Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqning o’ziga xos xususiyatlari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	196.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diiyorbek

Дата регистрации 11 Март 2026

0 Продаж

Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqning o’ziga xos xususiyatlari

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGIʼ
BERDAQ NOMIDAGI
QORAQALPOQ DAVLAT UNIVERSITETI
«MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR»
KAFEDRASI
SOLIQQA KIRISH
fanidan
K U R S I S H I
MAVZU: « JISMONIY SHAXSLAR MOL-MULKIGA SOLINADIGAN
SOLIQNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
»
Bajardi:
Qabul qildi:
Nukus – 2025
1

MUNDARIJA
KIRISh.......................................................................................... 3
I BOB JISMONIY SHAXSLAR MOL-MULKIGA
SOLINADIGAN SOLIQNING NAZARIY ASOSLARI
……………………………………… 5
1.1. Soliq tushunchasi va uning iqtisodiy mohiyati 5
1.2. Mol-mulk solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni 7
II BOB JISMONIY SHAXSLAR MOL-MULKIGA
SOLINADIGAN SOLIQNI HISOBLASH VA UNDIRISH
TARTIBI ………………………………. 12
2.1. Soliq solish obyekti va subyektlari 12
2.2. Soliq bazasi va soliq stavkalari 29
III BOB JISMONIY SHAXSLAR MOL-MULKIGA
SOLINADIGAN SOLIQNING O‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI VA TAKOMILLASHTIRISH
YO‘LLARI ……………………………………………….. 32
3.1. Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqning o‘ziga xos
xususiyatlari 32
3.2. Mol-mulk solig‘ini takomillashtirish yo‘nalishlari 36
XULOSA....................................................................................... 39
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..................................... 41
2

KIRISh
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida
davlatning soliq siyosati iqtisodiy rivojlanishni ta’minlash, byudjet barqarorligini
mustahkamlash hamda ijtimoiy adolatni qaror toptirishning muhim vositalaridan
biri hisoblanadi. Soliq tizimi orqali davlat iqtisodiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatadi,
moliyaviy resurslarni qayta taqsimlaydi va aholining ijtimoiy himoyasini
ta’minlaydi. Ushbu jarayonda jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq
alohida ahamiyat kasb etadi.
Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq mahalliy byudjetlarning
asosiy daromad manbalaridan biri bo‘lib, hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishini moliyalashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Mazkur soliq fuqarolarning
egaligidagi ko‘chmas mulkdan samarali foydalanishni rag‘batlantiradi, mulkchilik
munosabatlarining rivojlanishiga xizmat qiladi hamda soliq yukining adolatli
taqsimlanishini ta’minlashga yo‘naltirilgan.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan keng
ko‘lamli soliq islohotlari jarayonida jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan
soliqni hisoblash va undirish mexanizmlarini takomillashtirishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Xususan, ko‘chmas mulkni kadastr qiymati asosida baholash
tizimining joriy etilishi, soliq stavkalarining differensiallashuvi hamda ijtimoiy
himoyaga muhtoj qatlamlar uchun soliq imtiyozlarining belgilanishi ushbu soliq
turining iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatini yanada oshirmoqda.
Shu bilan birga, jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqni qo‘llash
jarayonida qator muammolar ham mavjud. Jumladan, kadastr qiymatining bozor
qiymatiga mosligi, soliq imtiyozlarining samaradorligi, soliq yukining ayrim
toifalar uchun og‘irlik qilishi kabi masalalar chuqur ilmiy va amaliy tahlilni talab
etadi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, mol-mulk soliqlari shaffof, adolatli va
iqtisodiy jihatdan asoslangan bo‘lishi lozim, aks holda ular ijtimoiy norozilik va
fiskal samarasizlikka olib kelishi mumkin.
Shu boisdan mazkur kurs ishida jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan
soliqning nazariy asoslari, uni hisoblash va undirish tartibi, shuningdek, ushbu
3

soliqning o‘ziga xos xususiyatlari va amaliy ahamiyati har tomonlama o‘rganiladi.
Bundan tashqari, amaldagi soliq mexanizmlarining samaradorligi tahlil qilinib,
ularni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar va takliflar ishlab
chiqiladi.
Kurs ishining maqsadi: Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan
soliqning iqtisodiy mohiyati, hisoblash va undirish mexanizmi hamda uning o‘ziga
xos xususiyatlarini o‘rganish, shuningdek, O‘zbekiston sharoitida mazkur soliqni
takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqning iqtisodiy mohiyati va
soliq tizimidagi o‘rnini yoritish;
soliq solish obyekti, subyekti va soliq bazasini o‘rganish;

mol-mulk solig‘ini hisoblash va to‘lash tartibini tahlil qilish;

mazkur soliqning o‘ziga xos xususiyatlari va imtiyozlarini aniqlash;

jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqni takomillashtirish

yo‘nalishlari bo‘yicha takliflar ishlab chiqish.
Tadqiqot predmeti: Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq, uni
hisoblash va undirish tartibi hamda ushbu soliqning iqtisodiy ahamiyati bilan
bog‘liq munosabatlar.
Tadqiqot obyekti: O‘zbekiston Respublikasida amal qilayotgan soliq tizimi va
undagi imtiyozlar amaliyoti.
Tadqiqot metodologiyasi: Tadqiqot jarayonida iqtisodiy-statistik va
solishtirma tahlil, normativ-huquqiy tahlil hamda grafik usullardan foydalanildi.
I BOB. JISMONIY SHAXSLAR MOL-MULKIGA SOLINADIGAN SOLIQNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Soliq tushunchasi va uning iqtisodiy mohiyati
4

Soliq — bu davlat tomonidan qonun hujjatlariga muvofiq jismoniy va yuridik
shaxslardan majburiy, beg‘araz hamda qaytarib berilmaydigan tarzda undiriladigan
pul to‘lovidir. Soliqlar davlat byudjetini shakllantirishning asosiy manbai bo‘lib,
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda muhim moliyaviy instrument
hisoblanadi.
Iqtisodiy jihatdan soliqlar milliy daromadni qayta taqsimlash vositasi bo‘lib,
ular orqali davlat iqtisodiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatadi, ijtimoiy tenglikni
ta’minlaydi hamda strategik sohalarni qo‘llab-quvvatlaydi. Soliqlar bozor
iqtisodiyoti sharoitida davlat va iqtisodiy subyektlar o‘rtasidagi moliyaviy
munosabatlarni tartibga soluvchi muhim mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.
Soliqlarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
 Fiskal vazifa — davlat byudjeti daromadlarini shakllantirish;
 Tartibga solish vazifasi — iqtisodiy jarayonlarni rag‘batlantirish yoki
cheklash;
 Ijtimoiy vazifa — aholining kam ta’minlangan qatlamlarini qo‘llab-
quvvatlash;
 Nazorat vazifasi — moliyaviy oqimlar ustidan davlat nazoratini amalga
oshirish.
Soliqlar iqtisodiy mohiyatiga ko‘ra turli belgilarga asoslanib tasniflanadi.

1.1-jadval
5

Soliq imtiyozlarining turlari va ularning tavsifi 1
Soliq turi Tavsifi
To‘g‘ridan-to‘g‘ri
soliqlar Daromad yoki mol-mulkdan bevosita
undiriladigan soliqlar
Egri soliqlar Tovar va xizmatlar narxiga qo‘shilib
undiriladigan soliqlar
Respublika soliqlari Markaziy byudjetga yo‘naltiriladigan soliqlar
Mahalliy soliqlar Hududiy byudjetlarni shakllantiruvchi soliqlar
Umumiy soliqlar Maqsadsiz holda byudjetga tushadigan soliqlar
Maqsadli soliqlar Muayyan fond yoki sohalar uchun
yo‘naltiriladigan soliqlar
Soliqlar iqtisodiy ta’sir mexanizmiga ko‘ra ham turlicha baholanadi. Klassik
iqtisodiy maktab vakillari soliqlar minimal darajada bo‘lishi lozimligini ta’kidlab,
bozor erkinligini ustuvor deb hisoblaydi. Keynsiy nazariyada esa soliqlar iqtisodiy
siklni tartibga solish va yalpi talabni boshqarish vositasi sifatida qaraladi.
Institutsional yondashuvda esa soliq tizimining samaradorligi uni boshqaruvchi
institutlarning shaffofligi va barqarorligiga bog‘liq deb baholanadi.
Shunday qilib, soliq — nafaqat davlat byudjetini to‘ldiruvchi moliyaviy
manba, balki iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy barqarorlik va hududiy rivojlanishni
ta’minlovchi muhim iqtisodiy instrument hisoblanadi.
1.2. Mol-mulk solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni
Mol-mulk solig‘i zamonaviy soliq tizimida muhim o‘rin egallab, asosan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqlar tarkibiga kiradi. Ushbu soliq turi mulkchilik
munosabatlarini tartibga solish, ko‘chmas mulkdan samarali foydalanishni
1
Karimov I.A. Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida . — T.:
O‘zbekiston, 2019.
6

rag‘batlantirish hamda mahalliy byudjetlarning mustahkam moliyaviy manbasini
shakllantirishga xizmat qiladi. Mol-mulk solig‘ining asosiy ustunligi shundaki, u
iqtisodiy sikllarga kamroq bog‘liq bo‘lib, byudjet tushumlarining barqarorligini
ta’minlaydi.
Xalqaro tajribada mol-mulk solig‘i fiskal siyosatning eng ishonchli
instrumentlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Rivojlangan mamlakatlarda ushbu
soliq, asosan, mahalliy hokimiyat organlari tomonidan undiriladi va tushumlar
hudud infratuzilmasini rivojlantirish, ta’lim, sog‘liqni saqlash hamda kommunal
xizmatlarni moliyalashtirishga yo‘naltiriladi. Bu holat mol-mulk solig‘ining
hududiy rivojlanishdagi rolini yanada oshiradi.
Xalqaro amaliyotda mol-mulk solig‘i
Jahon amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, mol-mulk solig‘ini qo‘llash mexanizmlari
mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish darajasi, soliq siyosati va ijtimoiy
ustuvorliklariga qarab farqlanadi. Ayrim davlatlarda soliq stavkalari past bo‘lsa-da,
soliq bazasining kengligi hisobiga yuqori fiskal samaraga erishiladi.
1.2-jadval
Ayrim davlatlarda mol-mulk solig‘i amaliyoti
Mamlakat Qo‘llanilish xususiyatlari Natijalar
AQSh Mahalliy darajada undiriladi,
bozor qiymatiga yaqin baho Mahalliy byudjetlar
barqaror
Germaniya Kadastr qiymati asosida soliq Mulkdan samarali
foydalanish
Fransiya Turar va noturar mulk alohida
soliqqa tortiladi Ijtimoiy tenglik
mustahkam
Polsha Hududlar stavkani mustaqil
belgilaydi Hududiy raqobat
kuchaygan
Yaponiya Mulk qiymati va joylashuviga
bog‘liq Urbanizatsiya nazorat
qilinadi
O‘zbekiston Kadastr qiymati asosida soliq Mahalliy byudjetlar
rivojlanmoqda
7

