Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni hisoblash va byudjetga o‘tkazish tartibi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	45.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diiyorbek

Дата регистрации 11 Март 2026

0 Продаж

Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni hisoblash va byudjetga o‘tkazish tartibi

Купить

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
_________________
UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI
_______________
fanidan
K U R S I S H I
Mavzu: Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni hisoblash va
byudjetga o‘tkazish tartibi
Bajardi: _______
Qabul qildi: _______
Toshkent – 202_
1

MUNDAJIRA
KIRISH…………………………………………………………………………....3
I BOB. Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining nazariy asoslari…………...…5
1.1. Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining iqtisodiy mohiyati va ahamiyati…….5
1.2. Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining obyekti va soliq to‘lovchilari……….7
1.3. Mol-mulk solig‘ining soliq tizimidagi o‘rni va funksiyalari…………………10
II BOB. Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni hisoblash
tartibi………………………………………………………………………..……14
2.1. Soliq bazasini aniqlash va baholash mexanizmi…………………………......14
2.2. Soliq stavkalari va imtiyozlar……………………….......................................16
2.3. Mol-mulk solig‘ini hisoblash usullari………………………………………..19
III BOB. Mol-mulk solig‘ini byudjetga o‘tkazish va undirish mexanizmi…...23
3.1. Mol-mulk solig‘ini to‘lash muddati va tartibi………………………………..23
3.2. Soliqni undirishda yuzaga kelayotgan muammolar………………………….25
3.3. Mol-mulk solig‘ini undirish tizimini takomillashtirish yo‘llari……………...27
XULOSA…………………………………………………………………………31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..34
2

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida
davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashda soliqlarning ahamiyati
juda katta hisoblanadi. Soliq tizimi orqali davlat byudjeti daromadlari
shakllantiriladi, hududlarning rivojlanishi moliyalashtiriladi hamda ijtimoiy
sohalarni qo‘llab-quvvatlash imkoniyati yaratiladi. Shu jihatdan, jismoniy
shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliq davlat va mahalliy byudjetlar
daromadlarining muhim manbalaridan biri sanaladi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq aholi egalik qilayotgan
ko‘chmas mulk obyektlaridan olinib, ushbu mulklardan samarali va oqilona
foydalanishni rag‘batlantiradi. Mazkur soliq turi, bir tomondan, byudjet
daromadlarini barqarorlashtirsa, ikkinchi tomondan, ijtimoiy adolat tamoyillarini
ta’minlashga xizmat qiladi. Chunki soliq yukining mol-mulk qiymatiga bog‘liq
holda belgilanishi aholining turli qatlamlari o‘rtasida soliq yukini mutanosib
taqsimlash imkonini beradi.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda soliq tizimini isloh qilish, soliq
ma’muriyatchiligini soddalashtirish va shaffofligini oshirish bo‘yicha keng
ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu jarayonda jismoniy
shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni hisoblash, soliq bazasini aniqlash,
soliq stavkalarini belgilash hamda uni byudjetga o‘z vaqtida va to‘liq o‘tkazish
mexanizmlarini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa,
ko‘chmas mulkni baholashda bozor mexanizmlarini joriy etish, soliq
imtiyozlarining maqsadliligini ta’minlash va soliq intizomini kuchaytirish dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqning iqtisodiy
mohiyatini o‘rganish, uni hisoblash va byudjetga o‘tkazish tartibini batafsil tahlil
qilish hamda amaliyotda uchrayotgan muammolarni aniqlab, ularni bartaraf etish
bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iboratdir.
Tadqiqotning obyekti: O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan sanoat korxonalari
va ularning moliyaviy-xo‘jalik ko‘rsatkichlari tanlanadi Tadqiqotning predmeti:
3

Foyda solig‘i imtiyozlarining ishlab chiqarish jarayonlariga bevosita va bilvosita
ta’sirini ifodalovchi iqtisodiy mexanizmlar, omillar va ular o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikdir.
Tadqiqot metodologiyasi: Iqtisodiy-statistik tahlil, normativ-huquqiy tahlil,
komparativ (solishtirma) tahlil, mantiqiy yondashuv va umumlashtirish usullari.
Kurs ishining tuzilish: Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish, uch bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat va kirish qismida
mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalari, ilmiy yangiligi, obyekti va predmeti
hamda tadqiqot metodlari yoritiladi.
4

I BOB. JISMONIY SHAXSLAR MOL-MULK SOLIG‘INING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining iqtisodiy mohiyati va ahamiyati
Bozor iqtisodiyoti sharoitida soliqlar davlatning iqtisodiy siyosatini amalga
oshirishda muhim moliyaviy vosita hisoblanadi. Soliqlar orqali davlat byudjeti
daromadlari shakllantiriladi, ijtimoiy sohalar moliyalashtiriladi hamda iqtisodiy
jarayonlarga tartibga soluvchi ta’sir ko‘rsatiladi. Shu jihatdan, jismoniy
shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliq soliq tizimining muhim tarkibiy qismi
bo‘lib, uning iqtisodiy mohiyati mulk egaligi asosida davlat foydasiga majburiy
to‘lov undirilishida namoyon bo‘ladi.
Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining iqtisodiy mohiyati shundan iboratki,
mazkur soliq aholi egalik qilayotgan ko‘chmas mulk obyektlari - turar joylar,
kvartiralar, yakka tartibdagi uy-joylar, dala hovlilar va boshqa ko‘chmas mulklar
qiymatiga yoki belgilangan bazaga nisbatan undiriladi. Bu esa mulk egalarining
moliyaviy imkoniyatlarini hisobga olgan holda soliq yukini taqsimlash imkonini
beradi. Natijada soliq adolatliligi va barqarorligi ta’minlanadi.
Iqtisodiy nuqtai nazardan, mol-mulk solig‘i real aktivlarga asoslangan soliq
turi hisoblanadi. Daromad yoki foydadan olinadigan soliqlardan farqli ravishda,
mol-mulk solig‘i doimiy va barqaror soliq bazasiga ega bo‘lib, iqtisodiy
kon’yunktura o‘zgarishlariga nisbatan kamroq ta’sirchan hisoblanadi. Aynan shu
xususiyati uni mahalliy byudjetlar uchun ishonchli daromad manbaiga aylantiradi 1
.
Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining muhim iqtisodiy jihatlaridan biri -
uning ijtimoiy adolatni ta’minlashdagi o‘rnidir. Mulk qiymati qanchalik yuqori
bo‘lsa, soliq summasi ham shunga mutanosib ravishda oshib boradi. Bu esa
aholining turli daromad guruhlari o‘rtasida soliq yukining nisbatan teng
taqsimlanishiga xizmat qiladi. Shu orqali davlat jamiyatda ijtimoiy tenglikni
ta’minlashga harakat qiladi.
Mazkur soliq turi davlatning fiskal funksiyasini amalga oshirishda alohida
ahamiyat kasb etadi. Fiskal funksiya soliqlar orqali davlat byudjetini daromadlar
1
Qodirov A., Jo‘rayev B. Soliqlar va soliqqa tortish.
– Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2021.
5

bilan ta’minlashni anglatadi. Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan
soliq, ayniqsa, mahalliy byudjetlar daromadlarida salmoqli ulushni tashkil etib,
hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini moliyaviy qo‘llab-quvvatlashga
xizmat qiladi.
Shuningdek, mol-mulk solig‘i soliqlarning tartibga soluvchi funksiyasini ham
bajaradi. Ushbu soliq orqali davlat ko‘chmas mulkdan foydalanish samaradorligini
oshirishga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, foydalanilmayotgan yoki samarasiz
ishlatilayotgan ko‘chmas mulk obyektlari uchun soliq to‘lash majburiyati mulk
egalarini ushbu mulkdan oqilona foydalanishga undaydi. Natijada iqtisodiy
resurslardan samarali foydalanish ta’minlanadi.
Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining iqtisodiy mohiyati uning majburiylik
xususiyatida ham namoyon bo‘ladi. Soliq to‘lovchilar ushbu soliqni qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda va muddatlarda to‘lashga majburdirlar. Mazkur
majburiylik davlatning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi
va byudjet rejalashtirish jarayonida aniq prognozlar tuzish imkonini beradi.
O‘zbekiston Respublikasida jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘i Soliq kodeksi
asosida tartibga solinadi. Amaldagi qonunchilikka muvofiq, mazkur soliq turi
mahalliy soliqlar va yig‘imlar tarkibiga kiradi. Bu esa mol-mulk solig‘ining
hududiy rivojlanishdagi ahamiyatini yanada oshiradi. Mahalliy byudjetlarning
mustaqilligini ta’minlashda ushbu soliq muhim moliyaviy manba hisoblanadi 2
.
Mol-mulk solig‘ining ahamiyati shundan iboratki, u davlat va jamiyat
o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Aholi
tomonidan to‘lanadigan ushbu soliq evaziga davlat hududlarda infratuzilmani
rivojlantiradi, kommunal xizmatlar sifatini oshiradi, ijtimoiy obyektlarni
moliyalashtiradi. Natijada soliq to‘lovchilarning manfaatlari ham bilvosita himoya
qilinadi.
Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining iqtisodiy ahamiyati yana shunda
ko‘rinadiki, u byudjet daromadlarini diversifikatsiya qilishga yordam beradi.
Davlat byudjeti faqat daromad yoki foyda soliqlariga bog‘lanib qolmasdan,
2
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi.
6

