirilgan fil
suyagidan yasalgan ashyolar, Shumerliklarga xos bo‘lgan muhrlarning
Jarqo‘tondan topilishi fikrimizning isboti bo‘ladi.
 Jarqo‘ton yodgorligining janubida shahar qabristoni joylashgan. Arxeologlar
2000 dan oshiq qabrni ochib o‘rgandilar. Natijada, jarqo‘tonliklarning narigi
dunyo borasidagi qarashlari, mayitni ko‘mish odatlari haqida ham
tasavvurlar paydo bo‘ldi. Jarqo‘tonliklar mayitni g‘ujanak holatda, erkaklarni
o‘ng, ayollarni esa chap biqini bilan, boy ashyolar bilan ko‘mishni odat
qilganlar. Arxeologlar ayrim qabrlarda mayit bilan birga 50 dan oshiq
ashyolar ko‘milganligining guvohi bo‘lganlar. Ayollar taqinchoqlar va ayollar
mehnatini xarakterlaydigan urchuq, igna va to‘qimachilik asboblari kabi
mehnat qurollari bilan, erkaklar esa jang va dehqonchilik qurol-aslahalari
bilan ko‘milgan.
 Jarqo‘tonliklar yozuvning ibtidoiy turi – piktografik yozuvga ham asos
solganlar. Hozirgacha arxeologlar 52 xil belgi chizilgan piktografik yozuvni
topishga muaffaq bo‘ldilar. Bu belgi-yozuvlar sopol parchalariga bitilgan
bo‘lib, aylana, xoch, to‘g‘ri chiziq va har xil zoomorf belgilar ko‘rinishida
ifodalangan.
 Jarqo‘ton yodgorligidan xususiy mulk belgisi – muhrlarning topilishi bu
yerda nafaqat ilk shaharsozlik balki ilk davlatchilikka ham asos solinganligini
13

ko‘rsatadi. Muhrlar bronza, sopol, tosh va gipsdan yasalgan bo‘lib, yuksak
mahorat bilan ishlangan. Muhrlar yuzasida har xil handasaviy shakllar,
hayvonlar, insonlar har xil holatlarda ifodalangan. Jarqo‘ton yodgorligini
nafaqat ilk shahar, balki shahar-davlat davlat yoki «voha-davlat» deb atash
ilmiy jihatdan to‘g‘ri bo‘ladi. Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek shaharsozlik
va davlatchilik masalalari bir-biri bilan uzviy bog‘liq va bir masalaning ikki
tomoni sifatida namoyon bo‘lmoqda. 8
 Jarqo‘ton shahri aholisining diniy qarashlari to‘g‘risida ham ma’lumotlar
to‘plandi. Qabrlarda inson suyaklari bilan birga uchraydigan sopol idishlarda
go‘shtli ovqatlarning bo‘lganligini ko‘rsatuvchi har xil hayvon suyaklarining,
bug‘doy urug‘i qoldiqlarining uchrashi jarqo‘tonliklarning narigi dunyo
tushunchasining mavjud bo‘lganligini ko‘rsatadi. Jarqo‘ton ibodatxonasining
ochilishi esa markazlashgan dinning shakllanganligini, jamoa hayotida
dindorlarning o‘rni katta bo‘lganligini tasdiqlaydi.
 Qadimgi shahar madaniyati zaminida o‘zbek davlatchiligining asosiy omillari
va poydevori yotadi1. Shaharlar va davlatlarning paydo bo‘lishi va
rivojlanishi quyidagi 3 ta davrlarga bo‘linadi:
1. Dehqonchilik o‘lkalari doirasida tarkib topgan shaharlar(shahar-
davlatlar). Bu davr shaharlari mil.avv. II mingyillikda tashkil topgan. Qadimgi
Baqtriya hududida o‘rganilgan Jarqo‘ton, Dashli I kabi yodgorliklar bu davr
shaharlari bo‘lib o‘zaro bog‘liqlik aloqalarini kuzatish mumkin.
2. Hududiy davlat markazi rolini bajargan shaharlar. Bu davr shaharlari
mil.avv I mingyillik boshlarida tashkil topgan. Qiziltepa, Jondavlatepa,
8
Кабиров Ж., Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. –T.: Ўкитувчи, 1990.
14

Dalvarzin, Ashqaltepa (Farg‘ona), Ko‘ktepa va boshqa yodgorliklar hududiy
davlatlarning siyosiy va mafkuraviy markazi bo‘lgan.
3. Markazlashgan davlatlar, imperiyalar davri shaharlari. O‘rta Osiyo
hududlarida Qadimgi Baqtriya, Katta Xorazm podsholiklarining vujudga
kelishi va bularning Ahamoniylar imperiyasi tarkibiga kirishi bilan shaharlar
taraqqiyotining ushbu bosqichi boshlanadi.

