Jaxon arxeologiyasi fanining predmeti, maqsadi va vazifalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	30.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Jaxon arxeologiyasi fanining predmeti, maqsadi va vazifalari

Купить

Jaxon arxeologiyasi fanining predmeti, maqsadi va vazifalari

Reja:
1. Jaxon arxeologiyasi fanining maqsad va vazifalari
2. Arxeologiyaning fan sifatida shakllanishi
3. Arxeologik tadqiqotlar tarixi

1.1 Fanning maqsadi – Jaxon arxeologiyasining p aleolit va mezolit davri
madaniyati xaqida talabalarda xolisona ilmiy dunyo qarashni , ko‘nikma va
malaka shakllantirishdir.
Fanning vazifasi – Insoniyat qadimgi tarixi va uning asosiy
bosqichlarini o‘rgatishdan iborat.
“Jaxon arxeologiyasi” o‘quv fanini o‘zlashtirish jarayonida amalga
oshiriladigan masalalar doirasida talabalar:
 “Jaxon arxeologiyasi” kursining maqsad va vazifalari, dastlabki
insoniyat vakillarining Janubiy va Sharqiy Afrikada xayvonot
dunyosidan ajralishi va shakllanishi muammolari. Insoniyat
vakillarining Yevroosiyo materigiga tarqalish jarayoni. Uning ekologik
va ibtidoiy madaniyatga ta’siri. Yevropa, Yaqin va O‘rta Sharq,
Janubiy-Sharqiy Osiyo, Uzoq Sharq paleolit va mezolit davri
madaniyatlari hamda topilmalari haqidagi ilmiy ma’lumotlardan ilmiy
maqsadlarda foydalanishni bilishi kerak;
 Talaba tarixiy ma’lumotlarni ilmiylik, tarixiylik, xolislik asosida
o‘rganish. Muzey ashyolari va internet ma’lumotlarni, arxeologik
manbalarni mustaqil tadqiq qilish, o‘rganish ko‘nikmalariga ega
bo‘lishi kerak;
 Arxeologiya muzeyi, arxeologik manbalar tavsiflari, ilmiy tadqiqot
institutlari materiallaridan foydalanish malakalariga ega bo‘lish
kerak.
1.2 Arxeologiya termini 2 ta yunoncha so‘z, “arxayos”-qadimgi va
“logos”-fanlardan tashkil topgan bo‘lib, o‘tmish xaqidagi fan degan ma’noni
anglatadi. Arxeologiya fani gumanitar fanlar ichida eng yosh fan bo‘lishiga
qaramasdan, uning ildizlari qadimgi davrlarga borib taqaladi. Yozma
manbalarga ko‘ra miloddan avvalgi 6 asrda Yangi Bobil hukmdori Nabonid,

(ba’zi manbalarga ko‘ra, Nabonagid, Nabunaid) qadimgi ibodatxona va
sayroylar fundamentida qazishma ishlarini olib borgan. Xozirgi kunda
Britaniya muzeyida u tomonidan Sipparda joylashgan qadimgi ibodatxona
asosidan topilgan yozuvli prizma saqlanmoqda. Biroq yozma manbalar
Nabonid nima maqsadda qazishma ishlarini olib borganligi xaqida ma’lumot
berishmaydi. U Xarranlik bo‘lishi bilan bir qatorda nafaqat qazishma ishlarini
olib borgan balki ko‘plab qurilish ishlarini amalga oshrishgan. Extimol, u bu
qazishma ishlari bilan o‘zining binokorlik soxasida olib borayotgan siyosatini
asoslovchi ma’lum bir isbotlar izlashga xarakat qilgan bo‘lsa, ajabmas. Nima
bo‘lgan taqdirda ham u afsonalar emas balki moddiy manbalarga asoslangan
xolda o‘tmishni tiriltirgan. Arxeologiya termini birinchi marotaba
Aflotunning “Gippiy” asarida qo‘llaniladi. U bu termin orqali “o‘tmishdagi
voqea va xodisalar xaqida ma’lumot berish” ni tushungan. Arxeologiya
terminini xuddi shunday ma’noda boshqa bir yunonlik olim, faylasuf Diador
ham o‘z asarida qo‘llaydi. Rimlik mualliflar esa yunoncha arxeologiya
termini o‘rnida antiquitates-qadimiyot terminini qo‘llashadi. Shu soha
vakillarini esa «antiquaries» - antikvariy, ya’ni qadimiy topilmalar
xavaskorlari deya atashadi. O‘rta asrlarda esa antikvariylar deb qadimgi
qo‘lyozmalarni ko‘chiruvchilarni tushunishgan. Yevropa Uyg‘onish davrida
esa antikvariylar deb antik davri san’at namunalarini (ayniqsa yunon va rim
davri) tadqiq etuvchi, kolleksiyasi bilan shug‘ullanuvchi kishilarni
tushunishgan. 1767 yilda Gettingen universiteti professori Xristian Gottlib
Geyne arxeologiya terminini qayta tiklaydi. Biroq, X.G.Geyne ham
arxeologiya termini asosida antik davri yodgorliklari tavsifi va
klassifikatsiyasini tushungan. XIX asr boshlariga qadar qadimiyot bilan
shug‘ullanuvchi kishilarni faqatgina antik davri topilmalari qiziqtirgan va
qadimgi davr topilmalarini o‘rganish ularning tadqiqot doirasiga kirmagan.
Arxeologiyaning fan sifatida mavjud bo‘lishi borasida olimlar orasida bir

qancha qarashlar mavjud. Masalan Britaniyalik olimlar arxeologiyani tarix
soxasining bir qismi ekanligini ta’kidlashadi. Britaniyaning ko‘pgina
universitetlarida arxeologiya kursi tarix fakultetlarida o‘qitiladi. Amerikalik
arxeologlar esa arxeologiyani antrologiyaning bir qismi ekanligini e’tirof
etishadi va shu sababli arxeologiya kurslari antropologiya fakultetlarida
o‘qitiladi.
1.3 Arxeologiya tarixni inson faoliyati natijasi xisoblangan topilmalar
va yodgorliklar asosida o‘rganadi va yoritadi. Inson faoliyati natijasida
vujudga kelgan qatlamlar esa arxeologiyada madaniy qatlam deb ataladi.
Arxeologik tadqiqotlar jarayonida qayd etilgan topilmalar ya’ni moddiy
madaniyat namunalari va arxeologik yodgorliklarning yoshini aniqlashda bir
nechta zamonaviy usullaridan foydalaniladi. Shulardan biri Radiokarbon
usuli bo‘lib, ushbu usul 1946 yilda Uillard Libbi tomonidan yaratilgan.
Bundan tashqari rus olimi B. A. Kolchin tomonidan yodgorliklarni
davrlashtirshda yana bir yangi usul dendraxronlogiya usuli kashf etilgan.
Qadimgi davrda yashagan va tarix bilan qiziqgan ajdodlarimiz qadimgi davr
yodgorliklari insoniyat o‘tmishi xaqida guvoxlik beruvchi manba ekanligini
tushunib yetishgan. Dastlab yunonlar qadimgi yodgorliklarga o‘z e’tiborlarini
qaratishgan va etnografik ma’lumotlarga qiziqish bildirishgan. Masalan:
Gerodot o‘z asarlarida Kimmeriya shoxlari qabrlari, skiflarning moddiy
madaniyati, Makedoniyaning Prazias ko‘lida joylashgan qadimgi
manzilgohlar va Misr piramidalari xaqida ma’lumotlar yozib qoldiradi.
Fukididning “Arxeologiya” asarining birinchi 23 ta bobida o‘tmishdan meros
qolgan urf-odat, an’ana va qadimiy yodgorliklarni taxlil qilish asosida
Yunonistonning qadimgi davr tarixini tiklashga uringan. Ellinizm davrida
adabiyotda yangi bir soxa “periegesis”-ya’ni sayoxatchi olimlar tomonidan
qadimgi yodgorliklar mamlakatlar va shaharlar xaqida ma’lumotlar ,
kundaliklar yozib qoldirish sohasi paydo bo‘ladi. Periegetik adabiyotning