barqaror mulk soliqlari orqali ham to‘ldiriladi. Bu esa iqtisodiy inqiroz sharoitida
ham byudjet barqarorligini saqlab qolish imkonini beradi.
Shuningdek, mol-mulk solig‘i investitsion jarayonlarga ham bilvosita ta’sir
ko‘rsatadi. Soliq stavkalari va imtiyozlar orqali davlat aholini uy-joy qurilishiga,
ko‘chmas mulkka investitsiya kiritishga rag‘batlantirishi mumkin. Ayniqsa,
ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar uchun beriladigan soliq imtiyozlari ijtimoiy
siyosatning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Xalqaro tajribada ham jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘i keng qo‘llaniladi
va ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda mahalliy byudjetlarning asosiy daromad
manbalaridan biri hisoblanadi. Bu holat mazkur soliq turining iqtisodiy jihatdan
samarali va barqaror ekanligini tasdiqlaydi. O‘zbekiston Respublikasida ham
ushbu soliqni takomillashtirish orqali hududiy moliyaviy mustaqillikni oshirish
imkoniyatlari mavjud.
Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘i o‘zining iqtisodiy mohiyati va
ahamiyatiga ko‘ra soliq tizimida muhim o‘rin egallaydi. Ushbu soliq turi davlat
byudjetining barqaror daromad manbai bo‘lishi bilan birga, ijtimoiy adolatni
ta’minlash, iqtisodiy resurslardan samarali foydalanish va hududlarning
rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, jismoniy
shaxslar mol-mulk solig‘ini hisoblash va undirish mexanizmlarini doimiy ravishda
takomillashtirib borish davlat moliya siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri
bo‘lib qolmoqda.
1.2. Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining obyekti va soliq to‘lovchilar.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliq soliq tizimida muhim
o‘rin tutuvchi mahalliy soliqlardan biri hisoblanadi. Ushbu soliqning to‘g‘ri va
adolatli undirilishi, avvalo, soliq obyektlari hamda soliq to‘lovchilar doirasining
aniq belgilanishiga bevosita bog‘liqdir. Soliq obyektlari va soliq to‘lovchilarni
to‘g‘ri aniqlash soliq tizimining shaffofligini oshirish, byudjet daromadlarini
barqaror shakllantirish hamda soliq nizolarining oldini olishda muhim ahamiyat
kasb etadi.
7

O‘zbekiston Respublikasining amaldagi Soliq kodeksiga muvofiq, jismoniy
shaxslarning mol-mulk solig‘i bo‘yicha soliq obyektlari sifatida jismoniy
shaxslarga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan ko‘chmas mulk obyektlari e’tirof
etiladi 3
. Ko‘chmas mulk obyektlari deganda, joyidan ko‘chirilishi mumkin
bo‘lmagan, yer bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan mulklar tushuniladi. Bular jumlasiga
turar joy binolari, kvartiralar, yakka tartibdagi uy-joylar, dala hovlilar, bog‘ uylari,
yordamchi binolar va boshqa shunga o‘xshash ko‘chmas mulk turlari kiradi.
Mol-mulk solig‘i obyektlarining asosiy xususiyati shundaki, ular real va
moddiy aktivlar hisoblanadi. Bunday obyektlar iqtisodiy barqarorlikka ega bo‘lib,
qisqa muddatli iqtisodiy o‘zgarishlardan kamroq ta’sirlanadi. Shu sababli,
ko‘chmas mulk obyektlariga soliq solish davlat va mahalliy byudjetlar uchun
ishonchli daromad manbai bo‘lib xizmat qiladi. Aynan shu jihati mol-mulk
solig‘ini boshqa soliqlardan ajratib turadi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i obyektlari tarkibiga faqat
foydalanilayotgan mulklar emas, balki vaqtincha foydalanilmayotgan yoki bo‘sh
turgan ko‘chmas mulklar ham kiradi. Bu holat soliqning tartibga soluvchi
funksiyasini namoyon etadi, ya’ni mulk egalarini o‘z mulklaridan samarali
foydalanishga undaydi. Aks holda, foydalanilmayotgan mulk ham soliq yukini
yuzaga keltiradi va iqtisodiy jihatdan noqulay holatni vujudga keltiradi.
Soliq obyektlarini aniqlashda ko‘chmas mulkning huquqiy maqomi muhim
ahamiyatga ega. Agar mulk jismoniy shaxs nomiga davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan
bo‘lsa, u soliq obyektiga aylanadi. Ko‘chmas mulk obyektining davlat ro‘yxatidan
o‘tkazilishi mulk huquqining qonuniyligini tasdiqlovchi asosiy omil hisoblanadi.
Shu orqali soliq organlari soliq obyektlarini aniqlashda ishonchli axborot bazasiga
ega bo‘ladi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i bo‘yicha soliq to‘lovchilar sifatida
O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari, chet el fuqarolari va fuqaroligi
bo‘lmagan shaxslar e’tirof etiladi. Bunda asosiy mezon - shaxsning fuqaroligi
emas, balki O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan ko‘chmas mulkka
3
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeks
8

egalik qilishidir. Agar jismoniy shaxs O‘zbekiston hududida ko‘chmas mulkka
egalik qilsa, u mazkur soliq bo‘yicha soliq to‘lovchi hisoblanadi¹.
Soliq to‘lovchilar doirasining kengligi mol-mulk solig‘ining fiskal
ahamiyatini oshiradi. Chunki ushbu soliq aholi qatlamlarining keng doirasini
qamrab oladi va byudjet daromadlarining keng manbalaridan biriga aylanadi. Shu
bilan birga, qonunchilikda ayrim toifadagi jismoniy shaxslar uchun soliq
imtiyozlari belgilangan bo‘lib, bu ijtimoiy adolat tamoyillarini ta’minlashga xizmat
qiladi.
Mol-mulk solig‘i bo‘yicha soliq to‘lovchi hisoblanish uchun jismoniy
shaxsning doimiy daromadga ega bo‘lishi shart emas. Soliq majburiyati bevosita
mulk egaligi faktiga asoslanadi. Bu holat mol-mulk solig‘ining iqtisodiy
mohiyatini yanada aniqroq namoyon etadi. Ya’ni, soliq shaxsning daromadiga
emas, balki uning egalik qilayotgan mulkiga bog‘liq holda undiriladi.
Bir nechta shaxslar mulk huquqi asosida bitta ko‘chmas mulkka egalik qilgan
hollarda, soliq majburiyati ulushga mutanosib ravishda taqsimlanadi. Bu esa soliq
yukining adolatli taqsimlanishini ta’minlaydi. Mazkur yondashuv soliq tizimida
tenglik va haqqoniylik tamoyillariga mos keladi.
Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining obyektlari va soliq to‘lovchilarini
aniqlash jarayonida davlat organlari o‘rtasida axborot almashinuvi muhim
ahamiyatga ega. Kadastr organlari, soliq organlari va adliya organlari o‘rtasidagi
ma’lumotlar almashinuvi soliq obyektlarini to‘liq va aniq aniqlash imkonini beradi.
Bu esa soliq bazasini yashirish holatlarining oldini olishga xizmat qiladi.
Ilmiy manbalarda ta’kidlanishicha, mol-mulk solig‘ining samaradorligi ko‘p
jihatdan soliq obyektlari va soliq to‘lovchilarning to‘liq qamrab olinishi bilan
bog‘liq². Agar soliq obyektlari yetarlicha aniqlanmasa yoki soliq to‘lovchilar to‘liq
hisobga olinmasa, soliqning fiskal va tartibga soluvchi funksiyalari to‘liq amalga
oshmaydi.
Xalqaro tajriba ham shuni ko‘rsatadiki, jismoniy shaxslarning mol-mulk
solig‘i bo‘yicha aniq belgilangan soliq obyektlari va soliq to‘lovchilar tizimi
9

mahalliy byudjetlarning mustaqilligini oshirishga xizmat qiladi 4
. O‘zbekiston
Respublikasida ham ushbu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan islohotlar mol-mulk
solig‘ining samaradorligini oshirishga qaratilgan.
Jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘ining obyekti va soliq to‘lovchilarini
aniq belgilash ushbu soliq turining iqtisodiy samaradorligini ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ko‘chmas mulk obyektlariga asoslangan soliq bazasi barqaror
bo‘lib, soliq to‘lovchilarning keng doirasini qamrab olishi byudjet daromadlarining
uzluksizligini ta’minlaydi. Shu sababli, mol-mulk solig‘i obyektlari va soliq
to‘lovchilar tizimini doimiy ravishda takomillashtirib borish davlat moliya
siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
1.3. Mol-mulk solig‘ining soliq tizimidagi o‘rni va funksiyalari
Bozor iqtisodiyoti sharoitida soliq tizimi davlatning moliyaviy barqarorligini
ta’minlovchi muhim mexanizm hisoblanadi. Soliq tizimi tarkibida mavjud bo‘lgan
har bir soliq turi o‘ziga xos iqtisodiy vazifani bajaradi va umumiy fiskal
siyosatning muhim bo‘g‘ini sifatida namoyon bo‘ladi. Jismoniy shaxslarning mol-
mulkidan olinadigan soliq ham soliq tizimida alohida o‘ringa ega bo‘lib, u asosan
mahalliy byudjetlarning daromad bazasini mustahkamlashga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimida mol-mulk solig‘i mahalliy soliqlar va
yig‘imlar tarkibiga kiradi 5
. Bu holat ushbu soliq turining hududiy moliya
tizimidagi ahamiyatini oshiradi. Mahalliy byudjetlar mustaqilligini ta’minlashda
mol-mulk solig‘i muhim daromad manbai hisoblanib, hududlarning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishini moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi. Aynan shu jihati
mol-mulk solig‘ini markazlashgan soliqlardan farqlovchi asosiy xususiyatlardan
biridir.
Mol-mulk solig‘ining soliq tizimidagi o‘rni, avvalo, uning barqaror soliq
bazasiga ega ekanligi bilan belgilanadi. Ko‘chmas mulk obyektlari iqtisodiy
4
Qodirov A., Jo‘rayev B. Soliqlar va soliqqa tortish. — Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2021.
5
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi.
10

jarayonlarga nisbatan kamroq ta’sirchan bo‘lib, iqtisodiy inqiroz sharoitida ham
soliq bazasi keskin qisqarmaydi. Shu sababli, mol-mulk solig‘i davlat va mahalliy
byudjetlar uchun uzoq muddatli va ishonchli daromad manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Soliq tizimida mol-mulk solig‘i fiskal vazifani bajarish bilan birga, iqtisodiy
va ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi muhim vosita sifatida ham namoyon
bo‘ladi. Ushbu soliq turi orqali davlat mulkdan foydalanish samaradorligiga ta’sir
ko‘rsatadi, aholining mol-mulkka bo‘lgan munosabatini shakllantiradi va iqtisodiy
resurslarning oqilona taqsimlanishiga erishadi.
Mol-mulk solig‘ining asosiy funksiyalaridan biri - fiskal funksiya hisoblanadi.
Fiskal funksiya soliqlar orqali davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishni
anglatadi. Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliq mahalliy
byudjetlar daromadlarining muhim qismini tashkil etib, ijtimoiy soha obyektlarini
moliyalashtirish, infratuzilmani rivojlantirish va hududiy dasturlarni amalga
oshirishda muhim moliyaviy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Mol-mulk solig‘ining fiskal ahamiyati shundaki, ushbu soliq aholining keng
qatlamlarini qamrab oladi va soliq tushumlarining muntazamligini ta’minlaydi.
Daromad yoki foydaga asoslangan soliqlardan farqli o‘laroq, mol-mulk solig‘i
shaxsning mulk egaligiga bog‘liq bo‘lib, iqtisodiy faoliyat darajasidan qat’i nazar
undiriladi. Bu esa byudjet tushumlarining barqarorligini oshiradi.
Mol-mulk solig‘ining soliq tizimidagi yana bir muhim funksiyasi - tartibga
soluvchi funksiya hisoblanadi. Ushbu funksiya orqali davlat iqtisodiy jarayonlarga
bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Xususan, ko‘chmas mulkdan foydalanish
samaradorligini oshirish, foydalanilmayotgan yoki bo‘sh turgan obyektlarni
iqtisodiy aylanishga jalb qilish mol-mulk solig‘ining tartibga soluvchi funksiyasi
orqali amalga oshiriladi.
Tartibga soluvchi funksiya mol-mulk solig‘i stavkalari va imtiyozlari orqali
namoyon bo‘ladi. Davlat soliq stavkalarini belgilash orqali mulk egalari faoliyatiga
ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, ayrim ijtimoiy toifalar uchun belgilangan soliq
imtiyozlari aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashga
11

xizmat qiladi. Shu bilan birga, yuqori qiymatga ega ko‘chmas mulklar uchun
nisbatan yuqori soliq stavkalarining qo‘llanilishi soliq adolatliligini ta’minlaydi.
Mol-mulk solig‘ining muhim funksiyalaridan yana biri - ijtimoiy funksiya
hisoblanadi. Ushbu funksiya orqali davlat jamiyatda ijtimoiy tenglik va adolat
tamoyillarini ta’minlashga intiladi. Mulk qiymatiga asoslangan soliq yukining
taqsimlanishi aholining daromad darajasi va moliyaviy imkoniyatlarini qisman
hisobga olish imkonini beradi. Natijada, aholining kam ta’minlangan qatlamlari
soliq imtiyozlari orqali himoyalanadi.
Ijtimoiy funksiya, ayniqsa, pensionerlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar va
boshqa ijtimoiy himoyaga muhtoj toifalar uchun belgilangan soliq yengilliklarida
yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu holat mol-mulk solig‘ining faqat fiskal vosita emas,
balki ijtimoiy siyosatni amalga oshirish mexanizmi ekanligini ko‘rsatadi.
Mol-mulk solig‘i soliq tizimida nazorat funksiyasini ham bajaradi. Ushbu
funksiya orqali davlat ko‘chmas mulk obyektlari hisobini yuritadi, mulk
huquqlarining rasmiylashtirilishini nazorat qiladi va iqtisodiyotning “soya”
sektorini qisqartirishga xizmat qiladi. Soliq organlari va kadastr organlari
o‘rtasidagi axborot almashinuvi ko‘chmas mulk bozorining shaffofligini oshiradi.
Nazorat funksiyasi mol-mulk solig‘i orqali iqtisodiy intizomni
mustahkamlashga yordam beradi. Mulk huquqining davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi
va soliq hisobiga olinishi natijasida iqtisodiy munosabatlar huquqiy maydonda
amalga oshiriladi. Bu esa soliq bazasining kengayishiga va byudjet tushumlarining
oshishiga olib keladi.
Ilmiy adabiyotlarda qayd etilishicha, mol-mulk solig‘ining soliq tizimidagi
o‘rni uning ko‘p funksiyaliligi bilan belgilanadi 6
. Ushbu soliq bir vaqtning o‘zida
fiskal, tartibga soluvchi, ijtimoiy va nazorat funksiyalarini bajarib, soliq tizimining
barqarorligini ta’minlaydi. Shu sababli, rivojlangan mamlakatlar tajribasida ham
mol-mulk solig‘i mahalliy byudjetlarning asosiy tayanch soliqlaridan biri
hisoblanadi.
6
Qodirov A., Jo‘rayev B. Soliqlar va soliqqa tortish
12

O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan soliq islohotlari doirasida
mol-mulk solig‘ining soliq tizimidagi o‘rnini yanada mustahkamlashga qaratilgan
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish,
soliq bazasini aniqlashda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish va soliq
imtiyozlarini maqbullashtirish ushbu yo‘nalishdagi asosiy vazifalar hisoblanadi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliq soliq tizimida muhim
va barqaror o‘rin egallaydi. Ushbu soliq turi nafaqat davlat va mahalliy byudjetlar
daromadlarini shakllantirishda, balki ijtimoiy adolatni ta’minlash, iqtisodiy
jarayonlarni tartibga solish va moliyaviy intizomni mustahkamlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu bois, mol-mulk solig‘ining funksiyalarini samarali
amalga oshirish va uning soliq tizimidagi o‘rnini yanada kuchaytirish davlat
moliya siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
13

II BOB. JISMONIY SHAXSLARNING MOL-MULKIDAN OLINADIGAN
SOLIQNI HISOBLASH TARTIBI
2.1. Soliq bazasini aniqlash va baholash mexanizmi
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni hisoblash jarayonida
soliq bazasini to‘g‘ri aniqlash va baholash mexanizmi muhim ahamiyat kasb etadi.
Soliq bazasi soliq summasini belgilovchi asosiy element bo‘lib, uning to‘g‘ri va
haqqoniy aniqlanishi soliq tizimining adolatliligi, shaffofligi hamda
samaradorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, soliq bazasini
aniqlash mexanizmi qonunchilik darajasida aniq tartibga solingan.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksiga muvofiq, jismoniy shaxslarning
mol-mulk solig‘i bo‘yicha soliq bazasi sifatida jismoniy shaxslarga mulk huquqi
asosida tegishli bo‘lgan ko‘chmas mulk obyektlarining qiymati olinadi 7
. Ushbu
qiymat kadastr organlari tomonidan belgilangan tartibda aniqlanadi va soliq
hisoblashda asos bo‘lib xizmat qiladi. Soliq bazasining aniq belgilanishi soliq
yukining mulk qiymatiga mutanosib ravishda taqsimlanishini ta’minlaydi.
Soliq bazasini aniqlashda ko‘chmas mulk obyektlarining huquqiy maqomi
muhim hisoblanadi. Agar ko‘chmas mulk obyektlari belgilangan tartibda davlat
ro‘yxatidan o‘tkazilgan bo‘lsa, ular soliq bazasini shakllantirishda hisobga olinadi.
Bu holat mulk huquqining rasmiylashtirilganligini ta’minlash bilan birga, soliq
ma’muriyatchiligini soddalashtiradi va soliq organlari faoliyatining
samaradorligini oshiradi.
Mol-mulk solig‘i bo‘yicha soliq bazasini aniqlashda kadastr qiymati muhim
ahamiyatga ega. Kadastr qiymati ko‘chmas mulkning joylashuvi, maydoni,
foydalanish maqsadi, infratuzilma bilan ta’minlanganlik darajasi kabi omillarni
hisobga olgan holda belgilanadi. Ushbu baholash mexanizmi soliq bazasining
bozor sharoitlariga yaqin bo‘lishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Kadastr qiymatini aniqlash mexanizmi soliq tizimida adolat tamoyilini
amalga oshirishga yordam beradi. Chunki bir xil hududda joylashgan, o‘xshash
xususiyatlarga ega bo‘lgan ko‘chmas mulklar uchun soliq bazasi ham o‘xshash
7
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi.
14

bo‘ladi. Bu esa soliq to‘lovchilar o‘rtasida tenglikni ta’minlaydi va soliq yukining
adolatsiz taqsimlanishining oldini oladi.
Soliq bazasini baholash jarayonida davlat kadastr organlari tomonidan
zamonaviy baholash usullaridan foydalaniladi. Baholash jarayonida ko‘chmas
mulkning texnik holati, foydalanish muddati va boshqa iqtisodiy ko‘rsatkichlar
inobatga olinadi. Bu esa soliq bazasining real qiymatga yaqin bo‘lishini
ta’minlaydi hamda soliq hisoblash jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
nizolarni kamaytiradi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i bo‘yicha soliq bazasini aniqlash
mexanizmi soliq tizimining fiskal barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Barqaror va aniqlangan soliq bazasi davlat va mahalliy byudjetlar daromadlarini
oldindan rejalashtirish imkonini beradi. Natijada, byudjet siyosatini samarali
amalga oshirish uchun zarur moliyaviy resurslar shakllantiriladi.
Soliq bazasini aniqlashda mulkning bir nechta egalarga tegishli bo‘lishi
holatlari ham hisobga olinadi. Agar ko‘chmas mulk bir nechta jismoniy
shaxslarning umumiy mulkida bo‘lsa, soliq bazasi ularning ulushlariga mutanosib
ravishda taqsimlanadi. Bu holat soliq yukining adolatli taqsimlanishini
ta’minlashga xizmat qiladi va soliq tizimida tenglik tamoyilini mustahkamlaydi.
Soliq bazasini baholash mexanizmining muhim jihatlaridan biri - uning
doimiy ravishda yangilanib borilishidir. Ko‘chmas mulk bozori dinamik rivojlanib
borayotgan sharoitda mulk qiymatlari ham o‘zgarib turadi. Shu sababli, kadastr
qiymatlarini va soliq bazasini qayta ko‘rib chiqish soliq tizimining dolzarbligini
saqlab qolish imkonini beradi.
Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, soliq bazasini baholashda bozor
mexanizmlariga yaqinlashish mol-mulk solig‘ining samaradorligini oshiradi².
Bozor qiymatiga yaqin baholash soliq to‘lovchilarning soliq yukini adolatli qabul
qilishiga va soliq intizomining mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Bu esa soliq
tushumlarining barqaror oshishiga olib keladi.
Soliq bazasini aniqlash mexanizmi soliq tizimining tartibga soluvchi
funksiyasini ham amalga oshiradi. Yuqori qiymatga ega ko‘chmas mulklar uchun
15

yuqoriroq soliq bazasining belgilanishi mulk egalarini resurslardan oqilona
foydalanishga undaydi. Shu bilan birga, past qiymatli mulklar uchun soliq
yukining nisbatan kam bo‘lishi ijtimoiy adolat tamoyilini ta’minlaydi.
Xalqaro tajribada ham jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i bo‘yicha soliq
bazasini aniqlashda kadastr va bozor baholash usullaridan keng foydalaniladi 8
.
Rivojlangan mamlakatlarda soliq bazasini aniqlash mexanizmining shaffofligi va
aniqligi mahalliy byudjetlarning mustahkam moliyaviy manbaiga aylangan. Bu
tajriba O‘zbekiston Respublikasida ham bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida soliq islohotlari doirasida soliq bazasini aniqlash
va baholash mexanizmini takomillashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Axborot texnologiyalaridan foydalanish, yagona kadastr bazalarini shakllantirish
va soliq organlari faoliyatini raqamlashtirish ushbu yo‘nalishdagi muhim chora-
tadbirlardan hisoblanadi. Bu jarayonlar soliq bazasini aniqlashda inson omilini
kamaytirib, tizimning shaffofligini oshiradi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliq bo‘yicha soliq bazasini
aniqlash va baholash mexanizmi soliq tizimining muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. To‘g‘ri aniqlangan va adolatli baholangan soliq bazasi soliq
tushumlarining barqarorligini ta’minlaydi, soliq adolatini mustahkamlaydi hamda
davlat va mahalliy byudjetlar daromadlarining uzluksizligini kafolatlaydi. Shu
sababli, soliq bazasini aniqlash mexanizmini doimiy ravishda takomillashtirib
borish davlat moliya siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
2.2. Soliq stavkalari va imtiyozlar
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni hisoblash jarayonida
soliq stavkalari va soliq imtiyozlari muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular soliq
yukining hajmini belgilovchi asosiy omillar hisoblanadi. Soliq stavkalari orqali
davlat fiskal siyosatni amalga oshiradi, soliq imtiyozlari orqali esa ijtimoiy himoya
va iqtisodiy rag‘batlantirish vazifalarini bajaradi. Shu sababli, mol-mulk solig‘i
stavkalari va imtiyozlari qonunchilikda aniq va batafsil tartibga solingan.
8
Qodirov A., Jo‘rayev B. Soliqlar va soliqqa tortish.
16

O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksiga muvofiq, jismoniy shaxslarning
mol-mulkidan olinadigan soliq bo‘yicha stavkalar ko‘chmas mulkning kadastr
qiymatiga nisbatan foizlarda belgilanadi¹. Ushbu yondashuv soliq yukining mulk
qiymatiga mutanosib bo‘lishini ta’minlab, soliq adolati tamoyilini amalga
oshirishga xizmat qiladi. Kadastr qiymati yuqori bo‘lgan mol-mulk obyektlari
uchun soliq summasi ham yuqoriroq bo‘lib, past qiymatli obyektlar uchun soliq
yukining nisbatan kam bo‘lishi ta’minlanadi.
Mol-mulk solig‘i stavkalarining iqtisodiy mohiyati shundan iboratki, ular
soliq bazasining hajmiga bevosita ta’sir ko‘rsatmasdan, soliq tushumlarini tartibga
solish imkonini beradi. Davlat soliq stavkalarini o‘zgartirish orqali mahalliy
byudjet daromadlarini ko‘paytirish yoki kamaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu
bilan birga, stavkalarning keskin oshirilishi soliq to‘lovchilarning noroziligiga olib
kelishi mumkinligi sababli, ularni belgilashda ehtiyotkorlik talab etiladi.
Soliq stavkalarining muhim jihatlaridan biri - ularning tabaqalashtirilgan
holda qo‘llanilishidir. Amaliyotda turar joy va noturar joy obyektlari uchun soliq
stavkalari farqlanishi mumkin. Bu holat ko‘chmas mulkdan foydalanish maqsadini
hisobga olish imkonini beradi va soliq yukining adolatli taqsimlanishiga xizmat
qiladi. Masalan, yashash uchun mo‘ljallangan uy-joylar uchun soliq stavkalari
nisbatan pastroq, tijorat maqsadlarida foydalaniladigan obyektlar uchun esa
yuqoriroq bo‘lishi mumkin.
Mol-mulk solig‘i stavkalari soliq tizimining tartibga soluvchi funksiyasini
ham amalga oshiradi. Yuqori qiymatga ega bo‘lgan yoki hashamat toifasiga
kiruvchi ko‘chmas mulklar uchun nisbatan yuqori soliq stavkalarining qo‘llanilishi
ijtimoiy adolatni ta’minlashga xizmat qiladi. Bu orqali davlat aholi daromadlari
o‘rtasidagi tafovutlarni qisman yumshatishga erishadi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i bo‘yicha imtiyozlar soliq siyosatining
muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Soliq imtiyozlari orqali davlat ayrim toifadagi
soliq to‘lovchilarni qo‘llab-quvvatlaydi, ijtimoiy himoyani kuchaytiradi hamda
muayyan iqtisodiy va ijtimoiy maqsadlarga erishishga harakat qiladi. Imtiyozlar
17

soliq stavkalarini kamaytirish, soliq bazasini qisqartirish yoki soliqdan to‘liq ozod
qilish shaklida berilishi mumkin.
Amaldagi Soliq kodeksiga muvofiq, ayrim toifadagi jismoniy shaxslar mol-
mulk solig‘ini to‘lashdan qisman yoki to‘liq ozod etiladi 9
. Bunday toifalarga,
jumladan, pensionerlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, urush va mehnat faxriylari
hamda boshqa ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar kiradi. Ushbu imtiyozlar mol-
mulk solig‘ining ijtimoiy funksiyasini namoyon etadi.
Soliq imtiyozlarining iqtisodiy ahamiyati shundan iboratki, ular aholining
kam ta’minlangan qatlamlari uchun soliq yukini kamaytiradi va ularning moliyaviy
ahvolini yaxshilashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, soliq imtiyozlari orqali davlat
aholining uy-joy sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan siyosatini ham amalga
oshiradi.
Mol-mulk solig‘i bo‘yicha imtiyozlar faqat jismoniy shaxslarning ijtimoiy
holatiga emas, balki ko‘chmas mulkning xususiyatlariga ham bog‘liq bo‘lishi
mumkin. Masalan, muayyan me’yor doirasidagi turar joy maydonlari uchun soliq
imtiyozlarining qo‘llanilishi aholining asosiy yashash ehtiyojlarini hisobga olishga
qaratilgan. Bu holat soliq siyosatining ijtimoiy yo‘naltirilganligini ko‘rsatadi.
Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, soliq stavkalari va imtiyozlar o‘rtasidagi
muvozanat mol-mulk solig‘ining samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan
biri hisoblanadi². Agar soliq stavkalari haddan tashqari yuqori bo‘lsa, soliq to‘lash
intizomi pasayishi mumkin, imtiyozlar haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, byudjet
daromadlari qisqarib ketadi. Shu sababli, soliq siyosatida muvozanatli yondashuv
muhim ahamiyatga ega.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda mol-mulk
solig‘i stavkalari asosan mahalliy hokimiyat organlari tomonidan belgilanadi va
hududiy xususiyatlar hisobga olinadi. Bu yondashuv mahalliy byudjetlarning
moliyaviy mustaqilligini oshirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida
ham hududiy xususiyatlarni hisobga olgan holda soliq stavkalarini
takomillashtirish imkoniyatlari mavjud.
9
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi.
18

Soliq stavkalari va imtiyozlar mol-mulk solig‘ining fiskal barqarorligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Oqilona belgilangan stavkalar va maqsadli
imtiyozlar byudjet tushumlarining barqarorligini saqlab qolgan holda, ijtimoiy
adolatni ta’minlash imkonini beradi. Bu esa soliq tizimiga bo‘lgan ishonchni
oshiradi.
O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan soliq islohotlari doirasida mol-
mulk solig‘i stavkalari va imtiyozlarini optimallashtirishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Soliq imtiyozlarini inventarizatsiya qilish, ularning samaradorligini
baholash va maqsadsiz imtiyozlarni qisqartirish ushbu jarayonning muhim
yo‘nalishlaridan hisoblanadi. Bu chora-tadbirlar byudjet daromadlarini oshirish
bilan birga, soliq siyosatining shaffofligini kuchaytiradi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliq bo‘yicha soliq
stavkalari va imtiyozlar soliq tizimining muhim elementlari hisoblanadi. Ular soliq
yukining adolatli taqsimlanishini ta’minlash, ijtimoiy himoyani kuchaytirish va
byudjet daromadlarining barqarorligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli,
soliq stavkalari va imtiyozlar tizimini doimiy ravishda takomillashtirib borish
davlat moliya siyosatining ustuvor vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
2.3. Mol-mulk solig‘ini hisoblash usullari
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni hisoblash usullari
soliq tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu usullar orqali soliq
summasi aniqlanadi va soliq to‘lovchilarning moliyaviy majburiyatlari belgilab
beriladi. Mol-mulk solig‘ini hisoblash jarayoni soliq bazasini aniqlash, soliq
stavkalarini qo‘llash hamda imtiyozlarni hisobga olish kabi ketma-ket bosqichlarni
o‘z ichiga oladi. Ushbu jarayonning shaffof va aniq tashkil etilishi soliq tizimining
samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Amaldagi soliq qonunchiligiga muvofiq, jismoniy shaxslarning mol-mulkidan
olinadigan soliq kadastr qiymati asosida hisoblanadi 10
. Kadastr qiymati ko‘chmas
mulkning bozor sharoitlariga yaqinlashtirilgan qiymatini ifodalaydi va soliq
10
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi.
19

bazasining asosiy manbai hisoblanadi. Mazkur yondashuv mol-mulk solig‘ini
hisoblashda adolat va aniqlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Mol-mulk solig‘ini hisoblashning birinchi bosqichi soliq obyektining
aniqlanishidir. Bunda jismoniy shaxsga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan turar
joylar, noturar joylar va boshqa ko‘chmas mulk obyektlari aniqlanadi. Ushbu
obyektlarning mavjudligi davlat kadastr organlari tomonidan yuritiladigan rasmiy
ma’lumotlar asosida belgilanadi. Soliq organlari aynan shu ma’lumotlarga tayanib
soliq hisob-kitoblarini amalga oshiradi.
Keyingi bosqichda soliq bazasi aniqlanadi. Soliq bazasi sifatida mol-mulk
obyektining kadastr qiymati olinadi. Agar jismoniy shaxs bir nechta mol-mulk
obyektiga ega bo‘lsa, har bir obyekt bo‘yicha soliq bazasi alohida aniqlanadi. Bu
holat soliq hisoblashda aniqlik va shaffoflikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Mol-mulk solig‘ini hisoblashning muhim jihatlaridan biri - soliq stavkalarini
qo‘llashdir. Soliq stavkasi kadastr qiymatiga nisbatan foiz ko‘rinishida belgilanadi.
Soliq summasi soliq bazasi va soliq stavkasining ko‘paytmasi orqali aniqlanadi.
Ushbu usul sodda va tushunarli bo‘lib, soliq to‘lovchilar uchun qulay hisoblanadi.
Amaliyotda mol-mulk solig‘ini hisoblashning avtomatlashtirilgan usullari
keng qo‘llanilmoqda. Davlat soliq xizmati organlari axborot tizimlari orqali
kadastr ma’lumotlarini avtomatik ravishda qabul qiladi va soliq summasini
hisoblab chiqaradi. Bu esa inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni
kamaytirish va soliq hisoblash jarayonini tezlashtirish imkonini beradi.
Mol-mulk solig‘ini hisoblash jarayonida soliq imtiyozlari ham alohida
hisobga olinadi. Agar soliq to‘lovchi imtiyozli toifaga kirsa yoki imtiyoz
beriladigan mol-mulk obyektiga ega bo‘lsa, soliq summasi tegishli tarzda
kamaytiriladi yoki soliqdan ozod etiladi. Bu holat mol-mulk solig‘ining ijtimoiy
yo‘naltirilganligini ko‘rsatadi.
Mol-mulk solig‘ini hisoblashda ulushli mulk masalasi ham muhim
ahamiyatga ega. Agar ko‘chmas mulk bir nechta shaxsga tegishli bo‘lsa, soliq
summasi ularning mulkdagi ulushiga mutanosib ravishda hisoblanadi. Bu
yondashuv soliq majburiyatlarining adolatli taqsimlanishini ta’minlaydi.
20

Mol-mulk solig‘ini hisoblashning yana bir o‘ziga xos jihati - foydalanish
davrini hisobga olishdir. Agar jismoniy shaxs mol-mulkka yil davomida egalik
qilgan bo‘lsa, soliq to‘liq yil uchun hisoblanadi. Agar mol-mulk yil davomida sotib
olingan yoki sotilgan bo‘lsa, soliq faqat egalik qilingan davr uchun hisoblanadi. Bu
usul soliq yukining haqiqiy mulk egalik muddatiga mos bo‘lishini ta’minlaydi.
Ilmiy adabiyotlarda mol-mulk solig‘ini hisoblashning kadastr qiymatiga
asoslangan usuli eng samarali yondashuvlardan biri sifatida e’tirof etiladi 11
. Ushbu
usul bozor mexanizmlariga yaqin bo‘lib, mol-mulk qiymatidagi o‘zgarishlarni
soliq bazasida aks ettirish imkonini beradi. Shu bilan birga, kadastr qiymatini
doimiy ravishda yangilab borish zarurati mavjud.
Xalqaro tajribada mol-mulk solig‘ini hisoblashning turli usullari qo‘llaniladi.
Ayrim mamlakatlarda bozor qiymati asosida, ayrimlarida esa baholash
koeffitsiyentlari yordamida soliq hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida kadastr
qiymati asosida soliq hisoblash usulining joriy etilishi soliq tizimini xalqaro
standartlarga yaqinlashtirishga xizmat qiladi.
Mol-mulk solig‘ini hisoblash usullarining to‘g‘ri tanlanishi byudjet
tushumlarining barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Aniq va shaffof
hisoblash mexanizmi soliq to‘lovchilarning soliq tizimiga bo‘lgan ishonchini
oshiradi va soliq intizomini mustahkamlaydi.
Davlat soliq siyosati doirasida mol-mulk solig‘ini hisoblash usullarini
takomillashtirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Elektron hisob-kitob tizimlarini
rivojlantirish, kadastr ma’lumotlarining aniqligini oshirish va soliq hisoblash
jarayonini avtomatlashtirish ushbu yo‘nalishdagi asosiy vazifalardan hisoblanadi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni hisoblash usullari
soliq tizimining samaradorligini belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Soliq
bazasining aniq belgilanishi, soliq stavkalarining to‘g‘ri qo‘llanilishi va
imtiyozlarning hisobga olinishi mol-mulk solig‘ining adolatli va samarali
undirilishini ta’minlaydi. Shu sababli, mol-mulk solig‘ini hisoblash usullarini
11
Vahobov A., Tursunov B. Davlat moliyasi va soliqlar
21

doimiy ravishda takomillashtirib borish davlat moliya siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
III BOB. MOL-MULK SOLIG‘INI BYUDJETGA O‘TKAZISH VA
UNDIRISH MEXANIZMI
3.1. Mol-mulk solig‘ini to‘lash muddati va tartibi
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni byudjetga o‘tkazish
va undirish mexanizmida soliqni to‘lash muddati hamda tartibi muhim ahamiyat
22

kasb etadi. Soliq to‘lovchilarning o‘z majburiyatlarini belgilangan muddatlarda va
qonuniy tartibda bajarishi davlat byudjeti daromadlarining barqaror shakllanishini
ta’minlaydi. Shu sababli mol-mulk solig‘ini to‘lash muddati va tartibi soliq
qonunchiligida aniq va batafsil tartibga solingan.
Amaldagi soliq qonunchiligiga muvofiq, jismoniy shaxslarning mol-mulkidan
olinadigan soliqni to‘lash majburiyati soliq davriga bog‘liq holda yuzaga keladi 12
.
Soliq davri sifatida kalendar yil belgilanadi va soliq summasi ushbu davr uchun
hisoblanadi. Mol-mulk solig‘ini to‘lash muddati soliq to‘lovchilarga qulaylik
yaratish maqsadida oldindan belgilab qo‘yiladi hamda ular uchun aniq vaqt
oralig‘ida to‘lovni amalga oshirish imkoniyati yaratiladi.
Mol-mulk solig‘ini to‘lash tartibi, avvalo, soliq organlari tomonidan soliq
to‘lovchini xabardor qilish jarayonidan boshlanadi. Davlat soliq xizmati organlari
jismoniy shaxslarga tegishli bo‘lgan mol-mulk obyektlari bo‘yicha hisoblangan
soliq summasi haqida tegishli bildirishnomalarni yuboradi. Ushbu
bildirishnomalarda soliq summasi, to‘lash muddati hamda to‘lovni amalga oshirish
tartibi ko‘rsatiladi. Bu jarayon soliq to‘lovchilarning o‘z majburiyatlarini aniq va
o‘z vaqtida bajarishiga xizmat qiladi.
Mol-mulk solig‘ini to‘lash muddati, odatda, yil davomida bir yoki bir necha
bosqichda amalga oshirilishi mumkin. Ayrim hollarda soliq summasi teng
ulushlarda bo‘lib-bo‘lib to‘lanishiga ruxsat etiladi. Bunday yondashuv soliq
to‘lovchilarning moliyaviy yukini yengillashtirishga va soliq intizomini
mustahkamlashga yordam beradi.
Mol-mulk solig‘ini to‘lash jarayonida zamonaviy elektron to‘lov tizimlaridan
foydalanish imkoniyati yaratilgan. Bugungi kunda soliq to‘lovchilar soliqni bank
muassasalari, elektron to‘lov platformalari hamda davlat soliq organlarining
rasmiy axborot tizimlari orqali to‘lashlari mumkin. Bu esa to‘lov jarayonini
soddalashtiradi va ortiqcha byurokratik to‘siqlarni kamaytiradi.
Mol-mulk solig‘ini to‘lash tartibida soliq imtiyozlari va kechiktirish
masalalari ham muhim o‘rin tutadi. Agar soliq to‘lovchi qonunchilikda belgilangan
12
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi
23

imtiyozlarga ega bo‘lsa, ushbu holat soliq summasini to‘lashda inobatga olinadi.
Ayrim hollarda soliq to‘lovchilarga soliqni to‘lash muddatini kechiktirish yoki
bo‘lib-bo‘lib to‘lash huquqi berilishi mumkin. Bu esa mol-mulk solig‘ining
ijtimoiy yo‘naltirilganligini ko‘rsatadi.
Mol-mulk solig‘ini o‘z vaqtida to‘lamaganlik holatlarida qonunchilikda
belgilangan javobgarlik choralari qo‘llaniladi. Soliqni belgilangan muddatda
to‘lamagan jismoniy shaxslarga nisbatan penya hisoblanadi hamda majburiy
undirish choralari ko‘riladi. Ushbu choralar soliq intizomini ta’minlash va byudjet
daromadlarini himoya qilishga qaratilgan.
Soliqni undirish mexanizmi soliq organlari tomonidan amalga oshiriladi. Agar
soliq to‘lovchi o‘z majburiyatini ixtiyoriy ravishda bajarmasa, soliq organlari
tomonidan majburiy undirish choralari qo‘llaniladi. Bu jarayonda bank
hisobvaraqlaridan mablag‘larni undirish, mol-mulkka taqiq qo‘yish kabi qonuniy
usullardan foydalaniladi.
Ilmiy adabiyotlarda mol-mulk solig‘ini to‘lash muddati va tartibining aniq
belgilanishi soliq tizimining samaradorligini oshiruvchi muhim omil sifatida e’tirof
etiladi 13
. Chunki soliq to‘lovchilar uchun tushunarli va qulay tartib mavjud bo‘lsa,
soliq majburiyatlarini ixtiyoriy ravishda bajarish darajasi oshadi.
Xalqaro tajribada ham mol-mulk solig‘ini to‘lash muddati va tartibini
soddalashtirishga alohida e’tibor qaratiladi. Ko‘plab mamlakatlarda soliqni
elektron shaklda to‘lash, avtomatik xabarnomalar yuborish va soliqni bo‘lib-bo‘lib
to‘lash mexanizmlari keng joriy etilgan. O‘zbekiston Respublikasida ham ushbu
tajribalarni joriy etish soliq tizimini modernizatsiya qilishga xizmat qilmoqda.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni to‘lash muddati va
tartibi byudjet daromadlarini barqaror shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Soliq to‘lovchilarga qulay va shaffof to‘lov mexanizmining yaratilishi soliq
intizomini mustahkamlashga hamda davlat moliya tizimining samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi. Shu bois mol-mulk solig‘ini to‘lash tartibini doimiy
ravishda takomillashtirib borish dolzarb vazifa hisoblanadi.
13
Qodirov A. Soliqlar va soliqqa tortish nazariyasi
24

3.2. Soliqni undirishda yuzaga kelayotgan muammolar
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni undirish jarayoni
davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etishiga
qaramay, amaliyotda bir qator muammolar bilan kechmoqda. Ushbu muammolar
soliq tizimining samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, soliq tushumlarining to‘liq
va o‘z vaqtida byudjetga kelib tushishini qiyinlashtiradi. Shu bois mol-mulk
solig‘ini undirishda yuzaga kelayotgan muammolarni aniqlash va tahlil qilish
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Mol-mulk solig‘ini undirishdagi asosiy muammolardan biri soliq obyektlarini
to‘liq va aniq hisobga olish bilan bog‘liqdir. Amaliyotda ayrim ko‘chmas mulk
obyektlari davlat ro‘yxatidan o‘tkazilmagan yoki kadastr ma’lumotlari eskirgan
holatda qolmoqda. Natijada ushbu obyektlar soliq bazasidan chetda qolib, soliq
tushumlarining kamayishiga olib kelmoqda. Bu holat, ayniqsa, yangi qurilgan yoki
qayta rekonstruksiya qilingan turar joylarda ko‘proq uchraydi.
Yana bir muhim muammo kadastr qiymatining real bozor qiymatiga to‘liq
mos kelmasligidir. Ba’zi hollarda kadastr qiymati bozor qiymatidan past
baholanadi, bu esa soliq summasining kamayishiga sabab bo‘ladi. Aksincha,
kadastr qiymati haddan tashqari yuqori belgilangan holatlarda soliq
to‘lovchilarning noroziligi kuchayadi va soliqni ixtiyoriy ravishda to‘lash darajasi
pasayadi. Ushbu holatlar soliqni undirish jarayonida ijtimoiy ziddiyatlarni keltirib
chiqarishi mumkin.
Mol-mulk solig‘ini undirishda soliq to‘lovchilarning soliq madaniyati yetarli
darajada shakllanmaganligi ham muhim muammolardan biri hisoblanadi. Ayrim
jismoniy shaxslar soliq to‘lash majburiyatini ikkinchi darajali masala sifatida qabul
qilib, belgilangan muddatlarda soliqni to‘lamaslik holatlariga yo‘l qo‘yadilar. Bu
esa soliq organlari tomonidan majburiy undirish choralarini qo‘llash zaruratini
keltirib chiqaradi.
Soliqni undirish jarayonida axborot almashinuvi bilan bog‘liq muammolar
ham mavjud. Davlat soliq xizmati organlari, kadastr organlari va boshqa tegishli
25

idoralar o‘rtasida ma’lumotlar almashinuvi yetarli darajada tez va samarali
bo‘lmagan holatlarda soliq hisob-kitoblarida xatoliklar yuzaga keladi. Bu esa
soliqni undirish jarayonini murakkablashtiradi va qo‘shimcha vaqt hamda resurs
talab qiladi.
Mol-mulk solig‘ini undirishda sud va ijro organlari bilan bog‘liq muammolar
ham kuzatiladi. Soliq qarzdorligini majburiy undirish jarayonlari ko‘p hollarda
uzoq vaqt talab etadi. Sud jarayonlarining cho‘zilishi va ijro harakatlarining sekin
amalga oshirilishi byudjetga tushumlarning kechikishiga olib keladi. Natijada
davlat moliyaviy rejalashtirish jarayonida qiyinchiliklar yuzaga keladi.
Soliq imtiyozlarining haddan tashqari ko‘pligi ham soliqni undirish
samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Imtiyozlar ijtimoiy himoya
maqsadida berilsa-da, ularning aniq mezonlar asosida berilmasligi yoki nazorat
mexanizmlarining yetarli emasligi soliq bazasining qisqarishiga olib keladi. Bu
holat mol-mulk solig‘ining fiskal ahamiyatini pasaytiradi.
Ilmiy adabiyotlarda mol-mulk solig‘ini undirishdagi muammolar ko‘pincha
institutsional va tashkiliy omillar bilan bog‘liq holda izohlanadi². Xususan, soliq
ma’muriyatchiligining yetarli darajada raqamlashtirilmaganligi va nazorat
mexanizmlarining sustligi ushbu muammolarni kuchaytiruvchi omil sifatida
ko‘rsatiladi. Shu bois soliqni undirish tizimini modernizatsiya qilish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, mol-mulk solig‘ini undirishda yuzaga
keladigan muammolarni kamaytirish uchun axborot tizimlarini integratsiyalash,
soliq to‘lovchilar bilan muloqotni kuchaytirish va soliq madaniyatini oshirishga
qaratilgan chora-tadbirlar muhim hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida ham
ushbu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan islohotlar soliq undirish samaradorligini
oshirishga xizmat qilmoqda.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni undirishda yuzaga
kelayotgan muammolar soliq tizimining barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Soliq obyektlarini to‘liq hisobga olish, kadastr qiymatini takomillashtirish, soliq
madaniyatini oshirish va axborot almashinuvi tizimini rivojlantirish ushbu
26

muammolarni bartaraf etishning asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi. Shu bois mol-
mulk solig‘ini undirish mexanizmini izchil ravishda takomillashtirib borish dolzarb
vazifa bo‘lib qolmoqda.
3.3. Mol-mulk solig‘ini undirish tizimini takomillashtirish yo‘llari
Jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni undirish tizimini
takomillashtirish davlat byudjeti daromadlarini barqaror oshirish, soliq
ma’muriyatchiligini soddalashtirish va soliq to‘lovchilarning soliq tizimiga bo‘lgan
ishonchini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Amaliyotda aniqlangan
muammolarni bartaraf etish va soliq undirish samaradorligini oshirish uchun
tizimli va kompleks yondashuv zarur hisoblanadi.
Mol-mulk solig‘ini undirish tizimini takomillashtirishning asosiy
yo‘nalishlaridan biri soliq obyektlarini to‘liq va aniq hisobga olishni ta’minlashdir.
Buning uchun ko‘chmas mulkni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish jarayonini yanada
soddalashtirish va rag‘batlantirish zarur. Kadastr organlari va soliq organlari
o‘rtasida uzluksiz va real vaqt rejimida ma’lumot almashinuvi yo‘lga qo‘yilishi
soliq bazasini kengaytirish imkonini beradi. Natijada soliqdan chetda qolayotgan
obyektlar soni kamayadi va byudjet tushumlari ortadi.
Mol-mulk solig‘ini undirish tizimini rivojlantirishda kadastr qiymatini
aniqlash mexanizmini takomillashtirish ham muhim ahamiyatga ega. Kadastr
qiymati bozor sharoitlariga maksimal darajada yaqin bo‘lishi lozim. Buning uchun
baholash metodologiyalarini xalqaro standartlarga moslashtirish, baholash
jarayonida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish va kadastr qiymatini
muntazam yangilab borish zarur. Ushbu chora-tadbirlar soliq yukining adolatli
taqsimlanishiga xizmat qiladi.
Soliq undirish tizimini takomillashtirishda soliq ma’muriyatchiligini
raqamlashtirish muhim rol o‘ynaydi. Elektron soliq xizmatlari, avtomatlashtirilgan
hisob-kitob tizimlari va onlayn to‘lov platformalarini yanada rivojlantirish soliqni
undirish jarayonini tezkor va shaffof qiladi. Raqamli texnologiyalarning joriy
27

etilishi inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni kamaytirish va soliq
intizomini mustahkamlash imkonini beradi.
Mol-mulk solig‘ini undirish tizimini takomillashtirishda soliq to‘lovchilarning
soliq madaniyatini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar ham muhim ahamiyatga
ega. Aholi o‘rtasida soliq to‘lashning ahamiyati, soliqlarning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishdagi o‘rni haqida tushuntirish ishlarini kengaytirish zarur. Soliq
to‘lovchilar bilan ochiq muloqotni yo‘lga qo‘yish, ularning savollariga tezkor va
aniq javob berish soliq tizimiga bo‘lgan ishonchni oshiradi.
Mol-mulk solig‘ini undirish tizimini takomillashtirishda soliq imtiyozlarini
qayta ko‘rib chiqish ham muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Imtiyozlar aniq
mezonlar asosida va maqsadli tarzda berilishi lozim. Asossiz yoki ortiqcha
imtiyozlarning qisqartirilishi soliq bazasini kengaytirishga va byudjet tushumlarini
oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar
uchun imtiyozlar saqlab qolingan holda, ularning samaradorligi baholab borilishi
zarur.
Soliq qarzdorligini undirish mexanizmini takomillashtirish ham dolzarb
masalalardan biridir. Majburiy undirish choralarini qo‘llashdan oldin soliq
to‘lovchilarga ixtiyoriy to‘lash imkoniyatlarini kengaytirish, bo‘lib-bo‘lib to‘lash
va kechiktirish mexanizmlarini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Bu
yondashuv soliq qarzdorligining kamayishiga va soliq to‘lovchilarning moliyaviy
barqarorligini saqlashga xizmat qiladi.
Ilmiy tadqiqotlarda mol-mulk solig‘ini undirish tizimini takomillashtirishda
institutsional islohotlarning ahamiyati alohida ta’kidlanadi². Xususan, soliq
organlari faoliyatining samaradorligini oshirish, xodimlarning malakasini
muntazam ravishda oshirib borish va ichki nazorat mexanizmlarini kuchaytirish
muhim hisoblanadi. Bu esa soliq undirish jarayonida qonuniylik va shaffoflikni
ta’minlaydi.
Xalqaro tajribadan foydalanish mol-mulk solig‘ini undirish tizimini
takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega. Rivojlangan mamlakatlarda soliq
undirish jarayonining katta qismi avtomatlashtirilgan bo‘lib, soliq to‘lovchilar
28

bilan o‘zaro munosabatlar elektron shaklda amalga oshiriladi. O‘zbekiston
Respublikasida ham ushbu tajribalarni milliy sharoitga moslashtirish soliq tizimini
yanada samarali qilish imkonini beradi.
Xulosa qilib aytganda, jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan
soliqni undirish tizimini takomillashtirish ko‘p qirrali va uzluksiz jarayon
hisoblanadi. Soliq obyektlarini to‘liq hisobga olish, kadastr qiymatini
takomillashtirish, raqamlashtirish jarayonlarini jadallashtirish va soliq
madaniyatini oshirish ushbu tizimni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari
hisoblanadi. Ushbu chora-tadbirlarning izchil amalga oshirilishi mol-mulk
solig‘ining fiskal va ijtimoiy ahamiyatini yanada oshirishga xizmat qiladi.
Mol-mulk solig‘ini undirish tizimini takomillashtirishda hududiy
xususiyatlarni inobatga olish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Hududlar o‘rtasida
ko‘chmas mulk bozorining rivojlanish darajasi, aholining to‘lov qobiliyati va
infratuzilma holati turlicha bo‘lgani sababli soliq undirish mexanizmlarini yagona
yondashuv asosida qo‘llash har doim ham kutilgan natijani bermaydi. Shu bois
hududlar kesimida tahlillar o‘tkazish, soliq tushumlari dinamikasini baholash va
aniqlangan muammolarga mos choralar ishlab chiqish soliq undirish tizimining
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Bu yondashuv hududiy byudjetlarning
mustahkamlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mol-mulk solig‘ini undirish tizimini takomillashtirish jarayonida jamoatchilik
nazorati va ochiqlikni ta’minlash masalalariga ham alohida e’tibor qaratish lozim.
Soliq organlari faoliyatining ochiq va shaffof bo‘lishi, soliq tushumlari va ularning
yo‘naltirilishi haqida aholiga muntazam ravishda axborot berib borilishi soliq
to‘lovchilarning mas’uliyatini oshiradi. Jamoatchilik nazoratining kuchayishi soliq
qonunchiligiga rioya etilishini ta’minlash bilan birga, soliq undirish jarayonida
korrupsiya xavfini kamaytirishga xizmat qiladi. Natijada mol-mulk solig‘ining
ijtimoiy ahamiyati yanada ortadi.
29

XULOSA
Mazkur kurs ishida jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqning
nazariy, huquqiy va amaliy jihatlari kompleks tarzda o‘rganildi. Tadqiqot
jarayonida mol-mulk solig‘ining iqtisodiy mohiyati, soliq tizimidagi o‘rni, soliq
obyektlari va soliq to‘lovchilari, soliq bazasini aniqlash va hisoblash mexanizmi,
shuningdek, soliqni byudjetga o‘tkazish va undirish jarayonida yuzaga kelayotgan
muammolar atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari mol-mulk solig‘ining
davlat moliya tizimidagi muhim ahamiyatga ega ekanligini yana bir bor tasdiqladi.
Birinchidan, Jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining nazariy asoslari yoritildi.
Ushbu bobda mol-mulk solig‘ining iqtisodiy mohiyati ochib berilib, uning davlat
byudjeti daromadlarini shakllantirishdagi o‘rni asoslab berildi. Mol-mulk solig‘i
nafaqat fiskal ahamiyatga ega, balki ijtimoiy adolatni ta’minlash, mol-mulkdan
samarali foydalanishni rag‘batlantirish va hududiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash
vazifalarini ham bajarishi aniqlandi. Shuningdek, mazkur soliq turi mahalliy
byudjetlar daromadlarining barqaror manbai sifatida hududlarning moliyaviy
mustaqilligini mustahkamlashga xizmat qilishi qayd etildi.
Ikkinchidan, jismoniy shaxslar mol-mulk solig‘ining obyektlari va soliq
to‘lovchilari masalasi ham batafsil ko‘rib chiqildi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, soliq
obyektlarini aniq belgilash va soliq to‘lovchilarni to‘liq qamrab olish mol-mulk
solig‘ining samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, ko‘chmas
mulk obyektlarining davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi va kadastr ma’lumotlarining
aniqligi soliq bazasini to‘g‘ri shakllantirishda asosiy omil hisoblanadi.
Uchinchidan, jismoniy shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni
hisoblash tartibi o‘rganildi. Tadqiqot jarayonida soliq bazasini aniqlash va
baholash mexanizmi, soliq stavkalari va imtiyozlar hamda soliqni hisoblash
usullari batafsil tahlil qilindi. Soliq bazasi sifatida kadastr qiymatidan
foydalanilishi soliq tizimida adolat va shaffoflikni ta’minlashga xizmat qilishi
aniqlandi. Shu bilan birga, kadastr qiymatini aniqlash jarayonida bozor
mexanizmlarini hisobga olish va baholashni muntazam yangilab borish zarurligi
ta’kidlandi.
30

To’rtinchidan, soliq stavkalari va imtiyozlarning mol-mulk solig‘ini
hisoblashdagi o‘rni ham muhim jihat sifatida ko‘rib chiqildi. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatdiki, soliq stavkalarining iqtisodiy asoslangan holda belgilanishi soliq
yukining adolatli taqsimlanishiga xizmat qiladi. Imtiyozlar esa ijtimoiy himoyaga
muhtoj qatlamlarni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi, biroq ularning
haddan tashqari ko‘pligi soliq bazasining qisqarishiga olib kelishi mumkin. Shu
sababli imtiyozlarni maqsadli va aniq mezonlar asosida berish zarurligi asoslab
berildi.
Beshinchidan, soliqni undirishda yuzaga kelayotgan muammolar tahlili
natijasida bir qator tizimli kamchiliklar aniqlandi. Jumladan, ayrim ko‘chmas mulk
obyektlarining soliq hisobidan chetda qolishi, kadastr qiymatining bozor qiymatiga
to‘liq mos kelmasligi, soliq to‘lovchilarning soliq madaniyati yetarli darajada
shakllanmaganligi va axborot almashinuvi tizimidagi kamchiliklar soliq
tushumlarining kamayishiga sabab bo‘layotgani aniqlandi. Ushbu muammolar
soliq undirish tizimini takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Tadqiqot davomida mol-mulk solig‘ini undirish tizimini takomillashtirish
bo‘yicha bir qator taklif va xulosalar ishlab chiqildi. Xususan, ko‘chmas mulkni
davlat ro‘yxatidan o‘tkazish jarayonini soddalashtirish, kadastr baholash tizimini
xalqaro standartlarga moslashtirish, soliq ma’muriyatchiligini to‘liq
raqamlashtirish va soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro aloqani kuchaytirish muhim
yo‘nalishlar sifatida belgilandi. Ushbu chora-tadbirlar soliq undirish
samaradorligini oshirishga va byudjet tushumlarini barqarorlashtirishga xizmat
qiladi.
Xulosa qilib aytganda, mazkur kurs ishida olib borilgan tadqiqotlar jismoniy
shaxslar mol-mulk solig‘ining nazariy va amaliy ahamiyatini chuqurroq anglash
imkonini berdi. Tadqiqot natijalari soliq siyosatini yanada takomillashtirish, soliq
ma’muriyatchiligini rivojlantirish va soliq tushumlarining barqarorligini
ta’minlashga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda muhim ahamiyat
kasb etadi. Ushbu xulosalar kelgusida mol-mulk solig‘ini takomillashtirish
31

bo‘yicha amalga oshiriladigan islohotlar uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qilishi
mumkin.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi,
2. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Soliq tizimini raqamlashtirish
bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida” farmoni, 2021.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat byudjeti daromadlarini
oshirish va soliqlarni undirish samaradorligini kuchaytirish chora-tadbirlari”
farmoni, 2022.
5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Soliq to‘lovchilarning
majburiyatlarini soddalashtirish va elektron tizimlarni joriy etish chora-
tadbirlari” qarori, 2021.
6. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi, “Soliq ma’muriyatchiligi
raqamli transformatsiyasi bo‘yicha yo‘riqnoma”, 2023.
7. Karimov, O., “Soliq nazariyasi va amaliyoti”, Toshkent, 2020.
8. Tursunov, A., “Soliq ma’muriyatchiligi va undirish mexanizmlari”,
Toshkent, 2021.
9. Rasulov, S., “Jismoniy shaxslardan olinadigan soliqlar va ularning iqtisodiy
ahamiyati”, Toshkent, 2022.
10. Jahon banki va Xalqaro valyuta fondi, “O‘zbekiston soliq tizimi:
raqamlashtirish va samaradorlik”, 2022.
11. OECD, “Tax Administration 2023: Comparative Report”, Paris, 2023.
12. European Commission, “Good Practices in Tax Administration for
Individuals”, Brussels, 2021.
13. Piketty, T., “Capital and Taxation: Principles and Global Practices”, Paris,
2020.
14. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy sayti:
https://soliq.uz
15. OECD rasmiy sayti: https://www.oecd.org/tax
16. Xalqaro Valyuta Fondi rasmiy sayti: https://www.imf.org
33

17. World Bank, “Tax Administration and Digitalization”,
https://www.worldbank.org
18. European Commission, “Taxation and Customs Union”,
https://ec.europa.eu/taxation_customs
19. PwC Global, “Individual Taxation Trends 2022”,
https://www.pwc.com/tax
20. Deloitte, “Tax Administration in the Digital Age”,
https://www2.deloitte.com
34

Купить