Ko‘rinib turibdiki, rivojlangan mamlakatlarda mol-mulk solig‘i faqat fiskal
vazifani emas, balki iqtisodiy va ijtimoiy tartibga solish funksiyasini ham bajaradi.
Mol-mulk solig‘ining iqtisodiy ahamiyati
Mol-mulk solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni quyidagi asosiy jihatlar bilan
izohlanadi:
 mahalliy byudjetlar daromadlarining barqaror manbai bo‘lishi;
 mulkdan samarasiz foydalanishni cheklashi;
 spekulyativ ko‘chmas mulk yig‘ilishini kamaytirishi;
 soliq yukini daromadga emas, boylikka bog‘lash orqali adolatni ta’minlashi.
Shuningdek, mol-mulk solig‘i iqtisodiyotda “passiv aktivlar”dan faol
foydalanishni rag‘batlantiradi. Ya’ni foydalanilmayotgan yoki samarasiz obyektlar
soliq yukining oshishi orqali muomalaga kiritiladi.
Mol-mulk solig‘ining samaradorligini baholash mezonlari
Mol-mulk solig‘ining iqtisodiy samaradorligini aniqlashda bir qator
mezonlardan foydalaniladi.
2
1. 3-jadval
Mol-mulk solig‘ining samaradorligini baholash mezonlari
Mezon Mazmuni
Fiskal samaradorlik Byudjet daromadlaridagi ulushi
Soliq adolati Mulk qiymatiga mos soliq yukining taqsimlanishi
Shaffoflik Kadastr bahosining ochiqligi
Iqtisodiy ta’sir Ko‘chmas mulkdan foydalanish darajasi
Ma’muriy qulaylik Soliqni hisoblash va to‘lash soddaligi
O‘zbekistonda mol-mulk solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan soliq islohotlari doirasida
mol-mulk solig‘ini takomillashtirish ustuvor yo‘nalishlardan biri etib belgilangan.
2
Abdukarimov B. Bozor iqtisodiyoti nazariyasi . — T.: Iqtisodiyot, 2018.
8

Xususan, ko‘chmas mulkni to‘liq ro‘yxatdan o‘tkazish, kadastr qiymatini bozor
narxlariga yaqinlashtirish va soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish choralari
ko‘rilmoqda.
Shu bilan birga, amaliyotda qator muammolar saqlanib qolmoqda. Jumladan:
 ko‘chmas mulk obyektlarini to‘liq hisobga olishning murakkabligi;
 kadastr qiymatini aniqlashdagi nomutanosibliklar;
 ayrim imtiyozlarning manzilsizligi;
 mahalliy soliqlar yig‘iluvchanligining pastligi.
Mazkur muammolarni bartaraf etish orqali mol-mulk solig‘ining soliqlar
tizimidagi roli yanada mustahkamlanib, hududlarning moliyaviy mustaqilligi
oshadi.
Mazkur muammolarni bartaraf etish orqali mol-mulk solig‘ining soliqlar
tizimidagi roli yanada mustahkamlanib, hududlarning moliyaviy mustaqilligi
oshadi. Shu bilan birga, mol-mulk solig‘ining samarali amal qilishi soliq adolati
tamoyilining to‘liq ro‘yobga chiqishiga xizmat qiladi. Chunki mazkur soliq
daromadga emas, balki shaxsning egalik qilayotgan boyligiga asoslanadi va bu
orqali soliq yukining yanada muvozanatli taqsimlanishiga erishiladi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, mol-mulk solig‘i bo‘yicha samarali tizimni
shakllantirishda kadastr bahosining aniqligi va yangilanish davriyligi muhim
ahamiyat kasb etadi. Rivojlangan mamlakatlarda ko‘chmas mulk qiymati
muntazam ravishda qayta baholanib boriladi, bu esa soliq bazasining real bozor
sharoitlariga mosligini ta’minlaydi. Natijada soliq tushumlari barqaror bo‘lib, soliq
to‘lovchilarning noroziligi kamayadi.
O‘zbekiston sharoitida ham mol-mulk solig‘ining iqtisodiy ahamiyati yildan-
yilga ortib bormoqda. Aholi va tadbirkorlik subyektlariga tegishli ko‘chmas mulk
obyektlari sonining oshishi, urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi ushbu soliq
turining fiskal salohiyatini kengaytiradi. Shu bois, mol-mulk solig‘ini nafaqat
byudjetni to‘ldiruvchi manba sifatida, balki hududiy rivojlanishni tartibga soluvchi
iqtisodiy instrument sifatida ko‘rish maqsadga muvofiqdir.
9

Bundan tashqari, mol-mulk solig‘i bo‘yicha imtiyozlarni berishda manzillilik
va ijtimoiy yo‘naltirilganlik tamoyillariga qat’iy amal qilish zarur. Ijtimoiy
himoyaga muhtoj qatlamlar uchun yengilliklarni saqlab qolgan holda, yuqori
qiymatga ega va daromad keltiruvchi ko‘chmas mulklarga nisbatan oshirilgan
stavkalarni qo‘llash soliq adolatini kuchaytiradi hamda byudjet tushumlarini
ko‘paytiradi.
Shuningdek, mol-mulk solig‘ining soliqlar tizimidagi o‘rni uning uzoq
muddatli iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi ahamiyati bilan ham izohlanadi.
Ushbu soliq turi iqtisodiy inqirozlar davrida ham nisbatan barqaror tushum manbai
bo‘lib qoladi, chunki ko‘chmas mulk obyekti iqtisodiy faoliyatning qisqarishidan
kamroq ta’sirlanadi. Shu sababli mol-mulk solig‘i davlat va mahalliy byudjetlar
uchun ishonchli fiskal tayanch vazifasini bajaradi. 3
Mol-mulk solig‘ining yana bir muhim jihati shundaki, u hududlar o‘rtasidagi
ijtimoiy-iqtisodiy tafovutlarni qisqartirish imkonini beradi. Yuqori rivojlangan
hududlarda ko‘chmas mulk qiymatining yuqoriligi natijasida soliq tushumlari ham
ko‘p bo‘ladi, bu esa mahalliy infratuzilmani yanada rivojlantirishga zamin
yaratadi. Shu bilan birga, kam rivojlangan hududlarda soliq stavkalarini
moslashtirish va davlat tomonidan qo‘shimcha moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
choralarini qo‘llash orqali hududlararo muvozanatni ta’minlash mumkin.
O‘zbekiston Respublikasida mol-mulk solig‘ini isloh qilish jarayonida
raqamli texnologiyalarning joriy etilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Elektron
kadastr tizimlari, onlayn soliq hisob-kitoblari va avtomatlashtirilgan nazorat
mexanizmlari soliq ma’muriyatchiligini soddalashtirib, inson omili bilan bog‘liq
3
O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy sayti —
www.soliq.uz
17. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti — www.mf.uz
10

xatoliklarni kamaytiradi. Natijada soliq tushumlarining shaffofligi va
yig‘iluvchanligi oshadi.
Bundan tashqari, mol-mulk solig‘ining tartibga soluvchi funksiyasi ekologik
va shaharsozlik siyosati bilan ham uzviy bog‘liqdir. Ayrim davlatlarda
foydalanilmayotgan yoki ekologik talablarni buzuvchi ko‘chmas mulklarga
nisbatan yuqori soliq stavkalari qo‘llanilib, yer va bino resurslaridan oqilona
foydalanish rag‘batlantiriladi. Ushbu yondashuvni O‘zbekiston sharoitida ham
bosqichma-bosqich joriy etish imkoniyatlari mavjud.
Umuman olganda, mol-mulk solig‘i nafaqat moliyaviy resurslarni
shakllantiruvchi soliq turi, balki iqtisodiyotni tartibga solish, hududiy rivojlanishni
qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy adolatni ta’minlashga xizmat qiluvchi muhim fiskal
mexanizm hisoblanadi. Shu bois, uning soliqlar tizimidagi o‘rni yanada
mustahkamlanishi O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan keng ko‘lamli
iqtisodiy islohotlarning muhim tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi.
11

II BOB. JISMONIY SHAXSLAR MOL-MULKIGA SOLINADIGAN
SOLIQNI HISOBLASH VA UNDIRISH TARTIBI
2.1. Soliq solish obyekti va subyektlari
Soliq solish tizimining samarali faoliyat yuritishi, avvalo, soliq solish obyekti
va soliq subyektining aniq belgilanishiga bog‘liqdir. Ushbu tushunchalar soliqqa
tortish jarayonining asosini tashkil etib, soliq majburiyatlarining kimga va nimaga
nisbatan qo‘llanilishini aniqlab beradi. Ayniqsa, jismoniy shaxslar mol-mulkiga
solinadigan soliqda mazkur elementlar muhim ahamiyat kasb etadi, chunki soliq
bevosita mulk bilan bog‘liq iqtisodiy munosabatlardan kelib chiqadi.
Soliq solish obyekti tushunchasi va uning mazmuni
Soliq solish obyekti — bu soliq to‘lash majburiyatini vujudga keltiruvchi
iqtisodiy asos bo‘lib, u soliq qonunchiligida aniq belgilangan daromad, mol-mulk,
operatsiya yoki boshqa iqtisodiy ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi. Boshqacha
aytganda, soliq solish obyekti soliqqa tortiladigan manba hisoblanadi.
Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqda soliq solish obyekti
sifatida jismoniy shaxslarning mulk huquqi asosida egalik qilayotgan ko‘chmas
mulk obyektlari tan olinadi. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksiga muvofiq,
quyidagi ko‘chmas mulk turlari soliq solish obyekti hisoblanadi:
 turar joy binolari (yakka tartibdagi uylar);
 ko‘p kvartirali uylar va ulardagi kvartiralar;
 dala hovlilari va yozgi uylar;
 garajlar va avtoturargohlar;
 noturar joy binolari;
 qurilishi tugallanmagan obyektlar (belgilangan shartlarda).
Soliq solish obyekti sifatida aynan ko‘chmas mulkning tanlanishi tasodifiy
emas. Chunki ko‘chmas mulk iqtisodiy jihatdan barqaror aktiv bo‘lib, uni yashirish
yoki boshqa shaxs nomiga rasmiylashtirish nisbatan murakkabdir. Shu bois, mol-
mulk solig‘i byudjet uchun eng ishonchli tushum manbalaridan biri hisoblanadi. 4
4
Musayev S. Ko‘chmas mulk iqtisodiyoti . — T.: Fan va texnologiya, 2020.
12

Soliq solish obyektining iqtisodiy ahamiyati
Soliq solish obyekti bo‘lgan ko‘chmas mulk jamiyatda boylikning muhim
ko‘rinishlaridan biri sanaladi. Ko‘chmas mulk:
 iqtisodiy qiymatga ega;
 daromad keltirishi mumkin;
 uzoq muddatli investitsiya obyekti hisoblanadi;
 hududiy rivojlanish bilan bevosita bog‘liq.
Mol-mulk solig‘i aynan shu obyektga yo‘naltirilgani sababli, u soliq yukini
daromadga emas, balki boylikka bog‘laydi. Bu esa ijtimoiy adolat tamoyiliga mos
keladi, chunki katta qiymatga ega mulk egalari ko‘proq soliq to‘laydi.
Soliq solish obyekti va soliq bazasi o‘rtasidagi farq
Amaliyotda ko‘pincha soliq solish obyekti va soliq bazasi tushunchalari
chalkashtirib yuboriladi. Aslida:
 Soliq solish obyekti — soliqqa tortiladigan mulk (masalan, uy, kvartira);
 Soliq bazasi — ushbu mulkning qiymati (kadastr qiymati).
Ya’ni, soliq solish obyekti soliqning “nima”si bo‘lsa, soliq bazasi uning
“qancha” ekanligini ifodalaydi.
Soliq subyekti tushunchasi va uning mazmuni
Soliq subyekti — bu soliq qonunchiligiga muvofiq soliq to‘lash majburiyati
yuklatilgan jismoniy yoki yuridik shaxsdir. Jismoniy shaxslar mol-mulkiga
solinadigan soliqda soliq subyekti sifatida jismoniy shaxslar e’tirof etiladi.
Soliq subyekti bo‘lish uchun quyidagi shartlar muhim hisoblanadi:
 shaxs jismoniy shaxs maqomiga ega bo‘lishi;
 ko‘chmas mulkka egalik huquqi mavjud bo‘lishi;
 mulk davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan bo‘lishi.
Agar ko‘chmas mulk bir nechta shaxsga tegishli bo‘lsa (umumiy yoki ulushli
mulk), soliq majburiyati har bir mulkdorning ulushiga mutanosib ravishda
belgilanadi.
13

Soliq subyektlarining turlari
Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqda soliq subyektlari
quyidagicha tasniflanadi:
 O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari;
 O‘zbekiston Respublikasida doimiy yashovchi chet el fuqarolari;
 O‘zbekiston Respublikasida ko‘chmas mulkka ega bo‘lgan norezident
jismoniy shaxslar.
Bu tasnif soliqning universalligini ta’minlab, barcha mulk egalarini teng
huquq va majburiyatlar asosida soliqqa tortish imkonini beradi.
Soliq subyektining huquq va majburiyatlari
Soliq subyektlari soliq munosabatlarida nafaqat majburiyatlarga, balki
huquqlarga ham ega. Ularning asosiy huquqlari quyidagilardan iborat:
 soliq summasi haqida to‘liq axborot olish;
 soliq imtiyozlaridan foydalanish;
 soliq organlari qarorlaridan norozi bo‘lsa, shikoyat qilish.
Majburiyatlariga esa quyidagilar kiradi:
 soliqni belgilangan muddatda to‘lash;
 mulk to‘g‘risidagi ma’lumotlarni to‘g‘ri taqdim etish;
 soliq organlari bilan hamkorlik qilish.
Soliq subyekti va soliq yukining adolatli taqsimlanishi
Soliq subyekti tushunchasi soliq adolati bilan bevosita bog‘liq. Mol-mulk
solig‘ida soliq yukining adolatli taqsimlanishi quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
 mulk qiymatiga mutanosiblik;
 ijtimoiy holatni hisobga olish;
 manzilli soliq imtiyozlari qo‘llash.
Masalan, pensionerlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va ijtimoiy himoyaga
muhtoj qatlamlar uchun soliq imtiyozlari belgilanadi.
Xalqaro tajribada soliq obyekti va subyektlari
Xalqaro amaliyotda ham mol-mulk solig‘ining asosiy obyekti ko‘chmas mulk
hisoblanadi. AQSh, Germaniya, Fransiya kabi davlatlarda:
14

 soliq subyekti — mulk egasi;
 soliq obyekti — ro‘yxatdan o‘tgan ko‘chmas mulk;
 soliq bazasi — bozor qiymatiga yaqinlashtirilgan baho.
Bu yondashuv soliq tizimining shaffofligini va barqarorligini ta’minlaydi.
1. Huquqiy asoslari. 2017–2024 yillarda O‘zbekiston soliq tizimida
investitsiyalarni rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan imtiyozlar muhim o‘rin tutdi.
Ushbu imtiyozlar asosan 2019 yilda qabul qilingan “Investitsiyalar va investitsiya
faoliyati to‘g‘risida”gi qonun va unga ilovalar orqali qonuniy asosga ega bo ldi.ʻ 5
Masalan, qonunning 35-moddasida “investitsion soliq kredit” konsepsiyasi ko‘zda
tutilgan bo‘lib, unga ko ra investorlar soliq majburiyatlarini keyinga qoldirish yoki
ʻ
qayta to‘lash sharti bilan soliq imtiyoziga ega bo lishlari mumkin. Soliq kodeksida
ʻ
esa faqat qonunda ko‘rsatilgan hollarda imtiyozlar belgilanishi, va bunday
imtiyozlar O‘zbekiston Prezidentining qarori bilan 50% gacha soliq stavkasi va 3
yilgacha muddatga taqdim etilishi mumkinligi belgilangan. Shuningdek, 2019 yilgi
Prezident qarori bilan “investitsion soliq imtiyozlari instituti” joriy etilishi
topshirilgan edi. Xulosa qilib aytganda, investitsion soliq imtiyozlari
O‘zbekistonda asosan Investitsiyalar to‘g‘risidagi qonun va Soliq kodeksi
doirasida, maxsus hujjatlar (qarorlar, farmonlar) asosida tartibga solinadi.
5 3
Rasulov A. Soliq siyosati va uning iqtisodiy ta’siri . — T.: Fan, 2019.
15

2. 2017–2024 yillarda O‘zbekistonda qo‘llanilishi. 2017–2024 yillarda
O‘zbekistonda yangi ishlab chiqarish va xususiy sektorga investitsiyalarni jalb qilish
maqsadida ko‘plab soliq imtiyozlari joriy etildi. Jumladan, erkin iqtisodiy zonalar
(FEZ) va maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilariga bir qator soliq yengilliklari
taqdim etildi: mulk solig‘i, yer solig‘i, suv foydalanish solig‘idan ozod qilish, texnika
va xom ashyoni bojxona bojlarsiz import qilish kabi. Masalan, Navoi, Angren,
Toshkent viloyati SEZlari kabi hududlarda yirik investitsiya loyihalari uchun bir
necha yillik soliq tatillari mavjud. 2022 yildagi yangiliklarga ko‘ra, maxsus iqtisodiy
zonalarda investitsiya hajmiga qarab 3, 5 yoki 10 yil davomida foyda solig‘idan
ozod qilish tartibi joriy etildi.
Shu bilan birga xorijiy investorlarga qo‘shimcha imtiyozlar ham taklif qilindi:
masalan, 2021 yilda e'lon qilingan maxsus hududlarda (Farg‘ona viloyati ayrim
tumanlari) eng katta investitsiya taqdim etgan kompaniyalarga daromad solig‘i
faqat 1% qilib qo‘llanishi belgilandi. Yana bir misol: 2024–2027 yillar davomida
elektr energiyasi va qishloq xo‘jaligi texnikasini ishlab chiqaruvchi korxonalarga
foyda va mol-mulk solig‘ida 50% ga chegirma joriy etilgani ma'lum qilindi.
Boshqa tomondan, neft-gaz sohasida faoliyat yurituvchi qo‘shma korxonalarga
oldin taqdim etilgan 7 yillik soliq ta'tili 2020 yil 1 oktabridan bekor qilindi.
Xorijiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar (TDI) uchun ham soliq yengilliklari
belgilandi: chet el kompaniyalari 100% sarmoya kiritgan yirik loyihalarga mulk va
yer solig‘i hamda qayta foydalanish uchun suv solig‘idan ozod bo‘lish imkoniyati
yaratildi. 2017–2024 yillarda yuridik shaxslarning daromad solig‘i stavkasi
kamayib (masalan, 2019 yildan 20% dan 15% ga tushirildi), investitsion loyihalar
uchun soliq tatillari (bir necha yillik muddatlarga) berildi va kirish solig‘i
imtiyozlari kengaytirildi. Bularning barchasi mamlakat iqtisodiyotiga yangi ishlab
chiqarish quvvatlarini jalb qilish va investitsiya muhiti yaxshilashga xizmat qildi.
16

3. Tarmoqlarga ta’siri. Investitsion soliq imtiyozlari turli tarmoqlarga turlicha
ta'sir ko‘rsatdi. Quyida asosiy tarmoqlar bo‘yicha natijalar keltiriladi 6
:
Sanoat : Avtomobilsozlik (Kun.uz ma’lumotiga ko‘ra, AvtoVAZ va boshqa
avtomobil loyihalari), metallurgiya va kimyo sanoatida keng ko‘lamli
investitsiyalar amalga oshirildi. Bu sohalarda sezilarli soliq imtiyozlari mavjudligi
ishlab chiqarish hajmini oshirdi. Masalan, O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan
avtomobillar soni oshdi, yangi texnologiyalar joriy etildi. Jahon Banki ma'lumotiga
ko‘ra, 2017 yilda soliq imtiyozlari asosan sanoatga (23%) yo‘naltirilgan (ularning
3,66 mlrd so‘midan avtomobilsozlik foydalandi).
Qishloq xo‘jaligi : Agrosanoat tarmoqlarini rivojlantirish uchun ham
imtiyozlar joriy etildi. Masalan, fermer xo‘jaliklari uchun yer soliqlarida
chegirmalar va ba'zi hollarda QQS imtiyozlari mavjud. Shu tufayli paxta va boshqa
ekin ekish hajmi oshdi, bu eksport hajmiga ijobiy ta'sir ko‘rsatdi. 2017 yilda
qishloq xo‘jaligi uchun berilgan soliq yengilliklari jami miqdorda nisbatan kichik
bo‘lsa-da (taxminan 3% atrofida), mamlakatning ipak va g‘alla mahsulotlari
eksporti ortdi.
Xizmat ko‘rsatish : Investitsion imtiyozlar asosida soha infratuzilmasiga
sarmoyalar yo‘naltirildi. Masalan, turizm va mehmonxona biznesiga tadbirkorlik
loyihalari uchun soliq tatillari berildi. Buning natijasida mehmonxona va dam olish
maskanlari soni ko‘paydi. Savdo va umumiy ovqatlanish kabi kichik bizneslarga
ham investitsion kreditlar va soliq yengilliklari taklif qilinib, xizmat ko‘rsatish
sektori kengaydi.
Axborot texnologiyalari (IT) : 2017 yildan boshlab mamlakatda IT Park
tashkil etildi va uning rezidentlariga 2028 yilgacha barcha soliq va ijtimoiy
to‘lovlardan ozodlik taqdim etildi. Bu imtiyozlar natijasida IT-loyiha va startaplar
soni tez o‘sdi. Masalan, 2022–2023 yillarda IT-soha eksporti uch baravar oshdi
6 3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-sonli
“Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” Farmoni.
17

(2023-yil 9 oyda $238.7 mln, 2022-yilga nisbatan 3 barobarga ko‘p). Raqamli
iqtisodiyot va onlayn xizmatlar rivojlandi.
Transport va kommunikatsiyalar : Investitsion imtiyozlar taqsimoti bu
sohalarda unchalik katta bo‘lmagan bo‘lsada, transport logistikasini
modernizatsiya qilish uchun infratuzilma loyihalariga xususiy sarmoyalar jalb
qilindi (masalan, temir yo‘l va port infratuzilmasiga). Imtiyozlar yordamida yo‘l va
transport sohasida ba’zi loyihalar kompaniyalarga soliq ta’tili yoki bojxona
yengilliklari bilan taklif qilindi.
Qurilish va real sektor : Yirik investitsiya loyihalari qariyb har doim soliq
tatili olgan, shuning uchun qurilish kompaniyalari ko‘proq loyiha boshlashga
intildi. Xususiy hamda davlat-xususiy sheriklik loyihalarida soliq imtiyozlari ko‘p
qo‘llanilib, infratuzilma va uy-joy qurilishidagi o‘sishni qo‘llab-quvvatladi.
Jamiyatga jami ta’sir ko‘rsatadigan asosiy omil — investitsion imtiyozlar
yordamida ko‘plab yangi ish o‘rinlari yaratilgani, ishlab chiqarish quvvatlari
kengaygani va ichki bozor talabini qondirish salohiyati oshgani bo ldi. 2017 yildaʻ
ishlab chiqarilgan avtomobillar hajmi oldingi yil bilan solishtirganda ikki barobar
oshdi, paxta va oltin exporti ham o‘sish sur’atida edi. Shuningdek, xususiy
sarmoyalar kiritilgan loyihalar eksport hajmini ko‘payishiga (masalan, tekstil va
oziq-ovqat mahsulotlari) hissa qo‘shdi.
4. Statistik tahlillar va tasvirlar. 2017 yildagi rasmiy statistikaga ko‘ra, soliq
kodeksi bo‘yicha jami 17 246 ta korxona 9,3 mlrd so‘m investitsion soliq
imtiyozlaridan foydalangan, yana hukumat qarorlari asosida 21 355 korxona 6,4
mlrd so‘m yengilliklar olgan. Ko‘rsatkichlarning ko‘rib chiqilgan tarmoq bo‘yicha
taqsimlanishi shuni ko‘rsatadiki, investitsiya imtiyozlarining katta qismi
avtomobilsozlik (23%) va neft-gaz qazib olish (16%) sohalarida berilgan.
Shuningdek, moliyaviy va xizmat ko‘rsatish sektori ham investitsiya soliq
imtiyozlaridan muhim darajada foydalangan.
Boshqa statistik ko‘rsatkichlarga ko ra, 2016 yildan boshlab O‘zbekistonga
ʻ
to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar oqimi asta-sekin oshib bordi: 2016–2023 yillarda
yalpi tashqi investitsiya hajmi $1,37 mlrd’dan $2,5 mlrd gacha ko tarildi (2023
ʻ
18

yilda 2016 yilga nisbatan 86% ortdi). Bunda soliq imtiyozlari orqali investorlar
uchun qulay muhit yaratish muhim rol o ynagani e’tirof etilmoqda. Shu tariqa,ʻ
investitsion imtiyozlar yordamida iqtisodiyotga oqilona sarmoya jalb qilindi va
infratuzilma loyihalari yuqori hajmda moliyalashtirildi.
2.1-rasm. O‘zbekistonning soliq elementlar.
Soliq elementlari — bu soliqni joriy etish, hisoblash va undirish jarayonini
huquqiy jihatdan tartibga soluvchi majburiy tarkibiy qismlar bo‘lib, ular
O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksida aniq belgilab qo‘yilgan. Har bir
soliq turi ushbu elementlar majmuasi orqali amal qiladi va ularning to‘liq hamda
aniq belgilanishi soliq tizimining samaradorligini ta’minlaydi.
1. Soliq solish obyekti
Soliq solish obyekti — bu soliq to‘lash majburiyatini vujudga keltiruvchi
iqtisodiy asosdir. O‘zbekiston soliq tizimida soliq solish obyekti sifatida
daromadlar, foyda, mol-mulk, yer uchastkalari, tovarlar va xizmatlar realizatsiyasi,
shuningdek ayrim operatsiyalar tan olinadi. Masalan, jismoniy shaxslar mol-
mulkiga solinadigan soliqda soliq solish obyekti ko‘chmas mulk hisoblanadi.
2. Soliq subyekti (soliq to‘lovchi)
Soliq subyekti — bu soliq qonunchiligiga muvofiq soliq to‘lash majburiyati
yuklatilgan jismoniy yoki yuridik shaxsdir. O‘zbekiston Respublikasida soliq
19

to‘lovchilar rezident va norezident jismoniy shaxslar, shuningdek yuridik shaxslar
bo‘lishi mumkin. Soliq subyekti soliqni belgilangan muddatlarda va tartibda
to‘lashga majburdir.
5. Jahon tajribasi. Jahon bozorida soliq imtiyozlari investitsiyalarni
rag‘batlantirishning keng tarqalgan vositasi sanaladi. Misol uchun, AQShda
investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida qayta tiklanadigan energiya
loyihalari uchun investitsion soliq kreditlari (ITC) mavjud bo‘lib, 2022–2032
yillarga 30% kredit belgilangani qayd etilgan. Yevropada esa aksariyat
mamlakatlar soliq imtiyozlari o‘rniga tadqiqot va rivojlantirish (R&D) xarajatlari
uchun soliq solishdagi imtiyozlarni (super-chegirmalar, soliq krediti) joriy
qilmoqda. Masalan, Germaniya va Shvetsiya R&D xarajatlarini soddalashtirilgan
tartibda soliqqa tortadi. Osiyo mintaqasida yuqori texnologiyalar sektori soliq
imtiyozlari bilan qo‘llab-quvvatlanadi; Xitoyda “yuqori texnologiya korxonasi”
statusiga ega bo‘lgan sub’ektlar korporativ soliq stavkasi 15% gacha tushiriladi.
Shu tariqa, ko‘plab rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘ziga xos
shartlarda investitsiya soliq imtiyozlarini qo‘llashmoqda.
O‘zbekistonning investitsion soliq imtiyozlari ham jahon tajribasi sharoitida
keng ko‘lamda qo‘llanilmoqda. World Bank ekspertlari ta'kidicha, O‘zbekiston
global soliq amaliyotidagi imtiyoz turlarining aksariyatini (“innovatsion
texnoparklar” uchun, masalan, kimyo, biotexnologiya, axborot texnologiyalari
sohalariga) mujassamlashtirgan, biroq R&D uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq
kreditlari kabi vositalar hanuz joriy etilmagan. Shuningdek, erkin iqtisodiy zonalar
va maxsus iqtisodiy zonalar dunyoning aksar mamlakatlarida bo‘lgani kabi
O‘zbekistonda ham investitsiya siyosatining ajralmas qismi bo‘lib xizmat qiladi.
20

O‘zbekistonda 2017–2024 yillarda investitsion soliq imtiyozlari keng
qo‘llanilib, sarmoyaviy faoliyatni rag‘batlantirishga katta turtki berdi. Dastlab soliq
imtiyozlari asosida katta sanoat loyihalari va energetika sohasiga sarmoya jalb
qilindi. Keyinchalik esa soliq imtiyozlari iqtisodiyotning boshqa tarmoqlariga ham
kengaytirilib, xususan, raqamli texnologiyalar va kichik biznesni ham
rag‘batlantirishga yo‘naltirildi. Jahon tajribasiga qaraganda, O‘zbekistonning
imtiyoz tizimi keng ko‘lamli bo‘lib, ko‘plab tarmoqlarni qamrab olgan. Biroq
rivojlangan mamlakatlar kabi R&D soliq imtiyozlariga jiddiy e’tibor berilmagan, bu
kelgusida investitsiyalar sifatini oshirish uchun e’tiborni R&D va yuqori
texnologiyalarga qaratish lozimligini koʻrsatadi. Shuningdek, global miqyosda soliq
imtiyozlaridan ko‘ra soliqqa tortish rejimining barqarorligi va osonliklari muhimligi
aytiladi; O‘zbekistonda ham soliq imtiyozlariga qo‘shimcha ravishda qonunchilikni
soddalashtirish va soliq ma’lumot tizimini yaxshilash ishlari davom etmoqda.
Eksportga yo‘naltirilgan soliq imtiyozlari:
1. Huquqiy asoslari. Eksportni rag‘batlantirish maqsadida O‘zbekistonda ham
turli soliqqa oid yengilliklar belgilangan. Masalan, soliq kodeksiga muvofiq
eksportga yo‘naltirilgan tovarlar va xizmatlar QQSdan asosan 0% stavka bilan soliq
solinadi. Bojxona qonunchiligi bo‘yicha esa eksport uchun mo‘ljallangan xom-
ashyo va mahsulotlarni bojxona to‘lovlaridan ozod qilish tartibi nazarda tutilgan.
2017–2024 yillarda eksportga doir imtiyozlar Prezident qarorlari hamda hukumat
dasturlari orqali o‘rnatildi. 2021 yildan eksportni qo‘llab-quvvatlash maqsadida
Xalqaro moliya institutlari kreditlari hisobiga moliyalashtirilgan loyihalar uchun
bozordagi QQS bekor qilindi. Umumiy qilib aytganda, eksport imtiyozlarining
qonuniy asoslari QQS qonuni, bojxona kodeksi va Prezident hamda Hukumat
qarorlariga tayangan.
21

2. 2017–2024 yillarda O‘zbekistonda qo‘llanilishi. 2017–2024 yillarda
O‘zbekistonda eksport qiluvchi korxonalar uchun bir qator soliq imtiyozlari joriy
etildi. Dastlab eksport qilinadigan tovarlarning QQSga tortilmasligi an’anasi yo‘lga
qo‘yilgan. Bundan tashqari, 2020 yilda tashkil etilgan Eksportni qo‘llab-quvvatlash
agentligi yordamida eksport qiluvchilar xarajatlarini subsidiya qilish mexanizmi
yaratilgan. Biroq 2024 yildan boshlab O‘zbekistonning Jahon savdo tashkilotiga
a’zo boʻlish majburiyatlari sabab eksportga qaratilgan ba’zi soliq imtiyozlari bekor
qilindi. Xususan, 2025 yil 1 yanvardan boshlab eksport foydasidan olinadigan soliq
va yagona soliq (ayniqsa sanoat sohasidagi sub’ektlar uchun) stavkasi 0%dan
bekor qilindi. Ta’kidlash kerakki, eksport foydasiga ilgari joriy qilingan bu
imtiyozlar davlat byudjetiga katta tushum yo‘qotishlarga olib kelganligi uchun,
ularni qismatan boshqa qo‘llab-quvvatlash vositalari bilan almashtirish
bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Masalan, iste’molchi tovar importi
uchun bojxona to‘lovlari qaytarilishi shaklida eksportni rag‘batlantirish yo‘lga
qo‘yildi (eksportchi korxona importga to‘lagan bojxona soliqlarini bir yillik kredit
muddatida bir pul oylik imtiyoz asosida qaytarishi mumkin).
Qolaversa, erkin savdo hududlari va eksport import zonalari orqali ham
eksport-import faoliyatni rag‘batlantirish choralari ko‘rilgan. Erkin iqtisodiy
zonalarda eksport uchun mo‘ljallangan xom ashyoni, tayyor mahsulotni
O‘zbekistonga bojxona bojidan (QQS va boj to‘lovlaridan) ozod ko‘rsatish
imkoniyatlari yaratildi. Shu tariqa, eksport qiluvchi korxonalar oldindan to‘lovni
to‘lamasdan 180 kungacha muddatga bojxona to‘lovlarini kechiktirishi mumkinligi
amalda joriy etildi.
3. Tarmoqlarga ta’siri. Eksportga yo‘naltirilgan soliq imtiyozlari asosan
quyidagi tarmoqlarni qo‘llab-quvvatladi:
Sanoat (ishlab chiqarish) : Boshqa tarmoqlarga nisbatan sanoat
mahsulotlarini chet el bozoriga eksport qilish uchun maxsus imtiyozlar mavjud.
Masalan, tekstil va yengil sanoat korxonalari import qilgan xom ashyo va
texnologiyalar bojxona to‘lovlaridan ozod bo‘lib, mahsulot eksporti QQSdan ozod
22

qilinadi. Bu chora-tadbirlar paxta tolasini qayta ishlash va tahlika industriali yengil
ishlab chiqarishni rivojlantirdi. 2017–2024 yillarda tekstil eksporti sezilarli oshib,
O‘zbekiston dunyoda paxta va to‘qimachilik mahsulotlari eksportida yetakchi
o‘rinlardan birini egalladi. Shuningdek, metall sanoati (oltin, kumush) va boshqa
sanoat mahsulotlari eksporti ham oshdi.
Qishloq xo‘jaligi : Asosan paxta, meva-sabzavot va chorvachilik mahsulotlari
eksporti rag‘batlantirildi. Qo‘lga kiritilgan imtiyozlar (QQS va bojxona
chegirmalari) qishloq xo‘jalik mahsulotlarini qayta ishlovchilarga ham amal qildi.
Bu tufayli 2017–2019 yillarda paxta va neft-xomashyo (kerosin, yoqilg‘i)
eksportining o‘sishi kuzatildi. Masalan, 2019 yilda O‘zbekistonning to‘qimachilik
va paxta mahsulotlari eksporti $1.1 mlrdni tashkil qilgan.
Xizmat ko‘rsatish (jumladan turizm) : Eksportga yo‘naltirilgan imtiyozlar
yordamida turizm va xizmatlar sohasida ham investitsiya loyihalari qo‘llab-
quvvatlandi. Turizm infratuzilmasi (mehmonxonalar, dam olish maskanlari)
modernizatsiya qilinib, bu sohada eksport daromadlari (xizmat eksporti) ortgan.
Axborot texnologiyalari (IT) : IT xizmatlari eksporti uchun ham qator
imtiyozlar joriy qilindi. Jumladan, IT Park rezidentlari eksportdan tushgan
daromadni bojxona va QQSdan ozod qilish imtiyoziga ega. Natijada IT sohasida
yaratilgan dasturiy mahsulot va xizmatlar bo‘yicha eksport hajmi jadal o‘sdi.
Masalan, 2023 yilning 9 oyida IT xizmatlari eksporti $238,7 mlnga yetib, 2022
yilga nisbatan uch barobar oshdi.
Transport va savdo (eksport-import) : Eksport va import logistikasi uchun
investitsiya loyihalari orqali infratuzilma yotqizildi. Eksportchilar yuk tashishda
qator bojxona imtiyozlaridan foydalandi (masalan, transport vositalari bojxona
bojidan ozod qilindi). Bu o‘z navbatida mamlakatning umumiy tashqi savdo
aylanmasini oshirdi. 2017 yildan boshlab transport xizmatlari eksporti ham
ko‘payib, O‘zbekistonning yirik transport-markazga aylanganiga ko‘maklashdi.
Natijada, eksportga yo‘naltirilgan soliq imtiyozlari O‘zbekistonning umumiy
eksport hajmini oshirishga hissa qo‘ydi. Masalan, 2017 yildan 2019 yilgacha
mamlakat eksporti taxminan 10%ga o‘sib, 2019 yilda $11,1 mlrdga yetdi. 2018 va
23

2019 yillarda asosan oltin va paxta mahsulotlari (eksportning 58% dan ortig‘i)
hamda neft-xomashyo eksportining o‘sishi qayd etildi. Hozirgi vaqtda eksport
hajmi yilma-yil ortib bormoqda, xususan yangi bozorlar (masalan, AQSh va
Yevropa) bilan eksport hajmi oshgan.
4. Statistik tahlillar va tasvirlar. Eksportga oid yillik statistikaga ko‘ra,
O‘zbekistonning umumiy tovar eksporti 2018 yildagi taxminan $10,5 mlrddan
2023 yilda $24,5 mlrdga ko‘tarilgan (so‘nggi besh yillik davrda $13,9 mlrd o‘sish).
Eng asosiy eksport yo‘nalishlari sifatida oltin va qimmatbaho metallar
(eksportning 46%), neft-xomashyo (12%), paxta (10%), shuningdek qayta
ishlangan oziq-ovqat mahsulotlari va to‘qimachilik sanaladi.
Yuqorida keltirilgan IT sohasidagi statistikada olingan natijalar eksport
sektorida ham o‘z aksini topmoqda. IT-eksport hajmi jadal o‘sib borayotgani va
umumiy eksport tarkibida raqamli xizmatlar ulushi oshayotgani eksport imtiyozlari
mahsuldorligini ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, Erkin iqtisodiy zonalarga taalluqli
maxsus imtiyozlar eksport-import faoliyatini jadallashtirdi; FEZda ishlab
chiqarilgan aksar mahsulotlar soliqlardan ozod qilinganligi ularning eksportga
moslashuvchanligini oshirdi. 7
7
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi — www.stat.uz
17. Jahon banki rasmiy sayti — www.worldbank.org
24

5. Jahon tajribasi. Dunyo bo‘ylab eksportni rag‘batlantirish maqsadida turli
soliq mexanizmlari qo‘llaniladi. Masalan, ko‘pgina mamlakatlarda eksport qo‘mita
qilingan tovarlar QQS yoki umumiy savdo aylanmasidan butunlay ozod qilinadi
(shuning uchun eksportchilarga QQS bo‘yicha oqliklar yoki qaytimlar beriladi).
Yevropa Ittifoqi davlatlarida mahsulot va xizmatlarning qo‘shilgan qiymat solig‘i
eksportda 0% ga teng va ular maqsadli eksport subvensioni sifatida qaraladi.
Osiyo va Yaqin Sharq mamlakatlarida eksport ishlab chiqaruvchilarga bojxona
bojlari imtiyozlari, subsidiyalar yoki foizsiz kreditlar berish kabi qo‘shimcha chora-
tadbirlar ham amalda. Biroq jahondagi savdo tashkilotlari (jumladan, WTO)
talablariga koʻra ko‘plab mamlakatlar bevosita eksportga yo‘naltirilgan soliq
imtiyozlarini kamaytirib bormoqda. O‘zbekiston ham 2020–2024 yillarda WTO ga
a’zo boʻlish majburiyatlari doirasida eksportchilarga berilayotgan imtiyozlarni
bosqichma-bosqich cheklamoqda.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda eksportga yo‘naltirilgan soliq imtiyozlari
boshida eksport qiluvchilarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri rag‘batlantirishga qaratilgan boʻlsa,
keyinchalik qayta tiklanish tufayli ular biroz kamaytirildi. Oldingi davrda yuqori
bo‘lgan paxta, oltin va neft eksportiga yuqori imtiyozlar berilgan bo‘lsa, 2024–
2025 yillarda eksportga boshqa qo‘llab-quvvatlash mexanizmlariga (subsidiyalar,
bojxona yengilliklari) oʻtilmoqda. Jahon amaliyotiga mos ravishda, O‘zbekiston
ham QQS va bojxona bojlari yordamida eksportni qo‘llab-quvvatlamoqda. Biroq
mana hozirgi vaqtda ko‘plab davlatlar kabi O‘zbekiston ham mustaqil ravishda
eksportni rag‘batlantirishdan ko‘ra ichki bozorni kengaytirish va tadbirkorlik
muhitini yaxshilashga urg‘u bermoqda. O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
ekspansiv soliq imtiyozlari boshida eksportni tez jadal kengaytirsa-da, ularni
barqaror iqtisodiy o‘sishga olib kelishi uchun olib borilayotgan reformalar va
infratuzilma takomillashtirish bilan uyg‘unlashtirish zarur.
Ijtimoiy-maqsadli soliq imtiyozlari:
25

1. Huquqiy asoslari. Ijtimoiy-maqsadli soliq imtiyozlari deb odatda kichik va
xususiy sektor vakillarini, xodimlarni ijtimoiy himoya statusiga ega guruhlarni va
aholi ijtimoiy farovonligini oshirishga mo‘ljallangan imtiyozlar tushuniladi.
O‘zbekistonda bu yo‘nalishda kichik biznes uchun yagona (oddiylashtirilgan) soliq
rejimi joriy etilgan (2019 yildan), hamda xodimlarni ijtimoiy sug‘urta badallari
(ijtimoiy soliq) bo‘yicha yengilliklar berilgan. Soliq kodeksi prezident farmonlari
bilan ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan guruhlar uchun soliq tariflarini
pasaytirishni ko‘zda tutadi; ammo ijtimoiy-miqdorli imtiyozlar ham qonunlar va
qarorlar orqali o‘rnatiladi. Bojxona kodeksi emas, balki umumiy mehnat va
ijtimoiy himoya qonunchiligi ham bu imtiyozlarni qo‘llashda huquqiy asos boʻlib
xizmat qiladi. Umuman aytganda, kichik va yosh tadbirkorlik sub’ektlari uchun
belgilangan yagona soliq to‘lovlari va ayrim hollarda ijtimoiy soliqni kamaytirish
kabi ijtimoiy maqsadli imtiyozlarni O‘zbekiston Prezidenti va hukumat qarorlari
asosida muddatli va toifalarga bog‘lab belgilaydi.
2. 2017–2024 yillarda O‘zbekistonda qo‘llanilishi . 2017–2024 yillar
mobaynida ijtimoiy maqsadlar yo‘lida qator soliq yengilliklari joriy etildi. Xususan,
2019 yildan boshlab kichik tadbirkorlik sub’ektlari uchun yagona soliq to‘lovi joriy
qilindi va bu kichik biznes va xususiy tadbirkorlarga soliq yukini sezilarli darajada
kamaytirish imkonini berdi. 2020 yilda ijtimoiy soliq stavkasi 12% dan 1% ga
tushirilib, bu kichik biznes sub’ektlari uchun xodimlarni ishga olishni
rag‘batlantirish chorasiga aylantirildi. Natijada, savdo va xizmat ko‘rsatish
sohasidagi korxonalarga ushbu past darajadagi ijtimoiy soliq imtiyozi (1%)
qo‘llandi va ikki yil ichida bunday korxonalar soni 1,5 barobar oshdi, ular
tomonidan ish haqlari oshishi asoratida byudjetga qo‘shimcha 2,1 trln so‘m
tushdi.
2021–2024 yillarda ijtimoiy soliq bilan bog‘liq qo‘shimcha imtiyozlar ham
kiritildi. Masalan, ijtimoiy himoya doirasidagi guruhlar uchun, xususan nogironligi
bo‘lgan shaxslar uchun qo‘shimcha rag‘batlar joriy etildi. Shu maqsadda 2025 yil 1
26

yanvardan boshlab nogironligi bor xodimlarni ishga olgan korxonalarga ijtimoiy
soliq stavkasi 1% qilib belgilanadi. Shuningdek, imtiyoz mavzusi xodimlarning
ijtimoiy taraflama holatiga qarab kengaytirildi (masalan, nogironlar, kam
ta’minlanganlar mehnatiga rag‘bat sifatida).
3. Tarmoqlarga ta’siri. Ijtimoiy-maqsadli soliq imtiyozlari asosan kichik va
o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirildi. Natijada quyidagi sohalar sezilarli
foyda ko‘rdi:
Kichik va o‘rta biznes (Xizmatlar, Savdo) : Yagona soliq rejimi va ijtimoiy
soliqning 1% ga tushirilishi xizmat ko‘rsatish, chakana savdo, kichik ishlab
chiqarish sub’ektlariga soliq to‘lovlarini sezilarli darajada yengillashtirdi. Bu esa
ularning faoliyatini qonuniylashtirishga va rasmiy bozorga chiqishga turtki berdi.
Shuningdek, savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari uchun joriy qilingan 1%
ijtimoiy soliq imtiyozi natijasida, mahsus imtiyoz boshlanganidan so‘ng ikki yil
ichida mazkur sektor korxonalari ishchilar soni 220 mingga ko‘paygani va ularning
oylik ish haqi 3,2 barobar oshgani ma’lum qilindi.
Ijtimoiy himoya guruhlari (Nogiron xodimlar) : Nogironligi bor shaxslarga
ish bilan ta’minlagan korxonalar uchun ijtimoiy soliqdan imtiyozlar qo‘llanildi.
2024 yil dekabrida ma’lum qilinishicha, nogironligi bo‘lgan xodimlar ishga qabul
qilinganida ijtimoiy soliq stavkasi 1% ga tushiriladi. Bu orqali bu guruhdagi
fuqarolarni band qilish rag‘batlantirildi.
Yosh ishchilarga imtiyozlar : Masalan, 2022 yili 30 yoshgacha bo‘lgan
xodimlarni ishga olgan savdo va xizmat ko‘rsatish korxonalariga ijtimoiy soliq 1%
qilib belgilandi. Buning natijasida yosh ishchilarga ish berish ulushi oshdi.
Umumiy soliq muhiti : Ijtimoiy imtiyozlar tufayli xususiy sektor xodimlarini
rasmiylashtirish sur’ati ortdi. Yagona soliq tizimi va past ijtimoiy soliq stavkalari
kichik biznes uchun soliq yukini kamaytirdi, shu bilan norasmiy sektorning ulushi
pasayishiga hissa qo‘shdi. 2017–2023 yillarda byudjetga to‘lanadigan ijtimoiy
soliq bo‘yicha normativ daromadlar oshgani qayd etildi.
27

4. Statistik tahlillar. So‘nggi yillarda ijtimoiy maqsadli soliq imtiyozlari qanday
natija bergani borasida ba’zi raqamlar e’tiborni tortadi. Masalan, xizmat va savdo
korxonalariga joriy qilingan 1% ijtimoiy soliq imtiyozi tufayli, ikki yil ichida mazkur
sektor korxonalari soni 1,5 barobar oshdi va qo‘shimcha 220 ming ishchi
rasmiylashtirilib, ularning oylik daromadi 3,2 baravar ko‘paydi. Bu ish haqi o‘sishi
bilan bog‘liq ravishda davlat byudjetiga qo‘shimcha 2,1 trln so‘m soliq tushgan.
Shuningdek, davlat statistika ma’lumotlariga ko‘ra, kichik biznes sub’yektlarining
yalpi korxona daromadi tarkibida yagona soliq va ijtimoiy soliq ulushi kamayib,
avtomatik tizim orqali hisobotlar yagona shaklga o‘tkazilgani soliq tushumlarini
barqarorlashtirdi.
5. Jahon tajribasi. Jahon tajribasida ijtimoiy maqsadli soliq imtiyozlari ko‘proq
ijtimoiy himoya siyosatiga kiradi. Ko‘plab mamlakatlar nogiron, nogiron oraliq,
armiya faxriylari kabi kategoriyalarni ishga olgan shirkatlarga ijtimoiy soliq
yengilliklari yoki to‘liq ozodlik beradi (masalan, Turkiya, Avstriya kabi Yevropa
davlatlari). AQShda esa Work Opportunity Tax Credit (WOTC) kabi dasturlar
mavjud bo‘lib, muayyan ijtimoiy guruhlardan xodim yollagan ish beruvchilarga
soliqlarning bir qismini qaytarish mexanizmi ishlaydi. Xususan, bir qancha
rivojlangan mamlakatlarda yoshlarni band qilish va nogironlar ishini
rag‘batlantirish uchun ijtimoiy to‘lovlar kamaytiriladi. O‘zbekiston tajribasidagi
ijtimoiy soliqni pasaytirish choralarining aksariyati bu jarayonlarga o‘xshash bo‘lib,
xalqaro tajriba bilan uyg‘un keladi.
28

2.2. Soliq bazasi va soliq stavkalari
Soliq tizimining samaradorligi ko‘p jihatdan soliq bazasining to‘g‘ri
aniqlanishi va soliq stavkalarining iqtisodiy jihatdan asoslangan holda
belgilanishiga bog‘liqdir. Ayniqsa, jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan
soliqda ushbu elementlar muhim ahamiyat kasb etadi, chunki ular soliq yukining
miqdorini bevosita belgilab beradi va soliq adolati tamoyilining amalga oshishiga
xizmat qiladi.
Soliq bazasi tushunchasi va uning iqtisodiy mazmuni
Soliq bazasi — bu soliq solish obyekti qiymatining yoki miqdorining pul
ifodasidagi ko‘rsatkichi bo‘lib, aynan shu baza asosida soliq summasi hisoblab
chiqiladi. Boshqacha aytganda, soliq bazasi soliq solish obyekti iqtisodiy qiymatini
aks ettiruvchi ko‘rsatkichdir.
Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqda soliq bazasi sifatida
jismoniy shaxsga tegishli bo‘lgan ko‘chmas mulkning kadastr qiymati qabul
qilinadi. Kadastr qiymati davlat tomonidan belgilangan tartibda aniqlanadi va
ko‘chmas mulkning joylashuvi, maydoni, foydalanish turi, infratuzilmaga yaqinligi
hamda boshqa omillarni hisobga olgan holda shakllantiriladi.
Soliq bazasini aynan kadastr qiymati asosida belgilashning asosiy maqsadi —
soliq solish jarayonini shaffof, barqaror va adolatli qilishdir. Chunki bozor qiymati
o‘zgaruvchan bo‘lsa, kadastr qiymati nisbatan barqaror hisoblanadi va soliq
tushumlarini prognozlash imkonini beradi.
Soliq bazasining shakllanish mexanizmi
Soliq bazasi quyidagi asosiy bosqichlar orqali shakllanadi:
 ko‘chmas mulk obyektini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish;
 mulkning texnik va iqtisodiy tavsiflarini aniqlash;
 hududiy va bozor omillarini inobatga olgan holda kadastr bahosini belgilash;
 kadastr ma’lumotlarini soliq organlari bazasiga integratsiya qilish. 8
8
Qodirov B. Mahalliy soliqlar va yig‘imlar . — T.: Iqtisodiyot, 2021
29

Agar ko‘chmas mulk bir nechta shaxsga tegishli bo‘lsa, soliq bazasi har bir
mulkdorning ulushiga mutanosib ravishda taqsimlanadi. Bu holat soliq adolatini
ta’minlashga xizmat qiladi.
Soliq bazasining iqtisodiy ahamiyati
Soliq bazasi mol-mulk solig‘ining fiskal va tartibga soluvchi funksiyalarini
amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Keng soliq bazasi:
 byudjet tushumlarining barqarorligini oshiradi;
 soliq stavkalarini pastroq darajada belgilash imkonini beradi;
 soliq yukining teng taqsimlanishini ta’minlaydi.
Aksincha, tor soliq bazasi yuqori stavkalar joriy etilishiga olib kelib, soliq
yukining oshishiga va soliq intizomining pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Soliq stavkalari tushunchasi va ularning mazmuni
Soliq stavkasi — bu soliq bazasiga nisbatan qo‘llaniladigan foiz yoki qat’iy
miqdordagi soliq normasi bo‘lib, u soliq summasining bevosita miqdorini
belgilaydi. Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqda soliq stavkalari
davlat tomonidan belgilangan bo‘lib, mulkning qiymati va joylashuviga qarab
differensiallashgan holda qo‘llaniladi.
Soliq stavkalari iqtisodiy siyosatning muhim instrumenti hisoblanadi. Ular
orqali davlat:
 soliq yukini tartibga soladi;
 mulkdan foydalanish samaradorligini rag‘batlantiradi;
 ijtimoiy tenglikni ta’minlaydi.
Soliq stavkalarining turlari
Mol-mulk solig‘ida soliq stavkalari quyidagi turlarga bo‘linadi:
 Proporsional stavkalar – soliq bazasidan qat’i nazar bir xil foizda
belgilanadi;
 Differensial stavkalar – mulkning qiymati, joylashuvi yoki foydalanish
maqsadiga qarab farqlanadi;
 Progressiv stavkalar – mulk qiymati oshgan sari soliq stavkasi ham oshib
boradi.
30

Amaliyotda jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqda asosan
differensial va qisman progressiv stavkalardan foydalaniladi.
Soliq stavkalarining iqtisodiy va ijtimoiy ta’siri
Soliq stavkalarining to‘g‘ri belgilanishi iqtisodiyotga quyidagi ijobiy
ta’sirlarni ko‘rsatadi:
 ko‘chmas mulkdan samarali foydalanish rag‘batlantiriladi;
 spekulyativ mulk yig‘ilishi cheklanadi;
 ijtimoiy tenglik mustahkamlanadi;
 byudjet tushumlari oshadi.
Shu bilan birga, haddan tashqari yuqori soliq stavkalari soliq to‘lovchilarning
noroziligiga, soliqdan bo‘yin tovlashga va ko‘chmas mulk bozorining
sekinlashuviga olib kelishi mumkin.
Soliq bazasi va soliq stavkalari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik
Soliq bazasi va soliq stavkalari o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning
muvozanatli uyg‘unligi soliq tizimining samaradorligini belgilaydi. Keng soliq
bazasi past stavkalar bilan uyg‘unlashganda:
 soliq yukining adolatli taqsimlanishi;
 soliq intizomining oshishi;
 iqtisodiy faollikning kuchayishi ta’minlanadi.
Bu yondashuv xalqaro soliq amaliyotida “keng baza — past stavka” tamoyili
sifatida e’tirof etiladi.
O‘zbekistonda soliq bazasi va stavkalarini takomillashtirish yo‘nalishlari
 kadastr bahosini bozor qiymatiga yaqinlashtirish;
 soliq stavkalarini ijtimoiy holatni hisobga olgan holda differensiallash;
Mazkur chora-tadbirlar mol-mulk solig‘ining fiskal samaradorligini oshirish
bilan birga, soliq adolati va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
31

III BOB. J ISMON IY SHAX SLAR MOL-MULKIGA
SOLIN ADIGAN SOLIQN IN G O‘ZIGA X OS
X USUSIY ATLARI VA TAKOMILLASHTIRISH
Y O‘LLARI
3.1. Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqning o‘ziga xos
xususiyatlari
Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq davlat soliq tizimining
muhim elementlaridan biri bo‘lib, u jismoniy shaxslarning egaligidagi ko‘chmas
mulkdan olinadigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq hisoblanadi. Mazkur soliq mulkchilik
munosabatlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, uning asosiy maqsadi mahalliy
byudjetlarni barqaror daromad manbai bilan ta’minlash, mulkdan oqilona
foydalanishni rag‘batlantirish hamda soliq adolatini ta’minlashdan iborat.
Mol-mulk solig‘ining o‘ziga xosligi shundaki, u shaxsning daromadiga emas,
balki uning egalik qilayotgan boyligiga asoslanadi. Bu esa soliqqa tortish
jarayonida iqtisodiy tenglik va ijtimoiy adolat tamoyillarini amalga oshirish
imkonini beradi. Chunki yuqori qiymatga ega ko‘chmas mulkka egalik qiluvchi
shaxslar byudjet oldidagi majburiyatlarni ko‘proq bajaradi.
Mol-mulk solig‘ining asosiy o‘ziga xos xususiyatlari
Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq quyidagi o‘ziga xos
xususiyatlarga ega:
 To‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq turi hisoblanadi , ya’ni soliq yukini bevosita mulk
egasi o‘zi ko‘taradi;
 Mahalliy soliq hisoblanadi , tushumlar to‘liq hududiy byudjetlarga
yo‘naltiriladi;
 Barqaror fiskal manba bo‘lib, iqtisodiy sikllarga nisbatan kamroq bog‘liq;
 Ko‘chmas mulk asosida undiriladi , bu esa soliqlarning yashirilishini
kamaytiradi;
32

 Ijtimoiy yo‘naltirilgan soliq turi , chunki imtiyozlar tizimi mavjud;
 Hududiy rivojlanishni rag‘batlantiradi , infratuzilmani moliyalashtirishga
xizmat qiladi.
3.1-jadval
Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqning asosiy xususiyatlari
Xususiyat Tavsifi
Soliq turi To‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq
Soliq darajasi Mahalliy soliq
Soliq obyekti Jismoniy shaxsga tegishli ko‘chmas mulk
Soliq bazasi Kadastr qiymati
Fiskal barqarorlik Yuqori
Ijtimoiy yo‘nalish Soliq imtiyozlari mavjud
Mol-mulk solig‘ining fiskal xususiyatlari
Mol-mulk solig‘i mahalliy byudjetlarning muhim daromad manbalaridan biri
hisoblanadi. Ushbu soliq turining fiskal ahamiyati shundaki, u:
 hududiy byudjetlarning moliyaviy mustaqilligini oshiradi;
 barqaror tushumlarni ta’minlaydi;
 davlat transfertlariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi.
Ko‘chmas mulk obyektlari sonining ortib borishi va urbanizatsiya jarayonlari
mol-mulk solig‘ining fiskal salohiyatini yanada oshirmoqda.
Mol-mulk solig‘ining iqtisodiy xususiyatlari
Mol-mulk solig‘i iqtisodiyotda tartibga soluvchi funksiyani ham bajaradi.
Xususan:
 foydalanilmayotgan yoki samarasiz mulklarni iqtisodiy muomalaga kiritadi;
 spekulyativ ko‘chmas mulk yig‘ilishini cheklaydi;
 yer va bino resurslaridan oqilona foydalanishni rag‘batlantiradi.
33

Bu soliq turi investitsiya qarorlariga ham bilvosita ta’sir ko‘rsatadi, chunki
ko‘chmas mulkni saqlash xarajatlarini oshiradi va mulkdan daromad olishni talab
qiladi.
3.2-jadval
Mol-mulk solig‘ining iqtisodiy ta’sir yo‘nalishlari
Yo‘nalish Ta’sir mazmuni
Resurslardan foydalanish Samarasiz obyektlar muomalaga kiritiladi
Investitsiya muhiti Passiv mulk kamayadi
Ko‘chmas mulk bozori Spekulyatsiya cheklanadi
Urbanizatsiya Hududlar rejalashtiriladi
Mol-mulk solig‘ining ijtimoiy xususiyatlari
Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq ijtimoiy adolat tamoyiliga
asoslanadi. Ushbu soliqda:
 pensionerlar;
 nogironligi bo‘lgan shaxslar;
 ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar
uchun soliq imtiyozlari va yengilliklar nazarda tutiladi. Bu holat aholining
zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, yuqori qiymatga ega bo‘lgan hashamatli ko‘chmas mulklarga
nisbatan yuqoriroq soliq stavkalari qo‘llanilishi soliq yukining adolatli
taqsimlanishini ta’minlaydi.
Mol-mulk solig‘ining ma’muriy xususiyatlari
Mazkur soliqning yana bir o‘ziga xos jihati — uning ma’muriy jihatdan
nisbatan qulayligidir. Chunki:
 ko‘chmas mulk davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladi;
 soliq bazasi kadastr qiymati asosida aniqlanadi; 9
9
Jo‘rayev T., Abdurahmonov A. Davlat moliyasi . — T.: Moliya, 2020.
34

 soliq hisob-kitoblari avtomatlashtirilgan tizimlar orqali amalga oshiriladi.
Raqamlashtirish jarayonlari soliq ma’muriyatchiligini soddalashtirib, soliq
yig‘iluvchanligini oshirishga xizmat qilmoqda.
3.3-jadval
Mol-mulk solig‘ining boshqa soliqlardan farqli jihatlari
Mezoni Mol-mulk solig‘i Daromad solig‘i
Soliq obyekti Ko‘chmas mulk Daromad
Barqarorlik Yuqori Nisbatan past
Yashirish imkoniyati Juda past Yuqori
Hududiy ahamiyat Yuqori Past
Xalqaro tajriba nuqtayi nazaridan o‘ziga xoslik
Xalqaro amaliyotda ham jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq:
 mahalliy soliqlar tarkibiga kiradi;
 bozor qiymatiga yaqin baho asosida undiriladi;
 hududiy rivojlanishning asosiy moliyaviy manbasi hisoblanadi.
AQSh, Germaniya, Fransiya, Yaponiya kabi davlatlarda mol-mulk solig‘i
soliq tizimining eng barqaror elementi sifatida e’tirof etiladi.
3.2. Mol-mulk solig‘ini takomillashtirish yo‘nalishlari
Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida mol-mulk solig‘i davlat soliq
tizimining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, mahalliy byudjetlar barqarorligini
ta’minlash, hududiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash va soliq adolatini qaror
toptirishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq iqtisodiyotning rivojlanishi, urbanizatsiya
jarayonlarining jadallashuvi, ko‘chmas mulk bozorining kengayishi hamda raqamli
Rasulov A. Soliq siyosati va uning iqtisodiy ta’siri . — T.: Fan, 2019
35

texnologiyalarning joriy etilishi mol-mulk solig‘ini doimiy ravishda
takomillashtirib borishni taqozo etadi.
Mol-mulk solig‘ini takomillashtirish yo‘nalishlari, avvalo, soliq bazasining
aniqligi, soliq stavkalarining adolatliligi, soliq imtiyozlarining manzilliligi va soliq
ma’muriyatchiligining samaradorligi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ko‘chmas mulkni to‘liq hisobga olish va inventarizatsiya qilish
Mol-mulk solig‘ini takomillashtirishning eng muhim yo‘nalishlaridan biri —
ko‘chmas mulk obyektlarini to‘liq hisobga olishdir. Amaliyotda ayrim ko‘chmas
mulklar davlat ro‘yxatidan o‘tmagan, noqonuniy qurilgan yoki kadastr hujjatlari
to‘liq rasmiylashtirilmagan bo‘lishi mumkin. Bu holat soliq bazasining torayishiga
va byudjet tushumlarining kamayishiga olib keladi.
Shu sababli:
 barcha ko‘chmas mulk obyektlarini to‘liq inventarizatsiya qilish;
 noqonuniy qurilmalarni huquqiy maydonga olib chiqish;
 yagona kadastr bazasini shakllantirish
mol-mulk solig‘ining samaradorligini oshirishning muhim shartlari
hisoblanadi. 10
Kadastr qiymatini aniqlash tizimini takomillashtirish
Soliq bazasi sifatida qo‘llaniladigan kadastr qiymatining aniqligi soliq adolati
va soliq yukining to‘g‘ri taqsimlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Amaliyotda
ayrim hududlarda kadastr qiymati bozor narxlaridan sezilarli darajada farq qilishi
mumkin, bu esa soliq to‘lovchilar o‘rtasida norozilikka sabab bo‘ladi.
Shu bois:
 kadastr bahosini bozor narxlariga maksimal darajada yaqinlashtirish;
 baholash metodologiyasini xalqaro standartlarga moslashtirish;
 kadastr qiymatini muntazam qayta ko‘rib chiqish
10
Vahobov A. Davlat byudjeti va soliq tizimi . — T.: Moliya, 2019.
36

mol-mulk solig‘ini takomillashtirishning ustuvor yo‘nalishlaridan
hisoblanadi.
Soliq stavkalarini adolatli va differensial belgilash
Mol-mulk solig‘ining samaradorligi soliq stavkalarining to‘g‘ri belgilanishiga
bevosita bog‘liqdir. Haddan tashqari yuqori stavkalar soliq yukining ortishiga va
soliqdan bo‘yin tovlash holatlariga olib kelishi mumkin, juda past stavkalar esa
byudjet tushumlarini cheklaydi.
Takomillashtirish yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
 mulkning qiymati va joylashuviga qarab differensial stavkalarni qo‘llash;
 hashamatli va yuqori qiymatli ko‘chmas mulklar uchun yuqoriroq stavkalar
belgilash;
 ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar uchun quyi stavkalarni saqlab qolish.
Bu yondashuv soliq adolatini kuchaytiradi va soliq yukining muvozanatli
taqsimlanishini ta’minlaydi.
Soliq imtiyozlarini manzilli va samarali qo‘llash
Mol-mulk solig‘i bo‘yicha imtiyozlar ijtimoiy himoya vositasi sifatida muhim
ahamiyatga ega. Biroq amaliyotda imtiyozlarning haddan tashqari keng
qo‘llanilishi soliq bazasining qisqarishiga va byudjet yo‘qotishlariga olib kelishi
mumkin.
Shu sababli:
 imtiyozlarni faqat ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarga yo‘naltirish;
 imtiyozlarning samaradorligini muntazam baholab borish;
 vaqtinchalik va shartli imtiyozlar mexanizmini joriy etish
mol-mulk solig‘ini takomillashtirishning muhim yo‘nalishlaridan biridir.
Soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish
Raqamli texnologiyalarni joriy etish mol-mulk solig‘ini boshqarishda muhim
rol o‘ynaydi. Elektron kadastr tizimlari, avtomatlashtirilgan soliq hisob-kitoblari va
onlayn to‘lov platformalari soliq yig‘iluvchanligini oshirishga xizmat qiladi.
37

Takomillashtirish choralari:
 kadastr va soliq organlari axborot bazalarini integratsiya qilish;
 soliq bildirishnomalarini elektron shaklda yuborish;
 onlayn to‘lov va monitoring tizimlarini kengaytirish.
Natijada soliq ma’muriy xarajatlari kamayadi va shaffoflik oshadi.
Soliq nazoratini takomillashtirish va tahliliy yondashuvni kuchaytirish
Mol-mulk solig‘ining samarali undirilishini ta’minlashda soliq nazorati
muhim ahamiyatga ega. Shu bois:
 xavf-xatarlarni tahlil qilish asosida nazorat choralarini qo‘llash;
 soliqdan bo‘yin tovlash holatlarini aniqlash uchun tahliliy vositalardan
foydalanish;
 soliq to‘lovchilar bilan tushuntirish va profilaktik ishlarni kuchaytirish 11
zarur hisoblanadi.
11
Karimov I.A. Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida . — T.:
O‘zbekiston, 2019.
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi . — T.: O‘zbekiston, 2022
38

XULOSA
Mazkur kurs ishida jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqning
iqtisodiy mohiyati, soliqlar tizimidagi o‘rni, soliq solish obyekti va subyektlari,
soliq bazasi va stavkalari, ushbu soliqning o‘ziga xos xususiyatlari hamda uni
takomillashtirish yo‘nalishlari kompleks tarzda o‘rganildi va tahlil qilindi.
Tadqiqot jarayonida aniqlanganki, jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan
soliq davlat soliq tizimining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, asosan mahalliy
byudjetlarning barqaror daromad manbai sifatida xizmat qiladi. Ushbu soliq turi
daromadga emas, balki boylikka asoslanganligi bilan ajralib turadi va bu holat
soliq adolati tamoyilining amalda ro‘yobga chiqishiga imkon yaratadi. Ayniqsa,
ko‘chmas mulkdan olinadigan soliqlarning yashirilishi qiyin bo‘lgani sababli, mol-
mulk solig‘i fiskal jihatdan ishonchli soliq turi hisoblanadi.
Kurs ishida soliq solish obyekti va subyektlari masalasi batafsil yoritildi.
Jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqda soliq solish obyekti sifatida
jismoniy shaxslarning egaligidagi ko‘chmas mulk obyektlari tan olinishi, soliq
subyekti esa ushbu mulkka egalik qiluvchi jismoniy shaxslar ekanligi aniqlandi.
Ushbu elementlarning aniq belgilanishi soliq majburiyatlarining to‘g‘ri va adolatli
taqsimlanishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, soliq bazasi va soliq stavkalarining iqtisodiy mazmuni va
ularning mol-mulk solig‘idagi o‘rni tahlil qilindi. Soliq bazasining kadastr qiymati
asosida shakllantirilishi soliqni hisoblashda barqarorlikni ta’minlasa-da,
amaliyotda kadastr qiymatining bozor narxlariga mos kelmasligi bilan bog‘liq
muammolar mavjudligi aniqlandi. Soliq stavkalarini differensial va progressiv
asosda belgilash esa soliq yukining adolatli taqsimlanishiga xizmat qilishi bilan
birga, mol-mulkdan samarali foydalanishni rag‘batlantirishi ko‘rsatib berildi.
Kurs ishining muhim qismi jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan
soliqning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlandi. Tadqiqot natijalariga
ko‘ra, mazkur soliqning to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq ekanligi, mahalliy byudjetlarga
yo‘naltirilishi, barqaror fiskal manba bo‘lishi, ijtimoiy yo‘naltirilgan imtiyozlar
39

tizimiga egaligi hamda hududiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashi uning asosiy
afzalliklari sifatida baholandi. Shu bilan birga, ushbu soliq iqtisodiyotda tartibga
soluvchi funksiyani bajarib, foydalanilmayotgan yoki samarasiz ko‘chmas mulk
obyektlarini iqtisodiy muomalaga kiritishga undaydi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston Respublikasida mol-mulk solig‘ini
qo‘llash amaliyotida ijobiy o‘zgarishlar bilan bir qatorda, qator muammolar ham
mavjud. Jumladan, ko‘chmas mulk obyektlarini to‘liq hisobga olishdagi
kamchiliklar, kadastr bahosini aniqlashdagi nomutanosibliklar, ayrim soliq
imtiyozlarining manzilsizligi hamda soliq ma’muriyatchiligidagi muammolar mol-
mulk solig‘ining samaradorligini to‘liq namoyon etishga to‘sqinlik qilmoqda.
Mazkur kurs ishida ushbu muammolarni bartaraf etish bo‘yicha mol-mulk
solig‘ini takomillashtirish yo‘nalishlari ishlab chiqildi. Xususan, ko‘chmas mulkni
to‘liq inventarizatsiya qilish, kadastr qiymatini bozor narxlariga yaqinlashtirish,
soliq stavkalarini adolatli va differensial belgilash, soliq imtiyozlarini manzilli
qo‘llash hamda soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish mol-mulk solig‘ining
fiskal va iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat qilishi asoslab berildi.
Shuningdek, xalqaro ilg‘or tajribani milliy sharoitga moslashtirib joriy etish
zarurligi ta’kidlandi.
Umuman olganda, jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliqni yanada
takomillashtirish O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimining barqarorligini
mustahkamlash, mahalliy byudjetlar moliyaviy mustaqilligini oshirish hamda
ijtimoiy adolatni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu soliq turining
samarali ishlashi iqtisodiy rivojlanish, hududiy tenglik va aholi farovonligini
oshirishga xizmat qiladi. Mazkur kurs ishida bildirilgan xulosalar va takliflar
kelgusida mol-mulk solig‘ini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy-amaliy
tadqiqotlar uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.

40

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi.
2. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-
sonli “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” Farmoni.
4. Karimov I.A. Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida . — T.:
O‘zbekiston, 2019.
5. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi . — T.: O‘zbekiston, 2022.
6. To‘xtasinov A., Rahimov R. Soliqlar va soliqqa tortish . — T.: Iqtisodiyot,
2021.
7. Jo‘rayev T., Abdurahmonov A. Davlat moliyasi . — T.: Moliya, 2020.
8. Rasulov A. Soliq siyosati va uning iqtisodiy ta’siri . — T.: Fan, 2019.
9. Qodirov B. Mahalliy soliqlar va yig‘imlar . — T.: Iqtisodiyot, 2021.
10. Yo‘ldoshev M. Soliq ma’muriyatchiligi . — T.: Moliya, 2022.
11. Musayev S. Ko‘chmas mulk iqtisodiyoti . — T.: Fan va texnologiya, 2020.
12. Abdukarimov B. Bozor iqtisodiyoti nazariyasi . — T.: Iqtisodiyot, 2018.
13. Vahobov A. Davlat byudjeti va soliq tizimi . — T.: Moliya, 2019.
14. Norkobilov J. Hududiy iqtisodiyot va soliqlar . — T.: Fan, 2021.
15. Stiglitz J.E. Economics of the Public Sector . — New York: W.W. Norton,
2018.
INTERNET MANBALARI
16. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy sayti —
www.soliq.uz
17. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti — www.mf.uz
18. O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti portali — www.openbudget.uz
19. O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi —
www.lex.uz
41

20. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi — www.stat.uz
21. Jahon banki rasmiy sayti — www.worldbank.org
22. Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF) — www.imf.org
23. OECD rasmiy sayti — www.oecd.org
24. UNDP rasmiy sayti — www.undp.org
25. Asian Development Bank — www.adb.org
26. Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi — www.miit.uz
27. O‘zbekiston Respublikasi Kadastr agentligi — www.kadastr.uz
28. Trading Economics ma’lumotlar bazasi — www.tradingeconomics.com
29. Statista xalqaro ma’lumotlar portali — www.statista.com
30. ScienceDirect ilmiy platformasi — www.sciencedirect.com
42

Купить