tugallangan klassik manbasi sifatida Pavsaniyning (milodiy II asrda
yashagan) “Eliada ta’rifi” asarini keltirib o‘tishimiz mumkin. Ushbu asarda
qadimgi Yunoniston hududida joylashgan yodgorliklar moddiy madaniyat
namunalari xaqida ma’lumotlar keltiriladi. Pereegetik adabiyotning
rivojlanishi natijasida qadimgi topilmalarni kolleksiya qilish jarayoni
kuchayib ketdi. Straboning ma’lumot berishicha uning davrida Korinfdagi
ko‘plab qabrlar talon-taroj qilingan va ulardan topilgan noyob san’at
namunalari esa kolleksionerlarga sotilgan. Rim imperiyasi hukmronligi
davrida esa bu xolatga chek qo‘yilgan. Yevropaning uyg‘onish davrida antik
davri bilan shug‘ullanish Yevropa jamiyatining katta qismini o‘ziga jalb
etgan. Bu davr kolleksionerlari antik davri falsafasi va adayoti hamda san’at
namunalarini to‘plash bilan shug‘ullanishgan. 1347 yilda Rim Respublikasini
boshqargan Kola di Rienso Italiya birligini tiklashda lotin yozuvlari,
yodgorliklari va topilmalari muhim o‘ringa ega deb hisoblagan va buning
natijasida Rim Respublikasining birinchi navbatda o‘tkazgan tadbiri bu
Rimning antik davri yodgorliklarini muxofaza etish bo‘lgan. XV asrda
sayohatchi va qadimgi topilmalar xavaskori bo‘lgan Kiriako Ankonskiy
Gresiya, Makedoniya, Kichik Osiyo davlatlarini aylanib chiqqan, Suriya,
Falastin va Misrda bo‘lib, u yerdagi qadimgi yozuvlar ko‘chirgan, inshootlar
suratlarini chizgan va topilmalarni yiqqan. Uning “qadimgi buyumlar haqida
ma’lumotlar” kundaligi arxeologiya va etnologiya haqida ko‘plab
ma’lumotlarga ega bo‘ib, bu bilimlarning ziyolilar jamiyatida
ommalashtirishda, yoyishda katta ahamiyatga ega bo‘lgan. XV va ayniqsa,
XVI asrda Italiyada qadimgi davr topilmalarini kolleksiya qilish juda
kuchayib ketgan. Bunga papalar Sikst IVva Yuliy II lar katta xissa
qo‘shishgan. Ular yerlarag ishlov berish jarayonida ko‘plab topilgan
topilmalarni yig‘ishga xarakat qilishgan. Keyinchalik esa maxsus qazishma
ishlari amalga oshirilgan. 1506 yilda papa Yuliy II Belvederda ya’ni Vatikan

saroyida antik davri xaykallari uchun maxsus xovli barpo ettirgan. 1515 yilda
Lev X qazishmalar jarayonida topilgan xar bir buyumni papa xukumatiga
ko‘rsatish lozimligi to‘g‘risida dekret qabul qilgan. Papa Pavel III qadimgi
buyumllar komissariatini tashkil etgan va Karakallada maxsu qazishma
ishlarini olib borgan. Sayroy ay’elari va xukumatning boshqa vakillarini
undan namuna olishgan. Noyob qadimgi davr buyumlarini yiqqan oxirgi papa
Yuliy III 1555 yilda vafot etadi va fan hamda san’atni ta’qib etish boshlanadi.
Antik davri buyumlari esa nopok deya e’lon qilinadi. Biroq bu davrga kelib
antik davri buyumlarini yig‘ish va o‘rganish Italiya hududidan chiqib butun
Yevropaga va ayniqsa, Fransiyaga yoyilgan edi. XVIII asrda rim davri
buyumlarini kolleksiya qilish ishlari nafaqat Rimda, balki Venesiya, Parij,
Madrid, Myunxen, Pragada ham olib borilgan. Biroq XVIII asrga qadar olib
borilgan ushbu ishlarni arxeologiya deb atab bo‘lmaydi. Arxeologik
topilmalarni tizimlashtirish borasidagi dastlabki harakatlar arxeologiya
fanidan alohida fan sifatida ajralib chiqishga xarakat qilgan etnografiyada
amalga oshirilgan. 1603 yilda Geydelberglik professsor, golland Gruter
asosan lotin yozuvlarini o‘z ichiga olgan 12 mingdan ortiq yozuvlardan iborat
to‘plamni nashr ettiradi. Yakob Grenovius esa 1699-1702 yillarda yunon
qadimiyotlari,yozuvlari va san’at namunalaridan iborat ensiklopediyani nashr
ettirgan. Olimlar ichidan birinchilardan bo‘lib, fransiyalik Klod Peyresk
(1580-1637 yy.) topilmalarni xar tomonlama o‘rganishga, me’moriy
yodgorliklarni aniq o‘lchamlarini olish va xaykaltaroshlik mahsulotlarinining
gips maketlarini yaratishga urg‘u bergan. Peyresk fanda sezirlarli iz
qoldirmagan biroq u va uning agentlari tomonidan dunyoning bir nechta
mamlakatlarida 10 ta tomdan iborat asarining 7 ta tomi nashr etiladi va
nashrlad biz uning nafaqat oddiygina xavaskor balki buyuk olim
bo‘lganligini kuzatishimiz mumkin. Lionlik vrach va antikvariy Jak Spon
(1647-1685 yy) antik davri buyumlari va san’at namunalarini o‘z asarlarida

yoritishda ilmiy yondashuvga asoslangan va bu topilmalarni klassifikatsiya
qilishga xarakat qilgan. Bernard de Monfokon (1655-1741 yy.) ko‘plab
olimlar asarlarini nashr etgan. U tomonidan nashr etilgan asarlar ichida eng
muhim ahamiyatga ega bo‘lgan asar bu 15 tomdan “suratlarda tasvirlangan
va ta’riflangan qadimiyotlar” deb nomlangan bo‘lib, 1719 yilda 10 tomdan
iborat birinchi asari nashr yuzini ko‘radi. Manfokon ushbu asarida tarqoqo
holda bo‘lgan barcha antikvar buyumlarni birlashtirgan, turdi
mamlakatlardagi antikvarlar tadqiqotlari natijalarini umumlashtirgan va
birinchi marotaba yunon hamda rim qadimiyotlarini bir yaxlit holda
ko‘rsatishga erishgan. 1711 yilda Gerkulanum va 1748 yilda esa Pompeyda
qazishma ishlari amalga oshirilgan. Dastlab bu yodgorliklrada amalga
oshirgan qazishma ishlari yodgorliklarni talon-taroj etish va buzish
xarakterida amalga oshrilgan bo‘lsa, keyinchalik esa aynan mana shu
yodgorliklardagi qazishma ishlarini tizimlashtirishga alohida e’tibor berilgan.
XVIII asrda klassik arxeologiyaning taraqqiy etishiga ikki olim graf Kelyus
va Iogaan Vinkelmanlar katta xissa qo‘shganlar. Kelyusning “Misr, etrusk,
yunon va rim qadimiyotlari to‘plami” nomli 7 tomdan iborat asarida qadimgi
davr topilmalari klassifikatsiyasi ishlari amalga oshirilgan. Epigrafika va
umuman olganda antik davri topilmalari bilan shug‘ullanish Angliyada tez
tarqalgan. XVII asrda Bukingem gersogi, graf Arundel va boshqa a’yonlar
tomonidan qadimgi davr topilmalirini kolleksiya qilish ishlari amalga
oshrilgan. Karl I o‘zi xam qadimgi davr san’at namunalarini yiqqan va
qadimgi topilmalarni o‘rganish davlat manfaatlari uchun xizmat qiladi
farmon chiqargan. XVIII asrning ikkinchi yarmida Angliyada klassik,
ayniqsa yunon davri topilmalariga qiziqishda yangi davr boshlanadi,
dastlabki ekspeditsiyalar Yunonistonga jo‘natiladi. Ingliz olimlari Styuart va
Revett uch yil davomida Afinada bo‘lishadi va rangtasvir namunalariga ega
yodgorliklar o‘lchamlari va umuman yodgorliklar haqida hisobotlar

keltirilgan “Afina qadimiyotlari” deb nomlangan asarni nashr etiladi.
Ioniyaga maxsus ekspeditsiya uyushtiriladi va R. Chendler tomonidan ushbu
ekspeditsiya natijalari nashr etiladi. Inglizlar Yunoniston, Kichik Osiyo,
Suriya va Falastinning boshqa qismlarida ham qazishma ishlari olib
borishadi. Ingliz antikvariylari Britaniya qadimiyotlari bilan
shug‘ullanishgan. XVI asrdan boshlab ular qadimgi davr yodgorliklari, shu
jumladan Stonxendjni o‘rganisha boshlashgan. 1752 yilda Britaniyada miliy
qadimiyotlarni muhofaza etish bo‘yicha jamiyat tiashkil etilgan, biroq bu
jamiyat uzoq faoliyat olib bormadi. XVII asrda alohida grafliklar tarixi
yozilgan, ularning mualliflari esa me’moriy yodgorlikar topografiyasiga
alohida e’tibor berishgan. Jiddiy arxeologik qazishma ishlari boshlangan va
qadimgi davr yodgorliklari ahamiyatini tushunisha boshlashgan. Djon Obrey
Uiltshir yodgorliklarini yoritgan va birinchilardan bo‘lib, Stonxendj va
Evbyuri diniy marosimlar o‘tkaziladigan joy, druidlar ibodatxonasi
bo‘lganligini qayd etgan. Bu davrda angliyada dastlabki ilmiy
jamiyatlartashkil etiladi. 1753-1756 yillarda esa Londonda Britaniya muzeyi
tashkil etiladi. Yuqorida keltirganimizdek dastlab Yevropada faqatgina antik
davri moddiy madaniyat namunalarini o‘rganishga e’tibor berishgan bo‘lsa,
keyinchlik aynan Angliya misolida mahalliy bitidoiy jamiyat davri moddiy
madnyat namunalarini o‘rganishga e’tibor kuchayganini kuzatishimiz
mumkin. Biroq kim va qachon birinchi marotaba ibtidoiy jamiyat davri
yodgorliklariga e’tibor bergani fanda ma’lum emas. O‘rta asrlar davrida
qazishma jarayonida topilgan ko‘plab tosh davri qurollarini tabiat xodisalari
maxsuli deb tushunishgan. Bu tosh qurollar yashin urgan vaqtida osmondan
tushgan deb tushunishgan va ularni yashindan uyni himoya qiladi deb uylari
ostonalariga yoki tomlariga qo‘yishgan. Keyinchalik esa ba’zi olimlar bu
qurollar yunonlar va rimliklar tomonidan maxsus diniy marosimlar uchun
yaratilgan deb talqin qilishgan. Biroq XVI asrda fransuz olimi Vatikandagi

botanika bog‘i kuzatuvchisi, vrach va minerolog Mixail Merkati bu tosh
qurollar osmondan tushgan emas, balki metalni hali bilmagan ibtidoiy
odamlar qurollari bo‘lgan degan g‘oyani ilgari suradi. Faqatgina XIX asrga
kelibgina insoniyat tarixidagi tosh davri alohida bir ilmiy dotkrina qiyofasiga
ega bo‘lgan. Insoniyat tarixini davrlashtirish masalalari antik davrida ham
amalga oshirilgan. Masalan: Qadimgi Rim faylasufi Lukresiy Kar (mil. Avv.
1 asr) o‘zining “buyumlar tabiati yoki xususiyati” asarida tosh qurollar mis
qurollar, mis qurollar esa temir qurollar bilan o‘rin almashganligi sxemasini
keltirib o‘tadi. XVIII asrda fransuz faylasufi J. Kondorse insoniyat tarixini
quyidagicha baliqchilik va ovchilik hamda chorvachilik va dehqonchilik kabi
davrlarga ajratishni taklif etadi. Kondorse zamondoshi Shotlandiyalik
faylasuf A. Fergyuson insoniyat tarixini uchta davrga ajratib ko‘rsatadi.
Yovvoyilik, varvarlik va sivilizatsiya. XIX asrda insoniyat tarixini moddiy
manbalar asosida davrlashtirish harakati boshlanadi va natijada arxeologik
davrlartirishning paydo bo‘lishiga olib keladi. Aynan mana shu arxeologik
davrlashtirish Lukresiy fikrlarini tasdiqlaydi. Daniyalik olim K. Tomsen
arxeologik materillarga tayanib insoniyat tarixidagi uch ta davrni ajratib
ko‘rsatadi. Tosh, bronza va temir davrlari. Fransuz arxeologi G. Mortile
paleolit davrini davrlashtiradi. Shved olimi arxeolog O. Montelius esa
Yevropaning neolit, bronza va ilk temir davrlarini davrlashtiradi. XIXasrning
birinchi yarmida shved olimi S. Nilson quyidagi davrlarni keltrib o‘tadi.
Yovvoyilik, ko‘chmanchilik, ko‘chmanchilik va sivilizatsiya. U bu davrlar
ichida bosqichlarni ham ko‘rsatib o‘tadi. Masalan: uning fikricha yovvoyilik
davriga termachilik, ovchilik va baliqchilik ya’ni o‘zlashtirma xo‘jalik,
varvarlik davriga ishlab chiqaruvchi xo‘jalik ya’ni chorvachilik va
dexqonchilik. Arxeologlar moddiy manbalar asosida ularning xom ashyo va
tayyorlanish texnikasi xisobga olib insoniyat tarixini davrlashtirishni amalga
oshirishadi. Bundan tashqari geologik davrlashtirish ham mavjud.

Foydalanilgan adabiyotlar ruyxati
1. Denbow J. The Archaeology and Ethnography of Central Africa
Published: Cambridge University Press. 2013
2. Suzanne Richard. Near Eastern Archaeology: A Reader. Winona Lake
Indiana. Eisenbrauns. 2003
3. Robert J. Muckle. Introducing Archaeology: Second Edition.
University of Toronto Press. 2014
4. Miriam T. Stark. Archaeology of Asia. Blackwell Publishing Ltd. 2006
5. Boriskovskiy P.I. Drevneyshee proshloe chelovechestvo M. 1980.
6. Boriskovskiy P.I. Grigorev G.P. Paleolit Afriki. Leningrad. 1977.
7. Korobkov I.I. Ranov V.A. Paleolit Blijnego i Srednego Vostoka .
Leningrad 1978.
8. Boriskovskiy P.I. Kamennыy vek Yujnoy i Yuga – Vostochnaya Azii
Leningrad. 1971
9. Derevyanko A.P. Kamenn ы y vek Severnoy Vostochnoy Sentralnoy
Azii. Novosibirsk 1975

Jaxon arxeologiyasi fanining predmeti, maqsadi va vazifalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish