Jinoyatni yashirganlik uchun jinoiy javobgarlik 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	57.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Jinoyatni yashirganlik uchun jinoiy javobgarlik 26

Купить

Jinoyatni yashirganlik uchun jinoiy javobgarlik
MUNDARIJA
Kirish …………………………………………………………………………...… 2
I BOB. JINOYATNI YASHIRGANLIK UCHUN JINOIY JAVOBGAR-
LIKNING UMUMIY TAVSIFI VA XORIJIY TAJRIBA ………..................... 5
I.1. Jinoyatni yashirish tushunchasi, uning ijtimoiy xavfliligi va jinoyat huquqiy
tabiati …………………………………………………………………………….... 5
I.2. Jinoyatlarni yashirganlik uchun javobgarlik masalalarining xorijiy davlatlar
qonunchiligida qiyosiy-huquqiy tahlili…………………………………………... 11
II BOB. JINOYATNI YASHIRISH JINOYATINING TARKIBI VA UNI
KVALIFIKATSIYA QILISH MUAMMOLARI …………..…………....…… 16
II.1. Jinoyatni yashirish jinoyatining obyekti va subyektiv tomoni
xususiyatlari…………………………………………………….……….….…… 16
II.2. Jinoyatni yashirish jinoyatida ishtirokchilik turlaridan farqlash va
qonunchilikni takomillashtirish
masalalari ……………………………………………...…………..…………...… 22
Takliflar …………………………………………………………………………. 27
Xulosa ……………………………………………………………………..….…. 29
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati ………………………..……… 31
1

KIRISH
Odil sudlovga qarshi qaratilgan jinoiy tajovuzlar tizimida jinoyatlarni
yashirganlik uchun javobgarlik masalasi davlatning huquqiy tartibotni saqlash,
huquqbuzarliklarni o‘z vaqtida aniqlash, fosh etish va ularning oldini olishga
qaratilgan funksiyalarini ta’minlashda alohida ahamiyat kasb etadi. Har qanday
jamiyatda jinoyat sodir etilganidan keyin uni surishtiruv, tergov va sud
organlaridan yashirishga qaratilgan harakatlar jamiyatning ijtimoiy-huquqiy
barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu kabi qilmishlar nafaqat sodir etilgan
asosiy jinoyat bo‘yicha haqiqatni aniqlashni qiyinlashtiradi, balki aybdor
shaxslarning jazolanmay qolishi hissini kuchaytirib, yangi va yanada og‘irroq
jinoyatlarning sodir etilishiga sharoit yaratadi. O‘zbekiston Respublikasida odil
sudlov faoliyatining samaradorligini oshirish, sud-huquq tizimida qonun
ustuvorligini qat’iy ta’minlash borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga
oshirilayotgan hozirgi davrda, odil sudlovni amalga oshirishga to‘sqinlik qiluvchi
har qanday harakatlarga, xususan jinoyatni yashirish qilmishiga qarshi kurash
mexanizmlarini jinoiy-huquqiy vositalar yordamida takomillashtirish zarurati
dolzarbligicha qolmoqda. Jinoyatni yashirganlik uchun jinoiy javobgarlik
institutini fundamental tahlil qilish, ushbu qilmishning mohiyatini, subyektiv va
obyektiv chegaralarini aniq belgilash hamda milliy qonunchilikni xalqaro huquqiy
andozalar asosida modernizatsiya qilish zamonaviy yuridik fan oldida turgan
birlamchi dolzarb vazifalardan biridir 1
.
Mavzuning huquqiy va ijtimoiy jihatdan dolzarbligi, shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasining yangilangan Konstitutsiyasida mustahkamlangan inson
huquqlari, daxlsizlik kafolatlari hamda odil sudlov prinsiplari bilan bevosita uzviy
bog‘liqdir. Konstitutsiyaviy darajada shaxsning o‘ziga va yaqin qarindoshlariga
qarshi ko‘rsatuv bermaslik huquqi (guvohlik immuniteti) mustahkamlab
qo‘yilganligi jinoyat huquqida jinoyatni yashirganlik uchun javobgarlik doirasini
jiddiy tarzda qayta ko‘rib chiqishni taqozo etdi. Amaldagi Jinoyat kodeksining
1
O zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarori, “Sudlar tomonidan jinoyat uchun jazo tayinlash ʻ
amaliyoti to g risida” gi 03.02.2006 yildagi 1-son.
ʻ ʻ
2

241-moddasida nazarda tutilgan jinoyatni yashirish tarkibining qo‘llanilishi, sud-
tergov amaliyotida qilmishni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish, uni jinoyatda
ishtirokchilikdan (sheriklikdan) hamda jinoyat haqida xabar bermaganlik
qilmishidan aniq mezonlar asosida chegaralash jarayonida ko‘plab huquqiy
kolliziyalar va amaliy qiyinchiliklar yuzaga kelmoqda. Ayniqsa, jinoyatni sodir
etgunga qadar va’da bermasdan yashirish xatti-harakatlarining obektiv va subektiv
chegaralarini aniqlashda yagona sud amaliyotini shakllantirish bo‘yicha ilmiy-
nazariy asoslarning yetishmasligi mazkur tadqiqot ishining amalga oshirilishini
huquqiy zaruratga aylantiradi.
Huquqiy doktrinada jinoyatlarni yashirganlik uchun jinoiy javobgarlik
masalalari mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy ishlarida muayyan darajada
o‘rganilgan bo‘lsa-da, bugungi kunda yangilangan jinoyat-huquqiy prinsiplar va
kriminogen vaziyatning o‘zgarishi sharoitida ushbu institutning ko‘plab jihatlari
qayta ko‘rib chiqilishga muhtoj. Mahalliy yuridik adabiyotlarda jinoyatni yashirish
qilmishi ko‘proq odil sudlovga qarshi jinoyatlarning umumiy tizimi doirasida yoki
jinoyatda ishtirokchilik institutining fakultativ qismlari sifatida tadqiq etilgan.
Biroq, jinoyatni yashirish tarkibining bevosita obyekti, uning subyektiv tomondan
namoyon bo‘lish xususiyatlari, latentlik darajasining yuqoriligi hamda rivojlangan
xorijiy davlatlar qonunchiligidagi muqobil modellarning milliy huquq tizimiga
adaptatsiyasi masalalari kompleks monografik va tizimli tarzda to‘liq yoritilmagan.
Bu esa milliy jinoyat qonunchiligi normalari dispozitsiyalarini yanada
optimallashtirish va amaliyot xodimlariga aniq tavsiyalar berish maqsadida
mustaqil tadqiqot olib borishni talab qiladi.
Tadqiqotning obyekti sifatida odil sudlov organlarining, surishtiruv va
dastlabki tergov tuzilmalarining jinoyatlarni o‘z vaqtida fosh etish, tergov qilish va
jazolash borasidagi normal hamda qonuniy faoliyatini ta’minlash jarayonida
yuzaga keladigan, jinoyat qonuni bilan muhofaza qilinadigan ijtimoiy
munosabatlar majmui hisoblanadi. Tadqiqotning predmeti esa O‘zbekiston
Respublikasining Jinoyat kodeksi normalari, jinoyat-huquqiy doktrinadagi
konseptual qarashlar, Oliy sud Plenumi qarorlarining tushuntirishlari, sud-tergov
3

amaliyoti materiallari hamda jinoyatni yashirganlik uchun javobgarlikni tartibga
soluvchi xorijiy davlatlarning qiyosiy qonunchilik tajribasi tashkil etadi.
Tadqiqotning maqsadi jinoyatni yashirganlik uchun jinoiy javobgarlik
institutining huquqiy tabiatini, uning obyektiv va subyektiv belgilari tizimini
chuqur nazariy-amaliy tahlil qilish, huquqni qo‘llash amaliyotida yuzaga
kelayotgan kolliziyalar va muammolarni aniqlash hamda ushbu jinoyat turi uchun
jinoiy javobgarlik samaradorligini oshirishga qaratilgan qonunchilik takliflari va
amaliy tavsiyalarni ishlab chiqishdan iboratdir. Ushbu maqsadga erishish uchun
kurs ishida bir qator tizimli vazifalarni hal etish belgilangan: jinoyatni yashirish
tushunchasining mazmunini va huquqiy tabiati evolutsiyasini o‘rganish;
qilmishning ijtimoiy xavflilik mezonlarini aniqlashtirish; xorijiy davlatlar
qonunchiligida ushbu institutning tartibga solinishini qiyosiy-huquqiy jihatdan
tadqiq etish; jinoyat tarkibining elementi sifatida obyekt va subyektiv tomonning
o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish; jinoyatni yashirishni jinoiy ishtirokchilik
turlaridan va turdosh qilmishlardan ajratish mezonlarini aniqlash; milliy
qonunchilik normalarini yanada takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan
takliflar loyihasini shakllantirish.
Tadqiqotning metodologik asosini obektiv borliqni bilishning dialektik
metodi, tizimli-tuzilmaviy yondashuv, qiyosiy-huquqiy tahlil, mantiqiy-yuridik,
tarixiy-huquqiy va statistik tadqiqot metodlari tashkil etadi. Qiyosiy-huquqiy
metod yordamida xorijiy mamlakatlarning jinoyat qonunchiligi tahlil qilingan
bo‘lsa, mantiqiy-yuridik metod Jinoyat kodeksi normalarining tizimli talqin
qilinishini ta’minladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi belgilangan maqsad va
vazifalarga muvofiq ravishda shakllantirilgan bo‘lib, u kirish qismi, ikkita asosiy
bob (to‘rtta bo‘lim), xulosa hamda foydalanilgan normativ-huquqiy hujjatlar va
ilmiy adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
4

I BOB. JINOYATNI YASHIRGANLIK UCHUN JINOIY JAVOBGAR-
LIKNING UMUMIY TAVSIFI VA XORIJIY TAJRIBA.
I.1. Jinoyatni yashirish tushunchasi, uning ijtimoiy xavfliligi va jinoyat
huquqiy tabiati.
Huquqiy tartibot va qonun ustuvorligini ta’minlash borasidagi davlat
faoliyatining samaradorligi sodir etilgan har qanday ijtimoiy xavfli qilmishni o‘z
vaqtida aniqlash, fosh etish hamda jinoiy javobgarlikning muqarrarligi prinsipini
og‘ishmay ro‘yobga chiqarish bilan bevosita bog‘liqdir. Odil sudlov va surishtiruv,
dastlabki tergov organlarining qonuniy funksiyalarini bajarishiga to‘sqinlik
qiluvchi, haqiqatni aniqlash jarayonini qiyinlashtiruvchi har qanday harakatlar
jinoyat qonunining alohida muhofaza obyekti hisoblanadi. Jinoyat huquqi
doktrinasida jinoyatni yashirganlik uchun jinoiy javobgarlik instituti odil sudlovga
qarshi qaratilgan g‘ayriqonuniy tajovuzlarning o‘ziga xos shakli sifatida
tavsiflanadi. Mazkur institutning huquqiy tabiati, uning mazmun-mohiyati va
taraqqiyot bosqichlari jinoyat-huquqiy prinsiplar, qonun normalari hamda huquqiy
doktrinadagi fundamental qarashlar tizimida chuqur va har tomonlama tahlil
etilishini taqozo qiladi 2
.
Jinoyat qonunchiligi tizimida jinoyatni yashirish mustaqil jinoiy qilmish
tarkibi sifatida Jinoyat kodeksi Maxsus qismining "Odil sudlovga qarshi jinoyatlar"
deb nomlanuvchi mustaqil bobida joylashtirilgan. Amaldagi Jinoyat kodeksining
241-moddasida jinoyatni yashirganlik uchun javobgarlik belgilangan bo‘lib, uning
dispozitsiyasiga ko‘ra, og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat sodir etilganligini oldindan
va’da qilmasdan yashirish jinoiy jazolanadigan qilmish hisoblanadi. Huquqiy
terminologiyada ushbu modda dispozitsiyasining mazmuni jinoyatni yashirish
institutining chegaralarini aniq belgilab beradi. Birinchidan, javobgarlik faqatgina
og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyatlarni yashirish holatlarida yuzaga keladi, ya’ni uncha
og‘ir bo‘lmagan yoki ijtimoiy xavfliligi katta bo‘lmagan jinoyatlarni yashirish
harakatlari jinoiy javobgarlik doirasidan tashqarida qoldirilgan. Ikkinchidan,
yashirish harakati jinoyat sodir etilguniga qadar va’da qilinmagan bo‘lishi shart,
2
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Solijonov A.A. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: “Voris-Nashr”, 2022. – 580 b.
5

aks holda qilmishning huquqiy tabiati o‘zgarib, u jinoiy sheriklik institutining
normalari bilan tartibga solinadi 3
.
Jinoyatni yashirish qilmishining jinoiy-huquqiy tabiati evolutsiyasini
o‘rganish ushbu institutning tarixiy jihatdan jinoiy ishtirokchilik tarkibidan ajralib
chiqqanligini ko‘rsatadi. Qadimgi huquqiy manbalarda va o‘rta asrlar jinoyat
huquqida jinoyatni yashirgan shaxs har doim asosiy jinoyatni sodir etgan ijrochi
bilan bir qatorda sherik sifatida baholangan va deyarli teng jazo choralariga
tortilgan. Huquqiy fikrlarning rivojlanishi va jinoiy javobgarlikning shaxsiyligi
hamda ayb uchun javobgarlik prinsiplarining qaror topishi natijasida, jinoyat sodir
etilganidan keyingi yashirish harakatlari mustaqil jinoyat tarkibi sifatida e’tirof
etila boshlandi. Zamonaviy jinoyat huquqi doktrinasida jinoyatni oldindan va’da
qilmasdan yashirish asosiy jinoyat bilan sababiy bog‘lanishga ega bo‘lmagan, u
tugallanganidan keyin mustaqil qasd bilan sodir etiladigan, odil sudlov faoliyatiga
tashqaridan xalaqit beruvchi alohida jinoyat turi sifatida talqin qilinadi.
Jinoyatni yashirish qilmishining ijtimoiy xavflilik darajasi uning davlat
apparatiga, jamiyatda adolat prinsiplarining ta’minlanishiga hamda huquqni
muhofaza qiluvchi organlarning funksional imkoniyatlariga etkazadigan zarari
bilan belgilanadi. Ushbu qilmishning ijtimoiy xavfliligi subyektning bevosita
jinoyat predmeti yoki jinoyatchini yashirish orqali davlatning jinoiy-huquqiy ta’sir
choralarini amalga oshirishiga jiddiy to‘sqinlik qilishida ifodalanadi. Jinoyatni
yashirish natijasida og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlarni sodir etgan shaxslar tergov va
suddan qochish imkoniyatiga ega bo‘ladi, dalillar yo‘q qilinadi, jinoiy faoliyat
orqali qo‘lga kiritilgan mulkiy qiymat muomalaga kiritib yuboriladi. Bu holat
surishtiruv va dastlabki tergov organlarining vaqt hamda moddiy-texnik
resurslarining ortiqcha sarflanishiga olib keladi, jinoyatning o‘z vaqtida fosh
etilmasligi esa jamiyatda jazosiz qolish illatini shakllantirib, kriminogen
vaziyatning og‘irlashishiga, latentlik darajasining keskin ortishiga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri sharoit yaratadi.
3
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
6

Huquqiy adabiyotlarda jinoyatni yashirish tushunchasining mazmunini tashkil
etuvchi obektiv harakatlar shakli va ko‘lamiga ko‘ra turlicha tasniflanadi. Jinoiy
tajovuz mexanizmida yashirish harakati asosan uchta obektiv yo‘nalishda namoyon
bo‘ladi: jinoyatchini yashirish, jinoyat qurollari va vositalarini yashirish hamda
jinoyat izlari yoki jinoiy yo‘l bilan qo‘lga kiritilgan ashyolarni yashirish.
Jinoyatchini yashirish subyekt tomonidan qidiruvdagi yoki tergovdan qochib
yurgan shaxsga boshpana berish, uning tashqi ko‘rinishini o‘zgartirishga
ko‘maklashish, soxta hujjatlar bilan ta’minlash yoki boshqa hududga qochib
ketishi uchun transport vositalari ajratish kabi aktiv harakatlarda ifodalanadi.
Jinoyat qurollari, vositalari va izlarini yashirish esa jinoyat sodir etishda
qo‘llanilgan ashyolarni yo‘q qilish, ko‘mish, qon izlarini yuvish, voqea joyidagi
obektiv manzarani o‘zgartirish hamda jinoiy yo‘l bilan qo‘lga kiritilgan mulkni
saqlash yoki o‘tkazish kabi harakatlarni qamrab oladi 4
.
Jinoyatni yashirish qilmishining jinoyat-huquqiy tabiatini to‘g‘ri belgilashda
inson huquqlari va konstitutsiyaviy kafolatlar tizimi bilan uyg‘unlik masalasi
alohida ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida guvohlik
immuniteti prinsipining mustahkamlanishi, ya’ni hech kim o‘ziga, eriga, ota-
onasiga, farzandlariga va qonunda belgilangan yaqin qarindoshlariga qarshi
ko‘rsatuv berishga majbur emasligi to‘g‘risidagi norma jinoyat huquqi doktrinasiga
bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Jinoyat kodeksining 241-moddasi mazmuniga ko‘ra,
gumon qilinuvchining, ayblanuvchining yoki sudlanuvchining yaqin qarindoshlari
tomonidan sodir etilgan og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyatni oldindan va’da qilmasdan
yashirish harakatlari jinoiy javobgarlikni keltirib chiqarmaydi. Huquqiy nuqtai
nazardan ushbu istisnoning mavjudligi davlatning jinoiy ta’qib qilish
manfaatlaridan ko‘ra oila institutining muqaddasligi, yaqinlar o‘rtasidagi axloqiy-
ruhiy aloqalarning daxlsizligi ustun turishini anglatadi. Yaqin qarindoshlar
tomonidan jinoyat izlarini yoki jinoyatchini yashirish harakatlarida aybni istisno
qiluvchi holat mavjud deb qaraladi, chunki bu vaziyatda shaxsdan qonunga
4
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
7

bo‘ysunishni talab qilish uning tabiiy-biologik va axloqiy burchlariga mutlaqo zid
keladi.
Yuridik adabiyotlarda jinoyatni yashirish tarkibining tuzilishi "faol jinoiy
harakat" konsepsiyasiga tayanadi. Bu shuni anglatadiki, jinoyatni yashirish
faqatgina jismoniy yoki intellektual shakldagi aktiv harakatlar orqali sodir etilishi
mumkin. Shunchaki harakatsizlik, ya’ni sodir etilgan og‘ir jinoyat haqida bilib
turib, bu haqda huquqni muhofaza qiluvchi organlarga xabar bermaslik, jinoyatni
yashirish tushunchasining doirasiga kirmaydi. Xabar bermaganlik qilmishi
o‘zining huquqiy tabiati va ijtimoiy xavflilik darajasiga ko‘ra mustaqil
huquqbuzarlik yoki alohida jinoyat tarkibini yuzaga keltiradi va u passiv
xarakterga ega bo‘ladi. Jinoyatni yashirishda esa subyekt obektiv borliqdagi
dalillar tizimini yoki tergov jarayonini qasddan chalg‘itishga qaratilgan real,
jismoniy chora-tadbirlarni amalga oshirgan bo‘lishi shart 5
.
Shuningdek, jinoyatni yashirish qilmishini jinoiy faoliyat natijasida topilgan
mulkni qonuniylashtirish (legallashtirish — Jinoyat kodeksining 243-moddasi)
jinoyatidan farqlash mezonlari ham huquqiy tabiat tahlilida muhim o‘rin egallaydi.
Agar subyekt jinoiy yo‘l bilan topilgan ashyo yoki pul mablag‘larini shunchaki
yo‘q bo‘lib ketishidan saqlash, tergov organlaridan yashirish maqsadida o‘z uyida
saqlab tursa, bu harakat an’anaviy jinoyatni yashirish (241-modda) doirasida
baholanadi. Biroq, agar mazkur pul mablag‘lari yoki mulkiy aktivlarning kelib
chiqishiga qonuniy tus berish, ularni tadbirkorlik muomalasiga kiritish, bank
hisobvaraqlari orqali o‘tkazish kabi yuqori darajadagi moliyaviy manipulyatsiyalar
amalga oshirilsa, qilmishning ijtimoiy xavfliligi odil sudlov doirasidan chiqib,
iqtisodiyot asoslariga tahdid soluvchi legallashtirish jinoyati tarkibini yuzaga
keltiradi. Bu o‘rinda jinoiy harakatning maqsadi va usuli konseptual chegaralovchi
mezon bo‘lib xizmat qiladi.
Jinoyatni yashirish jinoyatining tugallanish vaqti qonunchilik texnikasiga
ko‘ra rasmiy tarkib qoidalariga asoslanadi. Jinoyat subyekt tomonidan jinoyatchini,
5
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
8

jinoyat qurollarini yoki izlarini yashirishga qaratilgan har qanday aniq harakat
amalga oshirilgan lahzadan boshlab tamomlangan hisoblanadi. Bunda yashirish
harakatining yakuniy natijasi, ya’ni tergov organlarining haqiqatdan ham
chalg‘iganligi yoki jinoyatchining butunlay yashirinishga muvaffaq bo‘lganligi
jinoiy harakatning tamomlanganlik darajasiga ta’sir ko‘rsatmaydi. Agar shaxs
jinoyat qurolini daryoga tashlamoqchi bo‘lgan vaqtda ichki ishlar organlari
xodimlari tomonidan qo‘lga olinsa, uning harakatlarida jinoyatni yashirishga
suiqasd (Jinoyat kodeksining 25-moddasi) tarkibi mavjud bo‘ladi, chunki u
obyektiv tomonni oxiriga yetkazishga qaratilgan harakatni boshlagan, biroq unga
bog‘liq bo‘lmagan holatlarga ko‘ra yashirish harakati oxiriga etmay qolgan.
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar va kiberjinoyatchilikning rivojlanishi
jinoyatni yashirish institutining raqamli shakllarini ham yuzaga keltirmoqda.
Zamonaviy sharoitda kiberhujumlar, kompyuter tizimlaridagi o‘g‘riliklar yoki
onlayn firibgarliklar sodir etilgandan keyin jinoiy harakat izlarini virtual makonda
o‘chirish, serverlardagi log-fayllarni (tizimga kirish yozuvlarini) modifikatsiyalash,
jinoiy yo‘l bilan topilgan mablag‘larni anonim kriptovalyuta hamyonlari orqali
tarqatib yuborish kabi harakatlar jinoyatni yashirishning o‘ziga xos intellektual-
texnologik turlarini tashkil etadi. Huquqiy sharhlarda qayd etilishicha, bunday
virtual yashirish harakatlari an’anaviy moddiy izlarni yashirishdan ko‘ra yuqoriroq
ijtimoiy xavflilik darajasiga ega, chunki kiberfazodagi raqamli izlarni qayta tiklash
va fosh etish maxsus yuqori texnologik bilimlarni hamda xalqaro miqyosdagi
tezkor hamkorlikni talab etadi.
Boshqaruv va odil sudlov tizimining daxlsizligini ta’minlashda jinoyatni
yashirganlik uchun javobgarlik institutining huquqiy tabiati jinoiy jazolarning
muqarrarligi prinsipini amalga oshirishning eng muhim shartidir. Ushbu qilmish
davlatning huquqbuzarliklarga qarshi kurashish borasidagi suveren funksiyalariga
tashqaridan keladigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahdid bo‘lib, uning qonuniy doirasi faqat
og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar bilan cheklanganligi jinoyat huquqining iqtisodkorlik
tamoyillaridan dalolat beradi. Jinoyatni yashirish tushunchasining mazmunini,
uning ijtimoiy xavflilik mezonlarini va huquqiy tabiatining tarixiy-huquqiy
9

o‘zgarishlarini tizimli o‘rganish ushbu institutni odil sudlov daxlsizligini
ta’minlovchi muhim mexanizm sifatida baholashga to‘liq asos bo‘ladi.
10

1 .2. Jinoyatlarni yashirganlik uchun javobgarlik masalalarining xorijiy
davlatlar qonunchiligida qiyosiy-huquqiy tahlili
Odil sudlov organlarining normal faoliyatini va jinoiy-huquqiy ta’sir
choralarining samaradorligini ta’minlash borasidagi milliy normalarni
takomillashtirish jarayoni dunyoning yetakchi huquqiy tizimlarida shakllangan
muqobil modellar va qonunchilik tajribasini qiyosiy-huquqiy jihatdan o‘rganishni
taqozo etadi. Jinoyatlarni yashirganlik uchun jinoiy javobgarlik instituti global
miqyosda har bir davlatning tarixiy taraqqiyoti, huquqiy oilasi va jinoiy-huquqiy
siyosatining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda turlicha shakllangan.
Kontinental huquq oilasiga mansub Germaniya va Fransiya qonunchiligi, anglo-
sakson huquqiy tizimining asosi bo‘lgan AQSH va Buyuk Britaniya normalari
hamda mustaqil kriminologik va huquqiy yondashuvlarga ega bo‘lgan MDH
davlatlarining jinoyat qonunlarini tizimli tahlil qilish milliy doktrinani
rivojlantirishning obektiv shartidir 6
.
Anglo-sakson huquq tizimida jinoyatni yashirish instituti an’anaviy ravishda
umumiy huquq (Common Law) normalari va jinoiy sheriklik doktrinasi bilan uzviy
bog‘liq holda rivojlangan. AQSH federal jinoyat qonunchiligida, xususan AQSH
Kodeksining 18-tituli 3-paragrafida jinoyat sodir etilganidan keyingi sheriklik
(Accessory after the fact) tushunchasi mustahkamlangan. Amerika huquqiy
modeliga ko‘ra, federal qonunchilikka binoan jazolanadigan jinoyat sodir
etilganligini bilib turib, jinoyatchini qabul qilgan, unga g‘amxo‘rlik qilgan, uni
yashirgan, unga yordam bergan yoki uning hibsga olinishi, sud qilinishi yoxud
jazolanishining oldini olishga qasddan harakat qilgan har qanday shaxs jinoyat
sodir etilganidan keyingi sherik hisoblanadi. Ushbu tizimda jinoyatni yashirish
mustaqil bobda emas, balki bevosita jinoiy ishtirokchilik instituti tarkibida tartibga
solinishi bilan ajralib turadi. Sanksiyalar tizimi ham o‘ziga xos ierarxiyaga ega
bo‘lib, jinoyatni yashirgan shaxsga nisbatan asosiy jinoyat ijrochisi uchun
belgilangan eng og‘ir ozodlikdan mahrum qilish jazosi muddatining yarmini
6
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
11

tashkil etuvchi jazo chorasi tayinlanishi mumkin, biroq bu muddat o‘n besh yildan
oshmasligi shart.
AQSH federal qonunchiligida jinoyatni yashirish bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan
yana bir o‘ziga xos institut — bu og‘ir jinoyatni yashirish (Misprision of felony, 18
U.S.C. § 4) qilmishidir. Ushbu normaga muvofiq, AQSH qonunlari bilan
taqiqlangan og‘ir jinoyat sodir etilganligidan haqiqiy ma’lumotga ega bo‘lgan va
bu haqda zudlik bilan birinchi imkoniyatdayoq harbiy yoki fuqarolik hokimiyati
organlariga xabar bermagan, shu bilan birga jinoyatni yashirishga qaratilgan aktiv
harakatlarni amalga oshirgan shaxs jinoiy javobgarlikka tortiladi. Amerika sud
amaliyotida ushbu normani qo‘llash uchun faqatgina jinoyat haqida xabar
bermaslik (passiv holat) etarli emas, balki subyekt tomonidan jinoyat faktini
yashirishga qaratilgan qandaydir obektiv, faol harakat (masalan, dalillarni
yashirish, yolg‘on guvohlik berish) sodir etilgan bo‘lishi majburiydir. Guvohlik
immuniteti va yaqin qarindoshlar masalasida AQSH qonunchiligi shtatlar
darajasida turlicha tartibga solinadi, biroq federal darajada yaqin qarindoshlik
holati shaxsni jinoyatni yashirganlik uchun javobgarlikdan avtomatik ravishda
to‘liq ozod qilmaydi, balki sud tomonidan jazoni engillashtiruvchi yoki sud
qaroriga ko‘ra ta’qibni to‘xtatuvchi fakultativ asos sifatida baholanishi mumkin.
Buyuk Britaniya jinoyat huquqida ham jinoyatni yashirish instituti jiddiy
evolutsiyani bosib o‘tgan. 1967-yilgi Jinoyat to‘g‘risidagi Akt (Criminal Law Act
1967) qabul qilinishiga qadar, ingliz huquqida jinoyatni yashirish "feloniya"ni
yashirish (Misprision of felony) sifatida umumiy huquq normalari asosida jazolab
kelingan. Mazkur Aktning 4-moddasiga binoan, hibsga olinishi qonun bilan
belgilangan og‘ir jinoyat sodir etilgan taqdirda, uni sodir etgan shaxsning hibsga
olinishi yoki sud ta’qibiga uchrashining oldini olish maqsadida, tegishli
ruxsatnoma yoki qonuniy asoslarsiz uni yashirishga qaratilgan aktiv harakatlarni
amalga oshirgan shaxs jinoiy javobgarlikka tortiladi. Britaniya huquqiy tizimida
jazo muddati yashirilgan asosiy jinoyatning og‘irlik darajasiga qarab qat’iy
tabaqalashtirilgan. Masalan, agar yashirilgan jinoyat uchun umrbod ozodlikdan
12

mahrum qilish jazosi nazarda tutilgan bo‘lsa, yashiruvchi subyekt 10 yilgacha
ozodlikdan mahrum qilinishi mumkin 7
.
Kontinental (roman-german) huquq tizimining asosiy vakili bo‘lgan
Germaniya Federativ Respublikasining Jinoyat kodeksida (Strafgesetzbuch)
jinoyatni yashirish institutiga mutlaqo boshqacha dogmatik yondashuv mavjud.
Germaniya jinoiy qonunining 257-moddasida "Jinoyatchiga yordam ko‘rsatish"
(Begünstigung) mustaqil jinoyat tarkibi sifatida odil sudlovga qarshi jinoyatlar
guruhida mustahkamlangan. Nemis huquqiy doktrinasiga ko‘ra, ushbu normaning
maqsadi jinoyat sodir etish natijasida yuzaga kelgan g‘ayriqonuniy holat yoki
jinoiy afzalliklarni saqlab qolishda jinoyatchiga ko‘maklashish harakatlarining
oldini olishdir. Modda dispozitsiyasiga muvofiq, boshqa shaxs tomonidan sodir
etilgan qonunbuzarlik oqibatida olingan foyda va afzalliklarni saqlab qolish
maqsadida unga yordam ko‘rsatgan har qanday shaxs besh yilgacha ozodlikdan
mahrum qilish yoki jarima jazosiga tortiladi.
Germaniya Jinoyat kodeksining o‘ziga xos va milliy qonunchilik uchun
giddiy ilmiy ahamiyatga ega bo‘lgan jihati uning 257-moddasi uchinchi qismida
aks etgan. Unga ko‘ra, agar shaxs asosiy jinoyatda ishtirokchi (sherik yoki
undovchi) bo‘lgan bo‘lsa, uni sodir etgandan keyin o‘zini yoki jinoiy sherigini
yashirish harakatlari ushbu modda bo‘yicha qo‘shimcha javobgarlikni keltirib
chiqarmaydi. Bu norma jinoyat huquqidagi "shaxsning o‘zini o‘zi jinoiy ta’qibdan
himoya qilish huquqi" (Nemo tenetur se ipsum accusare) prinsipining eng yuqori
darajadagi ko‘rinishidir. Shuningdek, Germaniya qonunchiligida yaqin
qarindoshlar tomonidan jinoyatchiga yordam ko‘rsatilishi masalasi kodeksning
258-moddasida (Jinoiy jazolashga to‘sqinlik qilish — Strafvereitelung) alohida
tartibga solingan bo‘lib, unda o‘z qarindoshlari foydasini ko‘zlab adolatni amalga
oshirishga to‘sqinlik qilgan shaxslar jazolashdan mutlaqo istisno qilinishi qat’iy
mustahkamlangan.
7
Kriminologiya va jinoyatchilikning oldini olish. Qodirov S., Ziyodov O. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”,
2021. – 340 b.
13

Fransiya Respublikasining Jinoyat kodeksida (Code pénal) jinoyatni
yashirishga oid normalar tizimi yanada tarqoq va o‘ziga xos differensiallashgan
tuzilishga ega. Fransuz huquqida jinoyatni yashirish ikki xil ko‘rinishda namoyon
bo‘ladi: shaxsni yashirish (Recel de malfaiteurs) va jinoiy yo‘l bilan topilgan
ashyolarni yashirish (Recel de choses). Kodeksning 434-6-moddasiga muvofiq,
og‘ir jinoyat (crime) sodir etgan yoki ozodlikdan mahrum qilish jazosidan qochib
yurgan shaxsga tergov organlaridan yashirinish uchun boshpana berish, transport
vositasi taqdim etish yoki boshqa har qanday usul bilan ko‘maklashish uch
yilgacha ozodlikdan mahrum qilish va yirik miqdorda jarima jazosi bilan
jazolanadi. Fransiyada yaqin qarindoshlar (ota-ona, farzandlar, aka-uka, opa-singil
va turmush o‘rtoqlar) tomonidan jinoyatchini yashirish harakatlari jinoiy
javobgarlikdan to‘liq ozod qilinadi, faqatgina ushbu jinoyat shaxsga qarshi
yo‘naltirilgan o‘ta og‘ir terrorizm yoki voyaga yetmaganlarga nisbatan shafqatsiz
munosabatda bo‘lish jinoyatlari bilan bog‘liq bo‘lsa, qarindoshlik immuniteti
cheklanishi mumkin.
Fransiya Jinoyat kodeksining 321-1-moddasida mustahkamlangan ashyolarni
yashirish (Recel de choses) esa moddiy xarakterdagi jinoyat tarkibi bo‘lib, subyekt
tomonidan jinoiy yo‘l bilan qo‘lga kiritilganligini bilgan holda ashyolarni
yashirish, o‘z tasarrufida saqlash, o‘tkazish yoki ulardan foydalanish harakatlarini
qamrab oladi. Fransuz huquqiy doktrinasida ushbu qilmish odil sudlovga qarshi
emas, balki mulkiy munosabatlarga qarshi jinoyat sifatida tasniflanadi va uning
sanksiyasi asosiy jinoyat sanksiyasidan mustaqil ravishda, besh yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish shaklida qat’iy belgilangan.
Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) mamlakatlari, xususan, Rossiya
Federatsiyasi va Qozog‘iston Respublikasining jinoyat qonunchiligi o‘zining
tuzilishi va huquqiy prinsiplari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasining huquqiy
tizimi bilan tarixiy va konseptual jihatdan eng yaqin hisoblanadi. Rossiya
Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 316-moddasida jinoyatni yashirganlik uchun
javobgarlik belgilangan bo‘lib, u faqatgina o‘ta og‘ir jinoyatlarni oldindan va’da
qilmasdan yashirish (Zaranie ne obeshannoe ukritelstvo osobo tyajkih
14

prestupleniy) harakatlarini jazolaydi. Rossiya qonunchiligining o‘ziga xosligi
shundakim, 2022-yilda kiritilgan o‘zgartishlarga binoan, kodeksga 316-moddaning
ikkinchi qismi qo‘shildi va unga ko‘ra voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy
daxlsizlikka qarshi sodir etilgan og‘ir jinoyatlarni yashirish ham mustaqil ravishda
jinoiy javobgarlik doirasiga kiritildi. Bu yondashuv jinoyatni yashirish institutining
jinoiy-huquqiy muhofaza doirasini ijtimoiy ehtiyojlardan kelib chiqib
moslashtirishning yaqqol namunasidir.
Qozog‘iston Respublikasining Jinoyat kodeksida esa jinoyatni yashirish (432-
modda) odil sudlovga va jinoiy jazolarni ijro etish tartibiga qarshi jinoyatlar bobida
joylashgan bo‘lib, u nafaqat o‘ta og‘ir, balki og‘ir jinoyatlarni ham oldindan va’da
qilmasdan yashirish harakatlarini taqiqlaydi. Qozog‘iston qonunchiligida yaqin
qarindoshlik tushunchasi jinoyat-protsessual kodeks normalari bilan
muvofiqlashtirilgan holda, ba’zi holatlarda javobgarlikni to‘liq istisno qilsa, ba’zi
moddiy zarar etkazish holatlarida sud tomonidan jazoni engillashtiruvchi mezon
sifatida qo‘llaniladi.
Xorijiy davlatlar jinoyat qonunchiligida jinoyatlarni yashirganlik uchun
javobgarlik institutining modellari tahlili bir qator konseptual qonuniyatlarni ochib
beradi. Anglo-sakson tizimi jinoyatni yashirishni ko‘proq jinoiy ishtirokchilikning
davomi sifatida va jazo miqdorini asosiy jinoyat ijrochisining jazosiga mutanosib
holda belgilash strategiyasiga tayanadi. Kontinental huquq tizimi, xususan
Germaniya va Fransiya qonunchiligi esa jinoyatni yashirishni odil sudlovning
mustaqilligi va daxlsizligini ta’minlovchi alohida, mustaqil jinoyat tarkiblari tizimi
orqali jazolaydi hamda shaxsning o‘zini o‘zi ta’qibdan himoya qilish huquqini
maksimal darajada kafolatlaydi. MDH davlatlari tajribasi esa normalarning
ijtimoiy xavflilik darajasiga ko‘ra differensiallashuvini, ya’ni javobgarlikni faqat
og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar bilan cheklash tendensiyasini tasdiqlaydi. Ushbu
xalqaro huquqiy andozalar milliy qonunchilik tizimida jinoyatni yashirish
normalari dispozitsiyalarini yanada takomillashtirish va aniq huquqiy chegaralarni
belgilash uchun giddiy nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
15

II BOB. JINOYATNI YASHIRISH JINOYATINING TARKIBI VA UNI
KVALIFIKATSIYA QILISH MUAMMOLARI.
II.1. Jinoyatni yashirish jinoyatining obyekti va subyektiv tomoni
xususiyatlari
Jinoiy qilmishlarning huquqiy tabiatini, ularning ijtimoiy xavflilik darajasini
hamda jinoiy-huquqiy normalar tizimidagi o‘rnini to‘g‘ri belgilash bevosita jinoyat
tarkibining ichki va tashqi elementlarini o‘zaro aloqadorlikda tadqiq etishni taqozo
etadi. Jinoyatni yashirganlik uchun jinoiy javobgarlik institutini amaliyotda to‘g‘ri
qo‘llash, qilmishni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish hamda uni turdosh
huquqbuzarliklardan aniq chegaralash uchun mazkur jinoyat tarkibining obyekti va
subyektiv tomoni xususiyatlarini chuqur ilmiy va dogmatik jihatdan tahlil qilish
lozim. Ushbu ikki element jinoyatning yo‘nalishi va subyektning ichki ruhiy
munosabatini belgilashi sababli, ularning chegaralarini aniq aniqlash adolatli
jinoiy-huquqiy ta’sir choralarini qo‘llashning birlamchi kafolati hisoblanadi 8
.
Jinoyat qonuni bilan muhofaza qilinadigan va jinoiy tajovuz natijasida zarar
yetkaziladigan yoki shunday zarar yetkazilishi xavfi ostida qoldiriladigan ijtimoiy
munosabatlar majmui jinoyatning obyekti hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksining tuzilmaviy ierarxiyasida jinoyatni yashirish qilmishi "Odil
sudlovga qarshi jinoyatlar" bobida joylashtirilgan bo‘lib, bu holat qilmishning
guruhli obyektini aniq belgilab beradi. Jinoyatni yashirish jinoyatining guruhli va
umumiy obyekti — surishtiruv, dastlabki tergov va sud organlarining jinoyatlarni
o‘z vaqtida aniqlash, fosh etish, har tomonlama, to‘la va xolisana tergov qilish
hamda aybdor shaxslarga adolatli jazo tayinlash borasidagi qonuniy va normal
faoliyat yuritish tartibidir. Ushbu guruhli obyekt doirasida jinoyatni yashirishning
bevosita obyekti sifatida muayyan og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat bo‘yicha odil
sudlovni amalga oshirish jarayonida isbotlash majburiyatini to‘sqinliksiz ro‘yobga
chiqarishni ta’minlovchi konkret huquqiy munosabatlar maydonga chiqadi.
Jinoyatni yashirish jinoyati obyektining o‘ziga xos konseptual xususiyati
uning mustaqil va ikkilamchi xarakterga ega ekanligida namoyon bo‘ladi. Mazkur
8
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
16

jinoyat har doim boshqa bir shaxs tomonidan sodir etilgan asosiy (birlamchi) og‘ir
yoki o‘ta og‘ir jinoyat mavjud bo‘lgandagina vujudga kelishi mumkin. Agar
obektiv borliqda asosiy jinoyat sodir etilmagan bo‘lsa yoki sodir etilgan qilmish
jinoyat tarkibiga ega bo‘lmasa, jinoyatni yashirish jinoyatining obyekti ham
shakllanmaydi. Odil sudlov organlarining faoliyatiga tajovuz qilish mexanizmi
shundan iboratki, subyekt asosiy jinoyatning izlarini, qurollarini yoki
jinoyatchining o‘zini yashirish orqali davlat organlarining isbotlash faoliyatini
qiyinlashtiradi, tergovni chalg‘itadi va haqiqatni aniqlash jarayonini vaqt jihatidan
kechiktiradi. Bu holat davlatning jinoiy-huquqiy ta’sir choralarini o‘z vaqtida va
muqarrar ravishda qo‘llash borasidagi konstitutsiyaviy funksiyalariga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri zarar yetkazadi.
Jinoyatni yashirish jinoyatining obyekti tahlilida jinoyat predmeti va
jabrlanuvchi tushunchalarining huquqiy maqomini aniqlash alohida yuridik
ahamiyat kasb etadi. Ushbu jinoyat tarkibida subyektning harakatlari yo‘naltirilgan
moddiy ashyolar va jismoniy shaxslar jinoyat predmetini tashkil etadi. Jinoyat
qurollari va vositalari (masalan, qotillikda qo‘llanilgan pichoq, o‘qotar qurol,
o‘g‘rilikda foydalanilgan texnik uskunalar), jinoyat izlari (qon dog‘lari bo‘lgan
kiyimlar, barmoq izlari, soxtalashtirilgan hujjatlar) hamda jinoiy yo‘l bilan qo‘lga
kiritilgan mulkiy qiymatliklar (o‘g‘irlangan ashyolar, talon-toroj qilingan
mablag‘lar) moddiy shakldagi jinoyat predmetlari hisoblanadi. Shuningdek, asosiy
jinoyatni sodir etgan va huquqni muhofaza qiluvchi organlardan qochib yurgan
jismoniy shaxsning o‘zi ham ushbu jinoyatning o‘ziga xos, tirik predmeti sifatida
e’tirof etiladi. Jinoyatni yashirishda odil sudlov faoliyati zarar ko‘rishi sababli,
ushbu jinoyat tarkibida an’anaviy ma’nodagi jismoniy yoki yuridik shaxs
shaklidagi jabrlanuvchi mavjud bo‘lmaydi, balki jinoiy tajovuzdan bevosita davlat
manfaatlari zarar ko‘radi.
Obyekt elementini huquqiy jihatdan chegaralashda, Jinoyat kodeksining 241-
moddasi muhofaza doirasiga faqatgina og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyatlarni yashirish
harakatlari kirishi obyektning qonuniy ko‘lamini belgilaydi. Jinoyat kodeksining
15-moddasiga muvofiq, og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar qatoriga qasddan sodir etilib,
17

qonunda besh yildan ortiq ozodlikdan mahrum qilish jazosi nazarda tutilgan
qilmishlar kiradi. Demak, ijtimoiy xavfliligi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir
bo‘lmagan jinoyatlarning izlari yoki ijrochilarini yashirish harakatlari odil
sudlovga qarshi jinoyat obyektini shakllantirmaydi, chunki qonun chiqaruvchi
jinoiy-huquqiy siyosatning iqtisodkorlik prinsipidan kelib chiqib, bunday
qilmishlar uchun jinoiy javobgarlik belgilashni maqsadga muvofiq emas deb
hisoblaydi.
Jinoyatni yashirish jinoyatining subyektiv tomoni — jinoyat tarkibining ichki
mazmunini ifodalovchi, shaxsning o‘zi sodir etayotgan ijtimoiy xavfli qilmishiga
nisbatan ruhiy munosabatini belgilovchi element hisoblanadi. Subyektiv tomon
majburiy ravishda ayb shakli, jinoyat motivi va maqsadini qamrab oladi. Jinoyat
huquqi doktrinasining qat’iy qoidalariga ko‘ra, jinoyatni yashirish jinoyati
subyektiv tomondan faqatgina to‘g‘ri qasd shaklidagi ayb bilan sodir etiladi.
Ehtiyotsizlik orqali jinoyatni yashirish holati huquqiy jihatdan mutlaqo
imkonsizdir, chunki yashirishga qaratilgan obektiv harakatlarning o‘zi dastlabki
intellektual va voleyativ tayyorgarlikni taqozo etadi.
To‘g‘ri qasdning intellektual elementi doirasida subyekt boshqa shaxs
tomonidan muayyan og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat sodir etilganligi faktidan to‘liq va
aniq xabardor bo‘ladi. Subyekt o‘zi tomonidan amalga oshirilayotgan yashirish
harakatlari (jinoyatchiga boshpana berish, dalillarni yo‘q qilish, qon izlarini
o‘chirish) odil sudlov organlarining faoliyatiga to‘sqinlik qilishini, tergovni
chalg‘itishini va haqiqatni aniqlashni qiyinlashtirishini, ya’ni qilmishining ijtimoiy
xavflilik xususiyatini to‘la-to‘kis anglaydi. Qasdning voleyativ (irodaviy) elementi
doirasida esa shaxs aynan mana shu odil sudlovga to‘sqinlik qiluvchi harakatlarni
sodir etishni ongli ravishda xohlaydi va ushbu maqsadga erishishga intiladi.
Jinoyat qonunchiligi texnikasiga ko‘ra, jinoyatni yashirish rasmiy tarkibli jinoyat
bo‘lganligi sababli, qasdning mazmuni kelgusida kelib chiqishi mumkin bo‘lgan
18

moddiy oqibatlarni qamrab olishi shart emas, balki taqiqlangan harakatning o‘zini
bajarishga bo‘lgan ongli intilish bilan yakunlanadi 9
.
Subyektiv tomon tahlilida qasdning shakllanish vaqti jinoyatni yashirish (241-
modda) jinoyatini jinoiy ishtirokchilikdan (sheriklikdan) farqlovchi eng asosiy va
fundamental kriteriya hisoblanadi. Kodeks talabiga binoan, jinoiy qasd asosiy
jinoyat sodir etilib, to‘liq tugallanganidan keyin va “oldindan va’da qilmasdan”
shakllangan bo‘lishi shart. Bu shuni anglatadiki, subyekt asosiy jinoyat sodir
etilguniga qadar yoki uni sodir etish jarayonida ijrochiga jinoyat izlarini yoki
qurollarini yashirish bo‘yicha hech qanday va’da bermagan, u bilan jinoiy til
biriktirmagan bo‘lishi lozim. Agar shaxs jinoyat sodir etilishidan avval ijrochi
bilan uchrashib, jinoyat qurolini yashirib berishini va’da qilgan bo‘lsa, u holda
subyektiv tomondan qasd oldindan shakllangan bo‘ladi va qilmish mustaqil jinoyat
emas, balki Jinoyat kodeksining 28-moddasiga muvofiq, asosiy jinoyatga
yordamchilik sifatida kvalifikatsiya qilinadi. Bunday holatda oldindan berilgan
va’da ijrochida jinoiy qasdning mustahkamlanishiga, jazosiz qolish ishonchining
ortishiga xizmat qiladi va qilmishning ijtimoiy xavfliligini tubdan oshiradi.
Oldindan va’da berilmagan holatda esa, yashiruvchining harakatlari asosiy jinoyat
mexanizmiga ta’sir ko‘rsatmaydi, balki u tugallanganidan keyin mustaqil ravishda
odil sudlovga qarshi yo‘naltiriladi.
Subyektiv tomonning fakultativ belgilari bo‘lgan motiv va maqsad jinoyatni
yashirish jinoyatida o‘ziga xos yuridik xususiyatlarga ega. Jinoyat kodeksining
241-moddasi dispozitsiyasida jinoyat sodir etish motivlari majburiy belgi sifatida
mustahkamlanmagan. Bu shuni anglatadiki, subyekt jinoyatni qanday motivlar
ta’sirida yashirganligidan qat’i nazar (masalan, asosiy jinoyatchiga bo‘lgan shaxsiy
rahm-shafqat, do‘stona munosabatlar, qo‘rquv yoki shunchaki huquqni muhofaza
qiluvchi organlarga bo‘lgan salbiy munosabat), to‘g‘ri qasd va faol harakat mavjud
bo‘lsa, jinoiy javobgarlik vujudga kelaveradi. Motivning xarakteri sud tomonidan
9
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
19

jazo tayinlash jarayonida jazoni engillashtiruvchi yoki og‘irlashtiruvchi holat
sifatida faqatgina hisobga olinishi mumkin.
Biroq, jinoyatni yashirish subyektiv tomonida jinoiy maqsad har doim
muayyan huquqiy yo‘nalishga ega bo‘ladi. Subyektning asosiy va yagona maqsadi
— og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat sodir etgan shaxsning jinoiy ta’qibdan qutulib
qolishini ta’minlash, uning hibsga olinishi, tergov qilinishi va jazolanishining
oldini olish yoki kechiktirishdir. Agar shaxs biron-bir ashyoni uning jinoyat quroli
ekanligini bilmasdan, shunchaki kolleksiya to‘plash yoki shaxsiy foydalanish
maqsadida o‘z uyiga olib kelib saqlasa, uning harakatlarida odil sudlovga
to‘sqinlik qilish maqsadi mavjud bo‘lmaganligi sababli, jinoyatni yashirish
bo‘yicha subyektiv tomon istisno etiladi. Bunday holatda qilmish qurolni qonunga
xilof ravishda saqlaganlik uchun mustaqil moddalar bilan baholanishi mumkin,
lekin 241-modda tarkibini yuzaga keltirmaydi. Xuddi shuningdek, agar jinoiy yo‘l
bilan topilgan mulkni yashirishda maqsad shunchaki tergovdan yashirish emas,
balki ushbu mulkni iqtisodiy muomalaga kiritish va unga qonuniy tus berish
bo‘lsa, g‘arazli maqsadning o‘zgarishi qilmishni jinoiy faoliyat natijasida topilgan
mulkni qonuniylashtirish jinoyatiga transformatsiya qiladi.
Subyektiv tomon tahlilida subyektning asosiy jinoyat toifasi haqidagi
tasavvuri masalasi jiddiy huquqiy muammolarni keltirib chiqaradi. To‘g‘ri qasd
mavjud bo‘lishi uchun shaxs yashirayotgan jinoyati aynan og‘ir yoki o‘ta og‘ir
jinoyat toifasiga kirishini obektiv ravishda bilishi yoki qilmishning xarakteridan
buni anglashi lozim. Masalan, agar subyekt o‘zining tanishi odam o‘ldirganligini
(o‘ta og‘ir jinoyat) aniq bilib turib, uning qonli kiyimlarini yashirsa, uning
subyektiv tasavvuri qonun talabiga to‘liq mos keladi. Biroq, agar subyekt o‘zining
tanishi uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyat sodir etgan deb o‘ylab, unga yordam bergan
bo‘lsa, amalda esa o‘sha shaxs og‘ir talonchilik jinoyatini sodir etganligi aniqlansa,
subyektiv inkriminatsiya qoidalariga ko‘ra, shaxs o‘zining tasavvur doirasidan
tashqarida bo‘lgan og‘ir jinoyatni yashirganlik uchun javobgarlikka tortilishi
mumkin emas. Chunki uning qasdi og‘ir jinoyatni yashirishga emas, balki
20

javobgarlik nazarda tutilmagan uncha og‘ir bo‘lmagan qilmishni yashirishga
yo‘naltirilgan bo‘ladi, bu esa subyektiv tomondan aybning yo‘qligini tasdiqlaydi 10
.
Inson huquqlari sohasidagi konstitutsiyaviy islohotlar kontekstida subyektiv
tomon va ayb masalasi yaqin qarindoshlar doirasida mutlaqo yangicha huquqiy
mazmun kasb etdi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 241-moddasiga
binoan, gumon qilinuvchining, ayblanuvchining yoki sudlanuvchining yaqin
qarindoshlari og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyatni oldindan va’da qilmasdan yashirgan
taqdirda, jinoiy javobgarlikdan butunlay ozod qilinishi qonuniy mustahkamlandi.
Subyektiv tomon nuqtai nazaridan ushbu normaning asosi shundaki, yaqin
qarindosh shaxs o‘z yaqinining jinoyatini yashirishda davlat odil sudloviga zarar
yetkazish qasdi bilan emas, balki tabiiy biologik yaqinlik, oilaviy sadoqat va
axloqiy burch hissi ta’sirida harakat qiladi. Qonun chiqaruvchi bunday psixologik
holatda shaxsdan o‘z yaqinini huquqni muhofaza qiluvchi organlarga topshirishni
talab qilish axloqiy va huquqiy insonparvarlik prinsiplariga zid kelishini tan oladi,
bu esa qarindoshlar harakatida jinoiy aybning ijtimoiy-huquqiy asosini istisno
etadi.
Jinoyatni yashirish jinoyatining obyekti va subyektiv tomoni xususiyatlarini
tizimli tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ushbu ikki element jinoyat tarkibining ichki
ruhiy muvozanati va tashqi yo‘nalishini belgilovchi asosiy ustunlardir. Obyektning
odil sudlov faoliyati bilan bogliqligi va faqat og‘ir hamda o‘ta og‘ir jinoyatlar bilan
cheklanishi qilmishning ijtimoiy xavflilik chegarasini chizib bersa, subyektiv
tomon doirasida to‘g‘ri qasdning mavjudligi, qasdning jinoyat sodir etilganidan
keyin shakllanishi hamda odil sudlovga to‘sqinlik qilish maqsadining aniqligi
qilmishning subyektiv qolipini mukammal tarzda shakllantiradi. Ushbu o‘ziga
xosliklarni tergov va sud jarayonida aniq aniqlash jinoiy javobgarlik
prinsiplarining to‘g‘ri qo‘llanilishini hamda subyektiv inkriminatsiyaning qat’iy
ta’minlanishini kafolatlaydi.
10
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
21

2.2. Jinoyatni yashirishni jinoyatda ishtirokchilik turlaridan farqlash va
qonunchilikni takomillashtirish masalalari
Sud-tergov amaliyotida odil sudlovga qarshi qaratilgan jinoyatlarni to‘g‘ri
tavsiflash va qonun normalarini adolatli qo‘llash jarayoni Jinoyat kodeksining
Umumiy qismidagi fundamental institutlar va Maxsus qism dispozitsiyalarining
o‘zaro nisbatini aniq belgilashni taqozo etadi. Jinoyatni yashirish (241-modda)
qilmishini jinoiy ishtirokchilik turlaridan hamda turdosh odil sudlovga qarshi
jinoyatlardan huquqiy mezonlar asosida chegaralash kvalifikatsiya amaliyotidagi
eng ko‘p kolliziyalarni keltirib chiqaruvchi soha hisoblanadi. Ushbu ikki institut
o‘rtasidagi farqlarni aniq belgilash jinoiy javobgarlik daxlsizligini va subyektning
jinoiy zanjirdagi real o‘rnini huquqiy jihatdan to‘g‘ri baholashning birlamchi
shartidir.
Jinoyatni yashirish qilmishini jinoyatda ishtirokchilik institutidan
chegaralashning fundamental huquqiy kriteriyasi — jinoiy qasdning shakllanish
vaqti va subyektlar o‘rtasida oldindan berilgan va’daning mavjudligi hisoblanadi.
Jinoyat kodeksining 27-moddasiga muvofiq, ikki yoki undan ortiq shaxsning
jinoyat sodir etishda qasddan birgalikda ishtirok etishi jinoiy ishtirokchilik deb
e’tirof etiladi. Ishtirokchilikning majburiy obektiv va subektiv sharti —
shaxslarning harakatlari yagona umumiy oqibatga qaratilganligi va q qasdning
jinoyat sodir etilgunga qadar yoki uni sodir etish jarayonida o‘zaro
muvofiqlashtirilganligidir. Jinoyat kodeksining 241-moddasida nazarda tutilgan
jinoyatni yashirish qilmishida esa subyektning qasdi asosiy jinoyat to‘liq
tugallanganidan keyin va “oldindan va’da qilmasdan” vujudga keladi. Bu o‘rinda
yashiruvchi subyekt asosiy jinoyat mexanizmiga intellektual yoki jismoniy
jihatdan daxldor bo‘lmaydi, uning harakati ijrochining jinoiy irodasiga ta’sir
ko‘rsatmaydi va u faqat tugallangan voqelikdan keyingi mustaqil g‘ayriqonuniy
harakat sifatida baholanadi 11
.
11
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
22

Agar shaxs asosiy jinoyat sodir etilishidan avval yoki uni sodir etish
jarayonida ijrochi bilan o‘zaro til biriktirib, jinoyat qurolini, izlarini yoki
jinoyatchining o‘zini yashirib berish bo‘yicha va’da bergan bo‘lsa, qilmishning
huquqiy tabiati tubdan o‘zgaradi. Bunday vaziyatda, hatto yashirish harakatining
o‘zi obektiv ravishda jinoyat tugagandan keyin bajarilgan bo‘lsa ham, oldindan
berilgan va’da ijrochida jazosiz qolish ishonchini uyg‘otgani va uni jinoyatni
oxiriga yetkazishga jismoniy hamda ruhiy jihatdan rag‘batlantirgani sababli,
qilmish jinoiy sheriklikni yuzaga keltiradi. Jinoyat kodeksining 28-moddasi
beshinchi qismiga binoan, jinoyat sodir etilishidan avval jinoyatchini, jinoyat
qurollari va vositalarini, jinoyat izlarini yashirishni va’da qilgan shaxs yordamchi
deb topiladi. Bunday holatda subyekt odil sudlovga qarshi jinoyat (241-modda)
bo‘yicha emas, balki asosiy sodir etilgan jinoyat moddasi (masalan, o‘g‘rilik,
qotillik, talonchilik) va Jinoyat kodeksining 28-moddasi yordamchilik bandi bilan
birgalikda kvalifikatsiya qilinishi qonun talabidir.
Kvalifikatsiya amaliyotida jinoyatni yashirishni sheriklikning o‘ziga xos turi
bo‘lgan "guruh tarkibida ishtirok etish" mezonlaridan ajratishda ham muayyan
murakkabliklar uchraydi. Agar subyekt jinoyat sodir etilayotgan joyda bevosita
hozir bo‘lsa va garchi ijro harakatlarini bajarmasa-da, o‘zining mavjudligi bilan
jinoyatning muvaffaqiyatli o‘tishini ta’minlasa hamda jinoyat tugashi bilan izlarni
yo‘q qilishga kirishsa, bu harakat oldindan va’da berilmagan taqdirda ham oddiy
yashirish deb baholanishi sud amaliyotida xatolikka olib keladi. Chunki jinoyat
sodir etilgan joyda hozir bo‘lish va jarayon tugashini kutib, izlarni darhol yashirish
harakati konkludent harakatlar orqali o‘zaro til biriktirish mavjudligidan va
qilmishning jinoiy guruh tarkibida sheriklik shaklida sodir etilganligidan dalolat
beradi 12
.
Jinoyatni yashirish (241-modda) qilmishini unga eng yaqin turgan odil
sudlovga qarshi jinoyat — jinoyat haqida xabar bermaganlik (241-moddaning
birinchi qismi) qilmishidan ajratish mezonlari jinoiy harakatning obektiv namoyon
bo‘lish shakliga asoslanadi. Jinoyat haqida xabar bermaslik passiv xarakterga ega
12
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
23

bo‘lib, u shaxsning og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat sodir etilganligini aniq bilib turib,
bu haqda tegishli davlat organlariga ma’lumot yetkazish bo‘yicha qonuniy
majburiyatini bajarmasligida (harakatsizligida) ifodalanadi. Jinoyatni yashirish esa
har doim aktiv xarakterga ega bo‘lib, subyekt obektiv borliqdagi moddiy izlarni,
hujjatlarni yoki jismoniy shaxsni yashirishga qaratilgan real harakatlarni (ko‘mish,
yo‘q qilish, soxtalashtirish, transport vositasi berish) amalga oshiradi. Agar shaxs
jinoyat haqida xabar bermasdan, shu bilan bir vaqtda jinoyat qurolini o‘z uyida
yashirib saqlasa, qilmish jinoiy harakatsizlik doirasidan chiqib, faol harakat
shaklidagi jinoyatni yashirish (241-modda ikkinchi qismi) tarkibini yuzaga
keltiradi va normalarning bir-birini qamrab olishi qoidasiga ko‘ra, qo‘shimcha
ravishda xabar bermaganlik uchun javobgarlik belgilash talab etilmaydi 13
.
Sud-tergov amaliyotining tizimli tahlili amaldagi Jinoyat kodeksining 241-
moddasi dispozitsiyasini yanada takomillashtirish va undagi huquqiy bo‘shliqlarni
bartaraf etish zarurati mavjudligini ko‘rsatadi. Bugungi kunda jinoyat
qonunchiligida jinoyatni yashirganlik uchun javobgarlik faqatgina og‘ir yoki o‘ta
og‘ir jinoyatlar bilan cheklangan. Biroq, zamonaviy kriminogen vaziyat va ijtimoiy
xavflilik mezonlari uncha og‘ir bo‘lmagan, lekin inson hayoti va jamiyat
xavfsizligiga giddiy tahdid soluvchi ayrim jinoyatlarni yashirish harakatlari uchun
ham javobgarlik doirasini kengaytirishni taqozo etmoqda. Xususan, transport
vositalarini boshqarish xavfsizligi qoidalarini buzish natijasida odam o‘limiga
sabab bo‘lgan qilmishlar (JK 266-moddasi ikkinchi qismi) yoki ehtiyotsizlik orqali
odam o‘ldirish (JK 102-moddasi) jinoyatlari o‘zining toifasiga ko‘ra uncha og‘ir
bo‘lmagan jinoyatlar guruhiga kirishi mumkin. Amaliyotda haydovchi odam urib
yuborib, voqea joyidan qochganda, uchinchi shaxslar tomonidan transport
vositasidagi shikastlarni (avtohalokat izlarini) qasddan yashirish, avtomobilni
bo‘yash yoki berkitish harakatlari sodir etilsa, ushbu qilmishlar uncha og‘ir
bo‘lmagan jinoyatni yashirish bo‘lganligi sababli jinoiy jazolanmay qolmoqda. Bu
holat odil sudlov organlarining haqiqatni aniqlash funksiyalariga jiddiy zarar
yetkazadi. Ushbu huquqiy bo‘shliqni bartaraf etish maqsadida, Jinoyat kodeksining
13
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
24

241-moddasi dispositfiyasiga "shaxsning o‘limiga sabab bo‘lgan har qanday
jinoyatni yashirish" qoidasini kiritish yoki sanksiyalar tizimini tabaqalashtirish
huquqiy mantiq talabidir.
Bundan tashqari, axborot texnologiyalari va elektron hukumat tizimining
rivojlanishi munosabati bilan, jinoyatni yashirish usullari ham raqamli makonga
ko‘chmoqda. Kiberjinoyatchilar yoki iqtisodiy jinoyat sodir etgan shaxslarning
elektron ma’lumotlar bazasidagi jinoiy izlarini, IP-manzillarini, log-fayllarini
tizimli dasturlar yordamida qasddan o‘chirish yoki modifikatsiyalash harakatlari
an’anaviy moddiy ashyolarni yashirish kabi qonun muhofazasiga olingan obyekt
hisoblanadi. Amaldagi qonunchilikda “jinoyat izlarini yashirish” tushunchasi
asosan materialistik ashyolar sifatida talqin qilinishi sud amaliyotida raqamli
dalillarni yashirish qilmishlarini kvalifikatsiya qilishda qiyinchiliklar
tug‘dirmoqda. Germaniya va AQSH qonunchilik tajribasidan kelib chiqqan holda,
Jinoyat kodeksining 241-moddasiga elektron-raqamli dalillarni, kompyuter
ma’lumotlarini va kiberfazodagi jinoyat izlarini qasddan yo‘q qilish yoki yashirish
harakatlari uchun javobgarlikni aniq belgilovchi maxsus og‘irlashtiruvchi qismni
qo‘shish maqsadga muvofiqdir.
Yaqin qarindoshlarning guvohlik immuniteti va jinoyatni yashirganlik uchun
javobgarlikdan ozod qilinishi prinsiplarini qo‘llashda ham qonunchilik normalarini
muvofiqlashtirish ehtiyoji mavjud. O‘zbekiston Respublikasining yangilangan
Konstitutsiyasi normalariga muvofiq Jinoyat kodeksining 241-moddasiga
qarindoshlar javobgarligini istisno qiluvchi qoida kiritilgan bo‘lsa-da, qonun
matnida "yaqin qarindoshlar" tushunchasining aniq ierarxik chegarasi va uning o‘ta
og‘ir jinoyatlar (masalan, terrorizm, genotsid, voyaga yetmaganlarga nisbatan
jinsiy zo‘ravonlik) bilan to‘qnashgandagi daxlsizlik darajasi muayyan savollarni
keltirib chiqaradi. Xalqaro tajriba, xususan Fransiya va Rossiya qonunchiligi shuni
ko‘rsatadiki, o‘ta og‘ir xalqaro jinoyatlar yoki voyaga yetmaganlarning hayotiga
qarshi qaratilgan terrorchilik harakatlarini yashirishda qarindoshlik immuniteti
davlat va jamiyat xavfsizligi manfaatlari yo‘lida cheklanishi mumkin. Milliy
qonunchilikda ham umumiy insonparvarlik prinsiplari va jamoat xavfsizligi
25

o‘rtasidagi muvozanatni saqlash maqsadida, yaqin qarindoshlarning
javobgarlikdan ozod qilinishi qoidasiga muayyan mutlaq o‘ta og‘ir jinoyatlar
(terrorizm va voyaga yetmaganlar huquqlariga qarshi jinoyatlar) bo‘yicha istisnolar
joriy etish masalasini huquqiy doktrinada ko‘rib chiqish lozim.
Jinoyatni yashirish jinoyatining jinoiy-huquqiy tizimidagi o‘rnini isloh qilish
va sanksiyalar tizimini optimallashtirish doirasida, jinoiy yo‘l bilan topilgan
mulkni o‘tkazish zanjiridagi subyektlarning javobgarligini tabaqalashtirish ham
dolzarb hisoblanadi. Agar jinoyatni yashirish harakati tijorat maqsadida, ya’ni
jinoiy yo‘l bilan topilgan qimmatbaho ashyolarni sotishdan moddiy foyda ko‘rish
(g‘arazli maqsad) bilan bog‘liq bo‘lsa, qilmishning ijtimoiy xavfliligi oddiy odil
sudlovga to‘sqinlik qilish darajasidan oshib, iqtisodiy barqarorlikka zarar
yetkazadi. Shu sababli, qonun hujjatlarida g‘arazli maqsadda sodir etilgan jinoyatni
yashirish harakatlari uchun jazo sanksiyalarining yuqori chegarasini belgilash
hamda iqtisodiy ta’sir choralarini (masalan, yuqori miqdordagi jarimalar va mulkni
musodara qilish) kuchaytirish qonunchilik barqarorligini ta’minlashga xizmat
qiladi.
Jinoyatni yashirish jinoyatini jinoiy ishtirokchilik turlaridan va turdosh odil
sudlovga qarshi qilmishlardan chegaralash qonun normalarining tizimli
qo‘llanilishining bosh mezoni hisoblanadi. Qasdning shakllanish vaqti, oldindan
va’da berilmaganligi hamda subyektning faol obektiv harakatlari qilmishni to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilish imkonini beradi. Milliy qonunchilikni raqamli makondagi
o‘zgarishlarni hisobga olgan holda takomillashtirish, transport xavfsizligiga oid
og‘ir oqibatlarni yashirish uchun javobgarlik doirasini kengaytirish hamda
qarindoshlik immunitetining chegaralarini aniq belgilash odil sudlov tizimining
daxlsizligini va davlatning jinoiy-huquqiy siyosati samaradorligini yangi
bosqichga ko‘tarishning huquqiy kafolatidir 14
.
14
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Solijonov A.A. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: “Voris-Nashr”, 2022. – 580 b.
26

TAKLIFLAR
Jinoyatni oldindan va’da qilmasdan yashirganlik uchun jinoiy javobgarlik
institutini hamda odil sudlov sohasidagi huquqni qo‘llash amaliyotini
takomillashtirish maqsadida jinoiy jazolarni liberallashtirish va tizimli
differensiallash prinsiplariga tayanilgan qonunchilik takliflari ilgari suriladi.
Avvalo, transport vositalarini boshqarish xavfsizligi qoidalarini buzish kabi uncha
og‘ir bo‘lmagan, biroq obektiv ravishda inson o‘limiga sabab bo‘lgan giddiy
qilmishlarning izlari yoki qurollarini qasddan yashirish harakatlari jinoiy
jazolanmasdan qolayotganligini inobatga olib, Jinoyat kodeksining 244-moddasi
dispozitsiyasiga "shaxsning o‘limiga sabab bo‘lgan har qanday jinoyatni yashirish"
holatini jinoiy javobgarlikka tortish asosi sifatida kiritish yoki moddaning
muhofaza ko‘lamini kengaytirish lozim. Shu bilan birga, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari va raqamli munosabatlarning rivojlanishi sharoitida
kiberjinoyatchilarning elektron izlarini, IP-manzillarini yoki bulutli
texnologiyalardagi jinoiy ma’lumotlarini dasturiy usullar yordamida qasddan
o‘chirish (modifikatsiyalash) harakatlariga qarshi kurashish samaradorligini
oshirish maqsadiga muvofiq, Jinoyat kodeksining 244-moddasiga raqamli dalillar
va virtual kiber-izlarni qasddan yo‘q qilganlik uchun alohida og‘irlashtiruvchi
kvalifikatsiya belgisini joriy etish zarurati dolzarb hisoblanadi.
Jinoiy javobgarlik va jazo tizimini insonparvarlik prinsiplari asosida
optimallashtirish hamda kiber-makonda odil sudlov tizimini muhofaza qilish
doirasida, moddiy manfaatdorlik evaziga biron-bir jinoyat izlarini yashirish
harakatlari aniqlangan taqdirda sanksiyalar tizimini tabaqalashtirish talab etiladi.
Xususan, agar jinoyatni yashirish harakati g‘arazli maqsadda, ya’ni jinoiy yo‘l
bilan topilgan qimmatbaho mulkni sotish va o‘tkazishdan moddiy naf ko‘rish bilan
bog‘liq bo‘lsa, ushbu qilmishlar uchun sanksiyada iqtisodiy ta’sir choralarini, ya’ni
yuqori miqdordagi jarimalar va mulkiy cheklovlarni kuchaytirish qonunchilik
mantiqiga to‘liq mos keladi. Bundan tashqari, Konstitutsiyada mustahkamlangan
yaqin qarindoshlarning guvohlik immuniteti daxlsizligini ta’minlash bilan bir
qatorda, umumiy insonparvarlik va jamoat xavfsizligi munosabatlari o‘rtasidagi
27

muvozanatni saqlash maqsadida, yaqin qarindoshlarning javobgarlikdan ozod
qilinishi qoidasiga o‘ta og‘ir xalqaro, terrorchilik hamda voyaga yetmaganlarning
hayotiga qarshi qaratilgan jinoyatlarni yashirish holatlari bo‘yicha aniq huquqiy
cheklovlar va istisnolar joriy etish masalasini jinoyat qonunchiligida qat’iy
belgilash lozim.
28

XULOSA
Odil sudlovga qarshi qaratilgan jinoyatlar tizimida jinoyatlarni yashirganlik
uchun jinoiy javobgarlik muammolarining fundamental va tizimli tahlili ushbu
institutning huquqiy tabiati va amaliy ahamiyatiga oid bir qator yakuniy ilmiy
xulosalarni shakllantirish imkonini beradi. Olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, jinoyatni oldindan va’da qilmasdan yashirish qilmishi surishtiruv,
dastlabki tergov va sud organlarining jinoyatlarni o‘z vaqtida aniqlash, fosh etish
hamda jinoiy javobgarlikning muqarrarligi prinsipini ro‘yobga chiqarish borasidagi
qonuniy faoliyatiga tashqaridan tahdid soluvchi mustaqil va o‘ziga xos jinoyat
turidir. Mazkur qilmishning ijtimoiy xavfliligi subyekt tomonidan obektiv
borliqdagi jinoiy dalillar zanjirining buzilishi, tergov jarayonining chalg‘itilishi
hamda og‘ir jinoyat sodir etgan shaxslarning jinoiy ta’qibdan qutulib qolishiga real
sharoit yaratilishi bilan belgilanadi.
Jinoyat tarkibi elementlarining dogmatic tahlili jinoyat obyektining odil
sudlov manfaatlari bilan uzviy bog‘liqligini va qonun muhofazasining doirasi faqat
og‘ir hamda o‘ta og‘ir jinoyatlar bilan cheklanganligini tasdiqladi. Subyektiv
tomon qoliplarini o‘rganish jarayonida aybning faqat to‘g‘ri qasd shaklida mavjud
bo‘lishi hamda qasdning asosiy jinoyat to‘liq tugallanganidan keyin shakllanishi
majburiy mezon ekanligi aniqlandi. Aynan jinoiy qasdning shakllanish vaqti
hamda subyektlar o‘rtasida oldindan berilgan va’daning mavjud emasligi Jinoyat
kodeksining 241-moddasini Umumiy qismdagi jinoiy ishtirokchilik (sheriklik)
institutidan, xususan yordamchilik (28-modda) tarkibidan ajratuvchi universal
huquqiy kriteriya vazifasini o‘taydi. Shuningdek, passiv xarakterga ega bo‘lgan
jinoyat haqida xabar bermaslik qilmishidan farqli o‘laroq, jinoyatni yashirish har
doim moddiy izlarni yoki jismoniy shaxsni yashirishga qaratilgan faol obektiv
harakatlar majmuini taqozo etishi belgilab berildi.
Xorijiy davlatlar qonunchiligining qiyosiy-huquqiy tahlili, ayniqsa
kontinental huquq tizimidagi jinoiy modellarning o‘rganilishi milliy normalarni
zamonaviy ijtimoiy va texnologik ehtiyojlardan kelib chiqqan holda isloh qilish
istiqbollarini aniqlashga xizmat qildi. Tadqiqot natijasida O‘zbekiston
29

Respublikasining jinoyat qonunchiligini takomillashtirishga qaratilgan bir qator
konseptual takliflar ilgari surildi. Birinchidan, transport vositalarini boshqarish
xavfsizligi qoidalarini buzish kabi uncha og‘ir bo‘lmagan, biroq inson o‘limiga
sabab bo‘lgan jinoyat izlarini yashirish harakatlarini ham jinoiy javobgarlik
doirasiga kiritish orqali Jinoyat kodeksining 241-moddasi muhofaza ko‘lamini
kengaytirish zarur. Ikkinchidan, raqamli makon sharoitida kiberjinoyat izlarini,
elektron ma’lumotlarni va raqamli dalillarni qasddan yo‘q qilish harakatlari uchun
moddaga maxsus og‘irlashtiruvchi qism qo‘shish huquqiy zarurat hisoblanadi.
Uchinchidan, inson huquqlari va jamoat xavfsizligi munosabatlari muvozanatini
saqlash maqsadida, yaqin qarindoshlarning guvohlik immuniteti daxlsizligini
mutlaq o‘ta og‘ir xalqaro va terrorchilik jinoyatlarini yashirish holatlarida muayyan
darajada cheklash masalasini qonuniy tartibga solish lozim. Mazkur qonunchilik
takliflarining ro‘yobga chiqarilishi sud-tergov organlarining funktsional
samaradorligini oshirishga hamda odil sudlov daxlsizligini ishonchli ta’minlashga
xizmat qiladi.
30

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
RO‘YXATI.
I. Normativ huquqiy hujjatlar va metodologik
ahamiyatga molik nashrlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Adolat, 2023.
2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. – Toshkent: “Adolat”
nashriyoti, 2024.
3. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat,
2023.
4. O zbekiston Respublikasining Qonuni, “Huquqbuzarliklar profilaktikasiʻ
to g risida”gi 14.05.2014 yildagi O‘RQ-371-son.
ʻ ʻ
5. O zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarori,
ʻ “Sudlar tomonidan
jinoyat uchun jazo tayinlash amaliyoti to g risida” gi 03.02.2006 yildagi 1-son
ʻ ʻ .
II. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar
1. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism /
ʻ
M. Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 696 b .
2. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism /
ʻ
M. Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b .
3. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov,
H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022.
4. Jinoyat huquqi maxsus qismi. M. Sodiqov. – Toshkent: “Huquq”, 2021.
5. Kriminologiya va jinoyatchilikning oldini olish. Qodirov S., Ziyodov O. –
Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021. – 340 b.
6. Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2020. – 458 b.
7. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Solijonov A.A. O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: “Voris-Nashr”, 2022. – 580 b.
III. Internet saytlar va resurslar.
1. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik bazasi.
31

2. www.sud.uz – O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy portal.
3. library-tsul.uz – Toshkent davlat Yuridik Universiteti elektron kutubxonasi.
32

Купить