Jinoyatchi shaxs tipologiyasi va ularni o‘rganish metodlari
![I – BOB. Jinoyatchi shaxs psixologiyasini o’rganishning metodologik asoslari
I.1. Jinoyatchi shaxsi, «normadan chetga chiqish» tushunchasi
Shaxs ko'plab fanlarning o'rganish ob'ektidir. Masalan, faylasuflar shaxsning
ijtimoiy xususiyatlarini o'rganadilar: jamiyatdagi rol, shaxs va jamiyat
munosabatlari, xususiyatlari individual va ijtimoiy ong kabi holatlarni o’rganadi.
Psixologlar esa shaxsning barcha ruhiy jarayonlari, xususiyatlari va holatlarining
mazmuni: ong, sezgi, idrok, fikrlash jarayonining xususiyatlari, hissiy va irodaviy
xususiyatlar va holatlar, qiziqishlar, ehtiyojlar, xarakter, temperament, qobiliyat
shu va boshqalarni tadqiq etadi. Advokatlar ham o’z sohasida shaxsni tekshiradilar
muayyan huquqiy munosabatlarning paydo bo'lishi va amal qilinishi va davlat
qonun qoidalariga muvofiq tarzda shaxsning ijtimoiy xatti – harakat va
faoliyatlarini kuzatadi va tekshirib boradi. Ko'rib turganimizdek, har qanday fan
nuqtai nazaridan shaxsiyat, birinchi navbatda, "O'z qarashlari va e'tiqodlariga ega
bo'lgan odam, shaxslararo, ijtimoiy munosabatlarda o‘ziga xos yaxlitligini,
ijtimoiy-psixologik sifatlar birligini ko‘rsatib, muayyan faoliyatda ongli ravishda
ishtirok etish, uni tushunish va ularga rahbarlik qila oladi”.
M. Yenikeevning fikricha, «o'sha shaxsiy xususiyatlar shaxsning
ijtimoiylashuvining boshlanishi bilan va keyinroq shakllangan jinoiy xatti-
harakatlarning sabablarini tushunishga imkon yaratib, unda mustahkamlanib
qolgan. Xususan, ular insonning turli vaziyatlarga munosabatini belgilaydi”.[2 ]
Ushbu tadqiqot bizga xususiyatlar haqida tasavvurga ega bo'lish imkonini beradi,
ehtiyoj va qiziqishlar, hissiy-emotsional soha, ongsiz yoki ongli asosiy motivatsion
tendentsiyalar, xarakter xususiyatlari, qiymat yo'nalishlari va munosabatlar, haqida
yaxlit shaxsning ijtimoiy-psixologik yo'nalishi, uning turi haqida ma’lumot
olishimizni ta’minlaydi. [3]
Jinoyatchining shaxsi, ya'ni jinoyat sodir etgan shaxs, nafaqat jinoyat huquqi,
kriminologiya nuqtai nazaridan o'rganiladi, balki psixologiya vakillari tomonidan
ham ilmiy izlanishlarning muhim obekti sanaladi. Psixologlar jinoyatchining
shaxsiyatini alohida o'rganadilar, ularning psixik qonuniyatlari, motiv va](https://docx.uz/documents/39656e46-da9f-430d-9ef3-8f0e9acb2e82/page_7.png?v=1)
![Jinoyatchi shaxsning ichki dunyosini anglash uchun uning hayotda tutgan o’rni,
atrof muhitdagi voqyelik, insonlar, jamiyat, davlat, qonun, mehnat va hokazolarga
munosabatini bilish lozim. Buni esa uning ehtiyojlari, ma’naviy yo’nalishlari va
faoliyatining motivlarini o’rganmasdan turib amalga oshirish mumkin emas. Ya’ni,
har qanday jinoiy faoliyat ko’p jihatdan jinoyatchining o’ziga xos individual-
psixologik xususiyatlariga bog’liq. Jinoyat-prosessual qonuni isbotlash predmetini
belgilashda ayblanuvchining javobgarlik darajasi va xususiyatiga ta’sir etuvchi
holatlarni, shuningdek, ayblanuvchi shaxsini ifodalaydigan boshqa holatlarni
aniqlashni talab etadi. Shu bois jinoyatchi shaxsining aniqlanishi lozim bo’lgan
belgilarini ishlab chiqish yuridik psixologiyaning asosiy vazifasi hisoblanadi.
Jinoyatchi shaxsini psixologik jihatdan o’rganishda uni ijtimoiy muhit bilan o’zaro
aloqadorlikda tahlil qilish kerak bo’ladi. Chunki jinoiy xulqni shaxs yoki muhit
emas, balki aynan ularning o’zaro aloqasi yuzaga keltiradi. Ijtimoiy muhitning
jinoiy xulqqa ta’siri murakkab xususiyatga ega. Boshqacha aytganda, jamiyat
hayotining ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatlari jinoyatning
modellashtiriladigan mexanizmi shakllanishiga tashqi ta’sir ko’rsatadi, ayni
vaqtda, modellashtiriladigan jinoyatchining psixologik xususiyatlari uning go’yoki
ichki mazmunini tashkil etib, uni shakllantiradi. Jinoyatchi shaxsi yuridik
psixologiya uchun ham, kriminologiya uchun ham alohida qiziqish uyg’otadi, zero
u muayyan tashqi shart-sharoitlarni oddiygina aks ettirib qolmay, balki o’zaro
aloqaning faol tomonini tashkil etadi. Binobarin kriminologiyada “jinoyatchi” va
“jinoyatchining shaxsi” kabi atamalar kategoriya, ya’ni har biri mustaqil tushuncha
sifatida talqin qilinadi. “Jinoyatchi shaxsi” tushunchasi o’ziga xos ravishda
jinoyatchining ijtimoiy belgilarini ifodalaydi, ya’ni shaxsning “ijtimoiy qiyofasi”ni
ochib berishga xizmat qiladi.[1]](https://docx.uz/documents/39656e46-da9f-430d-9ef3-8f0e9acb2e82/page_9.png?v=1)
![xulq-atvorning singdirilgan ko'nikmalari bilan boshqariladigan, ma'lum bir shaxsga
xos bo'lgan, uning fe'l-atvoridagi etakchi tendentsiya sifatida xos bo'lgan bevosita
reaktsiya turi ekstremal vaziyatlarda eng halokatli va antisotsial tarzda namoyon
bo'lishi mumkin.
Jinoyatchilikning oldini olish jiddiy muammo bo‘lib, uning yechimi bevosita jinoiy
xulq-atvorning ildizlariga ishora qiluvchi ilmiy tadqiqotlarga asoslanishi kerak.
To'g'ridan-to'g'ri so'roq qilish, kuzatish usullari, jinoyat tarixini va voqeadan
oldingi davrni o'rganish, jinoyatchining holatini psixiatrik baholash, albatta, zarur,
ammo ular har doim ham jinoyatning chuqur muammolari bilan bog'liq bo'lgan
savollarga to'liq javob bera olmaydi. Ushbu murakkab savollarga javob berishda
psixodiagnostik testlar yordamida jinoyatchilarning shaxsiy xususiyatlari va
ijtimoiy omillar psixologik va psixiatrik ekspertiza nuqtai nazaridan baholanadigan
kombinatsiyalangan yondashuvdan olingan ma'lumotlarni tahlil qilish orqali
yordam berish mumkin.
Shulardan kelib chiqib, biz tadqiqotimizning ushbu bo’limida Bass-Darki
so’rovnomasini sinaluvchilar guruhida o’tkazish natijasida ma]lum natijalarni
qo’lga kiritdik.
Bu bobda italiyalik psixiatr professor Chezare Lombrozoning jinoyatchilarni yuz
va bosh qismlari o‘lchamini o‘lchash uchun mo‘ljallangan “kraniograf” deb
nomlangan qurilma yordamida tekshirish metodi tahlilini berdik. Mahkumlarning
antropologik o'lchoviga asoslanib, Lombroso maxsus jismoniy xususiyatlarga ega
"tug'ilgan jinoyatchi" bor degan xulosaga keldi.](https://docx.uz/documents/39656e46-da9f-430d-9ef3-8f0e9acb2e82/page_59.png?v=1)
Jinoyatchi shaxs tipologiyasi va ularni o‘rganish metodlari