2.1 A. Asqarovning Jarqo'ton yodgorligidagi tadqiqotlari
 1975 yildan buyon A.Askarov va uning shogirdlari Jarkuton yodgorligida
muntazam ravishda kazish xamda kuzatish ishlarini olib bormokdalar.
Natijada bu yodgorlikda 3 mingga yakin kabr, 2 kishlok — kurgon , olov
ibodatxonasi, kal'a —saroy kabi inshootlar kazib ochildi. Bu kazishmalar va
ulardan topilgan ashyoviy dalillar Uzbekiston xalklari tarixining bronza davri
15

madaniyatini yoritishda muxim manba xisoblanadi. Jarkuton yodgorligida
amalga oshirilgan bu kabi kashfiyotlar natijasida bir kancha ilmiy
muammolar uz echimini topdi. Bu muammolar sarasida Janubiy Uzbekiston
xududining bronza asriga xos asosiy tarakkiyot boskichlarini qamrab olgan
davriy jadvalning yaratilishidir. Mayjud davriy jadvalga kura bronza asri
quyidagi davrlarga bulingan. Sopolli davri (rniLav. XVII - XU asrlar Jarkuton
davri (mil.av. XU — XIII asrlar) Kuzali davri (mil.av. XIII — XII asrlar) Molali
davri (miLav. XII — X asrlar ) Sopolli davri ashyoviy manbalari Janubiy
Turkmaniston yodgorliklaridan topilgan buyumlarga aynan uxshasa, keyingi
Jarkuton davri manbalari esa uziga xos bulib, bu jarayon tarakkiyotining
maxalliy Baktriya yunalishidir. Bu davrda marxumlar uy devorlari yoki xona
pollariga kumilmasdan, balki aloxida tashkil etilagan kabristonlarda dafn
etilgan. Kuzali va Molali davri ashyoviy manbalarida Xindistonning Xarappa
yoki Sibir va Kozogiston chullarida istikomat kilgan Androvo madaniyatlarini
yaratgan xalklarning madaniy ta'siri kuzatiladi Bu xolat bronza davridayok
ajdodlarimizning boshka xalklar bilan bevosita madaniy alokada bulganligini
kursatadi. Bu alokalar nafakat ashyoviy manbalarda, balki urf—odatda va
me'morchilik san'atida xam ba'zi yangiliklarni vujudga keltirdi. Xususan, uy
— joy kurilishda tosh saxnalarning kullanilishi yoki ayrim jamoa a'zolarini
vafot etganlaridan sung uni dafn etmasdan, balki gulxanda kuydirish kabi
odatlar bevosita madaniy alokalar tufayli yuzaga kelgan. Jarkutonda amalga
oshirilgan ilmiy tadkikotlar xulosasi sifatida na ushbularni ta'idlash mumkin.
Bronza davridayok jamiyat ijtimoiy guruxlarga ajrala boshlagan. Ana
shunday guruxlardan turttasini kursatish mumkin:
16

 1-Donishmandlar. Bu gurux oksokollar va din peshvolaridan iborat bulib,
ular jamiyatga ma'naviy ozuka beruvchilardir.
 2. Xarbiylar. Jamiyatni tashki va ichki dushmanlardan muxofaza kiluvchi
kishilar.
 3. Xunarmandlar va savdogarlar.
 4. Dexkonlar va chorvadorlar. Jamiyatni iktisodiy jixatdan ta'minlash asosan
shu gurux zimmasida bulgan. Ba'zi bir arxeolog olimlar sunggi bronza
davrida sinflar va sinfiy munosabatlar paydo bulgan deb xisoblaydilar.
Jarkuton dafinalarida kazib urganilgan «boy» kabrlarni bunga dalil kilib
kursatadilar. Jarkutondagi kabrlardan birida marxum bilan birgalikda 50
donadan ortik buyum kuyilib dafn etilgan. Bu buyumlar orasida bronza aso,
ya'ni xokimlik belgisi xam bor. Bizning kuzatuvimizcha , bu singari kabrlarda
asosan usha davr jamiyatida nufuzli shaxslar xisoblangan oksokollar dafn
etilgan. Yosh bolalarning kabrida bir — ikki, usmirlarda turt — olti , urta
yashar kishilar kabrida sakkiz untadan idishlaming mavjudligi jamiyat
a'zolari yoshlariga nis batan xurmat kilingan degan xulosaga olib keladi.
Ayollar kabrida esa qidishlar bilan birgalikda kuprok takinchoklar ,
surmadonlar va jez kuzachalar uchraydi. Sunggi bronza davrida viloyatning
ba'zi voxalarida sinfiy munosabatlarning tulik kurinishi emas, balki uning ilk
kurtaklari shakllangan. QSunggi yillarda Jarkuton yodgorligida amalgna
oshirilgan kazishma ishlari tufayli bu joyda otashkad yoki olov ibodatxonasi
urganildi. Bu ibodatxona yodgorlik markaziy kismining eng baland joyida
bun yod etilgan. Ibodatxona juda maxobatli kurinishga ega bulib, tugri
turtburchak shaklda, tomonlari 45x60 metr va kalin tashki devorlar bilan
urab olingan. Uz vazifasi va kurilish uslubiga kura, bu inshoot ibodatgox va
17

xujalik bilan boglik kismlardan iborat.Ibodatgoxda uzun yulak, ayvon va
undagi mukaddas quduqlardan, ibodatxonaning iloxiy buyumlari,
ibodatxonaga takdim etilgan narsalar saklanadigan gazna xamda gishtdan
taxlab chikilgan keng maydon va uning urtasida turt ustunli kubba tagida
joylashgan mukaddas olov yonib turgan otashkada singari inshootlar
mavjud bulsa, uning ikkinchi tarafida ibodatxona xujaligi bilan boglik binolar
joylashgan. Jarkuton yodgorligida shuningdek kal'a — saroy xam kazb
ochilgan. Bu me'morchilik inshooti turtburchak shaklda bulib 5 metrli tashki
devor bilan muxofazalangan. Tashki devor kal'a ximoyachilari turgan burjlar
bilan ximoyalangan.
 Sh.Shaydullayev o‘z tadqiqotlarida Jarqo‘ton shahar-davlatining asosiy
boshqaruvi “Jarqo‘ton olov ibodatxonasidir” deb e’tirof etadi. 9
Hukmdor
shahar-davlat tepasida turgan shaxs bo‘lib, bir vaqtning o‘zida ham diniy,
dunyoviy, harbiy ishlarni o‘z qo‘lida birlashtirgan mavqeyga ega bo‘lgan.
Jarqo‘tonda ilk shaharga xos bo‘lgan xususiyatlar ya’ni arki a’lo, uning
hududiy doirasida hukmdor saroyi, mudofaa qurilishi, protoshahriston
doirasida ibodatxona, aholi yashaydigan turar-joy va topilgan moddiy
madaniyat namunalari Jarqo‘ton yodgorligini ilk shahar toifasiga kiritish
imkonini beradi. Jarqo‘tonda qadimgi shaharlarga xos bo‘lgan 5 ta alomat
ko‘rsatib o‘tilgan: Birinchi alomat arki a’lo va shaxriston tarkib topgan bo’lib
100 gektarli Jarqo‘tonni 3 gektarli arki a’losi va unga tutash keng
protoshaxriston bor. Ikkinchi alomat o‘troq dehqonchilik madaniyati aholisi
zich joylashgan maskan mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan bo‘lishi kerak.
Sopollitepa va Jarqo‘tonda bu mudofaa inshoati o‘zining yorqin ifodasini
9
Egamberdiyeva ,, O'rta Osiyo arxeologiyasi "
18

topgan. Uchinchi alomat shaharning ark qismida shahar hokimining
qarorgohi bo‘lishi kerak. Bu hukmdor qarorgohi Jarqo‘tonda o‘z aksini
topgan. To‘rtinchi alomat shahar maydonida barcha uchun xizmat qiluvchi
ibodatxona diniy mafkura markazi shakllangan bo‘lishi kerak. Jarqo‘tonda
shunday bosh sajdagoh ibodatxona tarkib topgan. Beshinchi alomat
qadimgi shaharda hunarmandchilikning turli tarmoqlari tarkib topgan
bo‘lishi kerak. Sopollitepa va Jarqo‘tonda bu yuksak rivojlangan. Bu yerda
ayniqsa kulolchilik, metallurgiya, to‘qimachilik, amaliy san’at, uy-joy
qurilishi sohalari bo‘yicha ixtisoslashish jarayoni yuqori darajada bo‘lganligi
yaqqol ko‘zga tashlanadi4. Shuningdek, Jarqo‘tonda yozuvni bo‘lishligi
tadqiqotchilar tomonidan shaharlarning asosiy belgilaridan biri sifatida tan
olingan. Shu o‘rinda alohida ta’kidlash joizki, Sh.B.Shaydullayevning fikricha,
ilk shaharlarshaharlar bilan bir tarixiy jarayonda vujudga keladigan ilk
davlatlar boshlang‘ich yozuv usuli ya’ni inson o‘z fikrini ifoda etishisiz
davlatning ham vujudga kelishi mumkin emas. Boylikning oshishi sanoqqa
xo‘jalikni boshqarish jarayonining murakkablashishi va yozuvga ehtiyoj
tug‘diradi5.Shu jumladan, Sopillitepa yodgorligi sopollaridan topilgan 29 ta
belgi va Jarqo‘ton yodgorligidan topilgan 52 xil belgi–yozuv bronza davrida
ilk yozuv paydo bo‘la boshlaganini ko‘rsatadi. Ayrim belgilar sopollarda 2-
3marta uchrasa, juda ko‘p belgilar bir marta chizilgan va shaklan boshqa
qaytarilmaydi. Jarqo‘ton yodgorligini Janubiy Turkmanistondagi bronza
davri Oltintepa yodgorligi ma’morchiligi bilan taqqoslaydigan bo‘lsak,
arxeologlar Oltintepa yodgorligini qazish natijasida paxsadan va xom
g‘ishtdan ishlangan zinapoyali ibodatxonani ochganlar. Ibodatxona
xonalaridan birida muqaddas o‘choq bo‘lib unda muqaddas olov yonib
19

turgan6. Xuddi shu jihatdan Oltintepadan ibodatxonaning topilishi va u
yerda olov yonib turganligini biz Jarqo‘ton ibodatxonasi misolida ham
ko‘rgandik. Shu o‘rinda alohida qayd etish joizki, Jarqo‘ton singari Oltintepa
ham ilk shahar vazifasini bajargan. Buni biz Oltintepaning qadimgi
dehqonchilik rayonlarining iqtisodiy markazi bo‘lganligi, Oltintepadan
ibodatxonaning topilishi, hunarmandchilikning rivojlanishi, savdo
ayirboshlashning mavjudligi, kattakichik jamoa uylarining bo‘lganligi
misolida ham ko‘rdik. Shuningdek, Oltintepada Eron, Janubiy Afg‘oniston,
Hindistondan keltirilgan sopol idishlar va matallbuyumlar ham uchragan. 10
 V.M.Masson Oltintepa qadimgi ilk shahar qatlamlaridan Namozgoh IV va V
davriga tegishli yuzdan ortiq ayol ma’budlariga chizilgan piktografik
belgilarni topdi. Bu belgilar olimning fikriga qaraganda o‘zining shakli,
xarakteri bo‘yicha Xarappa va Shummer hamda protoelam yozuvlaridan
deyarli farq qilmaydi. Aynan shunday piktografik belgilardan 30 dan
ziyodrog‘i Sopollitepadan ham topilgan edi. Yozuvning mavjudligi esa ilk
shahar xususiyatini belgilovchi muhim elementlardan biridir7. Jarqo‘ton va
Oltintepada yozuvning mavjud bo‘lganligi ham ularning o‘xshash va ilk
shahar sifatida e’tirof etilishiga zamin yaratgan. Jarqo‘ton nafaqat shahar-
davlat balki, Surxon-Sherobod vohasi doirasidagi voha ilk davlatchiligining
diniy boshqaruvi markazi bo‘lganligi bilan ham ahamiyatlidir. Chunki,
O‘zbekistondavlatchiligining ilk bosqichlarida jamoaning boshqaruv tizimida
diniy-ilohiy qudrat katta nufuzga ega bo‘lganligi tufayli mahkamachilik
ishlari shahar bosh ibodatxonalari qoshida mujassamlashgan. Jamiyatni
boshqarish ham ibodatxona bilan bog‘liq bo‘lganligini biz Jarqo‘ton misolida
10
Ibragimov,, O'rta Osiyo arxeologiyasi"
20

ko‘rdik. T.Shirinovning tadqiqotlari Janubiy O‘zbekistonning aholisi ijtimoiy
tabaqalanganligini to‘liq tasdiqlaydi.
 Jarqo‘tonda saroy va ibodatxonaning mavjudligi Jarqo‘ton aholisini
boshqarish zaruriyatini tug‘ilganligini ko‘rsatadi va shu tarzda boshqarilgan.
Ilmiy tadqiqotlarni o‘rganishimiz jarayonida 1994-yilda Janubiy
O‘zbekistondagi so‘nggi bronza davri Jarqo‘ton manzilgohida Germaniya
arxeologiya instituti va O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti
hamkorligida qazishmalar olib borilganligi, ushbu tadqiqot Sopollitepa va
Jarqo‘ton manzilgohlaridagi dafn marosimlarini qayta o‘rganish mintaqa
xronologiyasini qayta ko‘rib chiqish imkonini berganliginiKai Kaniuthning
ilmiy tadqiqotlari bilan tanishib chiqishimiz jarayonida bilib oldik8.
Shuningdek, bu yerdagi muhrlarni o‘rganish jarayonida bitta ohaktosh
silindrli muhr va loydagi bitta muhr ushbu klassik G‘arbiy Osiyo muhr
turidan foydalanishdan dalolat beradi. Ikkalasi ham Jarqo‘tonda topilgan va
ikkalasi ham mahalliy ko‘rinadigan kaprinlar va ilonlar bilan tasvirlangan
tasvirlarni ko‘rsatadi va keng qamrovli qazishmalar Sopollitepa, Jarqo‘ton
Tilla Buloqda olib borilganligini Kai Kaniuth, Alisher Shaydullayevning
tadqiqotlari bilan ham tanishib chiqdik.
 Mil.av. XU asrda Sopollitepada xayot izlari sunadi va erli axolining Muzrabot
voxasidan Sherobod daryosi xavzalariga, anikrogi kadim dan uning irmogi
xisoblangan Bustonsoy kirgoklariga kuchish jarayoni sodir buladi. Bu
yodgorlik xozirda Jarkuton nomi ostida ma'lum bulib, uning umumiy
maydoni 100 gektardan ortiq . 11
11
.AсқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Maьнавият, 2001.
21

 Kal'a — saroyning ichki kismi asosan turar —joylardan iborat bulib,bular
kal'a devorlariga takab kurilgan. Kal'ada .shuningdek, xunarmandchilik
inshootlari xam joylashgan. Jarkuton yodgorligining maydoni, bundagi
inshootlar turlarijumladan, butun ulka xalklari uchun diniy markaz vazifasini
utagan inshootning mavjudligi, xunarmandchilikning rivoji bu joyda
mil.av.XU —X asrlar davomida shaxar turkumidagi madaniyat
shakllanganligidan dalolat beradi. Sopolli madaniyati axolisi asosan
dexkonchilik, xunarmandchilik,chorvachilik xamda ovchilik bilan
shugullangan. Bu madaniyat soxiblari Vatanimiz xududidagi eng dastlabki
dexkonchilikka asos solgan kabila xisoblanadi. Jarkuton va Bustonlik
yodgorliklarida kazib ochilgan 3 mingga yakin kabrlar asosida Sopolli
madaniyati axolisining antropologik xususiyatlari, ya'ni yuz tuzilishi va tashki
kiyofalari antropologik olim, tarix fanlari doktori T.K.Xodjayov tomonidan
ishlab chikilgan.
 Xodjayov fikriga kura, Sopollitepa va Jarkuton axolisi Urta yer dengizi axolisi
guruxiga kirib, evropoid irkiga mansubdir. MiLav. X asrga kelib Sopolli
madaniyati inkirozga yuz tutadi. Bu madaniyat inkirozini bir gurux olimlar
ekologik sharoit, er satxining shurlanishi bilan boglasalar, ba'zi bir
arxeologlar tushkunlik, ya'ni bu yurtlarda ajnabiy kabilalarning bostirib
kirishi okibatida sodir bulgan deb ta'kidlaydilar. 12
12
.AсқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Maьнавият, 2001.
22

2.2. Jarqo’ton yodgorligida olib borilayotgan qo'shma
ekspeditsiyalar va ularning natijalari
 Jarqo‘ton yodgorligi sopollitepaliklar asos solgan ilk shahar Jarqo’ton
yodgorligida olib borilayotgan qo'shma ekspeditsiyalar va ularning
natijalari hisoblanadi. U Bo‘stonsoyning chap sohilicfa joylashgan bo'lib,
100 ga maydonni egallagan. Bu erning aholisi ham dehqonchilik bilan
shug‘ullanib, kamida 500 yil shu erda yashaganlar.Jarqo'ton uch qismdan
iborat. Uning arki 3ga maydonni egallagan. Arkning atrofi mudofaa
devorlari bilan o ‘rab olingan. U erda hukmdoming qarorgohi joylashgan.
Mudofaa devori somon qo‘shilgan xom g'ishtdan ishlangan. Devor qalinligi
3m, balandligi 5-6m bo'lgan. Hozirda saqlangan qismi 1 m gacha boradi.
Devor kvadrat shaklidagi burjlar bilan mustahkamlangan. Arkka kirish
darvozasi janub tomonda joylashgan. Arkda hukmdor saroyi alohida ajralib
turadi. Saroyda ko‘p oddiy xonalar bo'lib, saroy maydonida 20kv.m supa
joylashgan. Arkning sharqiy tomonida bir necha uy-joy massivlari topilgan.
Ular 1,5 m qalinlikdagi supa ustiga qurilgan. Bu erda ko‘p xonali hovlilar
ochildi. Har bir hovlida 2-3 ta o‘choq topilgan. Shaharning janubida 20 ga
maydonni egallagan shahar qabristoni topilgan. Jarqo'tonda otashparastlik
ibodatxonasi ochildi. Ibodatxonaning atrofi 4,5 m qalinlikdagi devor bilan
o‘rab olingan. Ibodatxona ikki qismdan - muqaddas ziyoratxona va xo'jalik
qismlaridan iborat bo'lgan. Ibodatxonaning muqaddas qismi kvadrat
shaklida boMib, 35x35 metrga teng. Uning tarkibida muqaddas olov,
muqaddas quduqlar, altarlar va 4 bosqichga doir tosh yo'laklar bo'lgan.
Bular erga, suvga, olovga sig'inish unsurlari hisoblanadi. Ibodatxonaning
23

ishlab chiqarish-xo'jalik qismida muqaddas ichimlik-xaoma tayyorlaydigan
xona, mozor inventarlari tayyorlaydigan ustaxonalar va ibodatxonaga
ajratilgan oziqovqat ombori joylashgan.
 Ibodatxonada xech kirn yashamagan, u faqat olovga sig‘inish bilan bog'liq
bo'lgan urf-odatlar va diniy marosimlar o‘tkazish markazi bo'lgan.Hozirgi
kunda Janubiy 0 ‘zbekiston territoriyasida 20 dan ortiq bronza davri
yodgorliklari topilgan. Bular Jarqo‘ton, Bo‘ston, Kultepa, Maydatepa, Mo'lali
va boshqalar bo'lib, ular asosan, Surxandaryo viloyatining Sherobod,
Jarqo‘rg‘on va Sho‘rchi hududlarida joylashgan. Bu yodgorliklami o ‘rganish
natijasida Sopollitepa madaniyati qadimgi Sharq sivilizatsiyasining ajralmas
bir qismi ekanligini ko‘rsatdi. 13
 O'zbekiston-Germaniya arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan 1994-2003-
yillarda Jarqoton yodgorligida qazishma ishlari olib borildi3. Qazishmalar
natijasida Jarqotondan odambyusti yani portret janrida yasalgan odamning
haykali topilgan. Haykal loydan yasalib quyoshda quritilgan ammo olovda
kuydirilmagan shu bois haykal yaxshi holatda saqlanmagan. Shu davrga
mansubhaykallari asosan bronza davri qabrlaridan topilgan. Bazi qabrlardan
marhum mayiti bolmasdan haykalchalar yoki qoy suyagi qoldiqlari topilgan.
Akademik A.A. Asqarovbunday xildagi qabrlardagi dafnlar kenataf dafnlar
deb ataydi, yani qabiladoshidan biror kishi bedarak yoqolib qaytib kelmasa
marhum qabriga uning mayiti orniga haykalcha yasalib qabrga dafn qilingan
yoki marhum chorva molidan birini olib qabrga dafn qilingan4. Jarqoton
ibodatxonasining xojalik-xizmat qismidan ham Jarqotondan odam
haykaliga oxshash, loydan yasalgan lekin, olovda kuydirilmagan ustidan qizil
13
.ЭшовБ. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. –T.: Fan va texnologiya, 2008. 2.ШайдуллаевШ.Б.
24

boyoq sepilgan haykalchalartopilgan. Jarqoton yodgorligida alohida
ibodatxona inshoati va qabristonning paydo bolishi esa Sopolli
madaniyatining Kozali davriga togri keladi4. Demak Jarqoton odam haykali
Sopolli madaniyatining Kozali yoki Molali davrlariga tegishli bolishi mumkin
va Jarqoton ibodatxonasining xojalikxizmat hunarmand ustalari
tomonidankenataf qabrlaruchun yoki boshqa diniy urfodatlarmaqsadida
tayyorlangan.
 Jarqo`ton portrethaykali kuydirilmaganligi uchun, aslholicha saqlanmagan,
haykalsinib bo`laklarga bo`linib ketgan, quloqlari va burni sinib,sho`rlanish
natijasida yemirilibketgan balki o`sha davr urf-odatiga binoan insonlar
tomonidan atayin sindirilgan bo`lishi ham mumkin(1-rasm a ).
 Haykalning sinib qolgan qismi BMK-5 yelimi yordamida yopishtirilgan,
haykalning buruni qayta tayyorlanib haykalning singan buruni o`rniga
yopishtirilib qoyilgan, obyektning quloqlari ham qisman tiklanganxullas
haykalrestavratsiya qilingan(1-rasmb). Haykalrestavratsiya qilinganidan
so`ng uning asl qiyofasi qisman aniqlashdi.Unga qizil angob bilan rang
berilgan, soch, soqol, kiprik va qoshlari qismiga qora rangli angobsurtilgan
ya`ni haykalda erkak kishi qiyofasi tasvirlanganligi oydinlashdi lekin, haykal
restavratsiyalangan bo`lsada to`liq asl holiday tiklanmagan.
 Quloq qismining yarmi yoq, burun shakli umumiy bajarilgan yaxshi ishlov
berilmagan, obyekt ranglari o`chib ketgan bilinar-bilinmas holga kelgan.
Shuning uchun haykalning badiiy qiyofasini yanada aniqlashtirish
maqsadida shu satrlar muallifi kamina adobe illustrator dasturi yordamida
25

haykalning asl qiyofasi tiklashga harakat qildi vahaykalning badiiy qiyofasi
yanayam aniqlashdi2(2-rasm a,b). 14
 Jarqo`ton odam portretiniyasagan usta haykaltarosh o`z davri uchun mohir
bo`lgan,haykal simmetriya qonuniyatlari asosida yasalgan, yuz tuzilishini
tasvirlashda real va hayotiy obrazlarga intilish seziladi. Burun va ko`zlar
orasidagi masofa gorizantal holatda to`g`ri joylashtirilgan, ko`z, quloq,
burun, og`iz, iyak qismlar vertikal holatda aniq joylashtirilgan. Ko`z shakli
hayotiy, yumiq ko`z tasvirlangan,ko`z bilan qosh orasi ichkariga qarab biroz
kirib ketgan, burun shakli tor va uzun, qirra burun shakliniifodalaydi(3-rasm
a). Og`zining lab qismi tasvirlanmagan lekin o`g`zini o`rtacha kattalikda
ochiribqo`yibdi. Iyak qismi ham uzun og`ziga tog`ri moslashtirilgan lekin
ustamiz ishlarida anatomikkamchiliklar ham yo`q emas. Haykalning peshona
qismi nihoyatda qisqa qoshiga bosh qism birlashib ketgan. Yuz qismida
yonoq suyaklari tasvirlanmagan yonoq o`rni ichkariga kirgizilib yuborilgan,
boshning orqa tarafi pachoqlashib ketgan, shakl jihatdan
yalpoqlashtirilgan(3-rasm b).Bo`yin qismi ham haykalning boshiga mos
emas.
 Jarqo`ton haykalida vafot etkan insonning real obrazi badiiylashtirilgan.
Haykaldaanatomik tuzilishiga ko`ra yevrapoid qiyofali inson tasvirlangan1.
Bu davrda tegishli bo`lgan Sopollitepa va Jarqo`ton qabrlarning o`rganilishi
natijasida Sopolli madaniyati aholisi antrapologik kelib chiqishi jihatidan
yevrapoid irqining sharqiy o`rtayer dengizi tarmog`iga mansubligi
aniqlanganva buni o`rganayotgan haykalimiz ham antrapologik dalil sifatida
tasdiqlamoqda2.
14
.KaiK. The metallurgy of the late bronze age Sapalli culture(southern Uzbekistan) and its implications for the thin question.–T.,
2007.
26

 Tasviriy san`attarixida real obrazlarning haykaltaroshlikdailk bor qo`llanishi
bronza davri Qadimgi Sharq sivilizatsiyasimarkazlari bilan bevosita
bog`liqdir. Qadimgi
 ikki daryo oralig`idagi er.avv XXIV-XXII asrlarda Akkad podsholigidavri
haykaltaroshligida real badiiylashtirilganobrazlar ilk bor paydo bo`ladi va bu
davr namunalarida inson obrazi hayotiy va anatomik aniq ifodalangan. Biz
bu jarayonni Sargon I qadimiy portretida ko`rishimiz mumkin(4-rasma ).
 Sopolli madaniyati bilan genetik aloqador Qaqimgi Oks sivilizatsiyasining
boshqa Janubiy-g`arbiy Turkmaniston yani tarixiy Marg`iyona o`lkasi va
Shimoliy Afg`oniston hududlarida joylashgan eneolit va bronza davriga
mansub yodgorliklardan ko`plar kuydirilmagan va terrakotaliinson
haykalchalari topilgan. 15
 Ular turli stilistik usullarda tayyorlanishiga va qanday homashyodan
yasalganligiga ko`ra bir-biridan farq qiladi.
 V.MMassonvaV.ISarianidilarningfikrigako`raeneolitdavrihaykalchalari
uchunrealistikuslubdagiinsonobrazlarxosbo`lsa,
bronzadavrihaykalchalariuchun
qo`lvaayog`itasvirlanmagansxematikuslubdagiinsonobrazlarxosdirbusxema
tik
uslubsivilizatsiyaninginqiroziniemasbalkishudavrdiniyqarashlarnivaurfodatla
rniifadalovchimahalliyustalartomonidanqoliplashtirilganstildirdeyafikr
15
.Kai K., Shaydullaev A. The sapalli culture seal corpus.–X., 2022.
27

bildiradilar1. BronzadavriJanubiy-
g`arbiyTurkmanistonyodgorliklaridanqo`lva
ayog`itasvirlanmagansxematikyasalganterrakotaayolhaykalchalarjudako`pla
b topilgan2. Ular bronza davri Oks sivilizatsiyasi kishilarining diniy urf-odati
marosimi uchun yasalgan, arxeolog mutaxassislarning fikricha
haykalchalarda ayol qiyofali hosildorlik va unumdorlik mabudalari
ifodalangan. Va ularning aksariyati ritual o`choqlar yonidan sindirilgan holda
topilgan.Haykalchalarning turli usulda yasalish jarayonini I.N Xlopin shunday
tushuntiradi, shoshilinch tarzda loydan tayyorlanib, kuydirilmay yoki chala
kuydirilgan va bo`yoqlar bilan har-xil detal tushurilgan haykallar bir martalik
diniy urf-odat uchun foydalanish maqsadida tayyorlangan, agar haykalcha
mustahkam kuydirilgan bo`lsa diniy urf-odat uchun uzoq xizmat qilishga
mo`ljallangan bo`ladi.
 Haykalda faqat insonning bosh qismi tasvirlangan, u portret janrida
anatomik jihatdan hayotiy va real uslublashtirilgan.
HaykalJarqo`tonhaykalidanfarqli
ravishdaloydanemasbalkiqoratoshdanyo`nibyasalgan,undainsonyumaloq
boshli, kengyuzli, bodomqovoqliqilibtasvirlangan(5-rasm)1. Mirshodihaykali
stilistikyasalishjihatidanJarqo`tonhaykaligao`xshabketadi, ayniqsabujarayon
ko`zlarivaog`ziningtasvirlanishidayaqolifodalangan.Bundan kelib chiqadiki
Jarqo`ton haykali yasalish uslubi keyingi davrlarda ham davom etgan.
 Surxondaryodagi 4000 yillik Jarqo‘ton yodgorligidan taqinchoq va sopol
idishlar bilan birga ko‘milgan odam qabrlari topildi. Qazishma ishlari
Fransiya milliy tadqiqot markazi bilan hamkorlikda olib borilmoqda.
28

 Qayd etilishicha, bugungi kunda O‘zbekiston-Fransiya qo‘shma
ekspeditsiyasida Fransiya milliy tadqiqot markazi, Termiz davlat universiteti,
O‘zbekiston milliy universiteti arxeolog olimlari ishtirokida qazishma ishlari
olib borilmoqda.
 Jarqo‘ton yodgorligi O‘zbekistonda yagona bo‘lgan eng qadimgi shahar
hamda O‘rta Osiyodagi dastlabki sivilizatsiya beshigi hisoblanadi. Hozirga
qadar yodgorlikning hukmdor saroyi, O‘rta Osiyoning ilk ibodatxonasi va
mingdan ortiq qabrlar ochib o‘rganilgan.
 Davlat rahbarining Surxondaryo viloyatiga tashrifi chog‘ida vohadagi 10 ta
madaniy meros obyektlarida dunyoning yetuk arxeologiya institutlari va
ilmiy markazlari olimlarini jalb qilib, o‘rganish ishlarini olib borish topshirig‘i
berilgan”, — deyiladi xabarda. Bugungi kunda topshiriqqa asosan
viloyatning turli manzillarida arxeologik qazishma va o‘rganish ishlari olib
borilmoqda. 16
16
.KaiK. The metallurgy of the late bronze age Sapalli culture(southern Uzbekistan) and its implications for the thin question.–T.,
2007
29

III. Xulosa
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Jarqo‘tonda ilk shaharga oid barcha xususiyatlar va
alomatlar o‘zaksini topganliginiilmiy tadqiqotlarto‘la tasdiqlaydi. Jarqo‘tondagi
barcha shaharsozlik alomatlari juda yaxshi o‘rganilgan.Lekin Jarqo‘tondan topilgan
odam byusti ya’ni portret janrida yasalgan odamning haykali loydan yasalib
quyoshda quritilgan ammo nima uchun kuydirilmaganligi hali yaxshi
o‘rganilmagan va bizni qiziqtirganjihat hisoblanadi. Agarhaykal olovda
kuydirilganda edi balki, hozirgacha yaxshi saqlangan bo‘lar edi. Jarqo‘tondagi
haykaltaroshlik namunalari, san’ati hali yaxshi o‘rganilmagan va amaliy san’at
namunalari ochib berilmagan. Jarqo‘tondagi haykaltaroshlik san’atinamunalarini
o‘rganish va bu bo‘yicha maxsus tadqiqotlar olib borish bugungi kun biz
tadqiqotchilarning oldidagi muhim vazifa hisoblanadi.Shuningdek, Jarqo‘ton
ibodatxonasi qoshida o‘quv-amaliy muzey tashkil etilsa maqsadga muvofiq ish
bo‘lar edi, ayniqsa muzey qoshida Jarqo‘ton davriga oid moddiy ekspanatlar o‘rin
olib arxeologik tadqiqot natijalari amalda moddiy madaniyat namunalari orqali
ko‘rsatib berilsa, bu bevosita tadqiqot doirsini kengaytirib amalda yaqindan ko‘rib
mahalliy va turistik qiziquvchilar doirasini kengaytirishga zamin yaratar edi.
30

IV. Foydalanilgan adabiyotlar :
1. Исломов У.И., Крахмал К.А. Ранний палеолит Узбекистана:
проблемы и перспективы. «Проблемы каменного века Средней
Азии и Центральной Азии». -Новосибрск, 2002.
2. Индия и Центральная Азия (исламский период). Т.: 2000.
3 . Kabirov J., Sagdullaev A. 0 ‘rta Osiyo arxeologiyasi. Т., 1990ф
4..ЭшовБ. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. –T.: Fan va texnologiya,
2008. 2.ШайдуллаевШ.Б.
5.Ўзбекистон худудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш
босқичлари–Самарқанд., 2009.
6.AсқаровА. Энг қадимий шаҳар. –Т.: Maьнавият, 2001.
7. .АсқаровА. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. –T.: Ўзбекистон, 2019.
8.Шайдуллаев А., Боқиев А., Йўлдошева З. Окс цивилизацияси. –Т., 2015.
9.Кабиров Ж., Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. –T.: Ўкитувчи, 1990.
10.ErqulovaSh. Oltintepa-shaharmonand shahri tarixi. –T., 2016.
11 .KaiK. The metallurgy of the late bronze age Sapalli culture(southern
Uzbekistan) and its implications for the thin question.–T., 2007.
12. .Kai K., Shaydullaev A. The sapalli culture seal corpus.–X., 2022.
31

Jarqo‘ton arxeologik yodgorligi va uning o‘rganilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish