Jismoniy mashqlarni odam organizmining funksiyalariga ta’siri - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	43.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Jismoniy mashqlarni odam organizmining funksiyalariga ta’siri

Купить

JISMONIY MASHQLARNI ODAM ORGANIZMINING
FUNKSIYALARIGA TA’SIRI
Reja:
1. Jismoniy mashqlarni qon tarkibiga ta’siri;
2. Jismoniy mashqlarni yurak-qon tomirlari faoliyatiga ta’sirni;
3. Jismoniy mashqlarni nafas tizimiga ta’siri;
4. Jismoniy mashqlarni ovqat hazm qilish tizimiga ta’siri;
5. Jismoniy mashq vaqtida energiya almashinuvi;
6. Jismoniy mashqlarni termoregulyasiyaga ta’siri;
7. Jismoniy mashqlarni siydik va ter ajrali;
8. Jismoniy mehnat vaqtida ichki sekretsiya va bezlarining ahamiyati;

1. Jismoniy mashqlar ni qon tarkibiga ta’siri
Qon tarkibi, uning fizik-kimyoviy o‘zgarishlari mushaklarning faoliyatiga
bog‘liq. Jismoniy mashqlar natijasida qon reaksiyasini muvozanatlantiruvchi
barcha fiziologik mexanizmlar ishga solinadi. Mushaklar shiddat bilan
ishlayotganda qon reaksiyasi kislotali (asidoz) tomonga siljiydi. Masalan, biron
masofaga yugurganda qonning faol pH reaksiyasi 6.95-ni tashkil etadi. Asta-sekin
yugurganda pH kamroq o‘zgaradi va tez vaqt o‘tmasdan bu o‘zgargan reaksiya
tiklanib darrov o‘z me’yoriga qaytadi.
Qon reaksiyasining bir darajada saqlaydigan qobiliyati zahiraviy ishqor
ko‘rsatgichi hisobidan amalga oshiriladi, jismoniy mashq bilan shug‘ullanadigan
kishilarda shug‘ullanmaydiganlarga nisbatan 10-15% yuqori turadi. Jismoniy
mashqlar vaqtida qondagi sut kislota konsentratsiyasi 75-86 ml% (me’yorda 10-20
ml%) ga teng bo‘ladi. Qonning yopishqoqligi ham jismoniy mashqlar
davomiyligiga qarab o‘zgaradi, uzoq muddatli mashg‘ulotlardan keyin 10% ga
oshadi. Bu o‘zgarishlar asosan qonning shaklli elementlari miqdori (eritrositlar,
leykositlar, trombositlar) o‘zgarganligi bilan ifodalanadi, shu sababli qon
reaksiyasi kislotali tomonga siljiydi.
Jismoniy mashqlar natijasida organizmda ter ishlab chiqaruvchi bezlar va
buyraklar orqali ko‘p miqdorda suv yo‘qotiladi. Shuning uchun qonning
yopishqoqlik xususiyati oshadi va shu sababli yurak-qon tomirlar tizimining
faoliyati qiyinlashadi.
Mushak ishlayotgan vaqtda qonda leykositlar miqdori
oshib, miogen leykositoz kuzatiladi. Uning darajasi jismoniy tarbiyaning turiga
bog‘liq ekanligini ilk bor A.Yegorov tomonidan o‘rganilgan.
Miogen leykositozning uch fazasi mavjud: birinchi faza - limfositar
leykositoz deb ataladi. Qonda leykositlar miqdorining oshib ketishi (10 ming 1
mm 3
qonda) va limfositlarning 40-50 % gacha oshganligi bilan xarakterlanadi.
Ikkinchi faza ( birinchi neytrofil faza ) leykositlarning umumiy miqdori 12-18
minggacha yetadi, neytrofillarning miqdori esa 70-80 ga oshadi; shulardan yosh

neytrofillar 2 % -ni, tayoqchasimon neytrofillar esa 10-15% ni tashkil qiladi,
ammo limfositlarning umumiy miqdori 15-20% gacha va eozinofillar miqdori 1-
2% gacha kamayadi. Bu faza davomida ilikda qon ishlab chiqaruvchi a’zolarining
faoliyati kuchayadi, ulardan leykositlar ko‘p miqdorda hosil bo‘laveradi. Uchinchi
fazada ( ikkinchi neytrofil faza ) qonda leykositlarning miqdori yanada oshib,
1mm 3
qonda 20-50 minggacha yetadi; yosh neytrofillar 3-4% gacha,
tayoqchasimon neytrofillar 20-30% gacha oshadi, ammo limfositlarnning miqdori
3-10% gacha kamayadi, eozinofillar esa vaqtincha qonda yo‘q bo‘ladi.
Shunday qilib, shiddatli jismoniy mashqlar natijasida mushaklarning
funksional faoliyati o‘zgaradi. Shu bilan birga qon tarkibida ham morfologik
o‘zgarishlar kuzatiladi. Birinchi navbatda miogen leykositozning limfositar fazasi
kuzatilib, undan keyin birinchi va ikkinchi neytrofil fazalari amalga osha
boshlaydi. Miogen leykositoz murakkab ko‘pbosqichli jarayon hisoblanib, uzoq
muddatli va tiklanuvchi davrlardan iborat. Ba’zi bir ma’lumotlarga ko‘ra, uzoq
muddatli va shiddatli jismoniy mashqlardan keyin (masalan, marafon yugurishda)
leykositlarning umumiy miqdori 2-3 kecha-yu kunduz davomida o‘z me’yoriga
qaytmaydi.
Mushak faoliyati natijasida qon plastinkalari (trombositlar) miqdori ham
oshadi. Bu miogen trombositoz deyiladi. Trombositlarning miqdori ikki va hatto
undan ham ko‘proq oshganligi og‘ir va shiddatli mushak faoliyatidan dalolat
beradi.
Trombositlarning umumiy miqdori nafaqat jismoniy faoliyat jarayonida, balki
jismoniy mashqlardan bir necha kun o‘tgandan keyin ham o‘z me’yoriga
qaytmaydi. Jismoniy mashqlar davomida trombositlar miqdorining oshmasligi,
qonning ivish jarayoniga ta’sir yetkazib, uni tezlashtiradi. Buni sportchilarda
marafon yugurish va boshqa sport turlari bilan shug‘ullanganda kuzatish mumkin.
Miogen leykositoz, miogen trombositoz hamda qon ivish vaqtining kamayishi
himoyalanuvchi ahamiyatga ega. Bu biologik mantiqiy jarayonlar hisoblanadi,
chunki mushak faoliyati natijasida paydo bo‘lgan funksional o‘zgarishlar
organizmning himoyalash reaksiyalariga qaratilgan biologik reaksiyadir.

17.2. Jismoniy mashqlarni yurak-qon tomirlari faoliyatiga ta’siri
Jismoniy mehnat uchun kerakli energiya organik moddalarning oksidlanishi
natijasida hosil bo‘ladi. Shuning uchun jismoniy mehnat vaqtida organizmning
kislorodga bo‘lgan ehtiyoji keskin ortadi. Kislorodning qon orqali tashilishi sababli
ish paytida faol a’zolarning qon bilan ta’minlanishi (skelet mushaklari, yurak)
oshishi kerak. Bu asab va gumoral yo‘llar bilan boshqariladigan yurak-tomir tizimi
faoliyatining kuchayishi va shu bilan birga kislorod ehtiyojini qoniqtirish natijasida
amalga oshiriladi. To‘qimalarni qon bilan ta’minlash jarayoni ishdan oldinroq
(start oldidan) boshlanadi. Bo‘lajak jismoniy ish haqida kishining fikrlashi, yurak-
tomir va mushaklarning bajariladigan ishga tayyorgarligi, ular faoliyatining
bajariladigan ishga nisbatan o‘zgarishi reflektor yo‘li orqali yuzaga chiqadi.
Bunday funksional qayta qurish bosh miya yarim sharlari po‘stlog‘i va
gipotalamusdan kelayotgan asab impulslari orqali o‘tadi bu faoliyatning asosida
tashqi va ichki muhitdan ta’sir ko‘rsatuvchi turli ta’sirlovchilarga javoban shartsiz
va shartli reflekslar mexanizmlari yotibdi.
Jismoniy ishga tayyorgarlik (start oldi) vaqtida simpatik asabning markazlari
qo‘zg‘aladi, buyrak usti bezining faoliyati oshib, yurak faoliyatini kuchaytiradi,
qonni qayta taqsimlash jarayonini o‘zgartiradi va arterial qon bosimi oshadi.
Organizmning bu reaksiyalari jismoniy ish uchun tayyorgarlik davri bo‘lib, skelet
mushaklari, yurak va o‘pka qon aylanishini kuchaytiradi.
Ishning boshida qon aylanishi boshqariluvida qo‘shimcha reflektor, gumoral
va jismoniy omillar ishga solinadi. Bosh miya po‘stlog‘i tomonidan harakat
a’zosiga asab impulslari yuboriladi, shu bilan birga vegetativ asab tizimi o‘z
ta’sirini o‘tkazadi. Buning natijasida simpatik asab markazlari qo‘zg‘aluvchanligi
yanada ham oshadi, parasimpatik (adashgan) asab markazlar qo‘zg‘aluvchanligi
esa keskin susayadi. Shu vaqtning o‘zida ishlovchi mushaklar arteriolalari va
kapillyarlari kengayadi, hozirgacha mehnat jarayoniga jalb bo‘lmagan katta va
kichik qon tomirlari ishga solinadi, ya’ni mahalliy qon aylanish jarayoni to‘liq

ishga solinadi. Biroq ishlovchi mushaklar qon tomirlarining kengayishi bilan bir
qatorda qorin bo‘shlig‘ida joylashgan va mehnat jarayonida sust ishtirok etadigan
a’zolar qon tomirlari torayadi.
Yurak–tomir faoliyatining mehnat vaqtida o‘zgarishi reflektor yo‘l bilan
amalga oshiriladi, asab impulslari harakat a’zosining proprioreseptorlari va
xemoreseptorlardan kelib, qon va boshqa to‘qimalarda hosil
bo‘lgan turush moddalar borligidan xabar beradi.
Jismoniy mehnat vaqtida yurak mushagi qisqarish qobiliyati oshgani sababli,
yurakning sistolik qon hajmi ortadi. Shiddatli jismoniy mehnat natijasida sistolik
qon hajmi bir daqiqada 120-140 ml, yurak qisqarish tezligi 200 gacha va undan
ham ko‘proqqa yetadi. Daqiqali qon hajmi 25-30 l gacha, qonning skelet
mushaklariga quyilishi 22-25 l gacha oshadi.
Jismoniy chiniqqan odamning yuragi morfo-fiziologik jihatdan bir qator
ijobiy xususiyatlarga ega bo‘ladi. Masalan, miokardda qon aylanishining
kuchayishi, uning oziq moddalar va kislorod bilan ta’minlashining yaxshilanishi
natijasida mushak tolalari yo‘g‘onlashadi, yurak devori qalinlashadi, uning
klapanlari mustahkamlanadi va hajmi kattalashadi. Bu o‘zgarishlar natijasida
yurakning qisqarish kuchi ortadi. Yurak mushagi qanchalik kuchli bo‘lsa, vaqt
birligi ichida u tomirlar tizimiga shunchalik ko‘p qon chiqarib beradi.
Jismoniy mashq bajarganda yuragining sistolik hajmi 120- 140 ml gacha
ko‘payadi (tinch holatda 65-70 ml bo‘ladi). Yuralaiing daqiqali hajmi 25-30
litrgacha ko‘payadi (tinch holatda 5 1). Yurakning qisqarish tezligi (puls soni) 150-
200 martagacha ortadi (tinch holatda 70 marta). Yuralc faoliyatining kuchayishi,
undan arteriya tomirlariga chiqariladigan qon miqdorining ortishi, organizmda qon
aylanishining tezlashuvi barcha to‘qimalar hamda yurak mushaklari oziq moddalar,
garmonlar, vitaminlar, kislorod bilan ta’minlashini yaxshilaydi.
Shuni ta’kidlash kerakki, yurak-qon tomir tizimini jismoniy mashqlar bilan
shug‘ullanib, chiniqtirish asta-sekin olib borilishi zarur. Chiniqishning
boshlanishida jismoniy mashqlar hajmi kam bo‘lib, asta-sekin ko ‘paytirilishi
kerak.

Fox E.L., Bovers R.N., Foss M. (1993)larning fikrlariga ko’ra jismoniy
mehnat, sport mashqlari bajarganda yurakning qisqarib-kengayish soni
mashg‘ulotning sekin yoki tez bajarilishiga ko‘ra bir daqiqada 100 martadan 200
martagacha ko‘payishi mumkin. Demak, uning daqiqali hajmi ham, tinch
holatdagiga nisbatan 1,5-3 marta ortishi mumkin. Jismoniy mehnatda chiniqqan
sportchilarda mashq bajargan vaqtda yurakning sistolik hajmi 65 - 70 ml o‘rniga
100-150 ml gacha ortadi va bir daqiqada yurakning qisqarib-kengayish soni 100-
200 martaga yetadi, ya’ni ularda yurakning daqiqalik hajmi 15-30 1. gacha ortishi
mumkin. Chang‘i sportida 8 soat davomida 100 km masofani bosib o‘tgan
sportchining yuragi 35 tonna qonni arteriya tomirlariga haydaydi.
Jismoniy mehnat vaqtida yurak qisqarganda qon chap bo‘lmadan aortaning
yoyiga faqat haydalish fazasida chiqadi. Tinch holatda bo‘lgan odamning qon
harakati tezligi haydalish fazaning boshlarida 100 sm/soniyadan ko‘proq bo‘ladi.
Yurakdan uzoqlashish bilan oqish tezligining o‘zgarish amplitudasi asta-sekin
kamayadi. Qonning hajmi tezligi qon harakatining miqdori gavdaning turli
a’zolarida turlicha bo‘lib, shu a’zoda tomirlar to‘ri qanchalik rivojlanganligiga va
organizmning ishiga bog‘liq. A’zolar ishlayotganda tomirlari kengayadi, ulardagi
qarshilik kamayadi. Tomirlarning bunday mahalliy kengayishi qonning umumiy
bosimini kam o‘zgartirgani uchun ishlayotgan a’zo tomirlaridagi qonning hajm
tezligi ortadi.
Aorta va yirik arteriyalar qon harakati yurak qisqarishiga qarab o‘zgarib
turadi. Qon oqishning o‘rtacha chiziqlik tezligi aortada 40 sm/soniya yurakdan
otilib chiqadigan qon miqdori oshganda qon oqishining chiziqlik tezligi 100
sm/soniyadan ham oshib ketishi mumkin.
Qon oqishining o‘rtacha tezligi tomirlarning ko‘ndalang kesimiga teskari
proporsional bo‘lganidan bu tezlik periferik arteriyalarda ancha past, 20-30
sm/soniya, oxirgi arteriya va arteriolalarda juda kamayib ketadi (17.1-jadval).
17.1-jadval

Odam qon tomirlari tizimining turli qismlarida hajm, qon bosimi va qon
harakatining tezligi
Tomirlar Hajm, ml Bosim, s.u.mm Tezlik sm/soniya
Aorta 100 100 40
Arteriyalar 300 100-40 40-10
Arteriolalar 50 40-30 10-0,1
Kapillyarlar 250 30-12 0,1
Venulalar 300 12-10 0,3
Venalar 2200 10-5 0,3-0,5
Kovak vena 300 2 5-20
Mashq qilib yurgan kishilarda sistolik hajmning ortishiga sabab shuki, yurak
mushagi rivojlangan bo‘ladi, binobarin, yurakning qisqarish kuchi ham oshadi. Bu
17.2-jadvaldan ko‘rinib turibdi
17.2-jadval
Mashq qilish natijasida pulsning, sistolik va daqiqalik hajmning o‘zgarishi
(kishi tinch turganda)
Puls Sistolik
hajm
(ml) Daqiqa-
lik hajm
(l) Bir
soatlik
hajm (l) Bir kecha-
kunduzlik
hajm (l)
Mashq qilishdan oldin 77 62 4,8 288,0 6912
Muntazam mashq qilishdan
keyin 55 103 5,65 339,0 8136
Mushaklarga zo‘r keladigan ishda mashq qilgan kishining yurak urishi bir oz
tezlashgani holda qonning sistolik hajmi oshadi va shuning hisobiga yurakning
daqiqalik hajmi ko‘payadi; mashq qilmagan kishilarda esa sistolik hajmi sal
oshgani holda yurak tez-tez urib, daqiqalik hajmi shuning hisobiga ortadi.

Mashq qilgan kishilarda qonning kislorod sig‘imi ko‘payadi, qon reaksiyasi u
qadar o‘zgarmaydi va hokazo. Mashq qilish markaziy asab tizimining faoliyatiga
bevosita bog‘liq. Harakat qilishga doir ko‘nikmalar ixtiyoriy harakatlardir, shu
tufayli ular bosh miya po‘stlog‘ining shartli reflektor faoliyatiga asoslanadi.
Yuqorida tasvir etilgan o‘zgarishlarning hammasi ham bosh miya katta yarim
sharlari po‘stlog‘ining faoliyatiga bog‘liq. Mashq qilish, chidamli bo‘lish,
organizmni chiniqtirish, mushaklarni unumli ishlatishning, shuningdek, sabot-
matonat hosil qilishning birdan-bir usulidir.
3. Jismoniy mashqlarni nafas tizimiga ta’siri .
Yuqorida aytib o’tganimizdek odam atmosfera hafosidan nafas oladi. Uning
tarkibiga quyidagi gazlar kiradi; O
2 -20·94%, CO
2 -0·03%, N-79·03%. Nafas
chiqaradigan havo tarkibiga esa O
2 -16·3%, CO
2 -4%, N-79·7% kiradi. Nafas
chiqaradigan havosi tarkibi o‘zgaruvchan bo‘lib, moddalar almashinuvining
intensivligi, nafasning tezligi va chuqurligiga bog‘liq. Bunga organizmga kiradigan
va chiqadigan havoning solishtirma tarkibi ham dalolat beradi.
Alveolyar havosining tarkibi atmosfera havosi tarkibidan keskin farq qilishi
tabbiy holdir, chunki nafas olingan havo alveolalari va qon orasida gazlar
almashinuvida ishtirok etadi. Buning natijasida kislorod qonga va qondan esa
karbonat angidrid muntazam diffuziya bo‘lib turadi. Oqibatda, alveolyar havo
tarkibida kislorodning miqdori kamayib, karbonat angidrid gazining miqdori esa
ortadi. Shu vaqtning o‘zida alveolyar havoning tarkibi quyidagicha ko‘rinadi: O
2 -
14·2-14·6%, CO
2 -5·2-5·7% va N-79-80%.
Nafasning asosiy vazifasi organizmga kislorod yetkazib berish va karbonat
angidridni chiqarib tashlash bo‘lganidan u birinchi navbatda, moddalar
almashinuvining shiddatiga qarab o‘zgaradi. Organizm tinch turgan vaqtda nafas
olish sekin va yuzaki, ish qilganda esa chuqur va tez bo‘ladi.
Jismoniy ish va sport bilan shug‘ullanganda kislorod iste’mol qilish bir
daqiqada 100 ml ortganda qonning daqiqalik hajmi taxminan 800-1000 ml

ko‘payishi aniqlangan. Odam tinch turganda kislorod iste’mol qilish bir daqiqaga
250-300 ml ga, ish vaqtida esa 4500-5000 ml ga yetishi mumkin. Jismoniy ish
vaqtida sistolik hajm uch hissa (70 dan 200 ml gacha), yurakning qisqarishlar
chastotasi 2 va hatto 3 baravar ortgani (daqiqaga 70 dan 150 gacha va hatto 200
martagacha urgani) uchun ham shunchalik ko‘p kislorod tashib berilishi mumkin.
Jismoniy mashqlar va jismoniy ish vaqtida qon hujayralarining qon
depolaridan chiqishi va terlash tufayli qondagi suv kamayishi, buning natijasida
esa qonning quyuqlanishi va gemoglobin konsentratsiyasining ko‘tarilishi,
binobarin, qonning kislorod sig‘imi ortishi uning kislorod tashishini oshiradi.
Jismoniy ish bajarilayotganda o‘pka ventilyatsiyasini va qonning daqiqalik
hajmini oshiradigan sabablardan biri shuki, to‘qimalarda sut kislotasi to‘planib,
qonga o‘tib turadi. Ayni vaqtda qondagi sut kislotasi mushaklar tinch turgandagi 5-
22 m% o‘rniga 50-100 va hatto 200 m% ga yetishi mumkin. Sut kislotasi karbonat
kislotani natriy va kaliy ionlari bilan bog‘lanishdan mahrum qiladi, shuning
natijasida qondagi karbonat angidrid tarangligi oshib, nafas markazi bevosita va
refleks yo‘li bilan qo‘zg‘aladi. Zo‘r berib ishlayotgan mushaklarga kislorod
yetishmay qoladi va sut kislotasining bir qismi parchalanishning oxirgi
mahsulotlari bo‘lgan karbonat angidrid hamda suvgacha oksidlana olmaydi,
shuning uchun mushaklar bilan ish bajarilayotganda sut kislotasi yig‘ilib qoladi.
Bunday holatni R.Xill (2004) kislorod qarzdorlik deb ataydi. Mushaklar bilan juda
tez ish bajarilayotganda, masalan, sportchilar g‘oyat og‘ir musobaqalarda
qatnashganda kislorod yetishmaslik holati bo‘ladi.
Jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanadigan paytda mushaklardagi teri-mushak
reseptorlar (proprioreseptorlar)ning ta’sirlanishi nafas va qon aylanishini
kuchaytiradigan signal bo‘lib qoladi. Bu vaqtda nafas olishning har qanday
kuchayishida shu reflektor komponent qatnashadi.
Mushaklar bilan bajariladigan bir ish ko‘p marta takrorlanganda mushak
proprioreseptorlarining ta’sirlanishi tufayli nafas olish shartsiz refleks yo‘li bilan
o‘zgarishidan tashqari, shartli refleks yo‘li bilan ham kuchayadi va tezlashadi.
Nafas olishning bunday moslashuvchi o‘zgarishlari odatdagi ishni bajarishdan

oldingi signallar ta’sirida paydo bo‘ladi va ishning bajarilishini osonlantiradigan
o‘zgarishlarni, ya’ni to‘qimalarining kislorod bilan ta’minlanishini, kuchaytiruvchi
va sut kislotasining to‘planishiga to‘sqinlik qiluvchi reaksiyalar kompleksini
vujudga keltiradi.
Shunday qilib, jismoniy mashg‘ulotlar vaqtida mushaklar ishlayotganda
birinchidan, organizmda ro‘y beruvchi kimyoviy o‘zgarishlar-karbonat angidrid va
almashinuvda reflektor ta’sirlar o‘pka ventilyatsiyasini oshiradi. Jismoniy ish
bajarib o‘rgangan odamning nafas olishi jismoniy ish qilib o‘rganmagan odamning
nafas olishidan katta farq qiladi. Jismoniy ish qilib, sport bilan doimo
shug‘ullanadigan kishilarda o‘pka ventilyatsiyasining ko‘payishi, asosan, chuqur
nafas olish hisobiga bo‘ladi. Jismoniy ish qilib o‘rganmagan kishilarda esa nafas
olishning tezlashishi natijasida o‘pka ventilyatsiyasi oshadi.
4. Jismoniy mashqlarni ovqat hazm qilish tizimiga ta’siri
Jismoniy ish va jismoniy mashqlar natijasida modda va energiya almashinuvi
oshadi. Organizmning ovqatga bo’lgan ehtiyoji ortib hazm tizimi faoliyati
kuchayadi. Ishtahaning ortishi me’da-ichak yo’llarida shira ajralib chiqish
jarayonini faollashtirib, organizmda o’tayotgan butun hazm jarayonlariga ijobiy
ta’sir yetkazadi. Biroq mushak faoliyatining hazm bezlariga ko’rsatadigan ta’siri
hamma vaqtda ham ijobiy bo’la olmaydi. Ovqat iste’mol qilingandan keyin
jismoniy ish bajarishi, aksincha hazm a’zolari faoliyatiga salbiy ta’sir yetkazishi
ham mumkin; me’da-ichakda shira chiqaruvchi bezlarning faoliyati pasayib ketadi
va hatto tormozlanadi.
Hayvonlar ustida o’tkazilgan tajribalar shuni ko’rsatadiki, mushak faoliyati
jarayonida hazm bezlarining sekresiyasi susayadi, reflektor yo’l bilan sekresiya
bo’ladigan hazm shiralarining ajralish jarayoni buziladi.
Jismoniy ish va jismoniy mashqlar paytida ovqat hazm qilish jarayonlarining
tormozlanishi markaziy asab tizimida hazm markazlarining tormozlanishi bilan
bog’liq bo’lishi mumkin. Bu funksional o’zgarishlar markaziy asab tizimida

qo’zg’algan harakat markazlariga manfiy induksiyaning paydo bo’lishi bilan
asoslanadi.
Jismoniy mehnat paytida hazm jarayoniga tormozlovchi ta’sirot yetkazadigan
yana bir omil, bu qonni qayta taqsimlanishidir, buning natijasida hazm bezlarning
qonga ehtiyoji pasayadi va ularning sekresiyasi susayadi. Shuning uchun ovqat
iste’mol qilingandan keyin darrov jismoniy mehnat bilan shug’ullanish man etiladi.
Sportchilar bilib olishlari kerakki, jismoniy mashqlar va mushak faoliyati
nafaqat hazm jarayonlariga salbiy ta’sir ko’rsatadi, balki ovqatning qayta hazm
qilish faolligiga hamda mushaklarning harakat faoliyatiga halaqit beradi. Hazm
markazlarining qo’zg’alishi, qonning mushaklardan qorin bo’shlig’iga oqib borishi
jismoniy mehnatga salbiy ta’sir yetkazadi. Bundan tashqari, me’dada ovqatning
ko’p yig’ilishi diafragmani ko’tarib turadi, bu holatda nafas va qon aylanish
tizimlariga salbiy ta’sir yetkazadi. Shuning uchun ovqat iste’mol qilish va jismoniy
mashqlar o’rtasidagi muddat 2-2,5 soatni tashkil etishi kerak. Biroq odam ko’p
vaqt bu qoidaga rioya qilmaydi. Buning uchun kishi aniq bilishi kerakki, ovqatni
iste’mol qilish va jismoniy mashqlarning bajarilishi o’rtasidagi vaqt bir soatdan
kam bo’lmasligi kerak.
Hazm a’zolarining faoliyatini turli sharoitlarga moslanishi odamning turli
mehnat va sport mashqlari bilan bog’liq faoliyatini yo’lga qo’yishlari ahamiyatga
ega. Masalan, tashqi muhitning issiq harorati ovqat hazm qilish a’zolari faoliyatiga
salbiy ta’sir ko’rsatadi. O’zbekistonda yoz faslida havo harorati soya joyda +40-47 
gacha ko’tariladi. Bunday sharoitda organizm a’zolari faoliyati keskin o’zgaradi,
nafas olish va yurak urishi tezlashadi, ter ajralishi kuchayadi va hatto asab-mushak
faoliyatida ham o’zgarishlar yuz beradi. Natijada odam organizmi ko’p suv
yo’qotadi, qon quyuqlashadi, mushak-asab qo’zg’aluvchanligi o’zgaradi. Shuning
uchun issiq sharoitda odam organizmining chidamli bo’lishi, jismoniy mehnatning
unumdorligini oshirishi va turli sport turlari bo’yicha muvoffaqqiyatlarga erishish
uchun organizm adaptasiyasining chora tadbirlarini o’ylab topish zaruriyati
tug’iladi.
Organizma qabul qiladigan oqsil miqdor bir kecha-kunduzda 90 g (lg/kg dan

kam emas), yog’-110 g va uglevodlar 400 ga yaqin bo’lishi shart, Uglevodlar
ko’pchilik sportchilar organizmi uchun zarur energiya manbandir. Ularning
energiya hosil qilishidagi hissasi 50% kaloriyadan kam bo’lmasligi kerak.
Chidamlilikni talab etuvchi sport turlari bilan shug’ullanadigan sportchilarda bu
ko'rsatkich 55-65% boMishi kerak.
Har qanday inson kabi sportchilaming ovqatlanish ratsionida yog’lar 30%
bo’lishi kerak, u salomatlik holatini yaxshilaydi, kasalliklar rivojlanishining oldini
oladi va optimal sport faoliyatiga imqon yaratadi. Mushak faoliyatida asosan yog*
va uglevodlar, kam miqdorda oqsildan foydalaniladi.
Hozirgi vaqtda sportchilar tomonidan oqsilning ko’p miqdorda iste'mol
qilinishi isbotlanmagan, Oqsilning haddan ortiq qabul qilinishi salomatlikka salbiy
ta'sir qilishi mumkin, chunki foydalanmagan aminkislotalami chiqarishi zarur
bo‘lgan buyraklar zo’riqishi oshadi. Ko’pgina sportchilar organizmiga umumiy
kaloriyasi taomning 12-15% ini oqsil tashkil etsa kifoya qiladi.
Suvga bo’lgan zarurat miqdori odatiy 2-2,5 litrni tashkli etadi, lekin jismoniy
faoliyat davomiyligi va atrof-muhit harakatiga bevosita bog’liq. SHuni alohida
ta'kidlash joizki, musobaqa vaqtida marafonchi mushaklarida 2-3 soat mobaynida
500 ml ga yaqin suv to’planadi.
A.Vanderning (1193) fikrida ko’ra, organizm suvsizlanganda, ya'ni yuqori
haroratli 40°S muhitda uzoq vaqt davomida (bir necha soat) suv zaxirasini
to’ldirmay yugurish YUQCH ning keskin oshishi kuzatiladi. Suyuqlik iste'mol
qilmagan sportchilar tez toliqib 6 soatlik jismoniy faoliyatni yakimlay olishmaydi.
Tana massasi yo’qotgan miqdorga nisbatan etarlicha suv yoki fiziologik suyuqlik
qabul qilish degidratatsiya va YUQCH oshishining oldini oladi. Issiq ichimliklarni
tana haroratiga teng iste'mol qilish ham organizmni qizib ketishidan himoya qiladi,
shu bilan birgalikda yaxna ichimliklar tananing sovushi jarayonini tezlashtiradi.
Shubhasiz, organizm suv zaxirasini toidirish juda muhim, lekin haddan
tashqari ko’p suyuqlik iste'mol qilish salbiy oqibatlarga olib kelishi ham mumkin.
So’nggi bir neeha yillar davomida sportning tsiklik turi bilan shug’ullanadigan

sportchilarda giponatriemiya (natriy miqdorining keskin kamayishi) kuzatilgan.
Klinik nuqtai nazardan giponatriemiya qonda natriy miqdorining me'yoriy
holatdan pastligi - 136-143 mmolYl bilan ifodalanadi. Giponatriemiya belgilari
bosqichma-bosqich ko’rinadi: holsizlik, epileptik tutqanoq va koma.
Marafonehilar terlab 3-5 1 suyuqlik yo’qotadi, 2-3 1 suv iste'mol qilib qon
plazmadagi natriy, xlor va kaliyning me'yoriy qontsentratsiyasini o’shlab turadi.
Issiq ob-havoda kuniga 25-40 km uzoq masofaga yuguruvehilar taomlarni tuzsiz
iste'mol qilsa organizmda elektrolitlar etishmochiligini his qilmaydi.
elektiolitlaming normal me'yoriy 8 kun mobaynida har kuni 3-4 1 miqdorda
terlashda atigi 30% kaliy iste'moli etarli hisoblanadi. Giponatriemiya juda uzoq
masofaga yugurish (42 km dan ortiq)da hosil bo’lishi mumkin.
Musobaqalar davrida musobaqadan ikki soat oldin ovqatlanish maqsadga
muvofiqdir. Uning kaloriyaligi 200-250 kkal dan oshmasligi bo’lishi mumkin. Bular
donli mahsulotlar sharbatlar bo’lishi mumkin. Ular tez hazm bo’ladi va me'daning
o’ta to’lganligi hissini uyg’otadi. Ovqat hazm qilish intensivligi juda individual, shu
sababli uni iste'mol qilish vaqtini kishini oldingi tajribalarga asoslab belgilash
zarur. Suyuq ovqat musobaqagacha, shuningdek, musobaqa davomida alohida
tanaffuslar vaqtida iste'mol qilish tavsiya etiladi.
Musobaqa boshlanishiga bir soat qolganda ovqatlanish tavsiya qilinmaydi.
Dastlabki va yakuniy musobaqalarda ishtirok etadigan sportchini ovqatlantirish
judda murakkab holdir. Bunday sharoitda yagona mos keluvchi taom tarkibida
ko’p miqdorli uglevod va biroz yog’ bo’lgan suyuq ovqatdir. Shuni alohida
ta'kidlash lozimki, intensiv jismoniy faoliyat 70-80% ga yaqin me'dadagi ovqatni
parchalash intensivligini kamaytiradi.
5. Jismoniy mashq vaqtida energiya almashinuvi.
Jismoniy mehnat va jismoniy mashqlar vaqtida energiya sarfi bir muncha
oshadi. Shu sababli kecha-kunduzning bir qismini jismoniy mashqlar, jismoniy

mehnat va, umuman, harakatda o‘tkazadigan sog‘lom odamning bir kecha-
kunduzdagi energiya sarfi asosiy almashinuvdan ancha ortiq bo‘ladi. Bu energiya
sarfining ortishi ish qo‘shimchasini tashkil etadi, mushaklar qancha zo‘r berib
ishlasa, ish qo‘shimchasi shuncha katta bo‘ladi.
Organizm mushaklari ishlaganda issiqlik energiyasi va mexanik energiya
hosil bo‘ladi. Mexanik energiyaning ish bajarishi uchun ketgan barcha energiyaga
nisbatan foydali ish koeffisenti 16% dan 22% gacha bo‘lib, o‘rta hisobda 20% ga
teng, biroq ayrim hollarda esa bundan ham ortiq bo‘lishi mumkin. Foydali ish
koeffisenti bir qancha sharoitlarga qarab o‘zgaradi. Masalan, mashq qilmagan
odamlarda bu koeffisent mashq qiluvchilardagiga nisbatan ancha kam bo‘lib,
mashq qilgan sayin ortib boradi.
Chatteris Ye. (1193) fikriga ko’ra, m ushaklar qancha zo‘r berib ishlasa,
energiya sarfi shunchalik ortiq bo‘ladi. Masalan, jismoniy mashqlar vaqtida,
energiya sarfi tananing 1 kg vazniga 1 soatda 1 kkal bo‘lsa, odam tinch o‘tirganda
esa energiya sarfi tananing 1 kg vazniga o‘rta hisob bilan 1,4 kkal bo‘ladi; ish
bajarmay, tik turilganda 1,5 kkal; yengil ish bajarilayotganda (idora xizmatchilari,
tikuvchilar, nozik ish bajaruvchi mexaniklar, o‘qituvchilar) – 1,8-2,5 kkal; yurish
bilan bog‘langan ozgina mushak ishida (shifokorlar, laborantlar, xat tashuvchilar,
muqovachilar)-2,8-3,2 kkal; o‘rtacha og‘irlikdagi mushak ishi bilan bog‘liq
bo‘lgan mehnatda (metalchilar, bo‘yoqchilar, duradgorlar) – 3,2-4 kkal og‘ir
jismoniy mehnatda (binokor ishchilar, o‘t o‘chiruvchilar, yer haydovchilar,
temirchilar va boshqalar) – 5-7,5 kkal energiya sarflanadi (Aganyans, 2005.,
Yaytchus, Vartanton, 1996).
Jismoniy mehnat va jismoniy mashqlar vaqtida energiya sarfi bir muncha
oshadi. Shu sababli kecha-kunduzning bir qismini jismoniy mashqlar, jismoniy
mehnat va, umuman, harakatda o‘tkazadigan sogiom odamning bir kecha-
kunduzdagi energiya sarfi asosiy almashinuvdan ancha ortiq bo‘ladi. Bu energiya
sarfming ortishi ish qo‘shimchasini tashkil etadi, mushaklar qancha zo‘r berib
ishlasa, ish qo‘shimchasi shuncha katta bo‘ladi.

Organizm mushaklar'i ishlaganda issiqlik va mexanik energiya hosil bo‘ladi.
Mexanik energiyaning ish bajarishi uehun ketgan barcha energiyaga nisbatan
foydali ish koeffisenti 16% dan 22% gacha bo‘lib, o‘rta hisobda 20% ga teng,
biroq ayrim hollarda esa bundan ham ortiq bo‘lishi mumkin. Foydali ish
koeffisenti bir qancha sharoitlarga qarab o‘zgaradi. Masalan, mashq qilmagan
odamlarda bu koeffisent mashq qiluvchilardagiga nisbatan ancha kam bo‘lib,
mashq qilgan say in ortib boradi.
Odamda energiya sarfi uning fiziologik holati va mushaklarning faoliyatiga
bog‘liq. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, mushak faoliyati vaqtida energiya ko‘p
sarflanadi. Energiya sarfining bunday o‘zgarishi ish qo‘shimchasini tashkil etadi
va mushakning zo‘r berib ishlashi bilan bog‘liq ( 17.5.1. -jadval).
17.5.1.- jadval.
Tinch va jismoniy mashqlar vaqtida energiyaning sarfi
(R.O.Astrand (1986) bo’yicha
№ Organizmning holati, ishning
xususiyati Organizmning 1 kg massasi uchun 1
daqiqa davomida sarf bo‘ladigan
energiya, DJ (kkal)
1. Uyqu 65 (15,5)
2. Yotib dam olish (uyqusiz) 77 (18,3)
3. Aqliy mehnat (o‘tirib) 102 (24,3)
4. Qattiq o‘qish 105 (25)
5. 50 m/daqiqada yurish 214 (51)
6. 16 km/soat yurish 299 (71,4)
7. 100 m/daqiqa uyda 457 (109)
8. Chang‘ida yurish 499 (119)
9. Suzish 499 (119)
10. 8 km/soat yurish 649 (154)
11. 140 m/daqiqa yurish va yugurish 756 (180,3)
12. 60 m ga yugurish 2715 (647,9)

Uyquga nisbatan asta-sekin yugurgan vaqtda energiya 3 karra ko‘proq, yaqin
masofaga chopishda esa 40 karra ko‘proq sarflanadi. Qisqa muddatli zo‘riqishda
energiya karbonsuvlarning oksidlanishi evaziga sarflanadi.
Uzoq muddatli mushaklar faoliyati oqibatida organizmda yog‘lar parchalanib,
uning natijasida zaruriy energiyaning 80% sarf bo‘ladi. Jismoniy tarbiya bilan
shug‘ullanadigan kishilarda mushaklar qisqarishi uchun zarur bo‘lgan energiya,
yog‘lar oksidlanishi oqibatida hosil bo‘ladi.
Ovqat ratsionini tuzganda, unda yetarli miqdorda oqsil, karbonsuv va yog‘lar
bo‘lishini nazarda tutish lozim. Bu bilan birga bu moddalarning bir qismi hayvon
mahsulotlaridan bo‘lishi kerak.
Ovqat moddalari oksidlanganda ajralib chiqadigan kaloriyalar miqdori
organizmning sarf qilgan issiqligini qoplashi lozim.
Ovqatda yangi sabzavot yoki mevalar bo‘lishi shart. Bular asosiy vitamin
manbalaridir.
Ovqatning o‘zlashtirilishi va shu kabilar hisobga olinishi lozim.
Ovqat mazali qilib tayyorlanishi kerak. Ozoda qilib, chiroyli dasturxon
yasash, ovqatni o‘xshatib tayyorlash ishtahani ochadi, hazm a’zolarining ishini
kuchaytiradi va ovqatning yaxshiroq hazm bo‘lishiga, binobarin, yaxshiroq
o‘zlashtirilishga yordam beradi.
Sportchilar toza odatda ovqatlarni iste’mol qiladi. Bunday ovqatlarda oziq
moddalar va ovqatga maza kiritadigan ekstrfaol moddalar ham bo‘ladi. Ovqatga
bunday maza kirituvchi moddalar go‘shtda va boshqa ba’zi bir mahsulotlarda ko‘p
bo‘ladi, shuning uchun ham go‘sht sho‘rvasi va suyuq osh hazm bezlariga ta’sir
etib, ularning zo‘r berib ishlashiga sabab bo‘ladi.
Ovqat ratsionini to‘g‘ri tuzish uchun muayyan mahsulotlardagi oqsillar,
yog‘lar va karbonsuvlarning miqdorini va kaloriya qimmatini bilish kerak. 2.4-
jadval turli mahsulotlarning tarkibi va kaloriya qimmati haqida tasavvur beradi.
Ko‘pchilik kishilar me’daga ovqat kirganda kelib chiqadigan to‘yish sezgisiga
ahamiyat beradilar. Me’da oziq moddalari kam, lekin katta hajmli ovqat bilan

to‘lsa, odam o‘zini to‘ydim deb his qilishi mumkin. 17.5.2.-jadvalda keltirilgan
ma’lumotlarni hisobga olib, ilmiy asosda ratsion tuzish mumkin.
17.5.2. -jadval
Oziq-ovqatning kimyoviy tarkibi va kalorik ahamiyati.

Oziq-ovqatning nomi Kimyoviy tarkibi foiz hisobida Kallorik qimmati
Azotli
moddalar
(oqsil va
hokazo)

Yog‘la
r

Uglevodlar

(Mineral
tuzlar)
Oriq mol go‘shti 20,57 2,01 - 1,21 80
Semiz mol go‘shti 18,38 21,40 - 0,99 214,0
Oriq cho‘chqa go‘shti 20,08 6,63 - 1,10 116,5
Semiz cho‘chqa
go‘shti 14,54 37,34 - 0,72 328,5
Yog‘li qo‘y go‘shti 16,36 31,07 - 0,93 277,5
Tovuq go‘shti 19,84 5,10 1,07 1,14 107,5
Tovuq tuxumi 12,55 12,11 0,67 1,12 140,0
Jigar 19,38 4,65 2,08 1,56 109,0
Miya 9,00 9,30 - 1,10 117,0
Qizitilmagan
cho‘chqa yog‘i 11,04 68,35 - 4,81 647,0
Qaynatilgan kolbasa 14,15 14,96 4,01 2,83 208,5
Sosiska 12,81 13,67 - 3,28 170,5
Quriltilgan vobla 41,30 14,20 - 14,20 196,5
Qora donador ikra 25,99 16,31 - 4,34 250,5
Yangi karas 17,63 0,48 - 1,07 41,0
Karp 20,41 1,47 - 1,30 52,0
Tuzlangan seld 18,43 14,48 - 13,88 129,0
Yangi sudak 19,46 0,28 - 1,04 44,0
Yog‘li sigir suti 3,39 3,68 4,94 0,72 65,5
Echki suti 3,81 4,19 4,14 0,79 68,5
Quyuq sigir suti 10,47 10,07 51,02 2,0 337,5

Qaymoq 3,01 22,62 4,30 0,64 240,5
Smetana 4,34 26,23 1,72 0,56 256,0
Golland siri
(pishlog‘i) 25,77 31,53 2,7 6,05 360,5
Yog‘siz tvorog 14,58 0,59 1,16 1,16 68,0
Sariyog‘ 1,07 86,57 0,60 1,16 787,5
Eritilgan sariyog‘ - 98,12 - 0,22 885,0
Mannaya krupa 9,43 0,94 75,92 0,40 342,2
Grechixa uni (krupa) 12,86 2,83 64,71 2,13 314,0
Sok 12,29 2,19 65,65 2,13 273,0
Oq guruch 8,13 1,29 75,50 1,03 331,5
Javdar noni 7,84 0,73 43,70 1,55 187,6
Eng yaxshi bug‘doy
noni 6,81 0,54 57,80 0,88 258,0
O‘gra va makaron 10,88 0,62 75,55 0,64 384,5
Ko‘k no‘xat 25,78 3,78 52,99 2,89 284,0
Yangi kartoshka 2,14 0,22 19,56 0,98 62,5
Sabzi 1,18 0,29 9,06 1,03 30,02
Yangi karam 1,83 0,18 5,05 1,18 19,5
Yangi bodiring 1,09 0,11 2,21 0,46 9,5
Salat 1,58 0,22 2,38 0,90 12,0
Ismaloq 3,71 0,50 3,61 2,00 22,0
Pomidor 0,95 0,19 3,99 0,61 15,0
Yangi qo‘ziqorin 5,39 0,40 5,12 0,95 28,0
Yangi olma 0,40 -- 12,13 0,42 41,5
Yangi uzum 1,01 -- 15,21 0,48 53,0
Mayiz 2,52 0,59 69,66 1,66 242,0
Yangi o‘rik 1,16 - 11,01 0,56 37,5
Limon 0,74 - 10,93 - -
Qovun 0,84 0,13 6,35 0,52 24,0
Tarvuz 0,72 0,06 4,13 0,28 16,0
Yangi qulupnay 0,59 0,45 6,24 1,82 23,6
O‘simlik yog‘lari:
kungaboqar, zig‘ir,

paxta yog‘i. - 99,50 - - 879,0
Yong‘oq (mag‘izi) 13,80 48,17 10,69 1,36 460,0
Lavlagi qandi (shakar)
-
-
99,48
0,40
387,5
Tabiiy asal 1,42 - 79,89 0,24 315,0
Shokolad 6,27 22,20 63,39 2,26 427,5
Karam sho‘rva 15,9 5,26 13,73 - 196,0
Go‘shtsiz karam
sho‘rva
4,0
0,3
9,0
-
56,0
Bulyon 0,3 0,3 - - 4,0
Shavla 4,7 3,4 14,3 - 109,0
Kartoshka pyuresi 2,8 3,2 18,8 - 118,0
6. Jismoniy mashqlarni termoregulyatsiyaga ta’siri
Jismoniy mashqlar va jismoniy mehnatda kishi ayniqsa, ko‘p terlaydi. Juda
og‘ir jismoniy mehnatda odamning kuniga 9 l gacha ter chiqarishi va shu tariqa
terni bug‘lantirish yo‘li bilan 5000 gacha kkal yo‘qotishi aniqlangan.
Jismoniy mehnat vaqtida issiqlikning hosil bo‘lishi va chiqarilishi ortadi. Tana
haroratining salgina (1 0
C ) oshishi mushaklar va, umuman, organizm faoliyatini
yaxshilaydi. Haroratning oshishi markaziy asab tizimida joylashgan
termoregulyatsiya markazlarini qo‘zg‘atadi, natijada yurak-tomir, nafas hamda
to‘qimalarda oksidlanish jarayonlari kuchayadi. Haroratning salgina ko‘tarilishi
organizmni «o‘lik nuqtadan» chiqarib, «ikkinchi-nafas»ning boshlanishi uchun
asos bo‘ladi (Shepard, 1982; Chatterje, 1993).
Mushaklar ish bajarishda, jumladan, jismoniy mashqlar bilan
shug‘ullanganda, organizmda issiqlikning boshqarilishi uchun zarur bo‘lgan shartli
reflekslar hosil bo‘ladi. Masalan, start oldi davrida tana haroratining salgina
oshishi organizmni kelayotgan jismoniy mashqlarni bajarilishiga tayyor qiladi.

Tashqi muhit harorati va namligi qanchalik yuqori bo‘lsa, hamda
bajariladigan jismoniy mashqlarning muddati qanchalik cho‘ziladigan bo‘lsa, tana
harorati o‘shancha oshadi. Lekin organizmning bu reaksiyasi cheklangan bo‘lib,
normotermiya diopazoniga qoladi.
Ba’zan shiddatli sport mashqlari bajarilganda, issiqlikning tarqalishi uning
hosil bo‘lish jarayonidan orqada qoladi, kechikadi. Buning oqibatida organizm
harorati 38,5-39,5 0
C gacha va hatto undan ham ko‘proq ko‘tariladi. Buning
natijasida markaziy asab tizimi faoliyati pasayadi, shu sababli organizmning
boshqa funksional tizimlarida ham ma’lum o‘zgarishlar kuzatiladi. Tana
haroratining yanada ko‘tarilishi (39 0
C) isitmaga sabab bo‘ladi.
Yuqori namlik sharoitda uzoq muddatga yugurish, velosiped poygalarida,
futbol o‘yinida va boshqa turdagi sport o‘yinlarida harorat yuqori bo‘lmagan
vaqtda ham (20-25 0
C) isitma kuzatiladi. Shuning uchun sportchilarda isitma
hodisasi ro‘y bermasligi uchun faqat muhit haroratini, balki uning namligini ham
nazarda tutish zarur.
Termoregulyator mexanizmlar rivojlanishi darajasiga ko’ra organizmlar uch
guruhga bo’linadi: 1) poykiloterm organizmlar (o’zgaruvchan) tana haroratini bir
xil ushlab turolmaydi, chunki ular kam miqdorda issiqliklik ishlab chiqarishida; 2)
geteroterm organizmlar - o’rtacha vaziyatda joylashgan, ularning tana harorati
anchagina o’zgaruvchan. Misol uchun, yozgi va qishki uyquga ketuvchilar uchun
bu harakaterlidir; 3) gomoyoterm organizmlarga inson kiradi, tana harorati
muntazam bo’lib, lco’p miqdorda issiqlik ishlab chiqaradi. Muntazam tana harorati
atrof-muhit haroratidan qat'iy nazar, yuqori darajali hayotiy faoliyatni ta'minlaydi.
Lekin inson tanasining «Yadro» deb atalgan ichki qismi barqaror (36,6°S) haroratli
bo’ladi. Atrof-muhitning qulay haroratida inson terisining ochiq qismining harorati
33-34°Sga, qo’ltiqosti harorati 36,0-36,9°S ga teng.
Termoregulyatsiya issiqlik chiqarish va issiqlik o’zatish intensivligi o’zgarishi
yordamida amalga oshiriladi.
Oziq-ovqat moddalarining metabolizmi jarayonida organizmdan ajralib
chiqariladigan deyarli barcha energiya oxir-oqibat issiqlikga aylanadi. Bu o’z

navbatida mushak qisqarishiga sabab bo’ladigan energiyaga ham bog’liq. 20-25%
issiqlik energiyasining asosiy qismi mushak va bo’yin harakati qarshiligini engish
uchun qo’llaniladi. Undan tashqari, energiya nafas olish va yurak mushaklari
qisqarishiga ham sarflanadi. Agar yaxshi shug’ullangan sportchi organizm kislorod
qabul qilishi 20 barobarga oshishi hisobga olinsa, tanadan chiqayotgan issiqlik
miqdori kislorod iste'moliga proportsional bo’ladi. Uzoq muddatli sport
musobaqalarida ishtirok davomida organizmdan qanchalik lco’p issiqlik ajralib
chiqishini tasavvur qilish mumlcin. Bundan tashqari, issiqlik namchil kunda
sportchida issiqlik almashinuvi pasayishi natijasida organizmning qizib ketishi -
oftob urishi kuzatiladi, lekin e'tiborsizlik qilinganda o’lim bilan tugallanishi
mumkin.
Atrof-muhitning normal sharoitlarida ham uzoq muddatli musobaqalar vaqtida
sportchi tana harorati 40°S dan tez-tez ko’tarilib turadi. Harorat isisqlik
almashinuvi pasayishi sharoitida va tana haroratining oshishi natijasida
biokimyoviy reaktsiyalar tezlashishida 41-42°S gacha ko’tarilishi mumkin. Harorat
ko’tarilishing o’zi to’qima hujayralari, ayniqsa miya hujayralari faoliyatini buzadi.
Bu vaziyatda ko’p sonli sipmtom (belgi)lar: haddan ortiq zaiflik, toliqish, bosh
og’rigi, bosh aylanishi, kungil aynishi, terlash, ko’z oldi qorong’ilashishi,
muvozanatsiz qadam tashlash, o’tlcir qon-tomir etishmovchiligi (kollaps) va
hushni yo’qotish kuzatiladi. Agar inson jismoniy faoliyatni to’xtatsa ham harorat
o’z-o’zidan pasayishi mumkin emas. CHunki, yuqorida aytib o’tilgandek, tananing
yuqori harorati barcha hujayralar tarkibida kimyoviy reaktsiyalar tezligini ilcki
barobar oshiradi.
Oftob urishini davolash uchun tezkor choralar tana haroratini istalgan uslubda
pasaytirishdir. Eng samarali chora-odam kiyimini to’liq echib olish zarur, tananing
barcha yuzasidan sovuq suv quyish yoki inson tanasini sovuq suv bilan artish va
ventilyator yordamida shamollatish yaxshi yordam beradi. Tajribalarga binoan
ushbu choralarning o’zi jabrlanuvchi uchun etarlidir.
7. Jismoniy mashqlarni siydik va ter ajralishiga ta’siri

Jismoniy mehnat va jismoniy mashqlar moddalar almashinuvi jarayonlariga
ta’sir etib, ularni kuchaytiradi. Jismoniy ish vaqtida tana haroratining fiziologik
me’yorida saqlanishi uchun ortiqcha issiqlikni organizmdan chiqarish asosan
terlash orqali bo‘ladi. Bundan tashqari mushak faoliyatida moddalar
almashinuvining qator mahsulotlari: sut kislotasi, karbonat angidridi, fosfor
kislota, kreatinin va boshqalar qonga o‘tadi.
Ularning ba’zilari buyraklar va ter bezlari orqali organizmdan chiqariladi.
Jismoniy mehnat natijasida organizmdagi umumiy qonning bir qismi
mushaklarga oqishi sababli ichki a’zolarga, shu jumladan, buyraklarga ham qon
kelishi kamayadi. Bu siydik ajralishining kamayishiga, undagi turli moddalar
konsentratsiyasining ortishiga olib keladi. Siydikning solishtirma og‘irligi ortadi,
reaksiyasi o‘zgaradi. Ayniqsa, bajaraladigan mushak ishining shiddati, muddati,
og‘ir-yengilligi va boshqa omillar siydik tarkibi va reaksiyasining o‘zgarishiga har
xil ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, adrenalin gormoni ta’sirida glikogen
parchalanishining kuchayishi bilan qonda glyukoza miqdori me’yoridan ortganida
siydik tarkibida glyukoza paydo bo‘ladi.
Jismoniy mehnat bajarishda siydik tarkibida sut kislotasining miqdori ortadi.
Ayniqsa, suv muhitda yuqori tezlikdagi og‘ir ishlarni bajarishda malpigiy
koptokchalari epiteliysining o‘tkazuvchanligi ortishi natijasida siydik tarkibida
oqsil, ba’zida esa hatto eritrositlar kuzatiladi.
Quruqlikda, ayniqsa, tashqi muhitning yuqori harorati sharoitlaridagi jismoniy
ishlarni bajarish ter bezlari funksiyasining kuchayishi bilan kuzatiladi. Buyrak
orqali ajratiladigan moddalarning ko‘pchiligi ter bezlari orqali organizmdan
chiqariladi. Ter tarkibida kreatinin, siydikchil, ammiak, sut kislotasi, tuzlar
konsentratsiyasi ortadi.
Jismoniy ishda nafas a’zolari ishining tezlashishi kuzatiladi. Bu moddalar
almashinuvining oxirgi mahsulotlaridan karbonat angidridning organizmdan
chiqarilishini tezlashtiradi. Ter bezlari yaxshi rivojlanmagan hayvonlarda, masalan,

itlarda organizmdan ortiqcha suv ajratilishi va tana haroratining me’yorida
ushlanish ko‘p jihatdan so‘lak ajralishi va nafas a’zosi ishiga bog‘liq bo‘ladi.
8. Jismoniy mehnat vaqtida ichki sekretsiya bezlarining faoliyati
Ma’lumki, har qanday jismoniy mehnat (mushak faoliyati, jismoniy mashqlar
va boshqalar) natijasida moddalar almashinuvi va energiya sarflanishi kuchayadi.
Jismoniy mehnat bajarishda organizmning funksional zahiralari ishga solinadi.
Organizmda sodir bo‘ladigan fiziologik jarayonlar, jumladan, markaziy asab
faoliyati, gumoral, neyropeptid va gormonal boshqarish mexanizmlari me’yorga
nisbatan kuchliroq ishlaydi. Markaziy asab tizimida ro‘y beradigan o‘zgarishlar
vegetativ asab tizimi orqali endokrin bezlarga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi.
Buyrak usti bezlari funksiyasida jismoniy ish boshlanishi bilan simpatik asab
ta’sirida buyrak usti bezining mag‘iz qavatidan adrenalin gormonining ajralishi
kuchayadi va qonga o‘tib, jigar hamda mushaklardagi glikogen parchalanishini
tezlashtiradi. Buning natijasida qonda energiya manbai bo‘lgan–glyukoza miqdori
ortadi. Bajariladigan jismoniy mehnat qanchalik og‘ir va shiddatli bo‘lsa, qonda
adrenalin gormoni shunchalik ko‘payadi. Bundan tashqari, adrenalin jismoniy
mehnat og‘irligiga qarab yurak-tomir ishini kuchaytiradi, nafas a’zolari faoliyatini
oshiradi, markaziy asab tizimi va po‘stlog‘ining qo‘zg‘aluvchanligini oshiradi.
Buyrak usti bezlarning po‘stloq qavati gormonlari organizmning jismoniy
mehnat bajarish uchun tayyorlaydi, mineralokortikoidlar va glyukokortikoidlar
ajarilishi kuchayadi. Lekin haddan tashqari uzoq muddatli ishlar oqibatida
glyukokortikoidlar ajralishi kamaya boradi. Ular organizm charchashdan keyin ish
qobiliyatining tiklanishini tezlashtiradi. Uzoq muddatli jismoniy mehnatda
organizm terlash oqibatida ko‘p tuzlarni yo‘qotadi. Lekin aldosteron gormonining
ko‘p miqdorda ajralishi natriyning siydikka o‘tishini kamaytiradi.
Adenogipofizning adrenokortikotrop (AKTG) gormoni buyrak usti bezi
gormonlarining ajralishini kuchaytirib, organizmni og‘ir jismoniy ishga
moslashtiradi (Teppermen Dj., Teppermen X. (1989).

Uzoq muddatli jismoniy ishlarda glyukozaning yetarli miqdorda saqlanib
turishi me’da osti bezining gormoni-glyukagon orqali ta’minlanadi. Me’da osti
bezining ikkinchi gormoni-insulin, hujayra membranasining glyukoza va
aminokislotalarga o‘tkazuvchanligini oshiradi. Jismoniy ish bajarishda ish
qobiliyatining yuqori darajadaushlanishida jinsiy gormonlar muhim rol o‘ynaydi,
ular oqsil sintezlanishini kuchaytiradi.
Mushak ishidan keyin funksiyalarning tiklanishida ham ichki sekretsiya
bezlari faol ishtirok etadi. Masalan, qalqonsimon bez gormoni-tiroksin, tiklanish
jarayonlarini tezlashtiradi. Me’da osti bezi gormoni-insulin esa glikogen
sintezlanishini kuchaytirish bilan jigar va mushaklarda glikogenni zahira bo‘lishini
kuchaytiradi, ya’ni organizmning energiya manbaini oshiradi.

Adabiyot
1. Azimov I.G., Sobitov SH.S. Sport fiziologiyasi. T., 1993. 225 b.
2. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya sporta.- (uchebnoe posobie)E,
Spb, 1999. 23 s.
3. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya cheloveka (ob щ aya sportivnaya,
vozrastnaya): - Moskva, «Sport», 2015, 609 s.
4. Smirnov V.M., Dubrovskiy V.I. Fiziologiya fizicheskoo vospitaniya i
sporta. – Moskva, «Vlados press», 2002, 605 s.
5. Txorevskiy V.I. Fiziologiya cheloveka. (ob щ aya, sportivnaya,
vozrastnaya), M., Fizkultura, obrazovanie i nauka. 2001. 491.
6. Nuritdinov E.N. Odam fizologiyasi. Toshkent, «Aloqachi», darslik, 2005,
505 b.
7. Nuritdinov E.N., Haydarov B.T. Jismoniy madaniyat va sport fiziologiyasi
(uslubiy qo‘llanma). – Samarqand, SamDU, 2015, 160 b.
8. Nuritdinov E.N., Haydarov B.T., Dusanov U.S. Sport fiziologiyasi,
Samarqand, uslubiy qo‘llanma, 2016, 154 b.
9. Nuritdinov E.N., Tursunqulov E.A., Abdulaxatov Z. Sport
psixofiziologiyasi. – Samarqand, uslubiy qo‘llanma, 2016., 81 b.
10. Astrand P.O. Ynfluence of Scandinavian scientistsin in exercise
physiology //Scandinavian Yornal of Medicine and Science in sport. 1-3, 1991, 3-9
p.
11. Fox E.L., Bowers R.W., Foss M. The physiological basis for exercise and
sport (sthed), Philadelphia Saunders. – 1993.
12. Rajamurodov Z.T., Rajabov A.I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi.
Toshkent, «Tib kitob», 2010, 431 b.
13. Teppermen Dj., Teppermen X. Fiziologiya obmena ve щ yestv i
endokrinnoy sistem ы . – M.: «Mir», 1989, 366 b.
14. Vapder A. Fiziologiya pochek. – Spb, 2000. (angl tarjima), 467 b.

Jismoniy mashqlarni odam organizmining funksiyalariga ta’siri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish