Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 241.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanishda markaziy asab tizimining uyg‘unlashtiruvchi ahamiyati

Купить
JISMONIY MASHQLAR BILAN SHUG‘ULLANISHDA MARKAZIY ASAB TIZIMINING UYG‘UNLASHTIRUVCHI AHAMIYATI Reja: 1. Markaziy asab tizimi tomonidan harakat funksiyalarini boshqarish mexanizmlari; 2. YUrish, yugurish va tika turishlarning fiziologik asoslari; 3. Jismoniy mashg‘ulotlarda vegetativ asab tizimining ishtiroki; 4. Harakat malakalarni hosil qilishda miya po‘stlog‘ining ahamiyati; 1. Markaziy asab tizimi tomonidan harakat funksiyalarni boshqarish mexanizmlari Organizmning butun xilma-xil faoliyati, o’zgarib turadigan va turli kombinasiyalarida ko’rinadigan barcha reflektor harakatlar odamning jismoniy mehnat jarayonida qiladigan juda nozik harakatlari faqat markaziy asab tizimining uyg’unlashtiruvchi (koordinasiya qiluvchi) faoliyati tufayligina yuzaga chiqishi mumkin. Reflektor yeyni ko’zdan kechirganimizda ikki neyronli va uch neyronli yoy sxemasi bilan tanishdik. Butun organizmda ham qo’zg’algan asab hujayrasi qaysi neyronga bog’langan bo’lsa, qo’zg’alish o’sha neyronga o’tadi va shunday qilib, xuddi zanjirdan yurgandek mushakga yetib boradi deb o’ylasa, bular edi. Xaqiqatda har bir reflektor reaksiya markaziy asab tizimining g’oyatda murakkab reaksiyasi hisoblanadi. Xar bir ayrim paytda organizmga ko’p va xilma-xil ta’sirotlar kelib turadi. Markaziy asab tizimining uyg’unlantiruvchi ahamiyati shundan iborat: organizm bu ta’sirotlarga javoban shu xildagi refleksni yuzaga chiqaradiki, bu refleks muayyan paytda organizmning u yashab turgan sharoit bilan muvozanatga kelishini ta’minlaydi. Ana shu javob reaksiyalari vaqtida butun organizmdagi ayrim a’zolar yoki a’zo tizimlari bir-biri bilan bog’langan qismlar sifatida baravar va ketma-ket birgalashib ishlaydi. Uyg’unlik mushak harakatlarining aniq bajarilishini ta’minlaydi, turli tashqi vaziyatlarga moslashgan reflektor reaksiyalarini yuzaga chiqaradi, bu reflektor reaksiyalar harakatlantiruvchi, sekretor, tomir va boshqa komponentlardan tarkib topadi. Organizmning harakat qilishdek uyg’unlashgan faoliyati shuncha bog’liqki, organizm biror ta’sirotga javoban ham mushaklarini yoki qanday bo’lmasin mushaklarni emas, balki qat’iyan ma’lum mushaklar guruxini qisqartiradi. Organizm shu tariqa harakat qilganda yurak-tomir tizimi, nafas a’zolari va boshqa tizimlarning faoliyati o’zgaradi. Anna shu jarayonlarning hammasi harakat reaksiyasini yuzaga chiqarish uchun eng yangi sharoit tug’diradi. Murakkab ravishda uyg’unlashgan harakatning yuzaga chiqishida po’stloq ostidagi tuzilmalar (orqa miya, uzunchoq miya, miyacha va u kabilar) gina emas, balki bosh miya po’stlog’i ham qatnashadi. Masalan, jismoniy mehnat jarayonida qilinadigan harakatlarni yoki sportchi qiladigan harakatlarni uyg’unlashtirishda va shunga o’xshashlarda bosh miya po’stlog’ining shartli reflektor faoliyati ayniqsa katta ahamitga egadir. Gap shundaki, harakatlarning juda ko’p shakllari shartli reflektor harakatlardan iborat, harakatlarning kichik bir guruxigina nasldan qolgan, ya’ni shartsiz reflektor harakatdan iboratdir. Miya po‘stlog‘ida asab markazlari juda ko‘p bo‘lib, ular morfologik va fiziologik jihatdan bir-biridan farq qiladi (18 .1.3 -rasm). Masalan, uning ensa qismida (17,18,19, 20, 21, 22 maydonlar) ko‘rish ta’sirlarini qabul qiladigan ko‘rish markazi joylashgan. Chakka mintaqasida (41, 42 maydonlar) kortiyev a’zodan kelayotgan ta’sirni qabul qiluvchi eshitish markazi, oldingi markaziy pushtada harakat asab markazlari (4, 6 maydonlar), keyingi markaziy pushtada sezishning oliy markazi joylashgan. Bulardan tashqari, miya yarim sharlarining 44, 45, 6, 39, 41, 42 maydonlari bilan bog‘langan nutq-eshitish, nutq-harakat, nutq- ko‘rish va boshqa analizatorlarning og‘zaki va yozma nutq bilan bog‘liq bo‘lgan asab markazlari joylashgan. Miyaning pastroqdagi bo‘limlariga po‘stloq ostidagi yadrolarga, miya ustuniga va orqa miyaga impuls yuboruvchi neyronlar ikkinchi guruhiga kiradi. Bu katta piramidal neyronlar bo‘lib, ularni birinchi marta morfolog V.A.Bes 1874– yilda tasvir etgan. Ular yarim sharlar po‘stlog‘idagi motor (harakat) mintaqasining V qavatida to‘plangan. Bu neyronlarni motor yoki efferent neyronlar deb hisoblashadi. Motor neyronlar odamning yurish, yugurish, tikka turish va boshqa murakkab harakatlarning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi . .2. Yurish, yugurish va tikka turushlarni fiziologik asoslari YUrish . Skelet, tana va qo‘l-oyoq mushaklarining murakkab uyg‘unlashtirilgan faoliyati tufayli odam yuradi. Bu uyg‘unlashtirish bolada asta- sekin, bir yoshdan boshlab vujudga keladi va keyingi taraqqiyot davrida avtomatlashib qoladi. Odam yurgan vaqtda navbat bilan goh o‘ng oyog‘iga, goh chap oyog‘iga tayanadi (bir tayanchli davr). Tayangan o‘ng oyoq tanani ko‘tarib turgan paytida bo‘sh chap oyoq oldinga uzatiladi. Oldinga uzatilgan chap oyoq tovoni yerga tekkan vaqtda o‘ng oyoq hali yerdan uzilmay tana bir necha vaqtgacha ikkala oyoqqa tayanib turadi (ikki tayanchli davr). So‘ngra tana vazni butunlay oldindagi chap oyoqqa tushadi, bu oyoq endi tayanch bo‘lib qoladi. Tayanch bo‘lib qolgan chap oyoq tovonidan uchigacha yumaloqlanib, tanani oldinga qarab yurgizadi. Odam yurganda mushaklarning ketma-ket ishga tortilishini va qisqarishlarining aniq uyg‘unlashishini markaziy asab tizimi va asosan bosh miya yarim sharlari po‘stlog‘i ta’minlaydi. Yurish jarayoni asab mexanizmi jihatidan avtomatlashgan zanjirli refleksdir . Bu refleksda afferent impulsasiya harakatning avvalgi har bir elementiga hamroh bo‘lib, navbatdagi elementning boshlanishi uchun signal bo‘lib xizmat qiladi. Yugurish. Odam yugurganda orqadagi oyoq kuchli ravishda yozilib, ikkinchi (oldinga uzatilgan) oyoq yerga tegib ulgurmasdan ertaroq yerdan uziladi, shunga ko‘ra odam yurganda tanasi bir necha vaqt yerga tayanmay, muallaq turadi. Shuning natijasida butun tana tikkasiga (yuqoriga va pastga) ancha siljiydi. Tikka turish. Tanani muvozanat saqlashi tikka turish uchun zarur omildir. Butun tananing og‘irlik markazi tananing tayanch tekisligi ustida, ya’ni oyoq kaftlarining yerga tegib turish maydoni bilan chegaralangan tekislik ustida turgandagina muvozanat saqlash mumkin. Markaziy asab tizimining ba’zi kasalliklarida (masalan, orqa miyaning proprioreseptorlaridan impuls o‘tkazuvchi orqa ustunlari zararlanganda) tana me’yordagiga nisbatan ko‘proq tebranadi va, ayniqsa, ko‘z yumilganda barqaror tikka turib bo‘lmaydi. Odamning tikka turishida katta yarim sharlar po‘stlog‘ining ishtirok etishi shu bilan isbot etiladiki, sensomotor mintaqa zararlanganda odam tikka turolmaydigan bo‘lib qoladi. Bola (shuningdek, harakat-tayanch a’zolari zararlangan katta yoshli kishi) uzoq mashq qilish natijasida tanani barqaror tikka tutadigan bo‘lib qoladi. 3. Jismoniy mashg’ulotlarda vegetativ asab tizimining ishtiroki. Vegetativ asab tizimi tomonidan innervasiya qiladigan a’zolar faoliyatining reflektor yo’li bilan o’zgarishi xulq-atvordagi hamma murakkab jarayonlar- organizmdagi barcha shartsiz va shartli reflektor reaksiyalarining doimiy bir qismidir. Xulq-atvorning turli-tuman jarayonlari mushaklar faoliyatida, faol jismoniy harakatlarda namoyon bo’lib, hamisha ichki a’zolar, ya’ni qon aylanishi, nafas olish, ovqat hazm qilish, chiqarish, ichki sekresiya bezlari funksiyasining o’zgarishi bilan davom etadi. Jismoniy mehnat va jismoniy mashqlar natijasida funksiyalarning o’zgarishi tufayli mushaklar uzoq vaqt shiddatli va samarali ishlay oladi. Mushaklar qonni ko’p olib, ularda modda almashinuvi kuchaygandagina shunday yaxshi ishlay oladi. Darhaqiqat har qanday jismoniy mashg’ulotlar natijasida yurak tezroq urib, qisqarish kuchi oshadi, turli a’zolardan o’tuvchi qon qayta taqsimlanadi (ichki a’zolarning tomirlari torayadi, ishlayotgan mushaklarning tomirlari kengayadi), qon dejpolaridan qon chiqishi hisobiga tomirlarda qon ko’payadi, nafas olish kuchayadi va chuqurlashadi, depolardagi qand qonga chiqadi va hokazo. Mushaklar faoliyatiga yordam beradigan shu va boshqa ko’p moslanish reaksiyalari markaziy asab tizimidan oliy bo’limlarining vegetativ asab tizimi orqali ta’sirida yuzaga chiqadi. Tashqi muhitning va organizm ichki holatining turli o’zgarishlarida organizm ichki muhitining nisbiy doimiyligini saqlashda vegetativ asab tizimining ishtiroki muhim ahamiyatga egadir. Quyidagi hodisalar bunga misol bo’la oladi: havo harorati ko’tarilganda refleks yo’li bilan ter chiqadi, periferik tomirlar reflektor tarzda kengayib, issiqlik chiqishi kuchayadi, shuning natijasida tana harorati doim bir darajada turib, organizm qizib ketmaydi. Qon ko’p yo’qotilganda esa yurak tezroq uradi, tomirlar torayadi, taloqda yig’ilib turgan qon zahiraviy qon tomirlarga chiqadi. Gemodinamikadagi shu o’zgarishlar tufayli qon bosimi bir muncha yuqori darajada saqlanib turadi va a’zolar ozmi-ko’pmi me’yoriy miqdorda qon oladi. Vegetativ asab tizimi organizmning umumiy reaksiyalarida ishtirok qiladi va moslashtiruvchi roli organizm hayotiga xavf tahdid solganda: masalan, dushman hujum qilganda, og’rituvchi shikastlarda, bo’g’ilib qolishda va shunga o’xshash hollarda ayniqsa yaqqol ko’rinadi. Bunday vaziyatda taranglik reaksiyalari (stress) va emosional holatlar (g’azab, qo’rqish) ro’y beradi. Ular shu bilan ta’riflanadiki, bosh miya katta yarim sharlar po’stlog’i va butun markaziy asab tizimida qo’zg’alish keng yoyilib, mushaklar faoliyati kuchayadi va vegetativ reaksiyalarining murakkab kompleksi yuzaga chiqadi. Vegetativ reaksiyalar ro’y berishi natijasida organizmning hamma kuchlari tahdid solayotgan xavfni bartaraf qilishga safarbar etiladi. Vegetativ asab tizimining ishtiroki odamning emosional reaksiyalarini sababidan qat’i nazar fiziologik analiz qilishda ham namoyon bo’ladi. Odam xursand bo’lganda yuragining tezroq urishi, teri tomirlarining kengayishi, yuz qizarishi, qo’rqanda esa terining rangsizlanishi (“rangi uchishi”), ter ajralishi, terining g’arg’isha bo’lishi, me’dadan shira chiqmay qolishi va ichak harakatining o’zgarishi, g’azablanishi paytida qorachiqlarning kengayishi va shunga o’xshashlarni misol bo’lishi mumkin. Emosional holatlarning bu hamma fiziologik ko’rinishlari shu bilan izohlanadiki, qo’zg’alish markaziy asab tizimiga yoyilganda vegetativ asab tizimi ham reaksiyalarni yuzaga chiqarishda qatnashadi. Emosional holatlarning fiziologik ko’rinishlari simpatik asab tizimining qo’zg’alishiga bog’liq. Ammo, bunda parasimpatik asab tizimi ham qo’zg’alishi mumkin. Emosiyalarda, masalan, achig’langanda adashgan asablar orqali keluvchi impulslar ta’sirida me’da osti bezining gormoni-insulin chiqishi kuchayadi. 4. Harakat malakalarni hosil qilishda miya po‘stlog‘ining ahamiyati Bosh miya po‘stlog‘ida vaqtincha funksional aloqalarning vujudga kelishi va mustahkamlanishi mashq qilish natijasida avtomatlashgan harakat jarayonlarini, ya’ni harakat malakalarini hosil qilishga asoslanadi. Odamning hayot va faoliyat davrida hosil qiladigan malakalari juda ko‘p. Tikka turish ham, yurish ham, yugurish ham, mehnat va sportdagi har xil harakatlar ham harakat malakalariga kiradi. Harakat malakalarini hosil qilishda miya po‘stlog‘ining piramidal neyronlari va analizatorlarning po‘stloqdagi sensor neyronlari o‘rtasida neyronlararo vaqtincha aloqalar vujudga keladi. Ammo bunday malakalarning vujudga kelishida mushaklar reseptorlaridan bosh miya po‘stlog‘iga muntazam ravishda boradigan afferent impulslar muhim rol o‘ynaydi (18.4.1-rasm). 18.4.1 -rasm. Jismoniy mehnat vaqtida mushak faoliyatining boshqarilishi. O‘-o‘pka, P-bosh miya po‘stlog‘i, Rf-to‘rsimon formasiya, Om-orqa miya, T-simpatik va parasimpatik tugunlari, Kt-qon tomiri, M-mushak, B-buyrak, M-me’da, 1-piramidal tizim, 2- ekstrapiramidal tizim, 3-metabolitlar, 4-oziq moddalar Miya po‘stlog‘idagi piramidal neyronlarning shartli yoki shartsiz refleks yo‘li bilan qo‘zg‘alish oqibatida harakat vujudga keladi. Shu bilan birga har bir harakat vaqtida miya po‘stlog‘iga harakat a’zosining proprioreseptorlaridan, shuningdek mazkur harakat natijalarini, ya’ni ish samaralarini idrok etishda qatnashuvchi ko‘pgina tana reseptorlaridan afferent impulslar oqishi kelib turadi. Bosh miya po‘stlog‘idagi harakat (motor) mintaqa neyronlari bilan boshqa turli mintaqalardagi neyronlarning qo‘zg‘alishi takror qo‘shilavergach (harakat va uning natijasida kelib chiqadigan afferent impulslar turli mintaqalarga boradi), vaqtincha aloqalar vujudga keladi. Bu aloqalar ixtiyoriy harakatlarni, ya’ni muayyan natijaga erishish yo‘lidagi harkatlarni bajarish imkoniyatini tug‘diradi. Hayvonlar va odam yashaydigan tabiiy sharoitda harakat malakalari ko‘pincha sinab ko‘rish va yanglishish usuli bilan, ya’ni sinab qidirish harakatlari natijasida hosil bo‘ladi. G‘oyat muhimi shuki, har bir yangi vazifani hal qilishda avvalo ilgari hosil qilgan harakat malakalaridan yoki ularni tashkil etuvchi ayrim komponentlaridan foydalanadi. Odamda ham ko‘pgina harakat malakalari sinash-qidirish harakatlari yordamida vujudga keladi. Bolada harakatlarning rivojlanishini ko‘zdan kechirib, bunga bemalol ishonish mumkin. Bola hayotining 4-5 oyida buyumni, masalan, ko‘z oldiga osib qo‘yilgan ravshan rangli o‘yinchoqni ushlab olishga urinadi. Dastlab bu urunishlar betartib (xaotik) bo‘ladi, chunki bolaning miya po‘stlog‘ida ko‘z va qo‘l harakatlarini uyg‘unlashtiradigan vaqtincha funksional aloqalar hali yo‘q. Bola o‘yinchoqqa tikiladi, qo‘lini uzatadi, ko‘p marta qo‘li yetmaydi va kafti o‘yinchoqqa tegib, uni ushlab olmaguncha shu ahvol davom etadi. Bunday harakatlarda dastlab butun tana va yuz mushaklari qatnashadi. Bola mashq qilgani sayin harakatlari tobora aniq bo‘lib qoladi. U yanglish harakatlarni kamroq qilib, o‘yinchoqqa qo‘lini tekizadi va nihoyat, bola buyumga birinchi galdayoq qo‘l tekizishga o‘rganadi. Ammo buyumni ushlash uchun kaft va barmoqlarni o‘sha buyumga nisbatan to‘g‘ri ushlash kerak. Ammo bolada bunday mahorat hali yo‘q. Bu gal ham zarur harakat malakasi vujudga kelmaguncha sinov- qidiruv harakatlarining yana bir butun seriyasi namoyon bo‘ladi. Kichkina buyumlarni bosh barmoq bilan ishora barmoqni qarama-qarshi qo‘yib ushlab olish qobiliyati bolada kechroq taraqqiy etadi. Bolaning barqaror tikka turish, yurish, yugurish va shunga o‘xshash harakat malakalarini hosil qilishida ham sinov-qidiruv harakatlarini bajarish yo‘li bilan vaqtincha aloqalar hosil qilish mexanizmi muhim rol o‘ynaydi. Tana muvozanati xalal beradigan yoki tananing siljishiga yordam bermaydigan harakatlar esa to‘xtaydi. Harakatning o‘zi yoki natijasi vujudga keltiradigan afferent impulslar shartli qo‘zg‘alishni avtomatik ravishda mustahkamlab turar ekan, vaqtincha aloqalar saqlanaveradi. Harakat biron sabab bilan avvalgiday foydali natija bermasa, shartli qo‘zg‘alish shartsiz ta’sirot bilan mustahkamlanmasa, faqat shundagina vaqtincha aloqalar tormozlanadi. Xilma-xil ixtiyoriy harakatlarni tahlil qilish shunday xulosaga olib keladi: harakatning istalgan natijasi olinganda, afferent impulslar boradigan po‘stloq neyronlarining majmui ixtiyoriy haraktlarning har biri boshlanishidan shartli reflektor yo‘li bilan qo‘zg‘aladi. Neyronlarning shu majmuiga P.K.Anoxin harakat akseptori deb nom bergan. Bu g‘oyaga ko‘ra murakkab, ixtiyoriy haraktlarni vujudga keltiruvchi tizim funksional harakat tizimi hisoblanadi. Harakat akseptori yoki harakat funksional tizimi neyronlarning shartli reflektor yo‘li bilan qo‘zg‘alishga harakat natijasini oldindan bilib beradigan, kelajakni oldindan bashorat qiladigan fiziologik mexanizm deb qarash mumkin. Harakat natijasi olinganda harakat akseptori neyronlariga afferent impulslar kelishi esa qanoatlanish, rag‘batlanish, maqsadga yetish hissiyotlarining fiziologik asosini tashkil etadi. Bu holda emotsional-ijobiy reaksiyalarni yuzaga chiqarish bilan bog‘langan muayyan po‘stloq osti tuzilmalari ham reaksiyaga tortiladi. Odamning boshqa faoliyati kabi sport ham odamdagi oliy asab faoliyatining yuzaga chiqishi bilan bog‘langandir. Odam sport bilan shug‘ullanganda xarakterli harakatlarni bilib olish bilangina qolmay, shu harakatlar orqali o‘z organizmiga ta’sir etib, uning ish qobiliyatini qisqa va uzoq vaqt davomida zo‘r berib ishlashga tayyorligini oshiradi (18.4.2-rasm). 18.4.2-rasm. Bokschi mushaklarining funksional vaziyati (urish uchun tayyorgarlik ko‘rilayotgan paytda). Sportning har bir turi odamning harakat, aqliy, ma’naviy-iroda qobiliyatlarini va sifatlarini o‘stiradigan pedagogik tadbirlar, vazifalardan iboratdir. Sport bilan shug‘ullanish tezlik, kuch, chidam va chaqqonlik kabi bir qancha harakat qobiliyatlarini (sifatlarini) rivojlantiradi va o‘stiradi. Oddiy, elementar sport harakat malakalarini egallash neokorteksning faoliyatida yangi faoliyat tizimining vujudga kelishidan iboratdir. I.P.Pavlovning tizimi, dinamik stereotip haqidagi ta’limoti sport harakati pozalarining boshqarish mexanizmlari haqida ravshan tasavvur etishga imkon beradi (18.4.3-rasm). Sportda harakat malakalari birinchidan oliy asab faoliyatining I.P.Pavlov tomonidan aniqlangan qonuniyatlariga muvofiq hosil bo‘ladi va mukkamallashadi. Harakat malakasining vujudga kelishiga qarab turilsa, shartli reflektor jarayonlarning o‘tish xususiyatlariga muvofiq bir qancha stadiyalarni osonlik bilan aniqlash mumkin. 18.4.3- rasm . Poza boshqarilishining oliy mexanizmlari : 1- tananing statik tasviri ; 2- tananing anatomik xaritasi ; 3- tananing dinamik tasviri ; 4- pozaning boshqarilishi ; 5- mushaklardan , paylardan , bug ‘ umlardan keluvchi axborot ; 6- vestibulyar tizimidan keluvchi axborot . Ikkinchi tomondan , bu stadiyada tayanch - harakat a ’ zosi va ichki a ’ zolar , xususan , nafas olish va qon aylanish a ’ zolari bir - biri bilan kelishib ishlamaydi . Bu markaziy asab tizimida qo‘zg‘alish jarayonining haddan ortiq yoyilib, tarqalib ketish natijasidir. Harakatni bajaradigan yoki harakatni bajarishga yordam beradigan turli tizimlarning markazlari o‘rtasidagi funksional aloqalar bu stadiyada ham maxsuslashmagan bo‘ladi. Qo‘zg‘alish va to‘xtatish jarayonlari sensomotor asab markazlarida vujudga keladi, muayyan izchillik bilan almashinadi va shu tariqa tegishli harakatlarning bajarilishini ta’minlaydi. Asab jarayonlarining shu nisbatlari ma’lum darajada takrorlanib turuvchi stereotiplar bo‘lib qoladi. Endi biz neokorteks faoliyatidagi eng muhim qonuniyatlardan birini ko‘ramiz. Bu – stereotipiya deb ataluvchi tizimli ishning ko‘rinishidan iborat. Sport harakatining murakkab dinamik stereotipi vujudga kelishdan oldin kishi oddiy harakat malakalarini egallaydi, ya’ni soddaroq stereotiplar vujudga keltiradi. Masalan, uzunlikka sakrashda malaka hosil qilmoq uchun yugurib kelabilmoq, debsinishga yaqin qadamni tezlata bilmoq, havoga ko‘tarilish uchun depsina bilmoq, havoda qo‘l va oyoqlarni tegishlicha yig‘ishtirib turabilmoq, yerga tushishda muvozanatni saqlab oldinga engasha bilmoq kerak. Sakrash ustida mashq qiluvchi kishi bu harakatlarning ma’lum darajada biladi. Bu harakatlar ilgari hosil qilingan oddiy dinamik stereotiplardan iborat. Uzoqqa sakrashda malaka hosil qilayotgan kishida ana shu oddiy stereotiplarning birlashuvi ba’zan stereotiplarning oydinlashuvi, boshqa stereotiplarning so‘nish yo‘li bilan o‘sha oddiy stereotiplardan yangi murakkabroq harakat stereotipi vujudga keladi. Yengil atletikaning shu turi bilan shug‘ullanadigan eng yaxshi sportchilarga qarab turilsa, ularning harakati uzluksiz davom etib, harakatning bir qismi ikkinchi qismiga tekis ulanib ketishi, nihoyatda uyg‘un, ritmik ekanligi ko‘riladi. Start holati-musobaqa vaqtidagi emas, shug‘ullanish paytida ham har bir sportchida uchraydigan hissiyotdir. Hissiy holat turli shakllarda namoyon bo‘ladi: haddan tashqari qo‘zg‘alish (hayajonlanish) dan iborat “start isitmasi”, bedorlikdan iborat “start apatiyasi” va biroz optimal qo‘zg‘alishdan iborat jangovor kayfiyat shu jumladandir. Start holati oliy asab faoliyati to‘g‘risidagi ta’limot nuqtai nazaridan olganda katta yarim sharlar po‘stlog‘idagi qo‘zg‘alish, to‘xtash jarayonlarining almashinishi, bir holatning ikkinchi holatga o‘tishi va aksincha bo‘lishi kabi fazali hodisalarning o‘tishidan iborat shartli reflektor faoliyatining yuzaga chiqishiga asoslanadi. Katta yarim sharlar po‘stlog‘i o‘rtacha optimal qo‘zg‘alish holatida bo‘lgani ma’qul deb hisoblanadi, chunki ana shu holatda harakatga taalluqli yangi shartli reflekslar vujudga keladi, shuningdek eski shartli reflekslar yuzaga chiqadi. Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarida turli darajada murakkab dinamik stereotip vujudga kelishi isbot etilgan (Nuritdinov, G’affarova, Xujabekov, 2016). Haqiqatdan ham shunday stereotip vujudga kelishi xayoliy harakat deb ataluvchi harakatni kuzatishga doir ma’lumotlar bilan isbot etsa bo‘ladi. Chuqurlanish natijasida shunday kompleks hosil bo‘lgan sportchiga shartli ta’sirlovchi sifatida tegishli gap, so‘zni aytib, harakat to‘g‘risida tasavvur tug‘dirish mumkin. Bunday tasavvur bosh miya po‘stlog‘idagi ba’zi bir mintaqalarning qo‘zg‘aluvchanligiga ta’sir etadi. Neokorteksdagi elektr faolligining o‘zgarishi, tegishli mushak guruhlari qo‘zg‘aluvchanligi va harkatchanligining o‘zgarishi, yurak-tomir tizimi faoliyatining o‘zgarishi (yurakning tez-tez qisqarishi, arterial bosimning ortishi, yurakdan daqiqa sayin chiqadigan qon hajmining ko‘payishi shuni ko‘rsatadi), nafas tizimi faoliyatining o‘zgarishi (tez-tez nafas olish, o‘pka ventilyatsiyasining kuchayishi, kislorodning ko‘proq iste’mol qilinishi), termoregulyatsiyaning o‘zgarishi (tana haroratining o‘zgarishi) va shu kabilar harakatni tasavvur qilish neokorteksdagi ba’zi bir mintaqalarning qo‘zg‘aluvchanligiga ta’sir etganini ko‘rsatadi. Ta’lim mashg‘ulotlaridagi muayyan sport mashqi vaqtida eksteroreseptorlar, proprioreseptorlar va interoreseptorlar ta’sirlanadi, yuqorida aytilgan o‘zgarishlarning ro‘y berish sababi faqat shudir. Xuddi shuningdek, g‘ovdan sakrash vaqtida (yoki g‘ovdan sakrashni tasavvur qilganda) puls tezlashadi, mushaklar tonusi oshadi. I.P.Pavlov ixtiyoriy harakatlarni ta’riflab, shunday deydi: “Siz modomiki muayyan harakat to‘g‘risida o‘ylar ekansiz (ya’ni sizda kinestezik tasavvur bo‘lar ekan), siz shu harakatni beixtiyor ravishda, o‘zingiz sezmaganingiz holda bajarasizki, bu allaqachon payqalgan va ilmiy asosda isbot etilgan. Notalarga qarab royal yoki skripka chalishni o‘rganish vaqtida ko‘ruv hujayrasidan harakat hujayraga ta’sirot o‘tishi mutloqo ravshandir. Shu tariqa, neokorteksning harakatlantiruvchi neyronlari tashqi dunyodagi hamma hodisalardan, shuningdek organizmdagi har xil ichki jarayonlardan xabardor bo‘lib turuvchi hamma po‘stloq neyronlari bilan bog‘lanishi mumkin. Bu esa harakatlarning ixtiyoriyligi, ya’ni katta yarim sharlar po‘stlog‘ining summar faoliyati bilan bog‘langanligi uchun fiziologik asosdir”. I.P.Pavlovning bu fikrlari sport harakati malakalarining hosil bo‘lishi haqidagi shartli reflekslar nazariyaliga asos bo‘ladi, chunki sport harakat malakalaridan har biri murakkab shartli proprioreseptiv harakat refleksidir. Har gal jismoniy mashqlar qilish, shu mashqlar bilan shug‘ullanuvchi kishida hissiy holat vujudga kelishidan boshlanadi. Shu holat start holatiga, maxsus sezgilar kompleksi esa qanoatlanish hissining vujudga kelishiga asoslanadi. Harakat malakalarining vujudga kelishi va ularning avtomatlashuv mexanizmi haqidagi masala jismoniy tarbiya sohasidagi muhim masalalardan biridir. Bu masalaning to‘g‘ri hal etilishi gimnastika va sport sohasidagi ta’lim ishlarining samarali uslubiyatini tuzishga katta yordam beradi. Ma’lumki, bu sohada N.A.Bernshteynning avtomatlashgan harakat, shu harakatda neokorteksning ishtirok etmay qo‘yishiga bog‘liq, degan noto‘g‘ri va I.P.Pavlov ta’limotiga zid qarashlari yaqin vaqtlargacha keng tarqalgan edi. Bu fikrga muvofiq avtomatlashgan harakatni bosh miya po‘stlog‘ining ostidagi tuzilmalar va markaziy asab tizimining pastda yotgan tuzilmalari avtomatlashtirar emish. Adabiyot 1. Ashmarin I.P. Molekulyarn ы e mexanizm ы neyrologicheskoy pamyati (mexanizm ы pamyati). Rukovodstvo po fiziologii. – L.: Nauka, 1987. s. 57-77. 2. Batuev A.S. V ы sshaya nervnaya deyatelnost. – M.: «V ы sshaya shkola», 1991, 255 s. 3. Nuritdinov E.N. Odam fiziologiyasi. – T.: «Aloqachi», 2005, 5005 b. (darslik). 4. Chatieree. Human physiology. Indiana – Calcutta, 1993. 5. Stuart I. Fox-Humman physiology. WKB and Oxford. – England. 1993. 6. Best, Taylor. Physiological basis of Medical practice, USA. 1990. 7. Nuritdinov E.N., G’affarova N.X., Xujabekov M. Fiziologiya v ы sshey nervnoy deyatelnosti. (uslubiy qo’llanma), Samarqand, SamDU. 2016, 165 b.

Jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanishda markaziy asab tizimining uyg‘unlashtiruvchi ahamiyati

Купить