Jinoyat ishlari bo‘yicha yuqori instansiya sudlarida advokat ishtiroki - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	282.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Jinoyat ishlari bo‘yicha yuqori instansiya sudlarida advokat ishtiroki

Купить

JINOYAT ISHLARI BO’YICHA YUQORI INSTANSIYA
SUDLARIDA ADVOKAT ISHTIROKI
MUNDARIJA
Kirish . ......... .............................................................................................5
I BOB. JINOYAT ISHLARI BO’YICHA APELLA T SIYA VA
KASSATSIYA ISH YURITUVINING TUSHUNCHASI VA
MOHIYATI
1.1. Hukm, ajrim va qarorlarning qonuniyligi, asosliligi va adolatliligi
ustidan sud nazorati ......................... ........ ..............................................10
1.2. Jinoyat ishlari bo`yicha sud jarayonida apellatsiya va
kassatsiyaning o`rni ..................................................................... ........ ..19
1.3. Himoyachi tomonidan sudning h ukmi ustidan apellatsiya va
kassatsiya instansiyalariga shikoyat keltirilishi................... ....... ............28
II BOB. JINOYAT ISHLARINI APELLATSIYA VA
KASSATSIYA TARTIBIDA KO’RISHDA HIMOYACHINING
ROLI
2.1. Jinoyat ishlari bo’yicha sudlarda himoyachining roli ....... . ... .... ......35
2.2. Jinoyat ishlarida himoyachining etikasi va himoya nutqining
ahamiyati ............................................................... ........ .........................49
III BOB. JINOYAT ISHLARINI APELLATSIYA VA
KASSATSIYA TARTIBIDA KO’RISHDA HIMOYACHINING
ISHTIROKI
3.1. Jinoyat ishlarini apellatsiya tartibida ko’rishning o’ziga xos
xususiyatlari ................................................................................... ...... ..59
3.2. Kassatsiya instansiyasida himoyachining ishtiroki ........................
XULOSA ...............................................................................................80
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................83

KIRISH
Dissertatsiya mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi
O‘zbekiston o‘z taraqqiyotining yangi marralarini zabt etgani sari
rivojlanish qonuniyatiga binoan yanada katta va maqomiga yarasha murakkab
masalalarni hal qilish pallasiga kira boshladi. Huquqiy-demokratik davlat barpo
qilish ana shu vazifalar orasidagi eng muhimi desak, hech ham mubolag‘a
bo‘lmaydi. Chunki adolatli va mukammal ishlab chiqilgan qonunlar tizimi
jamiyatimizdagi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va boshqa barcha sohalarning barqaror
rivojlanishini ta’minlab beradi.
Advokatura sohasida ham ana shu strategik masalalarni hal qilishda o‘z
oldiga qo‘ygan qator muhim vazifalar mavjud. Fuqarolarning tergov va sud ishini
yuritishning har qanday bosqichida malakali yuridik yordam olish huquqini
mustahkamlaydigan konstitutsiyaviy normani amalga oshirish, advokaturaning
tashkiliy mustaqilligini ta’minlash, uni yuqori malakali kadrlar bilan ta’minlash,
advokatlarning mustaqilligi kafolatlarini kuchaytirish shular jumlasidandir.
Mavzuning dolzarbligi advokatning jinoiy protsessdagi ishtiroki
samaradorligiga ta'sir etuvchi muammolarni o'rganish, fuqarolarning malakali
yordam olish huquqi, sudining inson huquqlarini himoya qilish organi sifatidagi
rolining muhimligi bilan bog'liq.
Advokatlik nafaqat professional xizmat turi, balki fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquqlarini amalga oshirishning asosiy shartidir. Natijada, bu
zamonaviy jamiyat sharoitida advokatlarning, xususan, alohida maqomga ega
bo'lgan, shuningdek, maxsus kasbiy mahoratga ega bo'lgan advokatlarning jinoiy
protsessida muhim ishtiroki sifatida e'tirof etiladi.
2022 yil 28 yanvar kuni qabul qilingan “2022 - 2026 yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot Strategiyasi”da ham advokatura institutining
inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishdagi
salohiyatini tubdan oshirish, shuningdek, aholi va tadbirkorlik subyektlarining
malakali huquqiy xizmatlarga bo‘lgan talabini to‘liq qondirish maqsad qilib
2

ko‘rsatilgan 1
. Mazkur strategik ahamiyatga egan bo‘lgan hujjatda Advokatura
institutini to‘laqonli o‘z o‘zini boshqarish tizimiga o‘tkazish, Advokatlar palatasi
boshqaruv organlarining advokatlar hamjamiyati oldidagi hisobdorligini
kuchaytirish, tizimga yosh malakali kadrlarni jalb qilish, advokatlar malakasini
oshirish tizimining zamonaviy va samarali mexanizmlari va institutsional
asoslarini shaqllantirish, advokatlik faoliyatiga zamonaviy axborot
texnologiyalarini joriy qilish orqali ortiqcha byurokratiya va qog‘ozbozlikka chek
qo‘yish, sudlar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar va boshqa davlat organlari
bilan elektron hujjatlar almashinuvini yo‘lga qo‘yish va boshqa bir qator ishlarni
amalga oshirish belgilangan 2
.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 1 mayda e’lon qilingan
“O‘zbekiston Respublikasida advokatura institutini yanada isloh qilish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmonida fuqarolik jamiyati institutlarini rivojlantirishga
hamda inson huquqlari va erkinliklarining samarali himoya qilinishini har
tomonlama ta’minlashga qaratilgan sud-huquq tizimi sohasidagi islohotlarning
bugungi kundagi eng muhim vazifasi – advokaturani yanada isloh qilish deb bejiz
aytilmadi, chunki advokatura inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilishda
fuqarolik jamiyatining asosiy institutidir.
Mustaqillik yillarida avdvokatura institutini isloh etish, uni fuqarolik
jamiyati instituti darajasiga ko‘tarish borasida qator ishlar amalgan oshirilgan
bo‘lib qator normativ-huquqiy xujjatlar qabul qilingan 3
.
Bugungi kun voqeligi shundan dalolat beryaptiki, shiddat bilan
rivojlanayotgan hayot advokatura oldiga yanada keng ko‘lamli vazifalarni
qo‘ymoqda, ularning imkoniyatlarini kengaytirilishini taqozo etmoqda. Bu borada
xalqaro amaliyotlarda sinovdan o‘tgan va deyarli barcha rivojlangan davlatlar
huquqiy tizimlarida qo‘llanilayotgan qonun-qoidalar bizning qonunchiligimizga
1
“2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot Strategiyasi to‘g‘risida” PF-60-son O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining Farmoni. 2022 yil 28 yanvar // https://lex.uz/uz/docs/5841063
2
“2022 - 2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot Strategiyasi to‘g‘risida” PF-60-son O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining Farmoni. 2022 yil 28 yanvar // https://lex.uz/uz/docs/5841063
3
“Advokatura to‘g‘risida” (O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, №349-I, Qabul qilingan sana 27.12.1996, Kuchga kirish
sanasi 09.01.1997); «Advokatura to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasining qonunini amalga kiritish tartibi haqida
(O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qarori , №350-I, Qabul qilingan sana 27.12.1996, Kuchga kirish sanasi 09.01.1997) ;
O‘zbekiston Respublikasida advokatura institutini yanada isloh qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida (O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni, №PF-3993, Qabul qilingan sana 01.05.2008, Kuchga kirish sanasi 01.05.2008) va boshq.
3

ham tatbiq etilishi mamlakatimiz huquqiy tizimi o‘z taraqqiyot davrining yangi
bos qichiga chiqqanidan darak bermoqda.
Ma’lumki, advokatlar o‘z kasbiy faoliyatlarini bajarish jarayonida turli
qonunlar va qonun osti hujjatlaridagi tafovutlarga duch kelishadi va ayni shu
holatlar ba’zan adolatli qaror qabul qilishga to‘sqinlik qiladi. Ana shu masalalarni
bartaraf qilish ishida advokatlar boshqa huquqiy institutlar bilan bahamjihat tarzda
hamkorlik qilib, ularning hal qilinishiga o‘z hissalarini qo‘shishi lozim. Shuni
alohida ta’kidlab o‘tish joizki, bu vazifalarni bajarish uchun advokatlarning bilim
va kasb mahoratini yuqori darajaga ko‘tarish va ularning muntazam ravishda o‘z
malakalarini oshirib borishlarining majburiyligini joriy qilish davr talabi deb
belgilandi.
Advokaturani halol va kasb mahorati yuqori darajadagi mutaxassislar bilan
ta’minlash, advokatlik tuzilmalarining vakolatlarini aniqlashtirish va huquqiy
maqomini belgilash, jinoyat protsessida ayblov va himoya taraflarining protsessual
huquqlari tengligini ta’minlash, advokatlar tomonidan kasb etikasi qoidalariga
rioya etilishini nazorat qilish mexanizmi va advokatlarga nisbatan intizomiy ish
yuritish tizimini, taraflar vakilligi institutini takomillashtirish - advokatura
institutining yanada isloh qilinishi lozim bo‘lgan asosiy yo‘nalishlardan biridir.
Advokatura sudga, tergovchiga, prokurorga xolisona yordam berish uchun
yaratilgan jinoyat ishini tushunadi va shu bilan ma’lum bir tarzda hissa qo‘shadi
qonun ustuvorligi va adolatni mustahkamlash. Jinoiy ishlarda himoya qilish juda
jiddiy muammo, shunday bo‘lishi kerak barcha mumkin bo‘lgan tomonlardan
o‘rganish, sudlarda jinoiy ishlar barcha holatlarning umumiy sonida muhim o‘rin
tutadi. Ularni hisobga olish muayyan qiyinchiliklar va xatolar, aynan sudda ular
yeng keskin turishadi advokatlar ishining jinoiy protsessual masalalari, chunki bu
yerda berilgan jinoyatni tergov qilishda himoyachining ishini baholash sud
tergovining ishtiroki va ish mohiyati bo‘yicha hal yetiladi. Mashhur rus
huquqshunosi F.N.Plevako muhim naqshlardan birini ochib berdi advokatning ishi,
uni "himoya tomiri" deb ataydi. U shunday dedi: "Kasb ishimizdan kelib
chiqadigan ma’lum odatlarni bizga beradi. Temirchi kabi ish uning qotib qolgan
4

qo‘llarida iz qoldiradi, biz ham himoyachilar, himoya tomir har doim bizning
mulkimiz bo‘lib qoladi, biz xohlaganimiz uchun yemas barcha haqiqat va
jiddiylikni inkor, lekin biz ayblanuvchilarda ko‘rib, chunki biz hamdard
bo‘ladigan, kechiradigan va afsuslanadigan odamlarga ustunlik berish, yillar bizni
bu odatga aylantiradi.
Tadqiqotning ob’ekti sifatida - yuqori instansiya sudlarida advokatning
( himoyachining ) ishtiroki hisoblanadi.
Tadqiqotning predmeti bo‘lib, amaldagi jinoyat-protsessual qonunchilik va
jinoyat protsessida himoyachining protsessual maqomiga oid qonunchiligi,
huquqiy normalar, ushbu sohaga oid sud amalyoti.
Tadqiqodning maqsadi va vazifalari. Yuqori instansiya sudlarida
advokat ishtirokini o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq etish, sud-huquq islo ho tlari
davrida apellatsiya va kassatsiya ish yurituvida advokat (himoyachi) rolini
o‘rganish va sohani nazariy va amaliy jihatdan o‘rganishdan kelib chiqib tegishli
xulosa va ta k liflar ishlab chiqish.
Tadqiqot natijalarining ilmiy ji h atdan yangiligi. So'nggi yillarda yuridik
amaliyot masalalari faol o'rganilmoqda. Shu bilan birga tegishli ishlarni ko‘p
bo‘lishiga qaramay, advokatlarning jinoyat protsessida ishtirok etishi samaradorligi
bilan bog‘liq muammolar yetarli darajada o‘rganilmagan. Mazkur tadqiqot sud-
huquq islohotlarining yangi bosqichida jinoyat ishlari bo‘yicha yuqori instansiya
sudlarida advokat ishtirokini tadqiq etishni o‘rganish bo‘yicha namoyon bo‘ladi.
Mavzuni o‘rganilganlik darajasi . Jinoyat protsessida himoyachining
protsessual maqomi yuzasidan mamlakatimizda huquqshunos olimlardan
D.Bazarova, B.B.Xidoyatov, Z.F.Inog‘omjonova, G.Z.To‘laganovalarning asarlari
va ilmiy tadqiqot ishlarida jinoyat protsessida himoyachi lar faoliyatining o‘ziga
xos jihatlari, uning nazariy va amalyotdagi muammolari u yoki bu darajada tahlil
qilingan.
Xori jlik tadqiqotchilarni olsak, MDH davlatlarida T.V.Trubnikova,
S.A.Yesinkulova, V.M.Trofimenko, V.A.Abramov, L.L.Zayseva, A.Ye.Bochkarev
5

kabi olimlar asarlarida jinoyat protsessida himoyachining protsessual maqomi
yuzasidan qator muloxazalar bildirilgan.
Tadqiqotning metodologik usullari. Tadqiqot davomida bilishning
umumiylik dialektik metod, shuningdek, qiyosiy-huquqiy, mantiqiy, statistik tahlil
qilish, analiz, sintez kabi maxsus metodlardan foydalanildi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot
natijalaridan kelgusida jinoyat ishlari bo‘yicha yuqori instansiya sudlarida advokat
ishtirokining muammolarini nazariy jihatdan tadqiq qilishda, jinoyat protsessida
himoyachining protsessual maqomiga oid institutlarni milliy qonunchilikka joriy
qilish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishga qaratilgan qonun ijodkorligi sohasida,
jinoyat protsessual huquqi fani bo‘yicha ma’ruzalar hamda maxsus kurslar
o‘qitishda foydalanish mumkin.
Ish tuzilmasining tavsifi. Tadqiqot ishi kirib, 7 paragrafni o‘z ichiga
qamrab olgan 3 bob, xulosa va foydalangan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning
umumiy hajmi 83 betni tashkil qiladi.
6

I BOB. JINOYAT ISHLARI BO’YICHA APELLATSIYA VA
KASSATSIYA ISH YURITUVINING TUSHUNCHASI VA MOHIYATI
1.1. Hukm, ajrim va qarorlarning qonuniyligi, asosliligi va
adolatliligi ustidan sud nazorati
So‘nggi yillarda mamlakatimizda sudning mustaqilligi va beg‘arazligi,
sud protsessida tomonlarning tortishuvi va teng huquqlilik tamoyillarini har
tomonlama tatbiq etish, odil sudlovni amalga oshirish samaradorligi va sifatini
oshirish, jinoyat ishlarini ko‘rib chiqish tartibini takomillashtirish, bir-birini
takrorlaydigan vakolat va instansiyalarni qisqartirish maqsadida tizimli ishlar
amalga oshirilmoqda.
Islohotlar uchun emas, inson manfaatlari uchun xizmat qilishi kerak.
Ana shu islohotlardan eng muhimlaridan biri fuqarolarning konstitutsiyaviy
huquqlaridan biri bo‘lgan shaxsning erkinlik va shaxsiy dahlsizligini jinoyat
ishlarini yuritish vaqtida ta’minlashdir.
Bosqichma-bosqich amalga oshirilayotgan sud islohoti natijasida hukm,
ajrim va qarorlarning qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini tekshirish jinoyat
protsessining mustaqil bosqichi sifati Jinoyat-protsessual kodeksining o‘n
birinchi bo‘limida o‘z aksini topdi. Sud islohoti natijasi ularoq, bosqichma-
bosqich qonunlarimizga kirib kelayotgan liberallashuv sud nazorati
institutining yangi qirralari ochilishi zarurligini taqozo etmoqda.
Fuqarolarning odil sudlovga erishish darajasini yuksaltirish, ishlarni
sudda ko‘rish sifatini oshirish hamda xolis, adolatli va qonuniy sud qarorlarini
qabul qilish uchun taraflarning tengligi va tortishuvchanligini amalda
ta’minlash mexanizmlarini kengaytirish maqsadida, Prezidentimizning 2020
yil 24 iyuldagi “Sudlar faoliyatini yanada takomillashtirish va odil sudlov
samaradorligini oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi
Farmoni qabul qilindi va farmon bilan sud qarorlarini qayta ko‘rishning bir-
birini takrorlovchi bosqichlarini bekor qilish maqsadida, ilg‘or xorijiy
tajribadan kelib chiqqan holda sudlarda “Bir-sud, bir-instansiya” tamoyili
joriy etish belgilandi.
7

“Bir-sud, bir-instansiya” tamoyili halqaro tajribada sinalgan,
umume’tirof etilgan dunyoda eng maqbul sud tizimi hisoblanadi. Tamoyilga
ko‘ra, sud ish yurituviga kelib tushgan har qanday ish uch bosqichda yakuniga
yetadi, ya’ni birinchi bosqich – tumanlararo, tuman (shahar) sudlari, ikkinchi
bosqichi – apellatsiya (viloyat sudlari), uchinchi bosqich – kassatsiya (Oliy
sud).
O‘zbekiston Respublikasida sud-huquq tizimini bosqichma-bosqich isloh
qilishning muhim yo‘nalishlaridan biri jinoiy protsessual qonunlarini yanada
takomillashtirish va bu orqali jinoyat protsessida shaxslarning huquq va
manfaatlarini taminlashdan iborat. Keyingi yillarda qonunlarimizga kiritilgan
o‘zgarishlar natijasida jinoyatlarni tasniflash, og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar
ro‘yxatini kamaytirish, ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan
muqobil jazo turlarini keng qo‘llash singari dasturiy tadbirlar amalga oshirildi.
Mamlakatimizda sud-huquq sohasida islohotlar izchillik bilan amalga
oshirilmoqda. Bu jarayonda demokratik tamoyillarga asoslangan qator yangi
qonunlar qabul qilindi, mavjud qonunlarga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi.
Bosqichma-bosqich amalga oshirilayotgan sud islohoti natijasida hukm,
ajrim va qarorlarning qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini tekshirish jinoyat
protsessining mustaqil bosqichi sifati Jinoyat protsessual kodeksining o‘n birinchi
bo‘limida o‘z aksini topdi. Sud islohoti natijasi o‘laroq, bosqichma-bosqich
qonunlarimizga kirib kelayotgan liberallashuv sud nazorati institutining yangi
qirralari ochilishi zarurligini taqozo etmoqda. Fuqarolarning konstitutsiyaviy
huquq va erkinliklarini muhofaza qilish aynan shunga bog‘liq. Fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini cheklash, shaxs jinoyat protsessi
ishtirokchisi sifatida jalb etilgan dastlabki daqiqalardan boshlanadi. Demak, uning
muhofazasini ta’minlash ham shu muddatdan boshlanishi kerak.
Sud nazoratining zarurligi quyidagilardan iborat:
1. Sud jinoyatlarning ochilishida tergovning sifatiga javob bermaydi, uning
ayblov pozitsiyasiga umuman aloqasi yo‘q. Shuning uchun, jinoyat protsessual
faoliyatidagi jinoyat ishini qo‘zg‘atish va dastlabki tergov jarayonida huquqni
8

muhofaza qilish imkoniyatiga ko‘proq ega. Sudgacha bo‘lgan bosqichlarda yo‘l
qo‘yilgan xato va kamchiliklarning o‘z vaqtida bartaraf etilishi lozim. Chunki bu
jihatlar keyinchalik qonuniy, asoslantirilgan, adolatli hukm chiqarishga zamin
hozirlaydi.
2. Dastlabki tergov samaradorligini oshirish uchun tortishuv prinsipini joriy
qilish zarurligi to‘g‘risidagi fikr nazariy jihatdan anchadan beri asoslanib kelinadi.
Taraflar o‘rtasidagi tortishuv zamirida jinoyat protsessining ayblov va himoya
vazifasi mavjuddir. Ularning tengligini ta’minlash faqat sudlarga xos. Dastlabki
tergovda sud nazoratining o‘rnatilishi o‘z-o‘zidan jinoyat protsessida yangi
funksiya (faoliyat yo‘nalishi)ni joriy etish zarurligini taqozo etadi. Albatta, bu
funksiya odil sudlov funksiyasi emas, unga yordam beradigan sud nazorati
funksiyasidir. Sud nazorati funksiyasi dastlabki tergovda taraflarning faoliyatini
muvofiqlashtirib turadi, ularning qaror va harakatlari (harakatsizligi) qonuniy,
asosli bo‘lishini ta’minlaydi, protsess ishtirokchilari qonuniy huquq va manfaatlari
buzilishining oldini oladi.
Dastlabki tergovdagi sud nazoratining asosiy maqsadi jinoyat sudlov
ishlarining samarali bo‘lishiga xizmat qilish, mustaqil funksiya sifatida pirovardida
odil sudlovni amalga oshirishga shart-sharoit yaratishdir.
Qamoqqa olishga sanksiya berish ayrim davlatlarning protsessual
qonunchiligida qo‘shaloq nazorat ostidadir. Masalan, Rossiya Jinoyat protsessual
kodeksining 108 moddasiga ko‘ra, ham prokuror, ham sud shaxsni qamoqqa
olishga rozilik berishi kerak. Ayrim davlatlarda, masalan, Fransiyada faqat
qamoqqa olishga sanksiya berishga ixtisoslashgan sudya faoliyat ko‘rsatadi.
Rossiyada dastlabki sanksiya berish vakolati sudga o‘tkazilganda tergovchi va
prokurorning gumon qilinuvchi va ayblanuvchini qamoqqa olish to‘g‘risidagi
talabnomalarini sudlarning bajarishi ancha qiyin bo‘ldi. Sudyalar, ayrim sabablarga
ko‘ra, qamoqqa olish chorasiga rozilik berishga ehtiyotkorlik bilan munosabatda
bo‘lishdi. Shunday holatlar yuz bermasligi uchun bu tartibni chuqur anglab yetish
va milliy xususiyatlarimizni e’tiborga olib, jinoyat protsessual qonunchiligini
takomillashtirish uchun xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganish zarur. Xorijiy
9

mamlakatlar jinoyat sudlov ishlarini yuritish tajribasini o‘rganish va qiyosiy
tavsiflash sud nazoratini nazariy va amaliy jihatdan bilishimiz, hamda tahlil
qilishimizga imkoniyat yaratadi.
Fransiyada jinoyat haqidagi xabarlarni tekshirish politsiya surishtiruvi va
dastlabki tergovdan iborat. Surishtiruv funksiyasi politsiyaga yuklatilgan. Uning
faoliyatiga prokuror rahbarlik qiladi. (JPKning 12-moddasi). Jinoyat ishi
qo‘zg‘atilgandan keyin tergov ishlarini olib borish uchun jinoyat ishi materiali
tergov sudyasiga berilar edi, 1928 yilgi Jinoyat-protsessual kodeksi tergov sudyasi
faoliyatini tugatib, surishtiruv va tergov ustidan umumiy rahbarlikni prokurorga
yukladi. Ularning harakatlari va qarorlari ustidan maxsus nazorat apellatsiya
sudining ayblov kamerasi tomonidan olib boriladigan bo‘ldi. Fransiya jinoyat
protsessual faoliyatidagi sud nazoratini, - A.V.Solodilovning ta’kidlashicha,-
o‘ziga xos xususiyatga ega deb aytish qiyin. Chunki, dastlabki tergovdagi sud
nazorati asosiy ish yuritishning tarkibiy qismiga aylanib ketgan. Shuni ta’kidlash
joizki, ayblov kamerasi berilgan shikoyat bilan cheklanib qolmay, to‘plangan
dalillarni o‘rganish maqsadida jinoyat ishini to‘laligicha talab qilib olishga haqli 4
.
Apellatsiya sudining ayblov kamerasidan tashqari 1985 yil tashkil qilingan
tergov palatasi ham dastlabki tergovda sud nazoratini amalga oshiradi. U nafaqat
tushgan shikoyatlarni ko‘rib chiqadi, balki o‘z tashabbusi bilan tergovni nazorat
qila oladi. Shuni e’tiborga olmasa, tergov palatasi apellatsiya sudining ayblov
kamerasidan jiddiy farq qilmaydi. 2000 yil 15 iyunda “Jabrlanuvchining huquqi va
aybsizlik prezumpsiyasi to‘g‘risida ” gi Qonun ini qabul qilinishi bilan Fransiya
Jinoyat-protsessual kodeksiga muhim o‘zgartirish kiritildi. 1) sudyalarning
ixtisoslashuvi kengaytirilib, qamoqqa olishga sanksiya beruvchi alohida sudyalar
ta’sis etildi, 2) jinoyat ishlari bo‘yicha apellatsiya instansiya sudlari tashkil etildi 5
.
Hukmni reviziya tartibida ko‘radigan sud, agar moddiy qonun noto‘g‘ri
qo‘llanilgan bo‘lmasa, jinoyat ishini yangitdan ko‘rish uchun qaytarmay hukmni
o‘zgartirishi mumkin. Germaniya Federativ Respublikasining 1949 yil 23 maydagi
4
Solodilov A. V. Sudebn ы y kontrol v sisteme ugolovnogo protsessa Rossii. -Tomsk:- 2000. – B. 120.
5
Muratova N.G. Sistema kontrolya v ugolovnom sudoproizvodstve: voprosы teorii, zakonodatelnogo regulirovaniya i praktiki. –
Kazan. -2004. –B. 72.
10

Asosiy qonuniga ko‘ra tintuv, gumon qilinuvchining yashash joyini kuzatish kabi
tergov harakatlari sud qarori bilan amalga oshiriladi. Jazo tayinlanadigan qilmishni
sodir etganlikda gumon qilinib ushlangan har bir shaxs ushlangan kunning
ertasidan kechikmay sudyaga olib kelinishi shart. Sudya ushlash asoslarini
aniqlashi, gumon qilinuvchini shaxsan so‘roq qilishi, uning e’tirozlarini eshitishi
kerak. Shundan keyin sudya yo gumon qilinuvchini qamoqqa olish to‘g‘risida
asoslantirilgan yozma buyruq yoki gumon qilinuvchini darhol ozod qilish
to‘g‘risida topshiriq beradi.
Hukmni reviziya tartibida ko‘radigan sud, agar moddiy qonun noto‘g‘ri
qo‘llanilgan bo‘lmasa, jinoyat ishini yangitdan ko‘rish uchun qaytarmay hukmni
o‘zgartirishi mumkin. Germaniya Federativ Respublikasining 1949 yil 23 maydagi
Asosiy qonuniga ko‘ra tintuv, gumon qilinuvchining yashash joyini kuzatish kabi
tergov harakatlari sud qarori bilan amalga oshiriladi. Jazo tayinlanadigan qilmishni
sodir etganlikda gumon qilinib ushlangan har bir shaxs ushlangan kunning
ertasidan kechikmay sudyaga olib kelinishi shart. Sudya ushlash asoslarini
aniqlashi, gumon qilinuvchini shaxsan so‘roq qilishi, uning e’tirozlarini eshitishi
kerak. Shundan keyin sudya yo gumon qilinuvchini qamoqqa olish to‘g‘risida
asoslantirilgan yozma buyruq yoki gumon qilinuvchini darhol ozod qilish
to‘g‘risida topshiriq beradi 6
.
Jinoyat ishlari yurituvida sud nazoratining joriy etilishi bilan shaxslarning
huquq va manfaatlarini jinoyat ishlari yurituvi davomida himoya qilish kuchayishi
bilan bir qatorda jinoyat ishlarini sudga qadar yuritish bosqichida ham tortishuv
prinsipining e’limentlari namoyon bo‘la yotganligi bilan ham ahamiyatlidir.
Jumladan, Jinoyat - protsessul kodeksning 243 - moddasiga binoan, qamoqqa olish
tarzidagi ehtiyot chorasini qo‘llash to‘g‘risidagi iltimosnoma jinoyat sodir qilingan
yoki dastlabki tergov yuritila yotgan joydagi jinoyat ishlari bo‘yicha tuman
(shahar) sudining, okrug, hududiy harbiy sudning sudyasi tomonidan, mazkur
sudlarning sudyasi bo‘lmagan yohud qamoqqa olish tarzidagi ehtiyot chorasini
qo‘llash to‘g‘risidagi materialni ko‘rib chiqishda uning ishtirokini istisno etuvchi
6
Osnovnoy zakon FRG. // Konstitutsii zarubejn ы x stran. Sbornik. Sostavitel V.N. Dubrovin. -M.: 2003. –B. 161.
11

holatlar mavjud bo‘lgan taqdirda, jinoyat ishlari bo‘yicha Qoraqalpog‘iston
Respublikasi Oliy sudi, jinoyat ishlari bo‘yicha viloyat, Toshkent shahar sudi,
O‘zbekiston Respublikasi Harbiy sudi raisining ko‘rsatmasiga binoan boshqa
tegishli sudning sudyasi tomonidan yakka tartibda ko‘rib chiqiladi.
Jinoyat protsessida ishtirok ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning
surishtiruvchining, tergovchining, prokurorning va sudning harakatlari hamda
qarorlari ustidan shikoyatlar berish huquqi (JPK 27, 46, 48, 66, 68, 70, 72, 74
moddalar) kafolatlangan.
Jinoyat protsessida sud nazoratiga yuridik fanlari doktori
Z.F.Inog‘omjonova quyidagicha ta’rif berganlar, ya’ni – “Jinoyat protsessida sud
nazorati sud hokimiyatining mustaqil konstitutsiyaviy faoliyat yo‘nalishi bo‘lib,
inson huquq va erkinliklarini cheklash hamda g‘ayriqonuniy, asossiz, adolatsiz
buzilgan huquqlarni tiklash bilan bog‘liq huquqiy munosabatlarni tartibga soladi 7
.
Biz fuqarolik jamiyati barpo etmoqchi ekanmiz, bu yo‘lda biz turli xil
normativ-huquqiy xujjatlar orqali fuqarolarimizning barcha sohalardagi huquq va
erkinliklarini ta’minlashimiz kerak. Chunki huquqiy davlatning amal qilishdagi
bosh omili qonunning ustivorligini ta’minlashdadir.
O‘zbekiston Respublikasining bosqichma-bosqich amalga oshirilayotgan
sud islohoti natijasida hukm, ajrim va qarorlarning qonuniyligi, asosliligi va
adolatliligini tekshirish jinoyat protsessining mustaqil bosqichi sifati Jinoyat
protsessual kodeksining o‘n birinchi bo‘limida o‘z aksini topdi. 2000 yil 14 dekabr
Qonuni bilan fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini muhofazasini
ta’minlash maqsadida bu bosqich yanada kuchaytirildi, chunonchi, apellatsiya
instansiyasi joriy qilindi, kassatsiya instansiyasining xususiyatlari o‘zgartirildi,
nazorat instansiyasining vakolatlari kengaytirildi. Shu tariqa Respublikamizda
jinoyat sudlov ishlarini yuritishda sud nazorati instituti tashkil topdi va
takomillashdi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksida sud nazoratining
mavjudligini isbotlash uchun o‘rganilgan ilmiy va amaliy tahlil natijalari shuni
7
“ ?
Inog‘omjonova Z.F.Jinoyat protsessida sud nazorati va uni amalga oshirish muammolari. Yuridik fanlar doktori ilmiy
darajasini olish uchun dissertatsiyasi. Avtoreferat.–T. 2006 y. – B. 74.
12

ko‘rsatadiki, ko‘plab nazariyotchi olimlar, amaliyot xodimlari bu masalaga jiddiy
qiziqish bilan qaraydilar va o‘z munosabatlarini bildiradilar.
Jinoyat ishlari yurituvining barcha bosqichlarida sud nazoratini o‘rnatish
bilan mansabdor shaxslarning qonunsiz harakat va harakatsizliklari ustidan
shikoyat qilishning real shart-sharoitlari yaratiladi, natijada jinoyat protsessi
ishtirokchilarining huquq va manfaatlari mukammal ta’minlanadi. Sud hokimiyati
nazoratiga quyidagilar kiradi:
1. Fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini muhofaza qilish
hamda ularning shikoyat, arizalari bo‘yicha qonunga xilof, asoslantirilmagan qaror,
harakat yoki harakatsizlikni o‘z vaqtida bartaraf qilish;
2. Dastlabki tergovda protsessual majburlov choralari va tergov
harakatlarini qonuniy va asosli bo‘lishini ta’minlash;
3. Jinoyat ishi materiallarini sudga tayyorlash, birinchi va yuqori instansiya
sudlarida qonuniy, asoslantirilgan va adolatli hukm chiqarish va uni tekshirishni
amalga oshirish;
4. Jinoiy jazolarni ijro ettirish.
Jinoyat ishlari yurituvida sud nazoratini mavjudligining eng muhim jihati
xolislikni olib kiradi hamda yo‘l qo‘yilgan xato va kamchiliklarni o‘z vaqtida
bartaraf qilishga, tergov materiallarini doimo haqiqatga yaqinlashtirishga yordam
beradi. Qolaversa, dastlabki tergovda sud nazoratining bo‘lishi prokuror nazoratiga
halal bermaydi, chunki ular o‘z faoliyatlarini bir-biridan mustaqil holda amalga
oshiradilar. Sud nazorati esa bunday xususiyatga ega emas. Uning vakolatiga
ayrim protsessual majburlash choralariga, jiddiy tergov harakatlariga ruxsat berish
va chiqarilgan qarorlar, bajarilgan harakat yoki harakatsizlikni qonuniy va
asosliligi yuzasidan tushgan shikoyatni ko‘rib chiqish kiradi. Shunga ko‘ra: 1) sud
nazorati prokuror nazorati o‘rnini bosa olmaydi; 2) sud nazorati prokuror nazorati
elementlarini takrorlamaydi; 3) sud nazorati prokuror nazoratidan vakolati,
maqsadi, vazifasi, mohiyati, taalluqliligi, obyekti va chegarasiga ko‘ra tubdan farq
qiladi; 4) dastlabki tergovdagi sud nazoratida sudya tergovchining faoliyatiga
13

umuman aralashmaydi; 5) sudning vakolati prokurorning sanksiya masalasida
iltimos bilan murojaat qilishiga, tushgan shikoyat arizalariga bog‘liq.
Sud nazorati boshqa nazoratlardan ikki ji h atiga kura far q qiladi.
Birinchidan, qonun buzilishini oldini olishga xizmat qilsa, ikkinchidan,
nazoratning davomiyligi bilan. Bu sud nazoratining o’ziga xos xususiyatilarini,
uning chegarasi yoki faoliyat doirasini belgilaydi.
Sud nazoratining yana bir muhim xususiyati qonun bilan qat’iy belgilangan
va kafolatlangan ish yuritish tartibi, sud nazoratini amalga oshirish mexanizmining
mavjudligidir.
Jinoyat ishlari yurituvidagi sud nazoratida jinoyat protsessining prinsiplari
mu h im o’ rin tutadi. Masalan, sudyalarning mustaqilligi va faqat qonunga
buysunishi, tortishuvchilik prinsipi, qonuniylik, haqiqatni aniqlash hamda shaxs
huquqlari bilan bog’lik bo’lgan prinsiplar (JPK ni 17-18-moddalari) shular
jumlasidandir. Bo’lar haqiqiy holatga xolisona munosabat bildirish, inson huquq
va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilishga xizmat qiladi.
Dastlabki tergovdagi sud nazorati: a) ish faoliyatining xilma- xilligi; b)
protsess ishtirokchilarining turli-tumanligi bilan ham o’ziga xosdir. Masalan, ish
faoliyatining xilma-xilligi deganda tergov harakatlariga, protsessual majburlov
choralariga sanksiya berish, protsess ishtirokchilarining turli shikoyatlarini ko’rib
chiqib, buzilgan huquq va qonuniy manfaatlarini tiklash nazarda tutilmoqda. Bir
ishtirokchi noqonuniy ushlab turilganligi yoki qamoqqa olinganligi xususida
shikoyat qilsa, boshqa bir ishtirokchi fuqaroviy da’vogar deb tan olinmaganligi
ustidan norozilik bildirishi mumkin va hokazo.
Sudda ishlarni ko‘rishda inson huquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirish
va taraflarning tortishuvchanlik tamoyilini amalda ro‘yobga chiqarish maqsadida
jinoyat ishlari bo‘yicha sudlarda dastlabki eshituv instituti joriy etiladi. 2019 yilda
469 ta ish sudda bir necha oy ko‘rilgandan keyin dastlabki tergovdagi
kamchiliklarni bartaraf etish uchun prokurorga qaytarilgan. Endilikda ishni sudga
tayinlash jarayonida yetti kecha kunduz ichida sudya mazkur masalani hal etishi
mumkin bo‘ladi. Bundan tashqari, prokurorning sudda ish ko‘rilishi jarayonida
14

ishtirok etish tartibi ilg‘or xalqaro standartlarga moslashtirilmoqda. Jumladan
prokuror sud jarayonida ayblovdan voz kechgan taqdirda, reabilitatsiya asoslariga
ko‘ra jinoyat ishini tugatish, prokuror tomonidan taraflar murojaati mavjud bo‘lgan
holdagina suddan ishni o‘rganish uchun chaqirib olish, prokurorning fuqarolik va
iqtisodiy ishlarning ko‘rilishida o‘z tashabbusi bilan ishtirok etishini chegaralash
nazarda tutilmoqda 8
.
Ortiqcha sud bosqichlarini bekor qilish orqali sud tizimiga “bir sud – bir
instansiya” tamoyili joriy etildi. Xususan sud ishlarini nazorat tartibida ko‘rish
instituti tugatiladi. Bir sudda ishlarni ikki bosqichda (birinchi hamda apellatsiya
yoki kassatsiya) ko‘rish amaliyotiga barham berildi.
O‘zbekiston Respublikasining 2021 yil 12 yanvarda qabul qilingan 664-
sonli Qonuniga asosan sud jinoyat ishini apellatsiya tartibida ko‘rishda (viloyat
unga tenglashtirilgan sudlar) apellatsiya shikoyati, protesti vajlari bilan
chegaralanmasligi va ishni barcha mahkumlarga, shu jumladan apellatsiya
shikoyati bermagan shaxslarga yoki o‘ziga nisbatan shikoyat, protses berilmagan
mahkumlarga nisbatan ham to‘la hajmda tekshirishi, apellatsiya instansiyasi sudi
qaror qabul qilish chog‘ida birinchi instansiya sudi tomonidan tekshirilgan
dalillarni ham, apellatsiya instansiyasi sudiga taraflar tomonidan taqdim etilgan
yoki u tomonidan talab qilib olingan va tekshirib chiqilgan yangi dalillarni ham
e’tiborga olishi, apellatsiya instansiyasi sudi asoslar mavjud bo‘lganda mahkumni
o‘ta xavfli retsidivist deb topishi, unga jazoni ijro etish koloniyasining qattiqroq
tartibli turini belgilashi, jinoyat tufayli yetkazilgan zararning miqdorini
ko‘paytirishga haqliligi, shuningdek, ayblov hukmini bekor qilishi va oqlov
hukmini chiqarishi, ayblov hukmini bekor qilish va yangi ayblov hukmini
chiqarishi, oqlov hukmini bekor qilish va ayblov hukmini chiqarishi, hukmni bekor
qilish va jinoyat ishini tugatishi belgilandi 9
.
8
Mirzaev R. Amalga oshirilgan ishlar natijasida odil sudlov jarayonida inson huquqlarini himoya qilish darajasi yangi bosqichga
chiqdi // http://uza.uz/posts/214018
9
“Jinoyat ishlari bo‘yicha sud qarorlarini qayta ko‘rish instituti takomillashtirilishi munosabati bilan o‘zbekiston
respublikasining jinoyat-protsessual kodeksiga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida” O‘zR Qonuni
//https://lex.uz/docs/5213898?ONDATE=13.01.2021%2000
15

1.2. Jinoyat ishlari bo`yicha sud jarayonida apellatsiya va
kassatsiyaning o`rni
Apellatsiya (lotincha appellatio - shikoyat) sud amaliyotida yuqori sud
tomonidan qonuniy kuchga kirmagan sud hujjatlarini tekshirishning protsessual
qonun hujjatlarida belgilangan tartibidir. Qonunda nazarda to’tilgan hollarda u
qonuniy kuchga kirgan qarorlarga nisbatan ham amalga oshirilishi mumkin.
Zamonaviy protsessual huquq nazariyasida shikoyatning ikki turi ajratiladi:
to'liq va to'liqsiz.
To'liq apellatsiya shikoyati bilan ishni ko'rib chiqish ishni mohiyati
bo'yicha yangi sudda ko'rishdan iborat. Shu bilan birga, apellatsiya instantsiyasi
sudi nafaqat birinchi instantsiya sudining hal qiluv qarorlarining to‘g‘riligini
tekshiradi, balki ishni mohiyatan hal qiladi. Ushbu turdagi murojaat Fransiya,
Italiya, Angliya, Rossiyaning inqilobdan oldingi fuqarolik protsesslariga xosdir.
To'liq apellatsiyaning maqsadi sudning xatolarini bartaraf etish va taraflarning
harakatsizligini tuzatishdir. Ishning faktik tomoni apellatsiya instantsiyasida to'liq
ko'rib chiqilishi sababli taraflar cheklanmagan holda yangi dalillar taqdim etishga
haqli. Apellatsiya sudi yakunda ishni mazmunan hal qilishi kerak. Birinchi
instansiya sudining qonuniyligi va asosliligi ishda ishtirok etayotgan shaxslar
tomonidan shubha ostiga qo‘yilgan hal qiluv qarori bo‘lmasa, apellatsiya ishini
qo‘zg‘atish mumkin emas. Ushbu shubha shikoyat vajlarida, sud qarori ushbu
shaxslar tomonidan noto'g'ri deb topilgan asoslarda ifodalanadi. Shu munosabat
bilan ishda ishtirok etuvchi shaxslar sudning qonuniy kuchga kirmagan hal qiluv
qarorini tekshirishni iltimos qilib, yuqori turuvchi sudga murojaat qiladilar.
Apellatsiya sudi apellatsiya shikoyati asosida apellatsiya ishini qo‘zg‘atib, ishni
qayta ko‘rib chiqish yo‘li bilan tekshirish faoliyatini amalga oshiradi.
To'liq bo'lmagan shikoyat bilan isbotlash jarayoni birinchi instantsiya
sudida to'planadi. Apellatsiya sudi sud qarorini taraflar tomonidan birinchi
instantsiya sudiga taqdim etgan faktik materiallar asosida tekshirishi va mohiyati
bo‘yicha hal qiluv qarori chiqarishi shart. Apellatsiya sudiga yangi dalillarni
taqdim etish qabul qilinishi mumkin emas (qoida tariqasida) yoki qonunda
16

belgilangan ayrim (juda cheklangan) hollarda ruxsat etiladi. To'liq bo'lmagan
apellatsiya, masalan, Avstriya va Germaniyada fuqarolik protsessida mavjud. Ishni
apellatsiya instantsiyasi sudi tomonidan ikkilamchi ko'rib chiqish qonun qat'iy
belgilangan shartlar asosida, masalan, odil sudlovning noto'g'riligi sababli sudda
tekshirilmagan dalillarni qabul qilish va tekshirishga ruxsat bergan taqdirdagina
amalga oshirilishi mumkin. Bunday holda, ishni ikkinchi darajali ko'rib chiqish
apellatsiya sudi tomonidan to'liq hajmda emas, balki faqat yangi dalillarni
o'rganish nuqtai nazaridan amalga oshiriladi, bu esa ish uchun muhim bo'lgan
holatning mavjudligi yoki yo'qligini aniqlash imkonini beradi.
Apellatsiya dastlab Rimda imperator Avgust davrida paydo bo'lgan va
keyinchalik imperatorlar homiyligida tobora kuchayib bordi. Rimda apellatsiya
birinchi instantsiya qarorini yomonlashtiradigan ishlarni hal qilishda xatolar
bo'lishi mumkinligini ko'rsatgan mashhur Ulpian timsolidagi birinchi raqibiga ham
duch keldi. Rim huquqidan apellatsiya katolik cherkovi tomonidan olingan va
Rim-katolik jarayoni bilan birgalikda Germaniyaga olib kelingan va u y erda
sudyani sudyalik vazifalarini buzganlikda ayblash xususiyatiga ega bo'lgan milliy
nemis apellatsiya usulini chiqargan.
Nemis umumiy huquq nazariyasi fuqarolik ishlari uchun kamida uchta sud
instantsiyasini talab qiladi, haqiqatni aniqlash ikkita sud qarori zarurligini tan
oladi; ammo Germaniyaning Bavariya va Gannoverda birlashishidan oldin ham
uchinchi instantsiya bekor qilindi va frantso’zcha ikkita instansiya prinsipi joriy
etildi.
Germaniya imperiyasi e'lon qilinganidan ko'p o'tmay, fuqarolik sudlovi
to'g'risidagi umumgerman shtatining ikkita loyihasi ketma-ket ishlab chiqildi:
birinchisi - 1871 yilda Prussiya Adliya vazirligi tomonidan, ikkinchisi - 1872 yilda
maxsus komissiya tomonidan ishlab chiqilgan Imperator protsessual kodeksi.
Ularning ikkalasi ham kollegial sudlarning qarori ustidan shikoyat qilish
huquqini bekor qilishni taklif qilishdi, apellatsiya faqat jahon yurisdiktsiyasiga
tegishli ishlar uchun qoldiriladi.
17

Bu taklif adabiyotda qizg'in fikr almashuviga sabab bo'lib, nafaqat
amaliyotchilar, balki nazariyotchilarning ko'pchiligi ham alohida sudyalar
qarorlari, ham sudyalar hay'ati qarorlari ustidan shikoyat qilishdan voz kechish
tarafdori bo'ldi.
Aksariyat ekspertlarning ushbu fikrini hisobga olgan holda, 1874 yildagi
fuqarolik odil sudlovining butun imperatorlik statutining loyihasi birinchi ikkita
loyihaning taxminlaridan voz kechdi va qarorlar va kollegial sudlarga shikoyat
qilishga ruxsat berdi.
1875 yilda maxsus parlament qo'mitasida muhokama qilinayotganda,
deputat Bekker yana 1872 yilgi loyihaga qaytishni taklif qildi, ammo bu taklif bir
nechta a'zolar, shu jumladan Gneist tomonidan qo'llab-quvvatlangan bo'lsa ham,
o'n to'qqiztaga qarshi ko'pchilik ovoz bilan rad etildi.
Komissiya va parlament tomonidan tuzatilgan 1874 yil loyihasi 1877 yilda
tasdiqlangan. Yangi nizomga ko‘ra, birinchi instansiyaning har qanday qarori
ustidan shikoyat qilish huquqiga, da’volar narxi bilan cheklanmagan holda ruxsat
etiladi. 1895 yildagi Avstriyaning Fuqarolik protsessual kodeksi aynan shu
huquqni takrorladi. Frantsiyada murojaat XIII asr oxirigacha umuman ma'lum
emas edi. Uzoq vaqt davomida u sud janglari bilan almashtirildi, sudya qo'lida
xujjat bilan o'zi qabul qilgan qarorni himoya qildi.
Biroq, boshida apellatsiya sudya uchun haqoratli xususiyatga ega edi: u eng
yuqori sudga chaqirildi, u erda uning qarorini qo'llab-quvvatlashi, uning
to'g'riligini isbotlashi kerak edi. Asta-sekin sudyaning chaqiruvi bekor qilindi va
1667-sonli qaror allaqachon apellatsiya bo'yicha batafsilroq qoidalarni o'z ichiga
oladi, bu erda sudyaga emas, balki qarorga qarshi shikoyat.
Feodal tuzum bir ish bo'yicha bir nechta apellatsiya berish imkoniyatiga
yo'l qo'yishga yordam berdi, bu esa sudda qog'ozbozlikka olib keldi va apellatsiya
tartibining o'zi printsipidan norozilikni keltirib chiqardi.
F rans u z inqilob i davrida (ya’ni 1789 yildan keyin) keng yurisdiktsiyaga
ega bo'lgan ruhiy sudlardan tashqari, qirollik va kattalarga bo'lingan ko'plab
dunyoviy sudyalar mavjud edi. 1790 yil 31 martda milliy majlisda apellatsiyani
18

bekor qilish masalasi muhokama qilindi. Biroq apellatsiya arizasi saqlanib qoldi.
Apellatsiya shikoyati ham, apellatsiya sudlari ham saqlanib qoldi va bugungi
kungacha deyarli o'zgarishsiz qoldi. Angliyada apellatsiya hali ham noma'lum.
Jinoyat jarayoniga kelsak, G'arbiy Evropada Rim huquqining paydo bo'lishi
bilan apellatsiya u erda va bu jarayonda ayblov jarayoni mavjud bo'lgan vaqtgacha
saqlanib qolgan.
Asta-sekin, inkvizitorlik tamoyili jarayonga kiritilishi bilan, G'arbiy
Evropada murojaat yo'qoladi va 16-asrda u hamma joyda bekor qilindi, chunki u
faqat ishlarning to'g'ri yo'nalishini kechiktiradi. Ishlarning bir instantsiya
tomonidan hal qilinishi uch yuz yildan ortiq davom etdi va faqat 18-asrda
hukmlarning to'g'riligini kassatsiya tartibida tekshirish zarurligi to'g'risidagi g'oya
paydo bo'ldi va keyinchalik apellatsiyani qabul qilish imkoniyatini taxmin qildi.
jinoiy ishlar amalga oshirila boshlandi. Frantsiyada 1809 yilda qabul qilingan
qonunga ko'ra, bir qator hollarda shikoyat qilish mumkin edi.
Kassatsiya ish yuritish tarixini o'rganish uning shakllanishi va
rivojlanishining asosiy bosqichlarini aniqlash imkonini beradi. Sudning mustaqil
bosqichi sifatida kassatsiya ishlari birinchi marta Frantsiyada paydo bo'lgan.
Sud hujjatlari ustidan shikoyat qilishning kassatsiya usulini yaratish g'oyasi
Qirol Kengashining fuqarolik ishini mamlakatning istalgan sudidan, shu jumladan
parlamentdan qaytarib olish va uni mohiyatan ko'rib chiqish bo'yicha sud
amaliyotidan kelib chiqqan. Bu kuch ayniqsa 14-asr boshlarida Qirol Kengashi
tomonidan faol foydalanilgan. parlamentni davlat hokimiyatining saylangan organi
sifatida bo'ysundirish va fuqarolik nizolari va jinoyat ishlarini oxirgi instantsiyada
ko'rib chiqish orqali oliy sud organi maqomini ta'minlash maqsadida.
Bunday sharoitda Parlament va Qirol Kengashi o'rtasida vakolatlar va
funktsiyalar chegaralarini me'yoriy mustahkamlash zarurati dolzarb bo'lib qoldi, bu
sud qarorlari ustidan shikoyat qilishning murosa modelini yaratishga olib keldi,
bunda sud hokimiyati o'rtasida teng taqsimlanadi. davlatning oliy organlari
(Parlament va Qirol Kengashi) va natijada huquq va fakt masalalari bo yichaʻ
tekshirish sub yektlari ikki oliy sud organi o rtasida farqlash edi. Fransiya
ʼ ʻ
19

parlamentiga ishni (nizoni) mohiyati bo‘yicha ko‘rib chiqish va qayta ko‘rib
chiqish to‘g‘risidagi so‘rov (apellatsiya instantsiyasi), qirol kengashiga esa
apellatsiya qilingan sud qarorining qonuniyligini tekshirish vakolati berilgan
(kassatsiya tartibi).
Qirol Kengashining yangi ajratilgan sud himoyasi sub'ektining mustaqilligi
va o'ziga xosligi - sud qarorining qonuniyligini tekshirish - 15-16-asrlarda katta
yordam berdi. Frantsiya qirolidan kelib chiqadigan qonunlar hokimiyatini
mustahkamlash, bu esa, o'z navbatida, butun monarxiya tizimining
mustahkamlanishiga yordam berdi.
Xuddi shu davrda Fransiyaning protsessual qonunchiligida birinchi marta
1579 yildagi Blua ordinansiyasida sud qarorlari ustidan shikoyat qilishning
kassatsiya usuli qayd etilgan.
Farmonda, xususan, sud qarorlarini davlatning oliy suvereniteti – Fransiya
qirolidan kelib chiqadigan qonun normalariga muvofiqligini tekshirish institutini
yaratish zarurligi ko‘rsatilgan. Farmonning yana bir yangiligi shundaki, ushbu
bosqichda shaqllangan apellatsiyaning favqulodda usullarini kassatsiya va rad etish
usullariga bo'linishi (qaror dastlabki qarorni qabul qilgan sud tomonidan ko'rib
chiqiladi), ya'ni aslida birinchi qonunchilik tasnifi edi. Fuqarolik protsessi tarixida
apellatsiya usullarini o'rganish amalga oshirildi. Biroq, farmon taqdimotning
deklarativ xarakteriga ega bo'lib, kassatsiya shikoyatini qo'llashning o'ziga xos
tartibi va asoslari bo'yicha hech qanday qoidalarni o'z ichiga olmaydi.
16-asrda qirol Kengashi vakili bo'lgan kassatsiya sudi nizoni hal qilib, uni
mohiyatan ko'rib chiqmadi, chunki kassatsiya shikoyatining dalillari bilan
chegaralangan tekshirish predmeti faqat sud masalalari bo'lgan. Frans u z yoki
provinsiya parlamenti timsolida tegishli sud tomonidan sud nizolari va qarorlarini
hal qilishda protsessual huquq normalariga rioya etishi.
Kassatsiya (lot. cassatio - bekor qilish, buzish) - shikoyat qilish
shaqllaridan biri bo‘lib qonuniy kuchga kirmagan sud hukmi (hal qiluv qarori)
ustidan bo‘ladi. Kassatsiya instansiyasi, apellatsiya sudidan farqli ravishda,
shikoyat yoki protest doirasi bilan cheklanib qolmaydi, balki bunda ish unda
20

mavjud bo‘lgan va qo‘shimcha taqdim qilingan materiallarning to‘la hajmida
tekshirib chiqiladi. Mazkur instansiya hukm (hal qiluv qarori)ni o‘zgarishsiz
qoldirishi, bekor qilishi va ishni yangidan tergov qilishga yoki sud muhokamasiga
jo‘natishi yo bo‘lmasa hukmni bekor qilishi va sud ishi olib borishni to‘xtatishi
mumkin. O‘zbekiston Respublikasida kassatsiya tartibida ish yuritish va kassatsiya
shikoyati berish qonun qoidalari JPK 56-bobida va FPK 38-bobida belgilab
berilgan 10
.
XV-XVI asrlar davri. kassatsiya instantsiyasini shaqllantirish, kassatsiya
instansiyasining vakolatlari va rivojlanishining asosiy yo'nalishlarini belgilash
bosqichi sifatida tavsiflanishi mumkin, ular orasida kassatsiya instantsiyasi sudiga
quyi sudlarning sud qarorlarini faqat sud qarorlari doirasida tekshirish
yuklanganligini ta'kidlash kerak. kassatsiya shikoyatining vajlari, shuningdek quyi
sudlar tomonidan odil sudlovni amalga oshirishda protsessual huquq normalariga
rioya etilishi.
Kassatsiya ishini rivojlantirishning navbatdagi bosqichi 1667 yilda
Lyudovik XIV kodeksining nashr etilishi bo'lib, u kassatsiya shikoyatini
qo'llashning mavjud tartibiga hech qanday yangi qoidalar kiritmagan bo'lsa-da, har
qanday sud qarorini tasdiqladi. farmonlar, farmonlar va deklaratsiyalarga zid
bo'lgan Frantsiya qiroli ahamiyatsiz. Ya'ni, kassatsiya instantsiyasida sud qarorini
bekor qilish uchun asos bo'lib, ish ko'rilayotganda nafaqat quyi instansiya sudining
protsessual huquq normalarining buzilishi, balki moddiy huquq normalarining
noto'g'ri qo'llanilishi va talqin qilinishi ham bo'lgan.
Apellatsiyaning kassatsiya usulini qo'llash bo'yicha barcha tajribalarni
o'zida mujassam etgan eng birinchi kodlashtirilgan normativ akt 1738 yilda qabul
qilingan “Kassatsiya shikoyati to'g'risida”gi qaror bo'lib, uning ayrim qoidalari
1947 yilgacha qo'llanilgan. Shular bilan bog'liq holda, Farmon frantso’z huquq fani
tomonidan kassatsiya ishini qo'llashning barcha masalalarini to'liq, aniq va batafsil
hal qilgan birinchi fundamental akt sifatida ko'rib chiqiladi.
10
https://qomus.info/encyclopedia/cat-k/kassatsiya-uz/
21

Qarorda quyidagilar belgilandi: kassatsiya shikoyati berish muddati (olti
oy), bu muddat shikoyat qilingan sud qarori chiqarilgan kundan boshlab
hisoblanishi kerak edi; kassatsiya shikoyatining mazmuniga qo'yiladigan talablar;
nizoni ko'rib chiqishning protsessual tartibini buzish, vakolatlarning haddan
tashqari ko'tarilishi, sud qarorining qirollik farmoyishlariga mos kelmasligi, sud
qarorlarining adolatsizligi kabilarni o'z ichiga olgan sud qarorini kassatsiya
tartibida tekshirish uchun asoslar.
1790-yil 27-noyabrda Fransiyada Kassatsiya tribunali to g risidagi dekretʻ ʻ
qabul qilindi, unga ko ra Fransiya kassatsiya tribunali tashkil etildi va kassatsiya
ʻ
shikoyati usuli bevosita favqulodda deb ataldi. Farmonga ko ra, Kassatsiya
ʻ
tribunali mustaqil bo lmagan va parlament nazorati ostida bo lgan, unga ko ra
ʻ ʻ ʻ
tuzilgan va o z faoliyati to g risida hisobot bergan.
ʻ ʻ ʻ
Kassatsiya sudi bu davrda hali qonunlarni sharhlash huquqiga ega emas edi
va shuning uchun tegishli yozma so'rovlar bilan Frantsiya parlamentiga murojaat
qilish kerak edi. Bunday tashkil etishning maqsadi amaldagi qonunchilikni talqin
qilish jarayonida Kassatsiya sudining har qanday ishtirokini istisno qilish edi.
Darhaqiqat, kassatsiya sudiga nafaqat protsessual va moddiy huquq normalarida,
balki ularni rasmiy talqin qilish aktlarida ham ifodalangan qonun chiqaruvchining
irodasini ijro etuvchi roli yuklangan.
Kassatsiya sudi 1800 yilda odil sudlovni amalga oshirish va qonunni talqin
qilishda to'liq mustaqillikka erishdi va 1806 yilda Frantsiyaning Fuqarolik
protsessual kodeksining qabul qilinishi va sudning nomining o'zgartirilishi bilan
kassatsiya ishini yuritish tartibining yakuniy me'yoriy mustahkamlanishi kuzatildi.
Shunday qilib, XVII-XIX asrlar kassatsiya instantsiyasining eng jadal
rivojlanishi va shaqllanishi davri sifatida tavsiflanishi mumkin.
Frantsiya kassatsiya sudi hozirgi vaqtda ishlarni ko'rib chiqayotganda,
nafaqat huquq masalalarini, balki motivlar masalalarini ham nazorat qiladi,
motivatsiyani minimal nazorat qiladi, ularsiz huquqiy motivlarni nazorat qilish
samarasiz va asosan xayoliy bo'ladi.
22

Ushbu davrda kassatsiya instantsiyasi, birinchidan, sud qarorini nafaqat
protsessual va moddiy huquq normalariga muvofiqligini, balki uning eng kam
asosliligini, ya'ni qabul qilingan sud qarorining asosliligini tekshirish huquqini
oldi. qaror; ikkinchidan, kassatsiya instansiyasiga sud hal qiluv qarorini bekor
qilib, ishni yangidan sud muhokamasiga yubormasdan, nizoning mohiyati bo‘yicha
yangi sud qarori chiqarish yo‘li bilan nizoni tugatish, agar sud tomonidan
aniqlangan va baholangan faktlar bo‘lsa, huquq berildi. nizoni mohiyatan ko'rib
chiqqan quyi sudlar kassatsiya instantsiyasiga tegishli huquqiy tartibga solishni
qo'llashga ruxsat beradi.
Germaniyada frantso’z kassatsiya protsessasiga asoslangan qayta ko'rib
chiqish jarayonining rivojlanishi va shaqllanishi tarixini ko'rib chiqsak, shuni
ta'kidlash kerakki, sud amaliyotining birligini ta'minlaydigan bunday institutni
yaratish g'oyasi sud amaliyoti uchun mutlaqo yangilik emas edi. Germaniya sud
tizimi.
19-asrda yaratilgan frantso’z kassatsiyasidan ko'ra radikalroq bo'lgan sud
qarorlarini tekshirish instituti qayta ko'rib chiqish deb nomlangan. Germaniyadagi
audit, Frantsiyadagi kassatsiya jarayonlari nafaqat qonunlarni qo'llash va qonunni
talqin qilish birligining, balki, birinchi navbatda, davlat yaxlitligining kafolati
sifatida qaraldi.
Germaniyada apellatsiya tizimi "franso’z modeliga ko'ra o'zgartirildi, farqi
shundaki, uchinchi instantsiya kassatsiya emas, balki qayta ko'rib chiqish
xarakteriga ega edi.
Germaniyaning Jinoyat protsessual kodeksiga eng muhim o'zgartirishlar
2002 yil 1 yanvarda kuchga kirgan 2001 yil 27 iyuldagi Jinoyat protsessual islohoti
to'g'risidagi qonun qabul qilinganidan keyin amalga oshirildi.
Qonunda audit instantsiyasi sudi, Germaniyada esa Germaniya Federal sudi
uchun ustuvor vazifa sud amaliyotining bir xilligini ta'minlashdan iborat ekanligini
belgilaydi.
20-asrda kassatsiya institutida sodir bo'lgan o'zgarishlar nazorat
instantsiyalarining funktsiyalarini belgilash, ishni ko'rib chiqishning barcha
23

bosqichlarida sud himoyasining mavjudligini ta'minlash zarurati bilan bog'liq edi,
qonunlarni talqin qilish va qo'llashda bir xillikni ta'minlash, boshqaruv odil sudlovi
(huquqshunoslik), bu esa pirovard natijada sud jarayonidagi aniq shaxslarning
emas, balki davlatning o'zining ommaviy-huquqiy manfaatlarini himoya qilishni
ta'minladi.
24

1.3. Himoyachi tomonidan sudning hukmi ustidan apellatsiya va
kassatsiya instansiyalariga shikoyat keltirilishi
Inson huquq va erkinliklarini himoya qilishga qaratilgan institutlar orasida
advokatura alohida va muhim o‘rin egallaydi. Shu sababli mamlakatimizda sud-
huquq sohasida olib borilayotgan islohotlar jarayonida fuqarolik jamiyatining
muhim institutlaridan biri bo‘lgan advokatura tizimini isloh qilish hamda uning
jamiyatdagi mavqeini oshirishga keng e’tibor qaratilmoqda.
Sohani rivojlantirish va takomillashtirishning huquqiy asosi sifatida 1996
yilda «Advokatura to‘g‘risida», 1998 yilda «Advokatlik faoliyatining kafolatlari va
advokatlarning ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida»gi Qonunlar qabul qilinib, unda
advokatlik faoliyatining muhim jihatlari, advokatlarning kasbiy daxlsizligi va
kafolatlarini ta’minlashga qaratilgan muhim normalar belgilandi. Qonunda
belgilangan ushbu normalar advokatura institutining mustaqilligini ma’lum
darajada ta’minlaydi hamda advokatlarga kasbiy vazifalarini amalga oshirishda
kengroq imkoniyatlar yaratdi.
Apellatsiya sudlarining joriy etilishi esa jinoyat protsessida hukmlarni
qonuniyligi, asoslantirilganligi va adolatliligini tekshirish bosqichida muhim
o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Shunga muvofiq ravishda JPKning 76, 409, 473, 478,
479, 480, 481, 482, 483,484, 490, 491, 493, 494, 495, 496, 497-moddalariga
o‘zgartirishlar kiritildi hamda JPK 55-bob bilan to‘ldirildi.
Sudning qonuniy kuchga kirmagan hukmlari va sud muhokamasi chog‘ida
chiqarilgan ajrimlari yuzasidan apellatsiya shikoyati kiritilishi mumkin .
Qonunchilikda apellatsiya tartibida shikoyat keltiruvchilar ro‘yxatida
himoyachi ham ko‘rsatilgan (JPK ning 497 - 2-moddasi). Himoyachi birinchi
instansiya sudida ishtirok etgan bo‘lsa, sudlanuvchi bilan apellatsiya instansiyasida
ishtirok etish to‘g‘risida bitim tuzilishi-tuzilmasligidan qat’i nazar apellatsiya
shikoyati berish huquqiga ega. Agar u birinchi instansiya sudida qatnashmagan
bo‘lsa, o‘z nomidan (himoyachi shaxs nomidan emas), apellatsiya shikoyati yozib,
unga orderni ilova qilib topshiradi.
25

Himoyachi protsessning mustaqil ishtirokchisi, apellatsiya bosqichida esa
apellatsiya tartibida shikoyat berishning mustaqil sub’ekti hisoblanadi. Uning
hukm ustidan shikoyat berish huquqini cheklovchi hech qanday asos mavjud emas.
Himoyachi o‘z vaqtida shikoyat qilishdagi pozitsiyasini mahkumga ma’lum qilishi
lozim.
Amaliyotda ba’zan shunday holat ham uchrab qolishi mumkin. Maxkum
birinchi instansiya sudining hukmi ustidan advokatga apelyatsiya shikoyati
berishni so‘raydi. Lekin, advokat shikoyat berish uchun hukmning qonuniyligi va
asosliligiga hech qanday shubha topa olmaydi. Shunda advokat shikoyat berishni
rad etishi lozimmi, degan o‘rinli savol tug‘iladi. -Himoyachi - advokatning
shikoyat tuzish va sudga berish huquqi uni o‘z nomidan berish majburiyatini
anglat-maydi. Agar himoyachi hukm ustidan shikoyat berishni lozim topmasa, bu
to‘g‘rida maxkumga ma’lum qiladi va unga mazkur harakatning samarasizligini
tushuntiradi. Agar maxkum shunda ham shikoyat berishni talab qilsa, advokat
maxkumga bo‘ysunishga majbur. Bunda advokat shikoyatni o‘z nomidan emas,
balki maxkum nomidan tuzadi va unda maxkumning qarashlari, vajlarini (o‘zi
qo‘shilmasa ham) bayon etadi .
Advokat har doim amaldagi qonun va o‘zining ichki ishonchi asosida
harakat qilishi lozim. Qonun himoyachining apellatsiya tartibida shikoyat berish
huquqini belgilaydi, ammo muayyan hollarda sud hukmi ustidan himoyachi
apellatsiya shikoyati berish majburiyatiga egami, degan savol tug‘iladi. Agar
himoyachi hukmning noqonuniy va asoslanmaganligini, o‘z himoyasi ostidagi
maxkumning huquq va qonuniy manfaatlarini buzgan holda chiqarilgan deb
hisoblasa, himoyachining hukm ustidan shikoyat berishi nafaqat uning huquqini,
balki majburiyatini ham tashkil qiladi. Himoyasi ostidagi shaxsning manfaatlarini
ko‘zlab sud xatolarini to‘g‘rilashga ko’maklashish - advokatning kasbiy burchi
hisoblanadi. Bunday hollarda hukm ustidan apellatsiya shikoyati bermaslik
maxkumni himoyasiz qoldirish bilan barobardir.
26

Hukm ustidan himoyachining apellatsiya shikoyati berishi maxkumning
ham xuddi shunday shikoyat berishini rad etmaydi, aksincha, ularning har biri
hukm ustidan mustaqil shikoyat berish huquqiga ega.
Qonunda himoyachining apellatsiya shikoyatiga nisbatan maxkumning,
maxkumning apellatsiya shikoyatiga nisbatan himoyachining e’tiroz bildirishi
mumkinligi nazarda tutilmagan. Ishda himoyachining ishtiroki sudlanuvchining
erkiga bog‘liq bo‘lib, u xohlagan vaqtda himoyachidan voz kecha oladi (JPK ning
52-moddasi). Demak, u apellatsiya va kassatsiya shikoyati keltirish paytida ham
himoyachidan voz kechishi mumkin.
Himoyachi esa maxkumning shikoyatiga nisbatan e’tirozi bo‘lgan taqdirda,
o‘z nomidan bergan shikoyatida fikrlari, vajlarini bayon etishi mumkin.
Xullas, maxkum, uning himoyachisi hukm ustidan to‘liq hajmda shikoyat
berish huquqiga ega. Maxkumning sud hukmi ustidan shikoyat berish huquqi hech
qanday cheklovlarga ega emas. U hukmning barcha qismlari yuzasidan va har
qanday asos bo‘yicha shikoyat berishga haqli .
Jinoyat protsessining mustaqil bosqichlaridan biri - sudning qonuniy
kuchga kirgan hukmlari kassatsiya tartibida ko‘rib chiqilishidir. Qonuniy kuchga
kirgan sud hukmi, ajrimining kassatsiya tartibida ko‘rib chiqilishi birinchi
instansiya sudi tomonidan yo‘l qo‘yilgan xatolarni bartaraf etishga imkon beradi.
Maxkumning apellatsiya va kassatsiya tartibida shikoyat keltirishni
xohlamasligi uning himoyachidan ham voz kechganligini anglatadi. Shuning
uchun - himoyachi to‘liq protsessual mustaqil bo‘lib, maxkumning erkidan qat’i
nazar - shikoyat keltirishga haqli degan fikrlar bilan, ayniqsa oqlov hukmi
chiqarilgan hollarda kelishib bo‘lmaydi. Shuning uchun himoyachi har qanday
holatda kassatsiya shikoyati berish masalasini maxkum bilan kelishib hal qilishi
lozim.
Himoyachi o‘z tashabbusi bilan apellatsiya yoki kassatsiya shikoyati bersa
va sudlanuvchi ushbu shikoyatlarni chaqirib olsa, bu uning ham shikoyat qilishdan,
ham himoyachidan voz kechganligini bildiradi. Chaqirib olingan shikoyatni
apellatsiya va kassatsiya sudlari ko‘rib chiqishga haqli emas. Lekin sudlanuvchi
27

voyaga yetmagan bo‘lsa, jismoniy, ruhiy kamchiligi bo‘lsa, uning apellatsiya va
kassatsiya tartibida shikoyat keltirishdan voz kechishi himoyachi uchun majburiy
xarakterga ega bo‘lmaydi.
Apellatsiya tartibida shikoyat keltirish muddati JPKning 497-4 moddasida
ko‘rsatilgan bo‘lib, birinchi instansiya sudining hukmi ustidan shikoyat va
protestlar hukm e’lon kundan e’tiboran o‘n sutka ichida, maxkum, oqlangan shaxs,
jabrlanuvchi tomonidan esa, unga hukm nusxasi topshirilgan kundan e’tiboran o‘n
sutka ichida berilishi mumkin.
Shikoyatlarni sud tomonidan tekshirish uchun quyidagi asoslardan biri
mavjud bo‘lishi kerak:
1) shaxsning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklari cheklanishi;
2) protsessual qaror va ajrimlarning jinoyat-protsessual munosabatlar
doirasidan tashqarida shaxs huquq va erkinliklariga ta’sir etishi;
3) sud hukm chiqarishida hal qiladigan masalalari bilan prosessual qaror va
ajrimlarning qonuniyligi va asoslanganligi o‘rtasida uzviy bog‘lanish yo‘qligi .
Sudlangan (oqlangan) shaxs hukm yoki ajrimni to‘laligicha yoki o‘ziga
tegishli qismi bo‘yicha kassatsiya shikoyati berishi mumkin. Hukmning shikoyat
yoki protest keltirish mumkin bo‘lmagan qismi mavjud emas. Hukmning faqatgina
xulosa qismi, ya’ni jinoyat malakalangan va jazo tayinlangan qismi ustidan
shikoyat bildirish mumkin, degan fikrlar noto‘g‘ridir. Uning kirish qismi, asosiy
qismi ustidan ham shikoyat va protestlar keltiriladi. Oqlangan shaxs, olimlarning
fikriga ko‘ra, masalan, jinoyat holatini ko‘rsatuvchi dalillar yetishmasligi uchun
oqlanganini, jinoyatni sodir etmaganlik sharti bilan almashtirishga haqli emas.
Oqlangan shaxs shikoyatida kassatsiya sudi oldiga qilmishini gumon ostiga
oluvchi va o‘zini kamsituvchi ko‘rsatmalarni olib tashlash masalasini qo‘yishi
mumkin. Shu bilan birgalikda, u hukmda qayd etilmagan, ishning o‘zi uchun
ahamiyatli deb hisoblagan holatlarni, agar bu holatlar uni reabilitatsiya qilinishiga
ko’maklashadigan bo‘lsa, kiritishni talab qilishi mumkin. U sudning oxirgi oqlov
qarori ustidan shikoyat keltirmay, faqat oqlash sabablari ustidan shikoyat beradi .
28

Himoyachi kassatsiya shikoyatining tuzilishi va mazmuniga ham e’tibor
qaratishi lozim. Agar shikoyat maxkum, oqlangan shaxs, jabrlanuvchi tomonidan
berilsa, odatda, ularning yetarli yuridik bilimga ega bo’lmaganliklari sababli, bu
shikoyatlar yuridik asoslanmagan tartibda tuzilgan bo’lishi mumkin. Ular
hukmning qaysidir qismini qayta tekshirishni iltimos qilishlari mumkin. Lekin bu
shikoyatlar, garchi ular kassatsiya sudining ishini og’irlashtirsa ham, belgilangan
tartibda qabul qilinishi va ko’rib chiqilishi lozim. Kassatsiya shikoyatlari advokat
tomonidan berilganda, unga qat’iy talablar qo’yiladi. Ular o’zlarining kasbiy
majburiyatidan kelib chiqqan holda kassatsiya shikoyatini ishning faktik
holatlaridan kelib chiqqan holda yuridik tomondan asoslab berishlari kerak.
Ba’zi hollarda jabrlanuvchining shikoyatlarida hukmni bekor qilish asoslari
to’g’risidagi iltimos aniq ko’rsatilmaydi. Buning natijasida kassatsiya instansiyasi
sud hukmini bekor qila olmaydi, chunki u shikoyatda keltirilgan asoslarga
tayanishi lozim. Bunday hollarda jabrlanuvchiga hukmni bekor qilish yoki
o’zgartirish uchun kassatsiya shikoyati qanday tuzilishi lozimligi tushuntirilishi
kerak.
Kassatsiya shikoyatlari JPKning 499-moddasiga ko’ra hukm chiqargan sud
orqali beriladi. Sud maxkum yoki oqlangan shaxs tomonidan berilgan shikoyatlar
to’g’risida, agar bu hujjat ularning manfaatlariga taalluqli bo’lsa, prosess
ishtirokchilarini ogohlantirishi lozim. Kassatsiya muddatining tamom bo’lish
paytigacha jinoyat ishini hyech bir tomon talab qilib olishi mumkin emas.
Jinoyat ishi keltirilgan shikoyatlarni prosessning boshqa ishtirokchilari
o’rganib, o’z e’tiroznomalarini topshirishlari uchun hukm chiqargan sudda
saqlanadi. Taqdim etilgan e’tiroznomalar birinchi instansiya sudi tomonidan ishga
ilova qilinadi va kassatsiya instansiyasiga yuboriladi. Sudlangan va oqlangan
shaxsga nisbatan, ular agar iltimos bilan murojaat qilsalar, shikoyat yoki
protestning nusxasi topshiriladi. Shikoyat yoki protest prosessda ishtirok etuvchi
boshqa shaxslarning manfaatlariga tegishli bo’lgan hollarda ularning iltimosi bor-
yo’qligiga qaramay, ularga kassatsiya shikoyati yoki protestning nusxasi
yuboriladi. O’zbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenum qarorlarida
29

ta’kidlaganidek, quyi instansiya sudi sudlanganlar, oqlanganlar va ularning
himoyachilari tomonidan keltirilgan shikoyatlar to’g’risida tegishli prosess
qatnashchilarini ogoh qilishi va shu bilan ularni sudning hukmidan keyin prosess
ishtirokchilari tomonidan topshirilgan protest, shikoyatlar va boshqa hujjatlar bilan
tanishib chiqish imkoniyatini yaratib berishi kerak.
Bu talablarga rioya qilinmagan hollarda kassatsiya instansiyasi sudi qonun
normalarining buzilishini bartaraf qilishi kerak. Kassatsiya muddatining o’tashi
bilanoq birinchi instansiya sudi ishni yuqori sudga yuboradi va kassatsiya
instansiyasida ishni ko’rish kunini belgilaydi.
Sud, ishni kassatsiya tartibida ko’rishda, Jinoyat-prosessual kodeksining
482-moddasi talablariga ko’ra, shikoyat yoki protestda bayon etilgan vajlar bilan
chegaralanmasdan, ishni barcha maxkum (oqlangan shaxs)larga, shu jumladan,
shikoyat bermagan hamda ustidan shikoyat yoki protest bildirilmaganlarga
nisbatan ham to’la hajmda tekshirishga majbur. Bunda quyi bosqich sudi
tomonidan yo’l qo’yilgan moddiy va prosessual qonun buzilishlari, bu haqda
shikoyat yoki protestda ko’rsatilgan-ko’rsatilmaganidan qat’i nazar, bartaraf
qilinishi shart.
Kassatsiya shikoyati va kassatsiya protesti bevosita yuqori instansiya
sudiga topshirilishi mumkin va u o‘z navbatida hukm chiqargan sudga ushbu
hujjatlarni yuboradi. Kassatsiya instansiyasida ishni muhokama qilishdan avval
prokuror va protsess qatnashchilari qo‘shimcha shikoyat va qo‘shimcha protest
keltirishlari mumkin. Bu hujjatlar ham yuqori instansiya sudida ko‘riladi. Yuqori
instansiya sudlari, quyi sudlar tomonidan ishlarni kassatsiya tartibida ko‘rishga
rasmiylashtirishda Jinoyat-protsessual kodeksining 473-moddasining 4-qismi, 479,
497-2, 497-6, 497-9, 498-moddalarida qayd etilgan quyidagi talablarning
bajarilganligini tekshirishlari shart:
taraflarga hukmning mazmuni, hukm ustidan ularning istagi bo‘yicha
kassatsiya tartibida shikoyat berish muddati va tartibining tushuntirilganligini;
tushgan shikoyat yoki protest kimning manfaatlariga taalluqli bo‘lsa, ularga
bu haqda ma’lum qilinganligini;
30

sud qarorlarining nusxalari sudlangan maxkumga, jabrlanuvchiga,
oqlangan shaxsga topshirilganligini;
ular va boshqa manfaatdor shaxslar shikoyat yoki protest bilan, shu
jumladan, qo‘shimcha taqdim etilgan hujjatlar bilan tanishganligini va o‘z
e’tirozlarini bildirganligini;
kassatsiya shikoyati bergan shaxs, shuningdek, berilgan shikoyat yoki
protest kimning manfaatlariga taalluqli bo‘lsa, ana shu jarayon ishtirokchilari
ishning ko‘rilish vaqti va joyi haqida tegishli tartibda xabardor qilinganliklarini;
sudlangan (maxkum), oqlangan shaxs, ularning himoyachilari va qonuniy
vakillari, jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fuqaroviy javobgar hamda ularning
vakillari ishning yuqori instansiya sudida ko‘rilishida ishtirok etishlari mumkinligi
to‘g‘risidagi qonun talablarining bajarilganligini va boshqalar.
Jinoyat-protsessual qonunchiligida nazarda to’tilgan himoyalanish huquqi
protsess ishtirokchilarining barchasiga nisbatan ish yuritishning har qanday
bosqichida ham ta’minlanishi shartligidan hamda sudda jinoyat ishlarining oshkora
ko‘rilishi, taraflarning o‘zaro tortishuvi va boshqa tamoyillarning mavjudligidan
kelib chiqib, protsess ishtirokchilari jinoyat ishi yuzasidan berilgan shikoyat,
bildirilgan protest va to‘plangan har qanday qo‘shimcha hujjat bilan tanishishga,
o‘z e’tirozlarini bildirishga haqlidirlar. Ammo, ularga bunday majburiyatlarni
yuklash qonunga ziddir.
Himoyachining apellatsiya va kassatsiya instansiyasidagi ishtiroki
maxkumning bu bosqichda himoya huquqi bilan ta’minlashning muhim vositasidir.
Himoyachi ish apellatsiya va kassatsiya instansiyasida ko‘rilayotgan
vaqtida uzrli sabablarga ko‘ra ishtirok eta olmasa, ishni ko‘rishni boshqa kunga
qoldirishni so‘rab iltimosnoma keltiradi va uning iltimosi qanoatlantirilishi lozim.
Himoyachining ishtirokisiz ishni ko‘rish jinoyat protsessual qonunchiligiga ziddir.
Apellatsiya va kassatsiya shikoyati mustaqil protsessual hujjat, unda advokatning
so‘zga chiqishi esa mustaqil protsessual harakat bo‘lib, himoya vositalaridan biri
hisoblanadi.
31

II BOB. JINOYAT ISHLARINI APELLATSIYA VA KASSATSIYA
TARTIBIDA KO’RISHDA HIMOYACHINING ROLI
2.1. Jinoyat ishlari bo’yicha sudlarda himoyachining roli va vazifalari
Oliy yuridik ma’lumotga ega bo‘lgan va belgilangan tartibda advokatlik
faoliyati bilan shug‘ullanish huquqini beruvchi litsenziyani olgan O‘zbekiston
Respublikasining fuqarosi O‘zbekiston Respublikasida advokat bo‘lishi mumkin.
Advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish huquqini beruvchi litsenziyani olish uchun
shaxs malaka imtihonini topshirishi shart. Ushbu litsenziya Qoraqalpog‘iston
Respublikasi Adliya vazirligi, viloyatlar, Toshkent shahar hokimliklari adliya
boshqarmalari tomonidan tegishli malaka komissiyalarining qarorlariga asosan
beriladi. Qonunning ushbu normalari aks etgan 3-moddaning eng diqqatga sazovor
jihatlaridan yana biri shuki, unda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz yoki
muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxslar, shuningdek, sudlangani bekor
qilinmagan yoki olib tashlanmagan shaxslarning advokatlik faoliyati bilan
shug‘ullanishiga yo‘l qo‘yilmasligi belgilab qo‘yilgan. Shu o‘rinda, rivojlangan
demokratik davlatlarning advokatura to‘g‘risidagi qonunlarining advokatlikka
qo‘yiladigan talablari belgilangan normalarini o‘rganishdan kelib chiqib va
advokatlarning xulq-atvoriga nisbatan qo‘yiladigan talablarni yanada
qat’iylashtirish m a q s a di d a u sh b u m o d d a g a ― q a d r - q i mm a t v a a x l o q q a to‘g‘ri
kelmaydigan xatti-harakatlarni sodir etgan, huquqbuzarlik sodir etish tufayli
vakolatlaridan mahrum qilingan, vazifasidan chetlatilgan shaxslarga advokatlik
faoliyati bilan shug‘ullanishga yo‘l qo‘yilmaydi
‖ degan normani kiritish lozim deb
hisoblaymiz.
Advokatura o‘z faoliyatini qonun ustuvorligi, mustaqillik va boshqa
demokratik prinsiplar asosida amalga oshirishi qonun hujjatlarida ta’kidlangan
bo‘lib, Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi
to‘g‘risidagi qonunning 2-moddasida advokatlik faoliyatining asosiy prinsiplari
sifatida advokatning mustaqilligi, kasb etikasiga hamda advokatlik siri va
32

qasamyodiga qat’iy rioya etish, qonun hujjatlarida man qilinmagan usullar va
vositalarni qo‘llash kabilar ko‘rsatilgan 11
.
Advokatning mustaqilligini ko‘rsatuvchi belgilardan biri qonunchilikda
advokatlik faoliyatini amalga oshirish uchun ijozat berish, bu faoliyatni to‘xtatib
turish va tugatish asoslari o‘z aksini aniq topganligidadir. Mazkur qonunda
belgilangan asoslardan tashqari hollarda advokatning kasbiy faoliyatini cheklashga
yo‘l qo‘yilmaydi. Advokat o‘z kasbiy vazifalarini bajarish maqsadida advokatlik
faoliyatining tashkiliy shaqllarida mehnat qilishi mumkin, lekin u mijoz tomonidan
o‘ziga yuklatilgan topshiriqlarni bajarish yo‘lida, mijoz bilan huquqiy pozitsiyani
tanlashda, himoya usullarini qo‘llashda, ma’lumotlar yig‘ishda va maslahatlar
berishda mustaqil bo‘lib, ma’muriyatning mijoz manfaatlariga zid bo‘lgan
ko‘rsatma yoki farmoyishlarini bajarmasligi shart. Gap shundaki, advokat o‘zi
ishlaydigan firma yoki hay’atda faqat tashkiliy jihatdangina mehnat qonunlariga
muvofiq bo‘ysunadi va mazkur rahbariy organlarning uning kasbiy faoliyatiga
g‘ayriqonuniy tarzda aralashuviga yo‘l qo‘yilmaydi.
Advokatning mustaqilligini ta’minlashga qaratilgan shartlardan biri uning
daxlsizligidir. Advokatning daxlsizligi Advokatlik faoliyatining kafolatlari va
advokatlarning ijtimoiy himoyasi to‘g‘risidagi qonunning 6-moddasida o‘z
ifodasini topgan. Ushbu qonunga asosan, advokatga nisbatan jinoyat ishi faqat
O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpog‘iston Respublikasi
prokurori, Toshkent shahar prokurori va ularga tenglashtirilgan prokurorlar
tomonidangina qo‘zg‘atilishi mumkin. Qonunda mazkur holatning belgilab
berilishi advokat o‘z kasbiy vazifalarini bajarayotgan vaqtda surishtiruvchi,
tergovchi, prokuror va sudyalar tomonidan unga nisbatan tazyiq o‘tkazilishi
mumkin bo‘lgan holatlarning oldini oladi va advokat tomonidan mijozning
manfaatlarini qonuniy vosita-usullar bilan dadil himoya qilinishini ta’minlaydi.
Bundan tashqari, advokatning daxlsizligi uning uy-joyiga, xizmat xonasiga,
foydalanishdagi transport va aloqa vositalariga, uning xat-xabarlariga, unga
tegishli ashyolar va hujjatlarga ham taalluqli bo‘lib, uni buzishga faqat jiddiy
11
“O‘zbekistonning yangi qonunlari” to‘plami. 21-son. Toshkent, “Adolat”, 1999 yil.
33

asoslar mavjud bo‘lgan hollarda va faqat yuqorida ko‘rsatilgan vakolatli
shaxslarning ruxsati bilan yo‘l qo‘yilishi mumkin. Advokatning daxlsizligini
ta’minlashga qaratilgan mazkur qonun normalari advokatning mustaqilligini
kafolatlaydi, binobarin, advokat o‘z mehnat faoliyatini amalga oshirish jarayonida
yuridik va jismoniy shaxslarga malakali yordam ko‘rsatish uchun erkin harakat
qilish imkoniyatini yaratadi.
Shuningdek, advokat o‘z zimmasiga olgan topshiriqni bajarar ekan, u
himoya qilayotgan shaxs qaysi turkumdagi, ya’ni davlatga qarshi og‘ir jinoyat
sodir etganmi yoki shaxslarga qarshi dahshatli, mudhish usullar bilan o‘ta og‘ir
jinoyat sodir etganmi, bundan qat’i nazar, uning manfaatlarini qonuniy usullar
bilan, vijdonan himoya qilishi shart. Zero, himoya qilish advokatning kasbiy
burchidir, shu munosabat bilan advokatni jinoiy, moddiy va boshqa javobgarlikka
tortish yoki unga shunday yo‘sindagi javobgarlikka tortish bilan tahdid qilish
mumkin emas.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 116-moddasida barcha
fuqarolarning himoya huquqi bilan ta’minlanishi ko‘rsatilgan. Hech kim, hech
qachon onasidan jinoyatchi bo‘lib tug‘ilmaydi, balki jamiyatimiz a’zolarining
ba’zilari mikro va makro muhit ta’siri ostida shaqllanib, jamiyatning u yoki bu
salbiy jarayonlarining mahsuli sifatida gavdalanib, davlat tomonidan belgilangan
qonunlarni u yoki bu darajada buzganligi tufayli jinoyat sodir etgan deb topiladi,
lekin bunday shaxslar qanday jinoyat sodir qilishlaridan qat’iy nazar, ularning
huquqiy manfaatlarini davlat tomonidan himoya qilish kafolatlanadi.
Fuqarolarning mazkur qonuniy huquq va manfaatlarini himoya qilish esa
advokatura tizimida faoliyat ko‘rsatayotgan professional himoyachilar zimmasiga
yuklatilgan.
Advokat o‘z mijozini himoya qilishga kirishishdan oldin u bilan kelishgan
holda himoya pozitsiyasini belgilab oladi. Mazkur huquqiy nuqtai nazar davlat
organlari yoki mansabdor shaxslarning manfaatlariga qanchalik zid bo‘lmasin,
advokat o‘z himoyasidagi shaxsning dastlabki tergovdagi yoki suddagi nuqtai
nazarini quvvatlashi shart.
34

Advokatning mustaqilligini ta’minlovchi choralardan yana biri advokatlik
sirini oshkor etishni talab qilishning man etilishidir.
Himoyachi o‘z kasbiy faoliyatini bajarish paytida himoyasi ostidagi
shaxsning yoki uni vakil qilib yollagan mijozning ichki sirlaridan, ya’ni jinoyat
yoki ma’muriy ishga uning daxlsizlik darajasi, shuningdek, oilaviy, mulkiy
nizolarda begona shaxslar bilishi lozim bo‘lmagan holatlar, xo‘jalik va tadbirkorlik
ishlarida esa xo‘jalik yurituvchi sub’ektning tijorat sirlaridan voqif bo‘lishiga
to‘g‘ri keladi. Ba’zi bir mansabdor shaxslar yoki fuqarolar o‘z manfaatlari yo‘lida
advokatga xizmat vazifasini bajarishi munosabati bilan ma’lum bo‘lib qolgan
sirlarni bilib olishga harakat qilish hollari hayotda uchrab qolishi mumkin.
Yuqorida qayd etilgan qonunning 7-moddasi mana shunday holatlarni bartaraf
etishni nazarda tutadi. Shunga ko‘ra advokatdan va uning yordamchisidan
advokatlik predmeti hisoblangan holatlar to‘g‘risida biron-bir tushuntirish yoki
ko‘rsatuv berishni, shuningdek, ular haqida tezkor qidiruv faoliyatida, jinoyat
ishlari, ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi ishlar va boshqa ishlarni
yuritishda foydalanish uchun biron-bir material taqdim etishni talab qilish qat’iy
man etiladi.
Advokat kasbiy faoliyatini amalga oshirar ekan, unga vakolat bergan yoki
himoyasida bo‘lgan shaxsning manfaatlariga qarama-qarshi bo‘lgan (ya’ni,
mijozning raqiblari, uning qarindosh-urug‘lari yoki advokati va hokazolar)
shaxslar bilan uchrashishga, izoh olishga, ma’lumot to‘plashga va boshqa qonuniy
usullardan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Ammo ba’zan amaliyotda shunday
vaziyatlar yuzaga keladiki, advokat ayblanuvchi yoki sudlanuvchini himoya
qiladigan paytda mazkur jinoyat ishi bo‘yicha jabrlanuvchi deb topilgan shaxs yoki
uning manfaatini himoya qiluvchilar advokatga nisbatan tazyiq o‘tkazib, uni
himoya pozitsiyasini o‘zgartirishga yoki mijozdan voz kechishga undaydilar.
Ayrim fuqarolik yoki xo‘jalik ishlarida vakil bo‘lib qatnashayotgan advokatni
o‘ziga og‘dirib olish orqali uning mijozi manfaatlariga putur yetkazish maqsadida
xatti-harakatlar sodir qilinadi. Shuningdek, goho surishtiruv, dastlabki tergov
organlari, sud va prokuratura xodimlari tomonidan advokatning muayyan ishni
35

o‘rganishga to‘sqinlik qilish yoki boshqa shaqllarda tazyiq ko‘rsatish holatlari
uchrab turadi. Mazkur holatlarning oldini olish, ya’ni advokat olib borayotgan
ishlarga aralashganlik yoxud advokatning daxlsizligini buzganlik uchun
javobgarlik belgilangan bo‘lib, bu advokatning mustaqilligini va uni himoya qilish
davlat tomonidan kafolatlanganligini anglatadi.
Davlat tomonidan advokatga advokatlik faoliyati kafolatlarining berilishi
advokatning mustaqilligini ta’minlovchi asosiy vositadir. Zero, advokat kasbiy
vazifalarini amalga oshirish uchun bevosita davlat apparatining ma’lum ma’noda
jazolovchi organlari hisoblangan huquqni muhofaza qiluvchi idoralari bilan
ishlashga, ba’zi hollarda esa ularning manfaatlariga mos bo‘lmagan vazifalarni
bajarishiga to‘g‘ri keladi va shu bois, mazkur mansabdor shaxslar tomonidan
advokatlik kasbini bajarishga nisbatan to‘sqinliklar yuzaga kelmasligi uchun
advokat va uning kasbiy faoliyati davlat himoyasida bo‘ladi. Binobarin,
advokatning kasbiga oid huquqlarning davlat organlari va boshqa organlar,
mansabdor shaxslar va fuqarolar tomonidan buzilishi qonunda belgilangan tartibda
javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Advokatlik faoliyatining kafolatlaridan biri bu advokatning o‘z himoyasi
ostidagi shaxs bilan holi uchrashuvlar o‘tkazishining, jinoyat ishiga doir barcha
materiallar bilan tanishib chiqishi va undan ma’lumotlarni ko‘chirib olishini rad
etishning man qilinishidir.
Bundan tashqari, oddiy hollarda, qonunda belgilab qo‘yilgan qoidalardan
tashqari, advokat yurituvida bo‘lgan ishlar bilan bog‘liq axborotni talab qilib olish,
bunday axborotni olib qo‘yish, ko‘zdan kechirish, tekshirish, undan nusxa
ko‘chirish, bunday axborotni to‘plash va undan foydalanish taqiqlanadi.
Shuningdek, davlat tomonidan advokatga uning kasbiy vazifalarini bajarish
va yuridik, jismoniy shaxslarga maslahat berish imkoniyati nafaqat O‘zbekiston
Respublikasida, balki uning tashqarisida ham kafolatlanadi.
Advokatning mustaqilligini ta’minlovchi choralarga nafaqat davlat
tomonidan unga advokatlik faoliyatining kafolatlanishini belgilash, balki shu bilan
36

birga, advokatni ijtimoiy jihatdan himoya qiluvchi normalarda amalga oshirilishi
lozim bo‘lgan holatlarning ta’minlanishi va hayotga joriy qilinishi ham kiradi.
Advokatning davlat tomonidan ijtimoiy himoya qilinishi quyidagilarda
namoyon bo‘ladi:
- advokat o‘z kasbiy vazifalarini bajarishi munosabati bilan olgan tan
jarohatlari yoki sog‘lig‘iga boshqacha tarzda yetkazilgan shikastlanish oqibatida
o‘z kasbiy faoliyatini to‘liq yoki qisman davom ettira olmasa yoki shu munosabat
bilan vafot etganda, advokatga yoki uning merosxo‘rlariga davlat tomonidan
ma’lum miqdorda tovon pulini to‘lash;
- advokaturaning nodavlat va notijorat tashkiloti sifatida tan olinishi va
unga beriladigan soliq imtiyozlari;
- advokaturaning shtatlari, mansab oqladlari va ma’muriy-xo‘jalik
xarajatlari smetalarining moliya organlarida ro‘yxatga olinmasligi va ish haqi
fondining banklar tomonidan nazorat qilinmasligi;
- advokatura manfaatlariga daxldor masalalarning davlat organlari
tomonidan O‘zbekiston advokatlar jamoat birlashmalari ishtirokida hal etilishi;
- davlat tomonidan advokaturaning fuqarolar murojaat etishi uchun qulay
bo‘lgan joylarda zarur binolar bilan ta’minlanishi va advokaturada kommunal,
aloqa xizmatlari haqini to‘lash va boshqa xizmatlar bo‘yicha imtiyozlar berilishi
mumkinligi.
Advokatning jamiyatda tutgan o‘rni, jinoyatchilikka qarshi kurashdagi roli
va fuqarolarning konstitutsion huquqlarini himoya qilishdagi faoliyatiga har kim
o‘zicha baho beradi. Kimdir advokatni jinoyatchiga sherik desa, kimdir advokat
jinoyatchilikka qarshi kurashda yordam berishi lozim, deb hisoblaydi;
fuqarolarning ba’zilari advokatni sud, tergovchi va prokuror o‘rtasidagi vositachi,
deb tushunsa, jamiyat a’zolarining aksariyat qismi advokatni fuqarolarning huquq
va manfaatlarini qonuniy usul va vositalar bilan himoya qiladigan professional
huquqshunos, deb biladi. Advokat faoliyatiga yondashishdagi turli nuqtai nazarni
tahlil qilsak, uning sha’niga bildirilgan salbiy munosabatlarning sababchisi o‘z
vazifasini g‘ayriqonuniy usul va vositalar bilan amalga oshiradigan ayrim nobakor
37

advokatlar ekanligini ko‘ramiz va shu munosabat bilan biz quyida himoyachi
o‘ziga yuklatilgan topshiriqni bajarishda qonun qanday harakatlarni sodir qilishni
man etishini ko‘rib chiqamiz.
Jinoiy ishlar bo‘yicha advokatning ishtiroki advokatlik faoliyatining turlari
ichida markaziy o‘rinni egallaydi, zeroki jamiyat a’zolarining aksariyat qismi
advokat deganda jinoiy ishlarda gumondor, ayblanuvchi va sudlanuvchining
huquqlarini dastlabki tergov va sudda himoya qiluvchi shaxsni tushunadi va shu
bois, aholi orasida uning bu faoliyatiga oqlovchilik deb baho beriladi.
Shuning uchun advokat o‘z himoyasiga olgan shaxsga nisbatan to‘plangan
hujjatlarni o‘rganib chiqib, gumondor, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi bilan
suhbatlashib, mijozi tomonidan sodir qilingan harakat jinoyat ekanligini bilib yoki
uning qilmishida jinoyat alomatlari mavjud emasligi yoxud uning (mijozning)
sodir qilingan jinoyatga daxldor emasligini aniqlab quyidagi harakatlarni
bajarmasligi lozim, advokat sodir etilgan jinoyatning isbotlanishini qiyinlashtirish,
haqiqatni yashirish maqsadida mijozga quyidagi maslahatlarni berishi mumkin
emas:
- yolg‘on ko‘rsatma berish, ilgari bergan ko‘rgazmasini qisman o‘zgartirish
yoki undan voz kechish;
- tergov yoki sudni chalg‘itish maqsadida soxta guvohlar topish va ularni
mijoz manfaatlariga mos ko‘rgazma berishga tayyorlash;
- ish bo‘yicha guvoh shaxslarni aldash, moddiy manfaatdor qilish va
boshqa yo‘llar bilan ularning ko‘rgazmalarini o‘zgartirishga harakat qilish,
jabrlanuvchiga bevosita o‘zi yoki boshqalar orqali ta’sir o‘tkazib, uni ko‘rgazma
berishdan voz kechishga undash yoki noto‘g‘ri ko‘rgazma berishga majbur qilish;
- ish bo‘yicha mijozning manfaatlarini himoya qiladigan qalbaki
ma’lumotlar, hujjatlar yig‘ish va ularni tergov yoki sudga taqdim etish;
- ish bo‘yicha ahamiyatli bo‘lgan dalillarni gumon ostiga qo‘yish uchun
mijoz manfaatlariga mos keladigan qalbaki xulosalarni ekspertlar bilan kelishib
olish, ishga mutaxassis yoki tarjimon sifatida jalb qilingan shaxslarga ta’sir
o‘tkazib, haqiqatni aniqlashga to‘sqinlik qiladigan fikrlarni olish;
38

- ish bo‘yicha jabrlanuvchi yoki fuqaroviy da’vogar deb topilgan
shaxslarning ichki sirlarini yoki ularni sharmanda qiluvchi ma’lumotlarni to‘plab,
ushbu holatlarni oshkor qilish bilan ularni qo‘rqitish;
- o‘z himoyasidagi shaxsga yoki uning yaqin qarindoshlariga u gumon
qilinayotgan, ayblanayotgan, sudlanayotgan jinoyatning xarakteri va mohiyatini
ataylab buzib ko‘rsatish, ya’ni sodir etilgan harakatning ahamiyatini va kelib
chiqishi mumkin bo‘lgan huquqiy oqibatlarni kamaytirib yoki oshirib, ko‘pirtirib
ko‘rsatish;
- advokat himoyasidagi shaxsning jinoyat sodir qilmaganligini, unga qarshi
to‘plangan dalillarning yetarli emasligini bilib, dastlabki tergov yoki sud
idoralarining xodimlari bilan kelishib, mijoziga aldash, qo‘rqitish yoki ishontirish
yo‘llari bilan ta’sir o‘tkazib, unga ayb qo‘yishda yordam berish maqsadida
mijozini jinoyatni sodir etganlikda iqror qildirish yoki undash yoxud uning
manfaatlariga zid boshqa harakatlarni sodir etish;
- mijoz tomonidan sodir qilingan jinoyatda mavjud bo‘lgan javobgarlikni
yengillashtiradigan holatlarni bila turib, bu haqda unga aytmaslik va jinoyat ishini
olib boradigan shaxslarga ushbu holatlarni ko‘rsatuvchi iltimosnoma,
talabnomalarni kiritmaslik;
- jinoyat ishi materiallari bilan tanishmasdan turib, himoyachi tanishganligi
haqidagi bayonnomaga imzo chekish va umuman, shaxsan ishtirok etmagan
protsessual harakatlarda qatnashganligi haqida imzo qo‘yish;
- ish bo‘yicha unga ma’lum bo‘lgan va himoyasidagi shaxs bilan
suhbatlashganda unga aytilgan voqea tafsilotlarini mijozning ruxsatisiz dastlabki
tergov yoki sud organlariga xabar berish;
- himoyasidagi shaxsning ruxsatisiz uning sodir qilgan harakati haqidagi
axborotni uning ish joyiga, o‘qish joyiga va umuman, mijozning yaqin kishilariga
yoki boshqa shaxslarga oshkor qilish;
- himoyasidagi shaxsning sodir qilgan qilmishi Jinoyat kodeksida yengil
jazoni ko‘zda tutuvchi modda bilan malakalangan bo‘lsa, uning harakatini og‘irroq
jazoni ko‘zda tutuvchi modda bilan malakalashni talab qilish;
39

- himoyasidagi shaxsning manfaatlariga zid bo‘lgan va ish bo‘yicha
jabrlanuvchi yoki fuqaroviy da’vogar deb topilgan shaxslar, ularning vakili,
himoyachisi yoki qarindoshlari bilan uchrashib, mijozning sirlarini ularga aytish;
- ishni olib borayotgan surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sudya bilan
mijoz va uning qarindoshlari orasida vositachilik qilish;
- yuridik va jismoniy shaxslarning advokatga beradigan topshiriqlari
jamiyat manfaatlariga, amaldagi qonunlarga xilof bo‘lsa undan voz kechmaslik.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan holatlar advokatlik faoliyatida, qonun
hujjatlarida man qilingan usul va vositalar hisoblanib, qonunchiligimiz himoyachi
(fuqaroviy ishlar bo‘yicha vakili) o‘z mijozining manfaatlarini qonunda
ko‘rsatilgan vakolatlar doirasida, amaldagi qonunlarga muvofiq usul va vositalar
bilan himoya qilish prinsipiga sodiq qolishi lozimligini belgilaydi.
Himoyachi faoliyatidagi yetakchi qoida bu sudlanuvchining xali aybdor
emasligidir. Bu qoida qonunda to’g’ridan-to’g’ri ko‘rsatilgan: «…sudlanuvchi
uning jinoyat sodir etishda aybdorligi qonunda nazarda to’tilgan tartibda
isbotlanguncha va qonuniy kuchga kirgan sud hukmi bilan aniqlanguncha aybsiz
hisoblanadi» (JPK 23-modda).
Faqat sud o’z hukmi bilan shaxsni aybdor deb topishi mumkin, biroq,
insonni jinoyatchi deb topib, unga jinoyatchilarga bo’lgan munosabatda bo’lishdan
oldin sudlanuvchiga ayblovdan himoyalanish uchun barcha imkoniyatlar berilishi
kerak.
Jinoyat protsessual qonunimiz bo’yicha sudda isbotlash majburiyati kuprok
prokurordadir. Qonun sudlanuvchini isbotlash protsessida ishtirok etishga
ko‘rsatma berishga majburlamaydi.
Sudlanuvchini ko‘rsatma berishga majbur etish, uning o’z aybini rad
etganligi uchun jazoni o g‘ irlashtirish qonunni jiddiy buzish hisoblanadi.
Sudlanuvchi o’zining aybi yo’qligi yoki aybi yo’qligi haqida dalillarni taqdim
qilishga majbur emas, u uning huquqidir. Qonun «… sudlanuvchi o’zining
aybsizligini isbotlab berishi shart emas» deb isbotlash majburiyatini unga
yuklashni ta’qiqlaydi.
40

Agarda «sudlanuvchi … dalillarni taqdim qilishga haqli» bo’lib, o’zining
aybsizligini, yoki aybi yengilroq ekanligini isbotlab berishi shart bulmasa,
aksincha himoyachi «ayblovni rad etadigan yoxud javobgarlikni
yengillashtiradigan holatlarni aniqlash uchun qonunda nazarda to’tilgan barcha
vosita va usullarni qo’llashi shart».
Himoyachi, ayblovni quvvatlash uchun taqdim etilgan, dalillarni yetarli
emas deb isbotlar ekan, bu bilan u o’z himoyasi ostidagi shaxsga e’lon qilingan
ayblovni rad etadi. Ayni paytda prokuror va himoyachi sud muxokamasida bir xil
holatda bo’ladi. Prokurorning ayblovdan voz kechishi sudlanuvchini oqlashga asos
bo’laolmaydi. Shuningdek, himoyachi tomonidan ayblovni rad qiluvchi dalillarni
taqdim kilinmasligi yoki yetkazib berilmasligi sudlanuvchining aybdor deb tan
olinishiga olib kelmaydi.
Haqiqatni aniqlash barosida qonun talablaridan himoyachining protsessual
holatidan kelib chikib shunday xulosa chiqarish lozimki, himoyachi tomonidan
himoya bo’yicha o’z vazifalarini lozim darajada bajarilmasligi sudlanuvchi uchun
yomon oqibatga olib kelmasligi kerak. Garchi himoyachi ayblovni rad etuvchi
dalillarni hamda sudlanuvchining javobgarligini yengillashtiruvchi holatlarni
isbotlab bera olmasa, bu holat tergovchi, prokuror yoki sudni «sudlanuvchi
(ayblanuvchi)ni oqlovchi yoki javobgarligini yengillashtiruvchi holatlarni»
aniqlashdan ozod etmaydi.
Sudlanuvchini aybini tasdiqlovchi dalillar bulmasa, prokuror ham uni fosh
eta olmasa sudlanuvchi oqlanishi lozim. Himoyachining bu yunalishdagi
xarakatlari odil sudlov uchun katta ahamiyatga ega.
Shunday h olatlar h am bo’lib turadiki, himoyachi ixtiyorida umuman
dalillar b o’ lmasligi mumkin. Ammo prokuror sudlanuvchining aybdorligini
isbotlash majburiyati hisoblanadi.
Sudning ayblov hukmi ishonchli dalillarga asoslangan bo’lishi lozim,
ishdagi barcha tusmollar (versiyalar) tekshirilgan va undash qarama-qarshiliklar
bartaraf qilingan va tug’ri baholangan bo’lishi lozim.
41

Aybdorlikga oid barcha shubxalar, ularni bartaraf etish imkoniyatlari
tugagan bo‘lsa, sudlanuvchining foydasiga xal qilinishi lozim. Shunday qilib
sudlanuvchining aybi ishonchli dalillar bilan isbotlangan bo’lishi kerak, chunki,
sudlanuvchining aybini isbotlanmasligi uning aybsizligidan dalolatdir. Shuning
uchun himoyachi ayblov isbotlanmagan holatlarda ishni tugatishni, sudlanuvchini
oqlashni talab qilishi lozim.
Jinoyat protsessining vazifalarini bajarishdagi katta va mu h im rol
himoyachiga tegishlidir. U har doim jinoiy ta’qib taxminlarga emas balki,
shubhasiz aniqlangan faktlarga tayanishini yodda tutishi lozim.
Shuning uchun himoyachi tomonidan oqlovchi dalillarni va ayblov
materialidagi shubhali holatlarni sinchkovlik bilan aniqlashi jiddiy ahamiyatga ega.
Himoyachi extimol to’tilgan sud xatosini bartaraf etishi lozim. Himoyachi
tomonidan ayblovning kamchiligi va shubhali holatlarini aniqlash haqiqatni
o‘rganishga yordam beradi. Chunki bunday shubxalarni sud (sudya) h am tan olishi
mumkin va sudlanuvchi o q lanadi. Binobarin u h olatda h am bu h olatda ham
himoyachining shubxalari odil sudlovni amalga oshirishga yordam beradi.
Yu q orida ta’kidlaganimizdek himoyachi ish materiallarida taxminlarga va
faktlarga tayanishi kerak.
Qonun protsessda taxminlar bulmasligini e’tirof etadi, biroq bunday
taxminlar sudlanuvchi foydasiga h al kilinadi.
Jinoyat ishi bo’yicha isbotlanishi lozim bo’lgan h olatlar JPKning 82
moddasida ko‘rsatilgan. Ammo bunda sanab o’ tilgan holatlarning barchasi ham
himoyachi tomonidan isbotlanavermaydi. Masalan, himoyachi hech qachon o’z
himoyasi ostidagi shaxsni jinoyat sodir etganligini isbotlab berishga haqli emas,
ya’ni u sudlanuvchi tomonidan tan olinmagan ayblovga rozi bo’lmasligi kerak.
Himoyachi sodir etilgan jinoyatga sudlanuvchining daxli yo’qligi yoki unga
qo’yilgan ayblov asossiz ekanligini isbotlashga o’rinishi lozim. Himoyachi
isbotlashi lozim bo’lgan holatlar doirasiga sudlanuvchi javobgarligini istisno
qiluvchi yoki yengillashtiruvchi holatlar kiradi.
42

Himoyachi, xususan, sudlanuvchi tomonidan tan olingan jinoyatning
sub’ektiv tomonini tashkil etuvchi faktlarni ko‘rib chiqishi kerak. Himoyachi,
agarda jinoyatni motivi va maksadi sudlanuvchining javobgarligini istisno qiladi
ishni yengillashtiradi degan xulosaga kelsa o‘rganib chiqadi (JPKning 82 modda 4
bandi).
JPKning 82-moddasi jinoyat javobgarlikni istisno qiluvchi holatlar
ko‘rsatilmagan. «Ammo ishni to’g’ri xal qilish uchun ularni aniqlab olish lozim.
Jinoiy javobgarlikni istisno qiluvchi holatlarga quyidagilar kiradi: 1) qilmishning
ijtimoiy xavfliligini istisno qiluvchi holatlar (zaruriy mudofaa, oxirgi zarurat); 2)
jinoyat sodir etgan shaxsni javobgarlikga tortilishini istisno qiluvchi holatlar (aqli
norasolik, tegishli yoshga yetmaganlik); 3) qilmishning ham ahamiyatliligini
tasdiqlovchi holatlar; 4) jazo qo’llashni istisno qiluvchi holatlar (amnistiya, muddat
o’tib ketganlik); 5) jinoiy jazo choralarini tarbiya choralari bilan almashtirishga
asos bo’luvchi holatlar; 6) vaziyat o’zgarganligi munosabati bilan ishni tugatishga
olib kelgan holatlar».
Himoyachi tomonidan isbotlanishi lozim bo’lgan holatlarga JPKning 82-
moddasida sanab o’tilganlardan tashqari boshqa holatlar ham kiradi. Masalan,
voyaga yetmaganlar ishi bo’yicha himoyachi voyaga yetmaganning yashash
sharoiti va tarbiyalanishi; katta yoshdagi dalolatchilarning mavjudligi; uning aqliy
rivojlanganligi aniqlashi samarali himoyani tashkil etish uchun yordam beradi.
Himoyachi sudlanuvchi tomonidan tan olingan taqdirda jinoyat sodir
etilishiga sabab bo’luvchi shart-sharoitlarni ham o‘rganib chiqadi. Himoyachi
tomonidan to’plangan dalillarning to’g’riligini e’tirof etish uchun uni
ishonchliligini tekshirish lozim. Shuning uchun himoyachi tomonidan
iltimosnomada keltirilgan holatlarning ishonchliligi tegishli tartibda tekshirilishi
lozim.
Agar isbotlash predmetining chegarasi himoyachi jinoyat ishi bo’yicha
nimani isbotlashi kerak degan savolga javob bersa, isbotlash doirasi uning himoya
doirasini belgilab beradi.
43

Surishtiruvchi tergovchi prokuror va sud jinoyat sodir etgan shaxsni fosh
etishi va jinoiy javobgarlikka tortilgan shaxsning aybini isbotlab berishga majbur.
Himoyachining vazifasi esa torroq. U ishni tugatishni yoki sudlanuvchini
oqlashni so’rab iltimos qilishga xaqli. Undan tashqari himoyachining isbotlash
doirasiga jinoyat sodir etgan boshqa shaxsni aniqlash va uni aybdorligini isbotlash
kirmaydi. Himoyachi ish davomida sud (sudya) e’tiborini ishning barcha
holatlariga emas, balki sudlanuvchi javobgarligini istisno etuvchi yoki
yengillashtiruvchi holatlarga karatadi. Biroq ba’zida bu xisobga (e’tiboriga)
olinmaydi. Masalan, I.Vladimirovning ta’kidlashicha «himoyachi voyaga
yetmagan shaxs ishlagan yoki o’qigan joydan jamoat vakilini yoki ma’muriyatni
sudga chaqirish haqida har doim iltimosnoma bilan mirojat qilishi shart. Bu
jinoyatlarni profilaktika qilishga va jinoyatning konkret sabablarini aniqlashga
yordam beradi. Albatta, himoyachi har doim ham jinoyatlarni sodir etilishiga olib
keluvchi sabab va shart-sharoitlarini aniqlashi lozim. Ammo bu himoyachi «har
doim iltimosnoma bilan mirojat qilishga majbur» degani emas. Agarda
sudlanuvchi o’zini o’qish yoki ish joida salbiy tutgan bo‘lsa, himoyachi
iltimosnomasi bilan chaqirilgan shaxslar sudlanuvchi borasida salbiy fikr bildirib,
og’irrok jazo berilishini so’rashi mumkin. Shuning uchun himoyachi har doim ham
bunday iltimosnoma bilan murojaat qilishi shart emas».
Qonun muayyan turdagi dalil manbaidan foydalanishni ta’kidlaydi.
Shuning uchun himoyachi faoliyatida dalillarning maqbulliligi haqidagi qoida
jiddiy o’rin tutadi.
Tekshirishning imkoni bo’lmagan dalil manbai nomaqbul hisoblanadi
(anonim xatlar, mishmishlar). Undan tashqari «guvoh tomonidan berilayotgan
faktik ma’lumotlar, agar ularning qaysi manbadan olinganligini guvoh ko‘rsata
olmasa, dalil kuchga ega bo’lmaydi». Shuningdek protsessual qonunni jiddiy
buzish (dalillar to’plash tartibini belgilovchi normalar) dalillarni nomaqbul
bo’lishiga sabab bo’ladi. Bu esa oxir-oqibatda hukmni bekor bo’lishiga olib keladi.
Ish bo’yicha haqiqatni aniqlash va shaxsning aybliligi yoki aybsizligi
to’g’risida asoslantirilgan qaror chiqarish uchun sifatli va maqbul dalillar
44

to’planishi kerak. Himoyani amalga oshirayotgan himoyachi zarur hollarda dalil
qaysi yo’l bilan olinganini aniqlashi lozim. Agar dalil noqonuniy yo’l bilan olingan
bo‘lsa himoyachi undan foydalanishga qarshi chiqishi, e’tiroz bildirishi lozim.
Qonun sudlanuvchi va uning himoyachisiga nafaqat dalillarni taqdim qilish
huquqini, balki sudga bu huquqdan foydalanish imkoniyatini yaratib berish
majburiyatini ham yuklaydi.
Odatda sudlanuvchi va himoyachi dalillarni taqdim qilish bo’yicha o’z
huquqini sudda dalillarni to’plash to’g’risida iltimosnoma bilan murojaat etish
orqali tadbiq qiladi, va bunday yo’l himoyalanish huquqini tadbiq qilish muhim
ahamiyat kasb etishligini ko‘rsatadi. Undan tashqari himoyachi tomonidan
advokatlar xay’ati orqali ma’lumotlarni talab qilib olish muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, himoyachi tomonidan bevosita dalillarni to’plash ham ahamiyatga
molikdir.
Qonun bo’yicha (JPK 53-modda) himoyachi dalillarni taqdim qilish
huquqiga ega. Biroq JPKda himoyachi qanday usulda dalillarni to’plash haqida
so’z yuritilmagan.
Ayrim hollarda himoyachiga dalillarni to’plash va ish yuzasida ma’lum
ma’lumotni taqdim etish imkoniyatiga ega bo’lgan shaxs bilan suhbat qilishga
ruxsat berish, unga ish bo’yicha tergovchini tekshirib qo’yish bilan barobardir deb
hisoblanadi.
45

2.2. Jinoyat ishlarida himoyachining etikasi va himoya nutqining
ahamiyati
Advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish uchun litsenziya olayotgan har bir
shaxs advokatlarning malaka komissiyasida o‘z kasbini halol bajarishga, inson
huquqlari va erkinliklarini hamisha himoya qilishga, Konstitutsiya va qonun
hujjatlariga qat’iy rioya etishga hamda advokatlik sirini saqlashga tantanali
qasamyod qiladi. Mazkur holatning o‘ziyoq bir tomondan advokatlik kasbini
egallayotgan huquqshunosda o‘z kasbidan faxrlanish tuyg‘usini mustahkamlasa,
ikkinchi tomondan, mazkur kasbning naqadar mas’uliyatli ekanligini, qonunlarga
qat’iy rioya etish va mijozlar bilan bog‘liq barcha holatlarning sir tutilishi lozimligi
singari majburiyatlarni o‘z zimmasiga olishini ta’kidlaydi.
1997 yil 1 avgustda bo‘lib o‘tgan O‘zbekiston Advokatlar
assotsiatsiyasining ta’sis s’ezdida O‘zbekiston Respublikasi Advokatlar kasb
etikasi qoidalari tasdiqlanib, amalga kiritildi. Mazkur hujjatda ko‘rsatilgan
talablarga barcha advokatlar o‘z kasbiy faoliyatlarini bajarish jarayonida rioya
etishlari shart.
- Advokatlar kasb etikasi qoidalari bu advokatlar o‘z kasb vazifasini ado
etish jarayonida, ularning odob-axloqi, mijoz va hamkasblar, huquqni muhofaza
qiluvchi organlar, davlat va boshqaruv, jamoat tashkilotlari bilan o‘zaro
munosabatlariga qo‘yilgan talablardir 12
. Mazkur qoidalarning ta’sir doirasiga
advokatlar va advokatura organlari kiradilar.
Kishi boshiga biron-bir musibat tushganda, davlat tomonidan o‘rnatilgan
qonunlarni o‘zlari yoki yaqin odamlari bilib yoki bilmay buzganlarida, fuqarolar
bir-birlari bilan nizolashganda yoki huquqiy munosabat o‘rnatishganda yoxud
umuman aholi o‘zining huquq va majburiyatlari himoya qilinishini istasa, bu
haqdagi tushunchalar haqida axborot olmoqchi bo‘lsa, advokatga murojaat qilishga
majbur bo‘ladi. Bundan tashqari, yuridik shaxslar fuqarolar bilan yoki o‘zaro turli
huquqiy munosabatga kirishganda o‘zlarining huquqiy manfaatlarini himoya qilish
maqsadida advokat yordamiga ehtiyoj sezadilar. Demak, advokatga murojaat
12
O‘zbekiston Respublikasi Advokatlar kasb etikasi qoidalari.
46

qilgan yoki uni yollagan shaxs uni jamiyatdagi huquqiy munosabatlarni tartibga
soluvchi qonun-qoidalardan xabardor bo‘lgan va alohida vakolatlarga ega bo‘lgan
mutaxassis sifatida qabul qiladi, shu bois, advokatning yordamiga umid bog‘laydi.
Advokat mijoz tomonidan o‘ziga bildirilgan ishonchni oqlash maqsadida turli
kasblardan ajralib turuvchi o‘ziga xos odob-axloqi, ma’naviy tamoyili va boshqa
fazilatlarini namoyon qilishi lozim. Chunonchi:
- o‘zining odob-axloqi bilan xalq o‘rtasida katta hurmat va e’tiborga
sazovor bo‘lishi, shu bois, advokatlik sha’niga do- tushiradigan, kasb-kori
obro‘sini to‘kadigan va jamiyatning unga nisbatan bo‘lgan hurmati va ishonchiga
putur yetkazadigan xatti- harakatlarni sodir etmasligi uchun qonunlarga qat’iyan
rioya etishi;
- o‘ziga yuklatilgan topshiriqlarni sidqidildan bajarishi, mijozlar yoki
ularning qarindoshlari yoxud kasb faoliyati tufayli muloqotda bo‘ladigan barcha
yuridik va jismoniy shaxslar bilan yaxshi muomalada bo‘lishi;
- mehnat qilayotgan jamoa a’zolari bilan (hatto hamkasblari advokatning
mijozi manfaatlariga qarama-qarshi bo‘lgan tarafning huquqlarini himoya
qilayotgan bo‘lsa-da) odobli muloqotda bo‘lishi;
- o‘zining tashqi qiyofasiga, kiyinishi, yurish-turishiga e’tibor berib,
atrofdagilarda madaniyatli, xushfe’l shaxs sifatida taassurot qoldirishi;
- yuqori kasb malakasi darajasiga intilishi, himoyaning qonun yo‘l
qo‘yadigan barcha usullaridan foydalanishi va o‘z pozitsiyasini faol himoya
qilishi;
- mijoz bilan muloqotda bo‘lganda ishning yaxshi natija bilan tugashi
haqida va’da bermasdan, ish bo‘yicha kelib chiqishi mumkin bo‘lgan oqibatlarni
xolisona tushuntirishi va bu haqda o‘zining farazlarini halol, ochiq-oydin aytishi;
- mijoz bilan shartnoma tuzayotganda o‘zini reklama qilmasdan, ish
bo‘yicha advokatning vakolatlari huquq va majburiyatlarini ro‘y-rost tushuntirib,
ishning hajmi va mazmunidan kelib chiqib, insof bilan gonorar summasini
belgilashi;
47

- o‘ziga yuridik yoki jismoniy shaxslar huquqiy yordam so‘rab murojaat
qilganlarida, agar u mazkur shaxslarga ish bo‘yicha raqib tarafga ilgari yordam
bergan yoki berayotgan bo‘lsa, bu haqda ularga himoya yoki vakillikdan voz
kechish sabablarini tushuntirib, boshqa advokatga murojaat qilishlari mumkinligini
aytishi;
- mijoz bilan huquqiy shartnoma tuzib, u yoki bu sabablarga ko‘ra
zimmasiga olgan topshiriqni qisman yoki to‘liq bajara olmagan bo‘lsa, mijozning
talabiga ko‘ra undan olingan gonorar summasini vijdonan to‘liq yoki qisman
qaytarib berishi;
- topshiriqni bajarish jarayonida oldindan ko‘zda tutilmagan sabablarga
ko‘ra qo‘shimcha xarajat sarflash talab qilish zaruriyati tug‘ilsa, bu haqda mijozga
tushuntirib, insof bilan qo‘shimcha haq to‘lashi lozimligini aytishi va tamagirlik
bilan, asossiz ravishda ortiqcha gonorar to‘lanishini talab qilmasligi;
- mijozning sirlarini oshkor qilmaslik maqsadida mazkur ish bo‘yicha
qatnashayotgan boshqa taraflar bilan axborot almashmasligi yoki sud-tergov yoxud
nizo hal qilinayotgan rasmiy jarayonlardan tashqari boshqa joylarda ular bilan
bahs-munozara yuritmasligi;
- ishni yurituvga olgandan keyin (jinoiy ishlardan tashqari) nizoni rasman
ko‘rib chiqish idoralariga olib chiqmasdan, hal qilish imkoniyati bo‘lsa, taraflar
bilan muzokara olib borib, ishni kelishuv bitimi bilan hal qilish choralarini
ko‘rishi;
- notiqlik san’atini puxta egallagan bo‘lishi, zimmasiga yuklatilgan
topshiriqlarni bajarish jarayonida, ayniqsa, sud majlislarida, o‘zining
asoslantirilgan fikr va mulohazalarini qat’iyan himoya qilishi va sud
ishtirokchilarida bilimdon, halol va prinsipial advokat sifatida taassurot qoldirishi;
- mijozning sirini topshiriqni bajarish jarayonida, undan keyin ham saqlab,
o‘z kasbiy vazifalarini amaldagi qonun talablariga qat’iyan rioya etgan holda halol
va sifatli ado etishi lozim 13
.
13
Salomov B. “O‘zbekistonda advokatlik faoliyati”. Toshkent, “Adolat”, 2000 yil, 48-bet.
48

Yuqorida zikr etilgan advokatlik faoliyatining kasb odobi talablari va
qonun normalari nafaqat advokatning kasbiy vazifalarining bajarilishini
ta’minlash, shu bilan birga, advokatning yashash joylaridagi, oilasidagi va uning
shaxsiy turmushidagi qonun-qoidalar ham bo‘lib, bu advokatning kasb etikasiga,
advokatlik siri va qasamyodiga qat’iy rioya etish prinsipini amalga oshirishga
xizmat qiladi va mazkur tamoyillar advokaturaning jamiyatdagi mavqeini
ko‘tarishga ko’maklashadi.
Jinoyat ishlarini sudda ko‘rilishida advokat sudlanuvchining himoyachisi
sifatida ishtirok etar ekan, himoya nutqi bilan, shuningdek jabrlanuvchining
fuqaroviy da’vo-garning, fuqaroviy javobgarning vakili sifatida esa ularning huquq
va qonuniy manfaatlari himoyasi nutqi bilan chiqadi. Himoyachi ayblov
mohiyatiga ko‘ra sudga javobgarlikni yengillashtirishga tegishli holatlarni,
jinoyatning fuqaroga huquqiy oqibatlari va jazo chorasi to‘g‘risida himoya fikrini
ifoda qiladi. Himoya nutqida ish bo‘yicha to‘plangan dalillar ayblanuvchining
himoyasi nuqtai nazaridan tahlil etilib, sud jarayonining mohiyati, jinoyatning
kvalifikatsiyalanishi, jazo chorasi va boshqa masalalar bo‘yicha o‘z fikr va
mulohazalar ifoda qilinadi.
Advokatning himoya nutqi jinoyat ishlari bo‘yicha sudda himoyachi
ishtirokining yakuniy bosqichi hisoblanadi. Himoya nutqida advokatning dastlabki
tergov va sud bosqichida olib borgan ishlari o‘zining mantiqiy yakunini topadi.
Aynan himoya nutqida advokat sudga ish yuzasidan o‘z xulosalarini taqdim etadi
yoki to‘la ayblovga yoki uning alohida qismiga qarshi e’tirozlarini, ish holatlarini
himoya nuqtai nazaridan qanday ko‘rinishda tasvirlangan bo‘lsa, shu tarzda
sharhlaydi va ifoda etadi. Himoya nutqi muayyan tarzda protsessual shaqlga ega
bo‘lib, ayblanuvchini oqlovchi yoki uning javobgarligini yengillashtiruvchi
holatlarni aniqlashga va ayblanuvchiga zarur yuridik yordam ko‘rsatishga
yo‘naltirilgan protsessual faoliyatni o‘zida aks ettiradi. Nutqning mazmuni ish
bo‘yicha tanlangan pozitsiya va qonunda ko‘rsatilgan masalalar bilan belgilanadi.
Himoyachi o‘z pozitsiyasini ish materiallari hamda o‘zining protsessual holatiga
ko‘ra tanlaydi. Advokat o‘z faoliyatida kasbiy majburiyatlaridan kelib chiqib,
49

amaldagi qonunchilik talablariga aniq va og‘ishmay rioya qilishi, unga yuridik
yordam so‘rab murojaat qilgan jismoniy va yuridik shaxslarning huquq va qonuniy
manfaatlari himoyasida qonunda nazarda to’tilgan usul va vositalardan
foydalanishi lozim. Shu tariqa, advokat eng avvalo qonun talablarini bajarishi,
unga rioya qilishi, fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishi
shart.
Himoya nutqi sudlanuvchining qonuniy huquq va manfaatlarini himoya
qilish, unga zarar yetkazilishiga yo‘l qo‘ymaslik hamda uning foydasiga xizmat
qiladigan dalillarni qo‘ldan boy bermaslik yo‘lida himoyachining samimiy,
vijdonan qilingan harakati natijasida yuzaga keladi.
Himoya nutqi xarakterini uch elementning birlashuvi – dalillarni tekshirish,
baholash va ular asosidagi himoyaning mantiqiy xulosalari belgilab beradi.
Himoya nutqining uslubi va shaqli ishning xususiyatlariga hamda
advokatning shaxsiy qobiliyatiga bog‘liq. Ayrim hollarda himoya nutqi yorqin
tasviriy ifodalar bilan kuchli, baland ohanglarda, ayrim hollarda esa faktik
holatlarni, raqamlarning detalli hisobiga, muddatlarga qiyoslangan holda uslubiy
tahlil qilinib, yumshoq ohanglarda ifodalanadi. Himoya nutqida prokuror bilan
bo‘lgan tortishuvning munozarali elementlari kuchli aks ettiriladi. Ba’zan esa
himoya nutqida sudlanuvchining himoyasi uchun foydalanish mumkin bo‘lgan,
sud tergovida aniqlashtirilgan barcha detallarni birma-bir, sinchkovlik bilan
to‘planganligini ifodalaydi. Albatta, bo’larning barchasiga qonun tomonidan yo‘l
qo‘yiladi va bu masalada hech qanday umummajburiy qoida ko‘rsatilmagan. Faqat
shuni aytish mumkinki, himoya nutqi qanday usul va ohang bilan
xarakterlanmasin, uni himoyachi chuqur qiziqish va o‘z himoyasi ostidagi
shaxsning taqdiridan tashvish chekib ifodalasagina, u muvaffaqiyatli chiqadi,
uning mohiyatini to‘la ochib beradi.
Advokatning himoya nutqi, agar prokuror ishda ishtirok etayotgan bo‘lsa,
uning nutqiga javob hisoblanadi. Shu sababli himoya nutqi ayrim hollarda ma’lum
darajada prokuror nutqida ayblov asosiga qanday dalillarni keltirishiga ham
bog‘liq bo‘ladi. Bu bilan himoyachi nutqining munozarali bo‘lishiga imkon
50

yaratiladi. Biroq himoyachi doim prokuror izidan boradi va o‘zining qarshi
dalillarini uning dalillariga mos ravishda joylashtiradi, deb tushunmaslik kerak.
Himoya nutqida himoya tizimi himoyachi tanlagan pozitsiyaga, sud tergovi
natijasiga, prokuror quvvatlayotgan ayblovga muvofiq turlicha qurilishi mumkin.
Ayrim hollarda sud tergovi materiallari himoyachiga ish holatlarining barcha
tasvirlari qanday ko‘rinishda aniqlangan deb hisoblasa, sudga shu ko‘rinishda
mustaqil taqdim etish imkonini beradi. Bu vaziyatda himoyachi o‘z nutqida aynan
uning fikricha haqiqatdan nima sodir bo‘lgani, sudlanuvchi qanday harakat sodir
etgani, bu harakatlar qonun nuqtai nazaridan qanday baholanishi lozimligini sudga
isbotlab beradi. Sud tergovida aniqlangan ish holatlariga himoya nuqtai nazaridan
yondoshilishi aniq. Masalan, himoyachi sudlanuvchi sodir etgan qilmishda jinoyat
tarkibining yo‘qligi yoki ular qasddan emas, ehtiyotsizlik oqibatida sodir qilingani,
sudlanuvchi tomonidan sodir qilingan harakat jinoyat bo‘lsada, JKning yengilroq
moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozimligini isbotlaydi. Biroq to‘plangan
dalillar har doim ham himoyachi o‘z nutqida himoyani aynan shunday qurishiga
yo‘l bermaydi. Ayrim hollarda himoyachi haqiqatdan nima, qanday sodir
bo‘lganligini ta’kidlash imkoniyatiga ega bo‘lmaydi, lekin sud tergovi
ma’lumotlari uni sudlanuvchining jinoyatdagi ishtiroki isbotlanmagan va sudda
ko‘rilgan dalillar jinoyatni aynan sudlanuvchi sodir qilgan degan ko‘rsatuvchi
xulosaga asos bo‘lmaydi, degan fikrga olib keladi. Bu holatda himoyachi o‘zining
barcha dalil-isbotlarini, ayblov dalillarini rad qilishga, prokuror o‘zining ayblov
nutqida keltirib o‘tgan dalillari munozarasiga yo‘naltiradi. Himoyaning bunday
pozitsiyasi to‘la asosli bo‘lib, u o‘zida aybsizlik prezumpsiyasi va isbotlash
vazifasi to‘g‘risidagi qoida va xulosalarni aks ettiradi. Agar himoya nutqi faqat
ma’lum, doimiy asoslarga, ya’ni shaxsning yoshligi, birinchi bor sudlanishi,
voyaga yetmagan farzandlari borligi va xokazo holatlar asosiga qurilgan bo‘lsa, bu
himoyachining jiddiy xatosi bo‘lib, sudlanuvchining deyarli himoyasiz
qolganligini anglatadi. Afsuski, amaliyotda bunday holatlar tez-tez uchrab turadi.
Aybni yengillashtiruvchi holatlar va ularning tavsifi to‘g‘risidagi
himoyachining xulosasi muayyan holatda jinoyat hodisasiga, sudlanuvchining
51

shaxsiga, ularning o‘ziga xos, alohida xususiyatlariga tegishli ishning barcha faktik
holatlarini chuqur tahliliga asoslansa, himoya samarali bo‘ladi. Sudlanuvchi o‘z
aybini rad etayotgan va u nizolashayotganda himoyachining ayblovga rozi bo‘lishi
va faqat jazoni yengillashtirishni so‘rashi mutlaqo noto‘g‘ridir.
Himoyachi o‘z himoya nutqida himoyaning qanday tizimini tanlamasin,
barcha ayblov noto‘g‘riligi va u asosida sudlanuvchini oqlash talabini qo‘yishi,
ayblovning qaysidir qismini chiqarib tashlanishi, sudlanuvchining xulq-atvori va
harakatiga boshqacha tavsif berib, jinoyatning malakalanishi xususida
bahslashishi, aybni yengilashtiruvchi holatlarni ko‘rsatishi, himoya nutqida ishning
barcha holatlarini to‘la qamrab olishi, sudlanuvchi foydasiga guvohlik beruvchi
bironta ham holatni boy bermasligi lozim. Hatto prokuror ayblovdan voz kechgan
taqdirda ham himoyachi prokurorga oddiygina qo‘shilib qo‘ymay, o‘z nutq
tizimini holatga mos ravishda o‘zgartirib, sudlanuvchining oqlanishidan guvohlik
beruvchi ishning barcha ma’lumotlariga diqqat jalb qilishi lozim.
Himoyachi himoya nutqida ko‘rilayotgan ishning ijtimoiy ahamiyatiga
to‘xtalmasligi mumkin emas. Aksincha, u bu ishga prokuror bahosiga o‘xshagan
yoki undan keskin farq qiluvchi ijtimoiy to‘g‘ri baho berishi shart. Barcha hollarda
ko‘rilayotgan ishning ijtimoiy baholanishi odil sudlovni amalga oshirishning
tarbiyaviy ahamiyati to‘g‘ri ta’sir qilishi lozim.
Protsessda tortishuvga chiqqan advokat o‘z nutqini protsess boshlanishiga
qadar yoki ish ko‘rilayotganda tuzishi keraqligi, uni to‘la yozishi yoki konspekt,
reja, tezislar bilan cheklanishi shartli bo‘lib, ko‘pincha ishning xususiyatiga va
mazmuniga, uning hajmiga, advokatning qobiliyati va tajribasiga bog‘liq. Biroq
barcha hollarda himoya nutqi asoslangan, puxta tayyorlangan bo‘lishi hamda sud
tergovida aniqlangan ish holatlariga, sud-tergov ma’lumotlariga tayangan bo‘lishi
lozim. Himoyachi har qanday sharoitda oldindan tayyorlangan himoya nutqini
o‘qib berish bilan cheklanmasligi kerak.
Himoyachi o‘z nutqida sudlanuvchining aybi isbotlanmaganligini nazarda
tutib, uni oqlashni so‘rashi, agar sud bunga rozi bo‘lmasa, qo‘shimcha shart
sifatida jazoni yengillashtirishni so‘rashi himoya nutqiga nisbatan ishonchsizlik
52

uyg‘otadi. Agar himoyachi bir-birini istisno qiluvchi xulosalarning ikkisiga ham
rozi bo‘lsa, sud uchun uning har ikki xulosasi ham ishonchsiz ko‘rinadi. Biroq
masalaning bunday hal qilinishi himoyachining muayyan bir xulosaga asoslanib,
bir vaqtning o‘zida agar ular o‘rinli bo‘lsa, ish bo‘yicha yo‘l qo‘yilgan xatolarni,
himoya qilinayotgan versiyaga bevosita bog‘liq bo‘lmasada, sudlanuvchi uchun
ijobiy holatlarni ko‘rsatishni istisno qilmaydi. Shunday ekan, himoya foydasiga
xizmat qilishi mumkin bo‘lgan hech narsa qo‘ldan boy berilmasligi kerak.
Himoya nutqining mazmuni, vazifasi va o‘ziga xos xususiyatlari. Ma’lumki
himoya nutqi mazmunini ifodalash vositasi - uning ko‘rinishi hamda tilidir.
Himoya nutqi kompozitsiyasi bu nutq mazmunini tashkil qiluvchi hujjatlar
birikmasining muayyan tizim bo‘yicha joylashuvini anglatadi. Himoya nutqiga
qo‘yiladigan asosiy talab uning aniqligi va tushunarliligidir. Agar nutq noaniq
bo‘lsa, o‘z maqsadiga erisha olmaydi. Nutq kompozitsiyasining tiniqligi va
ravonligi, fikrlarning aniq ifodalanganligi uning soddaligi, tushunarliligi bilan
belgilanadi. Ma’lumki, sud zalidagi tinglovchilar nutqning yaxshi anglanmagan
joyiga qaytish, u bilan takror tanishish imkoniyatiga ega emaslar.
Sud tinglovchilari tomonidan ifodaning mantiqiy davomiyligini yo‘qotilishi
himoyaning boshqa fikr va dalillarini noto‘g‘ri tushunishga olib kelishi mumkin.
Shu sababli himoyachi o‘z nutqida fakt va dalillarni tinglovchilarga tushunarli
shaqlda ifodalanishi kerak. Shuningdek, nutqni qo‘shimcha materiallar bilan
to‘ldirib yuborib, unda ortiqcha so‘z va iboralarni ishlatib, tinglovchilarni
toliqtirish ham yaramaydi. Ayni bir vaqtda himoyachiga ma’lum bo‘lgan
ma’lumotlar barchaga ham ma’lum deb hisoblash noo‘rin. Ayniqsa, bir necha
sudlanuvchi ishtirok etayotgan murakkab ishlarda himoyachi va sudning ishni
bilish darajalari turlicha bo‘ladi. Shuning uchun nutqning muhim holatlari va
asosiy fikr-mulohazalarini aniq ifodalash lozim. Ular to‘la tushuntirilgandan
keyingina, boshqa masalalarga o‘tish mumkin. Nutq mazmuniga ayblovning
isbotlanganligi va kvalifikatsiyaga doir masalalar kiritilishi lozim bo‘lgan hollarda,
nutqning birinchi qismi ishning faktik holatlarini bayon etishga, ikkinchi qismi esa
jinoyat tarkibini tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Faktlar shunday tahlil qilinishi va
53

ifodalanishi lozimki, tinglovchilarda o‘z-o‘zidan ayblov kvalifikatsiyasini
o‘zgartirish zarurati to‘g‘risida xulosa vujudga kelishi kerak. Nutqda kvalifikatsiya
va jazo choralariga tegishli ikkita mavzu shaqllantirilgan hollarda valifikatsiya
to‘g‘risidagi masala jazo chorasi to‘g‘risidagi masaladan oldin kelishi tabiiy. Biroq
bu qoida uslubiy ahamiyatga ega emas. Himoya nutqida yonma-yon mavzular,
masalan ayblovning isbotlanganligi va uning kvalifikatsiyasining to‘g‘riligi
yuzasidan e’tiroz mavjudligida, himoyachi prokuror tasdiqlagan jinoyatning faktik
holatlarini shartli hisoblab, o‘z dalillarini qarama-qarshi izchillikda joylashtirib,
qilmishning faktik tarkibi va uning yuridik kvalifaqatsiyasi o‘rtasidagi tafovutni
ochib berishi lozim.
Nutqning muhim kompozitsiyaviy ahamiyati uning maqsadliligi va
izchilligidir. Himoya nutqi o‘zida materiallar tanlovi va joylashuvining to‘la
tugalligini, birligini aks ettirishi lozim. Keltirilgan faktlar, baholar va xulosalar
nutq mavzusini tashkil qilgan yagona maqsadga qaratiladi.
Himoya nutqi uch qismga bo‘linadi – kirish, asoslantirish yoki bayon qismi
va xulosa. Nutq ustida ishlash o‘z navbatida bir necha elementlarni o‘z ichiga
oladi. Tayyorgarlikning sudga qadar bo‘lgan bosqichida himoyachining birinchi
galdagi vazifasi dastlabki tergov materiallarini to‘la o‘rganishdir. Bu esa ishda
mavjud bo‘lgan barcha yozma hujjatlar va ish bo‘yicha aniqlangan hamma faktlar
bilan puxta tanishib chiqishni taqozo qiladi. Dastlabki tergov materiallari bilan
tanishishda kam ahamiyatli yoki umuman ahamiyatsiz deb hisoblangan bironta
hujjatni nazardan chetda qoldirish mumkin emas. Chunki ishning mohiyatini
bilmasdan, protsessda kelib chiqishi mumkin bo‘lgan muammolarni hal qilmasdan
turib, aniqlangan faktlardan qaysilari himoya maqsadida foydalanilishi
mumkinligini aniqlab bo‘lmaydi. Shu tarzda ishning barcha materiallari bilan
puxta tanishmasdan himoya uchun ahamiyatli bo‘lgan qandaydir muhim holatning
e’tibordan chetda olmaganligiga ishonch hosil qilish qiyin. Ish materiallarini
o‘rganish tahliliy xususiyatda bo‘lib, u ish mazmuniga tanqidiy munosabatdan
kelib chiqadi. Ish materiallarini yetarlicha o‘rganmaslik yoki muhim faktlarga
ahamiyat bermaslik ishning faktik holatlarining noto‘g‘ri baholashga yoki xato
54

himoya pozitsiyasini tanlashga olib keladi. To‘g‘ri himoya yo‘nalishini vujudga
keltirish uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan faktlarni tanlash va qanday yangi
dalillar zarurligini aniqlash uchun ish qat’iylik va izchillik bilan o‘rganilishi kerak.
Xulosa o‘rnida aytish mumkin ki, himoya nutqiga tayyorgarlik qanchalik
izchil, chuqur olib borilgan bo‘lsa, uni ifodalashda notiq o‘zini shunchalik erkin va
ishonchli his qiladi.
55

III BOB. JINOYAT ISHLARINI APELLATSIYA VA KASSATSIYA
TARTIBIDA KO’RISHDA HIMOYACHINING ISHTIROKI
3.1. Jinoyat ishlarini apellatsiya tartibida ko’rishning o’ziga xos
xususiyatlari
Respublikamizda advokatura instituti samaradorligini tubdan oshirish,
advokatlarning musta q illigini ta’minlash, advokatlik tuzilmalari va advokatlarning
o’zini o’zi bosh q arish organlarining h u q u q iy ma q omini musta h kamlashga alo h ida
e’tibor berilib, advokatlarning o’z kasbiy faoliyatini bajarishi uchun zarur
q onunchilik bazasini yaratish bo’yicha q ator ma q sadli chora-tadbirlar amalga
oshirildi. Shu bilan birga, « advokatura institutini takomillashtirish or q ali inson
h u q u q larini ta’minlashni yangi bos q ichga ko’tarish zarurligi, bu tizimning h u q u q iy
ma q omini kuchaytirish, advokatlarning vakolatlarini kengaytirish h amda
advokatura institutida h ali o’z yechimini topmagan muammolar h am borligi » sud-
h u q u q so h asini rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlari q atorida belgilanib, mazkur
so h ani tad q i q etish zarurati mavjudligidan dalolat bermo q da .
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi (matnda JPK deb
yuritiladi) 497-2-moddasiga muvofiq, apellatsiya tartibida ish yuritish mahkum,
oqlangan shaxs, uning himoyachisi, qonuniy vakili, jabrlanuvchi, uning vakili,
fuqaroviy da’vogar, fuqaroviy javobgar, ular vakillarining shikoyati, shuningdek,
prokuror va uning o‘rinbosari protesti bo‘yicha qo‘zg‘atiladi.
Qonunga ko‘ra, apellatsiya shikoyati hukm chiqargan sud orqali beriladi.
Birinchi instansiya sudi hukmi ustidan apellatsiya shikoyati hukm e’lon qilingan
kundan e’tiboran yigirma sutka ichida, mahkum, oqlangan shaxs, jabrlanuvchi
tomonidan esa, ularga hukm nusxasi topshirilgan kundan e’tiboran shunday
muddat ichida beriladi.
Bevosita apellatsiya instansiyasi sudiga berilgan shikoyat JPK 497 - 6-
moddasi talablarini bajarish uchun hukm chiqargan sudga yuborilishi kerak. Har
bir apellatsiya shikoyati kelib tushgan sanasi ko‘rsatilgan holda ro‘yxatga olinishi
shart.
56

Apellatsiya shikoyati berish muddatini tiklash to‘g‘risidagi iltimosnoma sud
tomonidan JPK 497-5-moddasi birinchi qismiga muvofiq, ko‘rib chiqiladi va bu
haqda ajrim chiqariladi.
O‘tkazib yuborilgan muddatni tiklashni rad etish to‘g‘risidagi ajrim ustidan
JPK 497 - 11-moddasi birinchi qismiga ko‘ra, yigirma kun ichida xususiy shikoyat
berilishi mumkin 14
.
Muddatni tiklashni rad etish, o‘tkazib yuborilgan to‘g‘risidagi ajrim ustidan
xususiy shikoyat berilganda, apellatsiya instansiyasi sudi xususiy shikoyatni
(protestni) asosli deb topsa, birinchi instansiya sudining ajrimini bekor qilib,
o‘tkazib yuborilgan muddatni tiklaydi va ishni apellatsiya shikoyati, protesti
(xususiy shikoyat yoki xususiy protest) bo‘yicha mazmunan ko‘radi. Bunda
ko‘rsatilgan muddatni tiklash to‘g‘risidagi ajrim e’lon qilingandan so‘ng
apellatsiya instansiyasi sudining majlisi JPK 497 - 6-moddasi ikkinchi qismi
talablarini bajarish uchun keyinga qoldiriladi.
Apellatsiya tartibida ish yuritish predmeti bo‘yicha muayyan qonunda
istisnolar belgilangan. Jumladan, birinchi instansiya sudi tomonidan sud
muhokamasi chog‘ida chiqarilgan va dalillarni tekshirish tartibiga, protsess
ishtirokchilarining iltimosnomalariga, ehtiyot chorasini tanlash, o‘zgartirish yoki
bekor qilishga, shuningdek, sud majlisi zalida tartib saqlashga oid ajrimlar ustidan
shikoyat berilishi mumkin emas. Ushbu ajrimlar bo‘yicha e’tirozlar apellatsiya
shikoyati ga kiritilishi mumkin.
Hukm chiqarilgandan so‘ng qabul qilingan amnistiya aktini tatbiq etish,
tibbiy yo‘sindagi majburlov choralarini qo‘llash masalalari yuzasidan, shuningdek,
mahkumga nisbatan ijro etilmagan bir necha hukm mavjud bo‘lib, keyingi hukmni
chiqargan sud bundan bexabar bo‘lgan va h.k. hollarda berilgan shikoyat , agar
unda ayni bir paytda jinoyat ishining mazmuni yoki hukm (ajrim)ning qonuniyligi
va asosliligi bo‘yicha boshqa masalalar qo‘yilgan bo‘lmasa, apellatsiya tartibida
alohida ko‘rilmaydi. Bu masalalar birinchi instansiya sudi tomonidan JPK 540-
moddasi va 541-moddasi birinchi qismi qoidalariga muvofiq hal etiladi. Bunday
14
“Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini apellyatsiya tartibida ko‘rish amaliyoti to‘g‘risida”gi 20.04.2021 yildagi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 13-son qarori // www.lex.uz
57

masalalar yuzasidan chiqarilgan sud ajrimi ustidan umumiy asoslarda xususiy
shikoyat berilishi mumkin.
JPK 497-8-moddasida yuzasidan apellatsiya shikoyatining mazmuni
muayyan talablar belgilanganligi tufayli, birinchi instansiya sudi shikoyat beruvchi
shaxs tomonidan ularga rioya etilganligini tekshirishi shart 15
.
Shikoyatning mazmuni qonun talablariga javob bermasa va bu keyinchalik
ishni mazmunan ko‘rishga to‘sqinlik qilsa, sudya uch kunlik muddat ichida ajrim
bilan uni bergan shaxsga qaytaradi. Bunday holda shikoyat qayta rasmiylashtirish
uchun JPK 4977-moddasida belgilangan doirada muddat belgilanadi. Mazkur
muddat shikoyat ni uni bergan shaxsga qaytarish to‘g‘risidagi ajrim topshirilgan
kundan boshlab hisoblanadi.
Shikoyat unda quyidagilar bo‘lmasa qaytarilishi mumkin, ya’ni:
1) shikoyat yo‘llanayotgan sudning nomi;
2) shikoyat bergan shaxs, uning protsessual mavqei, yashash joyi yoki turish
manzili to‘g‘risidagi ma’lumotlar;
3) hukmni chiqargan sudning nomi, hukm chiqarilgan sana, shikoyat
berilayotgan va protest bildirilayotgan hukm kimga nisbatan chiqarilgan bo‘lsa,
shu shaxs to‘g‘risidagi ma’lumotlar;
4) shikoyat bergan shaxsning vajlari, uning fikriga ko‘ra, hukm yoki boshqa
qarorning noto‘g‘riligi nimadan iborat ekanligi hamda iltimosining mohiyati;
5) shikoyat bergan shaxs o‘z talablarini asoslayotgan, shu jumladan, birinchi
instansiya sudi tomonidan tekshirilmagan dalillar;
6) yangidan taqdim etilayotgan dalillar va ularning birinchi instansiya sudiga
taqdim etilmaganligi sabablari;
7) shikoyatga (protestga) ilova qilinayotgan materiallar ro‘yxati;
8) shikoyat berilgan sana hamda shikoyat berayotgan shaxsning imzosi.
Agar shikoyat bergan shaxs sud tomonidan belgilangan muddatda ajrimda
ko‘rsatilgan kamchiliklarni bartaraf etsa, shikoyat sudga dastlab taqdim etilgan
15
“Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini apellyatsiya tartibida ko‘rish amaliyoti to‘g‘risida”gi 20.04.2021 yildagi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 13-son qarori // www.lex.uz
58

kundan boshlab berilgan hisoblanadi. Sud ko‘rsatmalaridan biri bajarilmagan holda
shikoyat berilmagan hisoblanadi.
Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, qonun apellatsiya shikoyati berish
huquqini amalga oshirish muddatini mahkum, oqlangan shaxs va jabrlanuvchiga
hukm nusxasini topshirish fakti bilan bog‘laydi. Shu munosabat bilan ishdagi
materiallar (masalan, sud majlisi bayonnomasi) bilan tanishgandan so‘ng «asosiy»
shikoyat taqdim etilishini ko‘rsatib, «dastlabki» apellatsiya shikoyati berilishi
qonunda nazarda tutilmagan.
Jinoyat protsessi ishtirokchisining o‘z shikoyatiga o‘zgartirish kiritish
huquqi apellatsiya instansiyasi sudi majlisi boshlangunga qadar amalga oshirilishi
mumkin. JPK 497 - 9-moddasi ikkinchi qismiga muvofiq, apellatsiya shikoyati
vajlarini mahkumning ahvolini og‘irlashtiradigan tomonga faqat sud qarori ustidan
shikoyat berish uchun belgilangan muddatda o‘zgartirilishiga yo‘l qo‘yiladi.
Mahkumning ahvolini og‘irlashtirishga qaratilgan talablar berilgan, JPK
497-4-moddasida belgilangan muddatlar o‘tgandan so‘ng, apellatsiya instansiyasi
sudi tomonidan ko‘rib chiqilmaydi, shu jumladan, o‘tkazib yuborilgan apellatsiya
shikoyati berish muddati tiklangandan so‘ng berilgan bunday talablar.
JPK 497-10-moddasiga muvofiq, apellatsiya shikoyati bergan shaxs
himoyachisi bergan shikoyatni ham qaytarib olish huquqiga ega. Qonun
mazmuniga ko‘ra, apellatsiya shikoyati apellatsiya instansiyasi sudi
maslahatxonaga kirgunga qadar qaytarib olinishi mumkin 16
.
Apellatsiya shikoyati ning qaytarib olinishi, agar ish bo‘yicha boshqa
protsess ishtirokchilari tomonidan berilgan apellatsiya shikoyati bo‘lmasa,
apellatsiya tartibida ish yuritish tugatilishiga olib keladi. Bunday holda sud
apellatsiya shikoyatini qaytarib olgan shaxsga nisbatan apellatsiya tartibida ish
yuritishni tugatadi va boshqa shaxslarga nisbatan davom ettiradi.
Sud apellatsiya tartibida ish yuritishni tugatish to‘g‘risidagi masalani hal
qilgunga qadar apellatsiya shikoyatini qaytarib olayotgan shaxsga apellatsiya
16
“Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini apellyatsiya tartibida ko‘rish amaliyoti to‘g‘risida”gi 20.04.2021 yildagi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 13-son qarori // www.lex.uz
59

tartibida ish yuritish tugatilishi apellatsiya shikoyati bilan takroran murojaat
qilishga to‘sqinlik qilishini tushuntirishi shart.
JPK 497 - 7-moddasi ikkinchi qismi talablarining bajarilishi ham protsess
ishtirokchilari huquqlarining ta’minlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Shu
munosabat bilan apellatsiya instansiyasi sudi ishni sud majlisida ko‘rishga
tayyorlash paytida quyidagilarni tekshirishi shart:
mahkum (oqlangan shaxs)ga, jabrlanuvchiga birinchi instansiya sudi
qarorlari nusxasining topshirilganligini;
protsess ishtirokchilariga apellatsiya shikoyati, shuningdek, qo‘shimcha
materiallar kelib tushganligi to‘g‘risida xabar berilganligini;
apellatsiya shikoyati bilan protsess ishtirokchilari tanishtirilganligi hamda
ularga ushbu hujjatlar nusxasi topshirilganligini;
jinoyat ishi apellatsiya instansiyasi sudiga yuborilganligi to‘g‘risida JPK
497-2-moddasida ko‘rsatilgan shaxslar xabardor qilinganligini.
Apellatsiya instansiyasi sudi sud qarorining ishda taraf bo‘lmagan shaxs
huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor qismi yuzasidan apellatsiya shikoyati
bilan kelib tushgan ishni ko‘rishga tayyorlash paytida quyidagilarni tekshirishi
shart:
unga sud qarori nusxasi topshirilganligini;
unga shikoyat berilganligi to‘g‘risida xabar berilganligini;
kelib tushgan shikoyat nusxasi unga berilganligini;
unga apellatsiya instansiyasi sudi majlisida ishtirok etish huquqi
tushuntirilganligini;
jinoyat ishi apellatsiya instansiyasi sudiga yuborilganligi to‘g‘risida unga
xabar qilinganligini.
Mazkur talablar bajarilmaganligi aniqlangan va ularni o‘zi amalga oshirish
imkoniyatiga ega bo‘lmagan taqdirda, apellatsiya instansiyasi sudi ishni qayta
rasmiylashtirish uchun birinchi instansiya sudiga yuborishga haqli. Birinchi
instansiya sudi tomonidan ishni qayta rasmiylashtirish JPK 497 - 7-moddasida
nazarda to’tilgan muddatlarda amalga oshirilishi lozim.
60

JPK 497-16-moddasi birinchi qismida apellatsiya sudi majlisida ishtirok
etishi shart bo‘lgan taraflar nazarda to’tilgan. Shu sababli apellatsiya instansiyasi
sudi har bir ish bo‘yicha ularni sud majlisi joyi, sanasi va vaqti to‘g‘risida oldindan
xabardor etish choralarini ko‘rishi shart.
Himoyachi sud majlisiga kelmay qolgan taqdirda jinoyat ishini ko‘rib
chiqish keyinga qoldiriladi.
Apellatsiya instansiyasi sudi majlisida ishtirok etish huquqiga ega jinoyat
protsessi ishtirokchilari doirasi qonunda belgilangan (JPK 497-15-moddasi birinchi
qismi 2-bandi bo‘yicha 17
).
Apellatsiya instansiyasi sudida ishning ko‘rilish joyi, sanasi va vaqti
to‘g‘risida tegishli ravishda xabardor etilgan shaxslarning sud majlisiga kelmasligi
jinoyat ishini ko‘rish uchun to‘sqinlik qilmaydi, sud majlisida ishtirok etishi shart
bo‘lgan shaxslar bundan mustasno.
Apellatsiya instansiyasi sudi xolislik va beg‘arazlikni saqlagan holda
taraflarga o‘z protsessual huquq va majburiyatlarini amalga oshirishi uchun zarur
sharoit yaratib berishi shart.
JPK 497-17-moddasi birinchi qismiga muvofiq, apellatsiya instansiyasi
sudida jinoyat ishi birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari bo‘yicha, JPK
55-bobida nazarda to’tilgan qoidalar inobatga olingan holda ko‘riladi. JPK 497-25-
moddasiga muvofiq, sud jinoyat ishini apellatsiya tartibida ko‘rishda apellatsiya
shikoyati, protesti vajlari bilan chegaralanmasdan, sud qarorlari qonuniyligi,
asosliligi va adolatliligini barcha mahkumlarga, shu jumladan, apellatsiya shikoyati
bermagan shaxslarga yoki o‘ziga nisbatan shikoyat, protest berilmagan
mahkumlarga nisbatan ham to‘la hajmda tekshiradi. Biroq, agar bu mahkum
(oqlangan shaxs) ahvolining og‘irlashuviga olib kelsa, prokuror protesti yoki
jabrlanuvchining, uning vakilining shikoyati bo‘lmagan hollarda, sud shikoyat da
keltirilgan vajlar doirasidan chetga chiqishga, shuningdek, apellatsiya shikoyati
bermagan mahkumlar (oqlangan shaxslar)ga nisbatan ishni ko‘rishga haqli emas
(JPK 497 - 29-moddasi ikkinchi va uchinchi qismlari).
17
“Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini apellyatsiya tartibida ko‘rish amaliyoti to‘g‘risida”gi 20.04.2021 yildagi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 13-son qarori // www.lex.uz
61

Agar birinchi instansiya sudi tomonidan sud tergovining to‘liq emasligiga
yoki bir yoqlamaligiga yoxud protsessual buzilishlarga yo‘l qo‘yilgan bo‘lsa,
apellatsiya instansiyasi sudi to‘liq yoki qisman sud tergovini o‘tkazish yo‘li bilan
bo‘shliqlarning o‘rnini to‘ldirish, protsessual buzilishlarni bartaraf etish choralarini
ko‘radi. JPK 497-25-moddasi uchinchi qismi 1 - 7-bandlarida nazarda to’tilgan , sh u
maqsadda apellatsiya instansiyasi sudi ish holatlari to‘la, har tomonlama va
xolisona tekshirib chiqilishini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan harakatlarni
bajarishga haqli. 18
Taraflarning iltimosnomalarini (yangi guvohlarni so‘roq qilish, ekspertizalar
o‘tkazish, ashyoviy dalillar va hujjatlarni talab qilib olish va boshqalar haqida),
ular birinchi instansiya sudi tomonidan rad etilganligi sababligina, apellatsiya
instansiyasi sudi rad etishga haqli emas. Zarur hollarda sud qo‘shimcha dalillarni
talab qilib olishda tashabbus ko‘rsatishi lozim.
Qo‘shimcha materiallar , JPK 497-25-moddasiga muvofiq, sud tomonidan
tergov organlariga muayyan tergov harakatlarini o‘tkazish to‘g‘risida topshiriq
berish yo‘li bilan ham olinishi mumkin. Bu haqda apellatsiya instansiyasi sudi
ajrim chiqaradi, ishning muhokamasi esa keyinga qoldiriladi.
Apellatsiya instansiyasi sudi qaror qabul qilish chog‘ida birinchi instansiya
sudi tomonidan tekshirilgan dalillarni ham, apellatsiya instansiyasi sudiga taraflar
tomonidan taqdim etilgan yoki u tomonidan talab qilib olingan va tekshirib
chiqilgan yangi dalillarni ham e’tiborga oladi.
Apellatsiya shikoyatida (protestida) protsess ishtirokchilarining sud majlisi
bayonnomasida qayd etilgan ko‘rsatuvlari ularning birinchi instansiya sudida
aslida bergan ko‘rsatuvlariga mos emasligi to‘g‘risida keltirilgan vajlar bu
shaxslarni apellatsiya instansiyasi sudi majlisida so‘roq qilish yo‘li bilan
tekshirilishi mumkin.
Agar jinoyat ishini apellatsiya tartibida ko‘rish chog‘ida JPK 416-moddasi
ikkinchi - beshinchi qismlarida, JPK 417-moddasi ikkinchi qismida nazarda
to’tilgan holatlar aniqlansa, sud prokurorning, jabrlanuvchining, uning vakilining,
18
“Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini apellyatsiya tartibida ko‘rish amaliyoti to‘g‘risida”gi 20.04.2021 yildagi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 13-son qarori // www.lex.uz
62

mahkumning, uning himoyachisining yoki qonuniy vakilining iltimosnomasiga
ko‘ra, sudlanuvchini yangi ayblov bo‘yicha jinoiy javobgarlikka tortish yoki
boshqa shaxsni ish bo‘yicha ayblanuvchi tariqasida ishda ishtirok etishga jalb etish
to‘g‘risidagi iltimosnomani qanoatlantirish haqida ajrim chiqaradi va uning ijrosini
ayblov dalolatnomasi yoki ayblov xulosasini tasdiqlagan prokurorga ijro muddatini
bir oygacha doirada ko‘rsatgan holda topshiradi. Bunda ko‘rilayotgan jinoyat ishi
sudning ish yurituvida qoladi.
Bunday iltimosnoma kiritilmagan, sudning ajrimi JPK 416, 417-moddalarida
belgilangan muddatda bajarilmagan, prokurorning ayblovga qo‘shimcha kiritish
yoki yangi shaxsni ishda ayblanuvchi sifatida ishtirok etish uchun jalb etish
mumkin emasligi to‘g‘risidagi xulosasi kelib tushgan holda, apellatsiya
instansiyasi sudi sud muhokamasini e’lon qilingan ayblov doirasida va jinoyat
ishida mavjud bo‘lgan dalillar asosida davom ettiradi.
Apellatsiya instansiyasi sudi, agar chiqarilgan hukm JPK 455-moddasi
talablariga muvofiq ekanligini aniqlasa, uni o‘zgarishsiz qoldiradi.
JPK 497 - 19-moddasida hukm bekor qilinishi va o‘zgartirilishi uchun bir xil
asoslar belgilangan bo‘lib, apellatsiya instansiyasi sudi, ishning muayyan
holatlaridan kelib chiqqan holda, bu asoslarni u yoki bu tarzda qo‘llashi mumkin.
Hukmni o‘zgartirish uchun apellatsiya instansiyasi sudi asoslar mavjud
bo‘lganda quyidagilarga haqli:
qilmishni JK boshqa moddasiga (bir necha moddalariga) qayta kvalifikatsiya
qilishga;
hukmdan ayblovning bir qismini (ayrim epizodlarini) yoki mahkumning
javobgarligini og‘irlashtiruvchi belgilarni chiqarishga;
hukmdan jinoyatlarning ideal majmui tariqasida qilmishni noto‘g‘ri baholash
tufayli ortiqcha e’lon qilingan JK moddasini chiqarishga;
JK 70-72-moddalarida nazarda to’tilgan asoslar mavjud bo‘lganda,
mahkumni jazodan ozod qilishga;
63

jazo miqdorini o‘zgartirishga va JK Maxsus qismi moddasi sanksiyasi
doirasida boshqa yengilroq yoxud JK 57-moddasini qo‘llagan holda jazo
tayinlashga;
mahkumning ahvolini og‘irlashtirmagan holda JK 59 yoki 60-moddasini
qo‘llab, jazo miqdorini o‘zgartirishga;
jinoyat natijasida yetkazilgan zarar, shuningdek, ma’naviy ziyonning
kompensatsiyasi miqdorini ko‘paytirish yoki kamaytirishga, shuningdek, ushbu
masala birinchi instansiya sudi tomonidan hal etilmagan hollarda, bunday zararni
qoplash to‘g‘risida qaror qabul qilishga;
mahkumni o‘ta xavfli residivist deb topishga yoki hukmdan uni o‘ta xavfli
residivist deb topish haqidagi qarorni chiqarishga;
mahkumga nisbatan jazoni ijro etish koloniyasining boshqa, shu jumladan,
qattiqroq turini belgilashga;
ashyoviy dalillar, protsessual chiqimlar to‘g‘risidagi masalalarni va boshqa
masalalarni hal etishga.
Asosiy jazo yengillashtirilganda, shu jumladan, JK 57-moddasi
qo‘llanilganda ham, apellatsiya instansiyasi sudi hukmning qo‘shimcha jazo
tayinlash haqidagi qismini o‘zgarishsiz qoldirishi mumkin.
JPK 49729-moddasi birinchi va ikkinchi qismlari talablariga rioya etgan
holda mahkumning qilmishini JK bir moddasidan ikki va undan ortiq moddalariga
qayta kvalifikatsiya qilganda, apellatsiya instansiyasi sudi hukmga tegishli
o‘zgartirishlar kiritishi va JK 59-moddasida belgilangan qoidalarga muvofiq jazo
tayinlashga haqli.
Agar JK bir moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi shart bo‘lgan ikki yoki
undan ortiq qilmish JK bir necha moddasi bilan noto‘g‘ri kvalifikatsiya qilingan
bo‘lsa, apellatsiya instansiyasi sudi ushbu qilmishlarni JK tegishli moddasiga qayta
kvalifikatsiya qilib, shu modda bo‘yicha yangi jazo belgilashga haqli.
Birinchi instansiya sudi tomonidan jazolarni qoplash prinsipi (JK 59-
moddasi ikkinchi qismi) noto‘g‘ri qo‘llanilganligi aniqlanganda, apellatsiya
64

instansiyasi sudi jazolarni qo‘shish prinsipiga o‘tishi mumkin. Bunda yangi jazo
hukm bo‘yicha tayinlangan uzil-kesil jazo miqdoridan ortiq bo‘lishi mumkin emas.
Boshqa epizodlar bilan umumiy kvalifikatsiya qilingan bir yoki bir necha
epizod (masalan, bir necha marta pora olganlik) bo‘yicha ish holatlari to‘liq
tekshirilmagan deb topilganda, agar yo‘l qo‘yilgan kamchiliklarni to‘ldirish uchun
imkoniyat bo‘lmasa, apellatsiya instansiyasi sudi hukmni o‘zgartirib, ularni
hukmdan chiqarishi lozim 19
.
Agar mahkum JK turli moddalari bo‘yicha kvalifikatsiya qilingan bir necha
jinoyatni sodir etganlikda aybdor deb topilgan bo‘lsa, apellatsiya instansiyasi sudi
hukmning bir yoki bir necha jinoyatga oid qismini o‘zgartirib, o‘sha mahkumga
nisbatan hukmning qolgan qismini o‘zgarishsiz qoldirishi mumkin.
Jinoyat-protsessual qonuni normalarining hukm so‘zsiz bekor qilinishiga
sabab bo‘ladigan darajada jiddiy buzilishi tushunchasi JPK 49722-moddasida
ko‘rsatilgan. Bunday qonun buzilishini aniqlaganda, apellatsiya instansiyasi sudi
jinoyat ishi kimning shikoyati ga ko‘ra ko‘rilayotganligidan qat’iy nazar, yo‘l
qo‘yilgan qonun buzilishi daxl etgan barcha mahkumlarga nisbatan hukmni bekor
qilishi shart.
Jinoyat ishi bo‘yicha yo‘l qo‘yilgan jinoyat-protsessual qonuni jiddiy
buzilishi hollari apellatsiya instansiyasi sudi tomonidan hukm bekor qilinib, yangi
hukm, shu jumladan, ayblov yoki oqlov hukmi chiqarilishiga yoki ishning JPK 84-
moddasiga muvofiq tugatilishiga to‘sqinlik qilmaydi.
Shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod etishni nazarda tutuvchi amnistiya aktiga
zid ravishda yoki jinoiy javobgarlikka tortish muddati o‘tgandan so‘ng jinoyat ishi
qo‘zg‘atilgan hollarda, hukm, garchi unda mahkum jazodan ozod qilingan bo‘lsa-
da, bekor qilinib, ish tugatilishi kerak.
Agar apellatsiya instansiyasi sudi mahkumning harakatlarini JK boshqa
moddasiga qayta kvalifikatsiya qilish keraqligi to‘g‘risida xulosaga kelsa va bu
modda shaxsni jazodan ozod etishni nazarda tutuvchi yoki jazo qo‘llanilishini
istisno etuvchi amnistiya akti ta’siri doirasiga tushsa, apellatsiya instansiyasi
19
“Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini apellyatsiya tartibida ko‘rish amaliyoti to‘g‘risida”gi 20.04.2021 yildagi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 13-son qarori // www.lex.uz
65

birinchi instansiya sudi qabul qilishi shart bo‘lgan qaror chiqarishi kerak.
Mahkumning harakatlari JK boshqa moddasiga qayta kvalifikatsiya qilinib, bu
modda bo‘yicha shaxs JPK 463-moddasi ikkinchi qismi 2-bandi hamda uchinchi
qismi 2 va 5-bandlariga ko‘ra, jazodan ozod qilinishi lozim bo‘lgan yoki unga
nisbatan jazo tayinlanishi istisno etilgan hollarda ham shunday qaror qabul
qilinishi lozim.
Agar amnistiya akti birinchi instansiya sudi tomonidan qo‘llanilishi mumkin
bo‘lmagan mahkumga nisbatan qo‘llanilgan bo‘lsa, apellatsiya instansiyasi sudi,
jabrlanuvchi yoki uning vakilining shikoyati yoki prokuror protesti bo‘lgan
taqdirda, hukmni bekor qiladi va yangi hukm chiqarish orqali amnistiya aktini
qo‘llamagan holda yangi jazo tayinlaydi (JPK 497-29-moddasi birinchi va ikkinchi
qismlari). Agar apellatsiya instansiyasi sudi amnitsiya akti qo‘llanilgan holda
hukmda tayinlangan jazo amnistiya akti qo‘llanilmagan holda ham mahkum uchun
yetarli deb topsa, u hukmdan amnistiya aktini qo‘llash haqidagi xulosa va qarorni
chiqarib, hukmda amnistiya akti qo‘llanilgan holda tayinlangan jazoni qoldirishga
haqli.
Apellatsiya instansiyasi sudi mahkumga nisbatan unga e’lon qilingan ayblov
doirasida jabrlanuvchi, uning vakili shikoyatida yoki prokuror protestida
ko‘rsatilgan asoslar bo‘yicha jazoni kuchaytirish yoki og‘irroq jinoyatga oid
qonunni qo‘llash lozimligi to‘g‘risida xulosaga kelsa, birinchi instansiya sudi
hukmini bekor qiladi va yangi ayblov hukmi chiqaradi. Masalan, shikoyat da faqat
mahkumning harakatlari noto‘g‘ri kvalifikatsiya qilinganligi to‘g‘risidagi masala
qo‘yilgan bo‘lsa, sud hukmni jazoning yengilligi sababli bekor qilishga haqli emas.
O‘zga mahkumlar yoki ular himoyachilarining og‘irroq jinoyatga doir
qonunni qo‘llash zarurligi yoki jazoning yengilligi to‘g‘risidagi shikoyatlari
hukmni mahkumning ahvolini og‘irlashtiruvchi tomonga bekor qilish uchun sabab
bo‘la olmaydi.
Apellatsiya instansiyasi sudi hukmni bekor qilish uchun asoslar mavjud
bo‘lganda quyidagilarga haqli:
1) ayblov hukmini bekor qilish va oqlov hukmi chiqarishga;
66

2) ayblov hukmini bekor qilish va yangi ayblov hukmi chiqarishga;
3) oqlov hukmini bekor qilish va ayblov hukmi chiqarishga;
4) ayblov hukmini bekor qilish va jinoyat ishini tugatishga;
5) JPK 416-moddasi o‘n ikkinchi qismida yoki 417-moddasi yettinchi
qismida nazarda to’tilgan holatlar aniqlanganda, ayblov hukmini bekor qilish va
ishni birinchi instansiya sudiga yuborishga 20
.
Sudlarning e’tibori shunga qaratilsinki, oqlov hukmining oqlov asoslariga
doir qismi faqat oqlangan shaxs, uning himoyachisi, qonuniy vakilining
shikoyatiga ko‘ra o‘zgartirilishi mumkin (JPK 497-30-moddasi ikkinchi qismi).
Sud qarori o‘zgarishsiz qoldirilganda, apellatsiya instansiyasi sudi uning
qonuniyligi va asosliligini shubha ostiga oluvchi xususiy ajrim chiqarishga haqli
emas.
20
“Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini apellyatsiya tartibida ko‘rish amaliyoti to‘g‘risida”gi 20.04.2021 yildagi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 13-son qarori // www.lex.uz
67

3.2. Kassatsiya instansiyasida himoyachining ishtiroki
Birinchi instansiya sudining apellatsiya tartibida ko‘rib chiqilgan hukmlari,
ajrimlari, shuningdek, apellatsiya instansiyasi sudi hukmlari, ajrimlari kassatsiya
tartibida qayta ko‘rib chiqilishi mumkin.
Birinchi va apellatsiya instansiyasi sudi hukmi, ajrimi ustidan kassatsiya
tartibida shikoyat berishga (protest keltirishga) bo’lgan huquq O’zbekiston
Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi ( JPK ) 499-moddasida nazarda
to’tilgan shaxslarga tegishlidir.
Birinchi va apellatsiya instansiyasi sudi hukmi, ajrimi ustidan boshqa
shaxslar tomonidan ham o’z xukuqlari va qonun bilan ko‘riqlanadigan
manfaatlariga daxldor qismi yuzasidan , JPK 499-moddasining beshinchi qismiga
muvofiq, kassatsiya tartibida shikoyat berilishi mumkin. Ular jumlasiga ish
bo’yicha taraf bo’lmagan, biroq o’zining haqiqiy holatiga kura sud himoyasiga
muhtoj bo’lgan shaxslar (garov beruvchi, mulki xatlangan shaxe va boshqalar)
kiradi.
Shu munosabat bilan kassatsiya instansiyasi sudi shikoyatni (protestni]
qabul qilish paytida kassatsiya shikoyati (protesti) bergan shaxsning bunday
huquqda egaligini tekshirishi shart. Har bir kassatsiya shikoyati (protesti) kelib
tushgan sanasi ko‘rsatilgan holda ruyxatga olinishi shart 21
.
Qonun kassatsiya shikoyati (protesti) berishga bo’lgan xukusni biron-bir
muddat bilan cheklamaydi (JPK ni 500-moddasi). Shuningdek, agar shikoyatda
(protestda) quyidagi masalalar qo’yilgan bo‘lsa, ishni kassatsiya tartibida qayta
ko‘rishga ustidan shikoyat berilayotgan hukm, ajrim qonuniy kuchga kirganidan
s o‘ ng faqat bir yil ichida y o‘ l kuyiladi:
og‘irroq inoyat to‘g‘risidagi qonunni qo’llash zarurligi to‘g‘risida; jazoni
kuchaytirish to‘g‘risida yoki maxdumning ahvoli
yomonlashishiga olib keladigan boshqa o‘zgartirishlar haqida;
oqlov hukmini yoki jinoyat ishini tugatish haqidagi ajrimni bekor qilish
to‘g‘risida.
21
“Jinoyat ishlarini kassatsiya tartibida kurish bo’yicha sud amaliyoti to’g’risida”gi 27.11.2021 yildagi O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumining 37-son qarori// www.lex.uz
68

Ish kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan ko‘rilayotgan kunda bir yillik
muddat o‘tib ketgan bo‘lsa, JPK 500-moddasining ikkinchi qismi mazmuniga
ko‘ra, kassatsiya shikoyati (protesti) belgilangan muddatda berilganidan qat’iy
nazar, kassatsiya tartibida ish yuritish tugatiladi.
Qonunda kassatsiya tartibida ish yuritish predmeta bo’yicha muayyan
istisnolar belgilangan. Jumladan, birinchi va apellatsiya instansiyasi sudlari sud
muhokamasi chogida chiqargan va dalillarni tekshirish tartibiga, protsess
ishtirokchilari iltimosnomalariga, ehtiyot chorasini tanlash, o‘zgartirish yoki bekor
qilishga, shuningdek, sud majlisi zalida tartib saqlashga oid ajrimlar ustidan
kassatsiya tartibida shikoyat (protest) berilishi mumkin emas. Ushbu ajrimlar
bo’yicha e’tirozlar kassatsiya shikoyatiga (protestiga) kiritilishi mumkin 22
.
K assatsiya shikoyati (protesti) mazmuni yuzasidan muayyan talablar
belgilanganligi tufayli, kassatsiya instansiyasi sudi shikoyat (protest) beruvchi
shaxs tomonidan ushbu talabga rioya etilganligini tekshirishi shart ( JPK 501-
moddasida bo‘yicha) .
Kassatsiya shikoyati (protestini) sudya quyidagi hollarda ajrim bilan uni
bergan shaxsga qaytaradi, agar:
shikoyat (protest) JPK 501-moddasida nazarda to’tilgan talablarga javob
bermasa;
ish kassatsiya tartibida ko‘rib chitqilishi mumkin bulmasa;
shikoyatni (protestni) qaytarib olish to‘g‘risida ariza (xat) kelib tushgan
bo‘lsa.
Shikoyat (protest) bergan shaxs JPK 501-moddasining birinchi qismida
ko‘rsatilgan holatlar bartaraf etilganidan keyin umumiy tartibda qayta murojaat
qilishga haqli.
Kassatsiya instansiyasi sudi kassatsiya shikoyati (protesti) bo’yicha ishdagi
mavjud materiallarga kura birinchi va apellatsiya instansiyasi sudlari tomonidan
O’ zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (bundan buyon matnda JK deb
22
“Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini apellyatsiya tartibida ko‘rish amaliyoti to‘g‘risida”gi 20.04.2021 yildagi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 13-son qarori // www.lex.uz
69

yuritiladi) normalari to’g’ri kullanilganligi xdmda jinoyat-protsessual qonuni
normalariga rioya etilganligi tekshiriladi.
Kassatsiya shikoyati (protesti) kassatsiya instansiyasi sudiga kelib tushgan
kundan e’tiboran ikki oygacha bo’lgan muddat ichida ko‘rib chitqilishi lozim.
Kassatsiya instansiyasi sudining ajrimi bilan bu muddat ishning murakkabligi yoki
hajmi kattaligi, shuningdek, bopщa uzrli sabablar inobatga olingan xdlda, kupi
bilan bir oyga uzaytirilishi mumkin.
Qonunda kassatsiya shikoyati (protesti) vajlarini sinchiklab o‘rganish
uchun kassatsiya instansiyasi sudi un kunlik muddat belgilangan bo’lib, bu JPK
507-moddasining birinchi qismida nazarda to’tilgan masalalarni to’g’ri hal qilishda
muhim ahamiyatga ega 23
.
K assatsiya shikoyatini (protestini) agar o‘rganish natijalari bo’yicha JPK
502-moddasiga muvofi q , shikoyatni (protestni) qaytarish uchun asoslar bulmasa,
sudya jinoyat ishini talab qilib olish to‘g‘risida ajrim chitsaradi va bu haqida uch
kunlik muddat ichida kassatsiya shikoyati (protesti) bergan shaxsga xabar beriladi.
Jinoyat protsessi ishtirokchisining o’z shikoyati (protesti)ga o‘zgartirish va
kushimcha kiritish xukuqi kassatsiya instansiyasi sudi majlisi boshlangunga qadar
amalga oshirilishi mumkin. Ammo , JPK 509-2-moddasining ikkinchi qismiga
muvofiq, kassatsiya protestiga o‘zgartirish yoki kushimcha kiritish,
jabrlanuvchining yoxud uning vakilining kassatsiya shikoyatiga o‘ zgartirish yoki
qo‘ shimcha kiritish chogida mahkumning ahvolini o g‘ irlashtirish to‘g‘risidagi
masala, agar bunday talab dastlabki kassatsiya shikoyatida (protestida)
ko‘rsatilmagan bo‘lsa, qo‘y ilishi mumkin emas.
Shikoyati berilganidan keyin kassatsiya ishga kirishgan himoyachi
shikoyatni o‘zgartirishi yoki yangi vajlar bilan tuldirishi, ilgari ishda ishtirok etgan
himoyachi tomonidan berilgan shikoyat vajlariga kushimcha asoslar taqdim etishi
mumkin.
23
Jinoyat ishlarini kassatsiya tartibida kurish bo’yicha sud amaliyoti to’g’risida”gi 27.11.2021 yildagi O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumining 37-son qarori// www.lex.uz
70

Mahkumning ahvolini o g‘ irlashtirishga q aratilgan talablar JPK 500-
moddasining ikkinchi qismida belgilangan muddatlar o‘ tgandan s o‘ ng berilgan,
kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan ko‘rib chi qi lmaydi.
JPK 509 - 3-moddasiga muvofi q , kassatsiya shikoyati (protesti) bergan
shax s o‘ z shikoyatini (protestini), mahkum, jabrlanuvchi, fukaroviy da’vogar va
fuqaroviy javobgar esa, tegishlicha o’z himoyachisi va vakili bergan shikoyatni
ham qaytarib olish hu q uqiga ega. Protestni saytarib olish xukuqi yuqori turuvchi
prokurorga ham tegishli 24
.
Mahkumning himoyachisi, qonuniy vakili o‘z shikoyatini faqat
mahkumning roziligi bilan kaytarib olishga haqli. Kassatsiya shikoyatini
(protestini) qaytarib olishga kassatsiya instansiyasi sudi maslahatxonaga kirguniga
qadar yo’l kuyiladi. Kassatsiya shikoyatining (protestining) kaytarib olinishi, agar
ish bo’yicha bopщa protsess ishtirokchilari tomonidan berilgan kassatsiya
shikoyati bulmasa, kassatsiya tartibida ish yuritish tugatilishiga olib keladi.
Bunday holda sud shikoyatni (protestni) qaytarib olgan shaxsga nisbatan kassatsiya
tartibida ish yuritishni tugatadi va boshщa shaxslarga nisbatan davom ettiradi.
Shuni inobatga olish lozimki, kassatsiya tartibida ish yuritishning
tugatilishi kassatsiya shikoyati (protesti) bilan takroran murojaat qilishga tussinlik
qilmaydi.
S udya kelib tushgan kassatsiya shikoyatini (protestini) o‘ rganadi va k o‘ pi
bilan o‘ n sutkalik muddat ichida JPK 507-moddasining birinchi qismida nazarda
to’tilgan masalalarni hal qiladi. Kelib tushgan jinoyat ishini o‘rganish natijalariga
kura, sudya shikoyatni (protestni) ish bilan birga kassatsiya instansiyasi sudiga
ko‘rib chiqish uchun kiritish yoxud shikoyatni (protestni) kassatsiya instansiyasi
sudiga ko‘rib chiqish uchun kiritishni rad etish haqida ajrim chiqaradi.
Kassatsiya sudi s udyaning ajrimi har qanday holda JPK 508 yoki 509-
moddalari talablariga javob berishi, shu jumladan, shikoyatni (protestni) ish bilan
birga kassatsiya instansiyasi sudiga ko‘rib chiqish uchun kiritish yoxud kiritishni
24
Jinoyat ishlarini kassatsiya tartibida kurish bo’yicha sud amaliyoti to’g’risida”gi 27.11.2021 yildagi O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumining 37-son qarori// www.lex.uz
71

rad etish to‘g‘risida qaror qabul qilish uchun sabab bo’lgan asoslarni batafsil o‘ zida
aks ettirishi kerak.
Shikoyatni (protestni) kassatsiya instansiyasi sudiga ko‘rib chiqish uchun
kiritishni rad etish haqidagi ajrimda uning ustidan JPK 509-moddasining ikkinchi
sismiga muvofi q O‘ zbekist o n Respublikasi Oliy sudi raisiga yoki uning
o’rinbosariga shikoyat berish xukutsi tushuntirilishi shart bo’lib, shu sababli uch
kunlik muddat ichida ajrim nusxasi arizachiga yuboriladi.
JPK 509-1-moddasining birinchi qismida nazarda to’tilgan shaxslar ish
kassatsiya instansiyasi sudiga ko‘rib chiqish uchun kiritilganligi to‘g‘risida ajrim
chiqarilgan kundan boshlab uch kunlik muddat ichida xabardor silinishlari shart.
U larga shikoyatning kuchirma nusxasi yuboriladi yoxud ularning elektron
nusxalari bilan kassatsiya instansiyasi sudining internet-resursi orqali tanishish
mumkinligi to‘g‘risidagi xabarnoma yuboriladi va shikoyatga (protestga) doyr o’z
e’tirozlarini yozma shaqlda yoxud elektron xujjat tarzida berishga bo’lgan xukuqi,
e’tirozlarni taqdim etilish muddati ko‘rsatilgan holda tushuntiriladi. Shikoyat
(protest) ustidan kelib tushgan e’tirozlar ishga qo‘shib qo‘yiladi 25
.
JPK 506-moddasida nazarda to’tilgan kassatsiya shikoyatini (protestini)
ko‘rib chiqish muddatlari shikoyatni (protestni) o‘rganish, jinoyat ishini talab qilib
olish va o‘rganish, shuningdek, JPK 507-moddasining ikkinchi qismiga muvofi q ,
ajrim chiqarish uchun ajratilgan vaqtni o‘z ichiga oladi.
Ishni ko‘rish muddatlari kassatsiya instansiyasi sudida , JPK 509-4-
moddasi ga muvofiq, shikoyatni (protestni) ish bilan birga kassatsiya instansiyasi
sudiga ko‘rib chiqish uchun kiritish to‘g‘risida ajrim chiqarilgan kundan e’tiboran
hisoblanadi.
Kassatsiya instansiyasi sudi JPK 509-5-moddasi talablarining bajarilishi
protsess ishtirokchilari xukuqlarini ta’minlash da muhim a ha miyatga ega. Shu
munosabat bilan sudya shikoyat (protest) kassatsiya instansiyasi sudiga ko‘rib
chiqish uchun kiritilgan kundan e’tiboran yetti sutkadan kechiktirmay jinoyat
ishini sud majlisida ko‘rib chiqish uchun tayinlash to‘g‘risida ajrim chiqarib, unda
25
Jinoyat ishlarini kassatsiya tartibida kurish bo’yicha sud amaliyoti to’g’risida”gi 27.11.2021 yildagi O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumining 37-son qarori// www.lex.uz
72

quyidagi masalalarni hal qilishi kerak - jinoyat ishini ko‘rish boshlanadigan joy,
sana va vaqt to‘g‘risidagi; sud majlisiga taraflarni va jinoyat protsessining boshqa
ishtirokchilarini chatsirish to‘g‘risidagi; JPK 19-moddasida nazarda to’tilgan
hollarda, jinoyat ishini yopiq sud majlisida ko‘rish to‘g‘risidagi; ozodlikdan
maxrum qilish yoki ozodlikni cheklash tariqasidagi jazoni o‘tayotgan mahkumning
sud majlisida ishtirok etishi to‘g‘risidagi. Qabul qilingan qaror to‘g‘risida JPK
499-moddasining birinchi qismida ko‘rsatilgan shaxslarga, o‘shu jumladan
himoyachiga, uch sutka ichida xabar qilinadi.
Kassatsiya instansiyasi sudi majlisida ishtirok etishi shart bo’lgan taraflar,
JPK 509-6-moddasining birinchi q ismi bo‘yicha va unda ishtirok etish xukuqiga
ega bo’lgan protsess ishtirokchilari doirasi ko‘rsatib o’tilgan. Shu sababli
kassatsiya instansiyasi sudi har bir ish bo’yicha ularni sud majlisi joyi, sanasi va
vaqti to‘g‘risida oldindan xabardor etish choralarini ko‘rishi kerak.
Jazoni ijro etish muassasasida bo’lgan yoki ozodlikni cheklash tariqasidagi
jazoni utayotgan mahkumning kassatsiya instansiyasi sudi majlisida ishtirok
etishini ta’minlash sud tomonidan hal etiladi. Agar kassatsiya instansiyasi sudi
mahkumning sud majlisida ishtirokini zarur deb topsa, uni sud majlisiga olib kelish
bo’yicha choralar ko‘rishi yoxud uning sud majlisida videokonferensalosa
tizimidan foydalangan holda ishtirok etishini ta’minlashi lozim.
Kassatsiya instansiyasi sudi majlisi joyi, sanasi va vaqti to‘g‘risida tegishli
ravishda xabardor etilgan shaxslarning sud majlisiga kelmasligi jinoyat ishini
ko‘rish uchun tusiq bulmaydi, sud majlisida ishtirok etishi shart bo’lgan shaxslar
bundan mustasno.
Xolislik va begarazlikni saqlagan x o lda kassatsiya instansiyasi sudi
taraflarga o’z protsessual xukuq va majburiyatlarini amalga oshirishlari uchun
zarur sharoitlar yaratib berishi shart.
Kassatsiya instansiyasi sudida jinoyat ishi JPK 509-7-moddasida nazarda
to’tilgan tartibda k o‘ riladi. Kassatsiya instansiyasi sudida taraflar muzokaralari
JPK 449-moddasi qoidalariga muvofiq utkaziladi, biroq bunda shikoyat bergan
shaxs birinchi bo‘lib so‘zga chiqadi. Ish bo’yicha bir necha kassatsiya shikoyati
73

mavjud bo‘lganda, birinchi bo’lib ayblov tarafiga tegishli protsess ishtirokchisi
so‘zga chiqadi.
Apellatsiya tartibida ish yuritishdan farqli ravishda, kassatsiya instansiyasi
sudi ayblov isbotlanganligi masalasi muhokamasiga kirishmay, faqat birinchi va
apellatsiya instansiyasi sudlari tomonidan jinoyat qonunlari to’g’ri kullanilganligi
va jinoyat-protsessual qonuniga rioya etilganligi masalalarini tekshirishga
vakolatlidir.
Sud jinoyat ishini kassatsiya tartibida ko‘rishda kassatsiya shikoyati vajlari
bilan chegaralanmaydi va ishni barcha mahkumlarga, shu jumladan, kassatsiya
shikoyati bermagan shaxslarga yoki ularga nisbatan shikoyat berilmagan
mahkumlarga nisbatan ham to‘la hajmda tekshiradi.
Jinoyat ishi bo’yicha bir necha shax s hukm qilingan yoki oqlangan
ta q dirda, JPK 509-8-moddasining ikkinchi qismi mazmuniga kura, kassatsiya
instansiyasi sudi kassatsiya shikoyati berilmagan mahkumlar yoki oqlangan
shaxslarga nisbatan hukmni, ajrimni bekor qilishga va ishni apellatsiya tartibida
yangidan ko‘rib chiqish uchun yuborishga, basharti hukm, ajrimning bekor
qilinishi ularning ahvoli o g‘ irlashishiga olib kelsa, haqli emas 26
.
Kassatsiya instansiyasi sudi JPK 509-9-moddasiga muvofiq jinoyat ishini
ko‘rib chiqish natijalari bo’yicha quyidagi ajrimlardan birini qabul qiladi:
birinchi, apellatsiya instansiyasi sudlari hukmlarini, ajrimlarini o’z garishsiz
qoldirish, kassatsiya shikoyatini esa qanoatlantirmasdan qoldirish to‘g‘risida;
apellatsiya instansiyasi sudi hukmini, ajrimini bekor qilish va birinchi
instansiya sudi hukmini, ajrimini uzgarisheiz qoldirish to‘g‘risida yoki ishni
apellatsiya tartibida yangidan ko‘rib chiqish uchun yuborish to‘g‘risida;
ish bo’yicha qabul qilingan barcha sud qarorlarini bekor qilish va ishni
tugatish to‘g‘risida;
birinchi, apellatsiya instansiyasi sudi hukmini, ajrimini o‘zgartirish
to‘g‘risida.
26
Jinoyat ishlarini kassatsiya tartibida kurish bo’yicha sud amaliyoti to’g’risida”gi 27.11.2021 yildagi O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumining 37-son qarori// www.lex.uz
74

Apellatsiya instansiyasi sudi hukmi, ajrimi quyidagi hollarda bekor
k i linishi yoki o‘ zgartirilishi lozim, agar:
kassatsiya instansiyasi sudi ushbu qarorlar bilan avvalgi hukmlar yoki
ajrimlar asossiz ravishda bekor silingan yoki o‘zgartirilgan deb topsa;
ishni ko‘rayotganda ular apellatsiya instansiyasi sudi hukmining,
ajrimining yoki kassatsiya instansiyasi sudi ajrimining qonuniyligiga ta’sir
ko‘rsatgan yoki ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo’lgan qonun buzilishiga yo’l qo‘ygan
bo‘lsa 27
.
Agar birinchi, apellatsiya instansiyasi sudlari hukmi, ajrimi moddiy va
protsessual qonun talablariga muvofiq chiqarilganligi aniqlansa, kassatsiya
instansiyasi sudi ularni o‘zgarishsiz qoldiradi (JPK 455-moddasi).
Kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan birinchi, apellatsiya instansiyasi
sudi hukmi, ajrimining tavsif qismiga o‘zgartirishga kiritilganda ham, basharti bu
ayblov hajmi, qilmishning kvalifikatsiyasi, tayinlangan jazo turi va mikdori
o’zgarishiga olib kelmasa, sud qarorlari o‘zgarishsiz qoldiriladi. Birinchi instansiya
sudining qonuniy, asoslantirilgan, adolatli hukmini yoki qonuniy, asoslantirilgan
ajrimi apellatsiya instansiyasi sudi tomonidan yetarli asoslarsiz bekor qilingan yoki
o‘zgartirilgan hollarda, kassatsiya instansiyasi sudi apellatsiya instansiyasi sudi
hukmini, ajrimini bekor qiladi va birinchi instansiya sudi hukmini, ajrimini
o’zgarishsiz qoldiradi.
Tushuntirilsinki, apellatsiya instansiyasi sudi hukmi, ajrimini bekor qilish
to‘g‘risidagi masalani hal qilishda kassatsiya instansiyasi sudi JPK 497 - 19-
moddasida nazarda to’tilgan asoslardan kelib chiqishi lozim.
Agar birinchi, apellatsiya instansiyasi sudlari tomonidan sud tergovining
tuliq emasligiga yoki bir yoqlamaligiga yoxud protsessual buzilishlarga yo’l
qo’yilganligi aniqlansa , kassatsiya instansiyasi sudi, bu hukm, ajrimning
qonuniyligiga ta’sir qilgan yoki ta’sir qilishi mumkin bo’lgan bo‘lsa, apellatsiya
instansiyasi sudi hukmi, ajrimini bekor q iladi va ishni apellatsiya tartibida
yangidan ko‘rib chiqish uchun yuboradi. Agar ish ko‘rib chiqilayotganda JPK 416,
27
Jinoyat ishlarini kassatsiya tartibida kurish bo’yicha sud amaliyoti to’g’risida”gi 27.11.2021 yildagi O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumining 37-son qarori// www.lex.uz
75

417-moddalarida nazarda to’tilgan xdlatlar aniqlansa, jabrlanuvchi, uning vakili
yoki mahkum, uning himoyachisi, qonuniy vakili shikoyati yoki prokuror protesti
mavjud bo’lganda, kassatsiya instansiyasi sudi hukmni, apellatsiya instansiyasi
sudi ajrimini bekor kdlish ga va ishni apellatsiya tartibida yangidan ko‘rib chiqish
uchun yuborishga haqli.
Apellatsiya instansiyasi sudining oqlov hukmi ham kassatsiya instansiyasi
sudi tomonidan faqat prokurorning protestiga yoki jabrlanuvchining, uning
vakilining sudlanuvchining oqlanishi qonunga xilofligi va asossizligi borasida
berilgan shikoyati bo’yicha bekor kilinib, ish apellatsiya tartibida yangidan ko‘rib
chiqish uchun yuborilishi mumkin.
Himoyachi ish apellatsiya va kassatsiya instansiyasida k o‘ rilayotgan
vaktida uzrli sabablarga kura ishtirok eta olmasa, ishni ko‘rishni boshqa kunga
qoldirishni so‘rab iltimosnoma keltiradi va uning iltimosi qanoatlantiril adi, chunki
h imoyachining ishtirokisiz ishni ko‘rish jinoyat protsessual qonunchiligiga ziddir 28
.
Apellatsiya va kassatsiya shikoyati mustaqil protsessual xujjat hisoblanadi,
advokatning so‘zga chiqishi esa mustaqil protsessual harakat sifatida himoya
vositalaridan biri hisoblanadi.
28
Jinoyat ishlarini kassatsiya tartibida kurish bo’yicha sud amaliyoti to’g’risida”gi 27.11.2021 yildagi O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumining 37-son qarori// www.lex.uz
76

XULOSA
Advokaturani halol va kasb mahorati yuqori darajadagi mutaxassislar bilan
ta’minlash, advokatlik tuzilmalarining vakolatlarini aniqlashtirish va huquqiy
maqomini belgilash, jinoyat protsessida ayblov va himoya taraflarining protsessual
huquqlari tengligini ta’minlash, advokatlar tomonidan kasb etikasi qoidalariga
rioya etilishini nazorat qilish mexanizmi va advokatlarga nisbatan intizomiy ish
yuritish tizimini, taraflar vakilligi institutini takomillashtirish - advokatura
institutining yanada isloh qilinishi lozim bo‘lgan asosiy yo‘nalishlardan biridir.
Har bir ish bo‘yicha himoyachilar kasbiy mahorat va o‘z kasbiga
munosibligini namoyon etib, jinoiy protsessda inson huquqlariga doir xalqaro va
milliy standartlardan foydalanib, jinoiy protsessda ishtirok etayotgan inson
huquqlari himoyasiga, advokatura institutining jamiyat va davlatdagi nufo’zini
yuksaltirishga xizmat qiladilar.
Shaxs huquqlari himoyasi va kafolatlari ularning uyg‘un rivojlanishiga
sharoitlar yaratish uchun kerak. Kimda-kim jinoiy sudlov doirasiga tushib qolsa,
sudlov adolatli bo‘lishi lozim. Odil sudlov organi sifatida sud ish bo‘yicha
haqiqatni aniqlash uchun yetarlicha keng vakolatlarga ega bo‘lishi, shu bilan birga,
huquqni muhofaza qiluvchi organlar ustidan nazoratni amalga oshirishi, jinoiy
ta’qib sohasiga jalb etilgan inson huquqlarining rioya etilishini kafolatlashi uchun
beg‘araz, xolis va odil bo‘lishi lozim. Mustaqil sud bo‘lgan joyda inson ertangi
kunga, adolatga ishonadi, usha yerda davlat va jamiyat taraqqiy etadi.
Ishga yakun sabab biz quyidagi jihatlarni takomillashtirishni taklif sifatida
berishga lozim topdik:
1. Mamlakatimizda advokatura fuqarolik jamiyani mustaqil instituti sifatida
to‘laqonli shakllangan. Ammo muntazam ravishda o‘tkazilayotgan mustaqil
surovlar jamiyatda advokatlar mavqei va nufuzi sud yoki prokuratoradan sezilarli
darajada pastligicha qolishini ko‘rsatmoqda. Shu sababli advokatlar nufuzi va
jamiyatdagi rolini oshirish, advokatura tizimiga iste’dodli yoshlarni jalb qilish
maqsadida ularni faoliyati, faoliyati uchun davlatimizda yaratilgan shart-sharoitlar
77

haqida ommaviy axborot vositalari orqali ko‘proq ko‘rsatuvlar, ommabop
maqolalar va chiqishlar qilish lozim.
2. Xorijiy mamlakatlarning (Germaniya, Rossiya, Belarusiya) ijobiy
tajribasidan kelib chiqib O‘zbekistonda advokatlarni ro'yxatdan o'tishni va
litsenziyalashni optimallashtirish va osonlashtirish.
3. Sud berilgan shikoyat va bildirilgan protestlar to‘g‘risida mahkumlarni,
oqlangan shaxslar, himoyachilar hamda ushbu shikoyat va protest boshqa
shaxslardan qaysi birining manfaatiga taalluqli bo‘lsa, shu shaxslarni xabardor
qilishi hamda ularning protest yoki shikoyat ustidan e’tiroz berish huquqini
tushuntirishi shart. Shu bilan bir paytda mahkumga, jabrlanuvchiga va oqlangan
shaxsga apellatsiya, kassatsiya shikoyatining hamda apellatsiya, kassatsiya yoki
nazorat tartibida berilgan protestning nusxasi yuboriladi (JPK 479-moddasi
ikkinchi qismi). Shu bois, Qonunning bu talabi buzilgan taqdirda, sud uni bartaraf
etish chorasini ko‘rishi kerak.
4. Apellatsiya tartibida ish yuritishning kassatsiya tartibidan farqli
xususiyati shundan iboratki, apellatsiya instansiyasi sudi to‘liq sud tergovi
o‘tkazishi, shu jumladan, birinchi instansiya sudi tomonidan tekshirilmagan
dalillarni tekshirib chiqishi va ularga sud majlisida aniqlangan yangi holatlar
natijasiga ko‘ra huquqiy baho berishini kuchashtirish lozim (JPK 490-moddasining
uchinchi qismini).
5. Taraflarning iltimosnomalarini (yangi guvohlarni so‘roq qilish,
ekspertizalar o‘tkazish, ashyoviy dalillar va hujjatlarni talab qilib olish va
boshqalar haqida), ular birinchi instansiya sudi tomonidan rad etilganligi
sababligina apellatsiya instansiyasi sudi rad etishga haqli emas. Shu sababli, zarur
hollarda sud qo‘shimcha dalillarni talab qilib olishda tashabbus ko‘rsatishi lozim.
6. Himoyachi turli sabablarga ko‘ra sud majlisi bayonnomasi bilan
tanishish muddatini kechiktirishi mumkin, bu esa apellatsiya shikoyatini asossiz
deb topishga sabab bo‘lishi mumkin. Shu munosabat bilan bayonnoma bilan
tanishish muddatini kechiktirmaslik kerak. Agarda sud bayonnomani tanishish
78

uchun o‘z muddatida tayyorlamasa, himoyachi O‘zR JPK ning 427-moddasiga
ko‘ra, sud majlisi bayonnomasiga mulohazalar bildirishi lozim.
7. Shuni e’tiborga olish kerakki, sud apellatsiya tartibda to‘liq sud tergovini
olib boradi. Shu sababli sud jarayonining aynan ushbu bosqichida, sud hukmi
kuchga kirmasdan turib, sud hay’ati e’tiborini dastlabki tergov paytida birinchi
instansiya sudi tomonidan yo‘l qo‘yilgan qonun- buzarliklarga e’tibor qaratish
zarur.
Odil sudlovni ta’minlash uchun o‘z fuqarolariga turli xizmatlarni
ko‘rsatishga qaratilgan butun davlat apparatining mukammal ishi bilan bir qatorda
jismoniy va yuridik shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoyasini
muhofaza va himoya qilishi lozim bo‘lgan murakkab kasb egalari - advokatlarning
fidokorona mehnati va qat’iyatini qadrlashni talab etadi.
79

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR:
I. Qonunlar va qonunosti xujjatlar.
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.: 1992. // www.lex.uz
2. O‘zbekiston Respublikasining jinoyat-protsessual Kodeksi. T.: 2021 //
www.lex.uz
3. “Advokatura to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, №349-
I. Qabul qilingan sana 27.12.1996, kuchga kirish sanasi 09.01.1997. // www.lex.uz
4. “O‘zbekiston Respublikasida advokatura institutini yanada isloh qilish
chora-tadbirlari to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni,
№PF-3993. Qabul qilingan sana 01.05.2008, kuchga kirish sanasi 01.05.2008.
5. “2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
Strategiyasi to‘g‘risida” PF-60-son O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
Farmoni. 2022 yil 28 yanvar // https://lex.uz/uz/docs/5841063
6. «Advokatura to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasining qonunini
amalga kiritish tartibi haqida” O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qarori ,
№350-I. Qabul qilingan sana 27.12.1996, kuchga kirish sanasi 09.01.1997. //
www.lex.uz
7. “Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini apellatsiya tartibida ko‘rish amaliyoti
to‘g‘risida”gi 20.04.2021 yildagi O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
13-son qarori // www.lex.uz
8. “Jinoyat ishlarini kassatsiya tartibida ko‘rish bo’yicha sud amaliyoti
to’g’risida”gi 27.11.2021 yildagi O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
37-son qarori// www.lex.uz
9. Advokatning kasb etikasi Qoidalari. O‘zbekiston Respublikasi
Advokatlar palatasining II Konferensiyasining 2013 yil 27 sentyabrdagi qaroriga 8-
ILOVA // https://nrm.uz/contentf?
doc=545542_advokatning_kasb_etikasi_qoidalari_(o‘zr_advokatlar_palatasining_i
i_konferenciyasining_27_09_2013_y_qaroriga_8-ilova)
II. Rahbariy adabiyotlar.
80

10. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz
bilan birga quramiiz. Toshkent, 2017.
11. Mirziyoev Sh.M. Konun ustuvorl igi va inson manfaatlarni ta’minlash
yurtimiz taraqqiyoti va xalk farovonligining garovi. Toshkent, 2017.
12. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. Toshkent, 2017.
13. Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy taxlil, qatiy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik xar bir raxbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent,
2017
14. 2017-2021 yillarda O‘zbekistonRespublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yichaXarakatlar strategiyasini “ Xalq bilan muloqot va inson
manfaatlari yili” da amalga oshirishga oid Davlat Dasturini o‘rganish bo‘yicha
ilmiy-uslubiy risola. Mualliflar jamoasi. O‘quv qo‘l. Toshkent, 2017
15. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi / Sh.M. Mirziyoyev. - Toshkent : “Tasvir” nashriyot uyi,
2020.
16. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi.-Toshkent: “Tasvir”, 2020.
17. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi.-Toshkent: “Tasvir”, 2021.
18. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi.-Toshkent: “Tasvir”, 2022.
III. Maxsus adabiyotlar.
19. Advokatura. Darslik. Mualliflar jamoasi. – Toshkent, TDYuU, 2019 –
195 b.
20. Inog‘omjonova Z.F. Jinoyat protsessida sud nazorati va uni amalga
oshirish muammolari. Yuridik fanlar doktori ilmiy darajasini olish uchun
dissertatsiyasi. Avtoreferat.–T. 2006 y.
21. Konstitutsii zarubejnыx stran. Sbornik. Sostavitel V.N. Dubrovin. -M.:
2003.
81

22. Mirzaev R. Amalga oshirilgan ishlar natijasida odil sudlov jarayonida
inson huquqlarini himoya qilish darajasi yangi bosqichga
chiqdi // http://uza.uz/posts/214018
23. Muratova N.G. Sistema kontrolya v ugolovnom sudoproizvodstve:
voprosы teorii, zakonodatelnogo regulirovaniya i praktiki. – Kazan. -2004.
24. Salomov B. “O‘zbekistonda advokatlik faoliyati”. Toshkent, “Adolat”,
2000.
25. Saxaddinov S. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual
kodeksiga sharhlar. Umumiy qism (ilmiy-amaliy sharh) / Mas’ul muharrir:
professor B.X.Po‘latov. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2014. – 592 b.
26. Solodilov A. V. Sudebnыy kontrol v sisteme ugolovnogo protsessa
Rossii. - Tomsk:- 2000.
27. To‘laganova G.Z. , Bazarov S.R. Jinoyat ishlarida advokatning ishtiroki.
O‘quv-qo‘llanma. T.: TDYuI nashriyoti, 2009. – 165 bet.
28. O‘zbekistonda advokatura: joriy holati va rivojlanish istiqbollari
(tahliliy ma’lumot). T.: 2020. // O‘ zR Oliy sudi veb-sayti: www.sud.uz
IV. Elektron resurslar.
1. www.press- service . uz //O‘ zbekiston Respublikasi Pre zidenti rasmiy veb-
sayti.
2. www.sud.uz //O‘ zbekiston Respublikasi Oliy sudini rasmiy veb-sayti.
3. www.lex .uz // O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy
bazasi
4. www. nrm.uz //O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi Axborot-qidiruv
tizimi
5. www.minjust.uz // O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirligi rasmiy veb-
sayti
6. www.paruz.uz // O‘zbekiston Respubikasi Advokatlar palatasi rasmiy
veb-sayti
7. www.tsul.uz // Toshkent davlat yuridik universiteti rasmiy veb-sayti
8. www.xs.uz// “Xalq so‘zi” gazetasi veb-sayti.
82

Jinoyat ishlari bo‘yicha yuqori instansiya sudlarida advokat ishtiroki

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish