Jizzax suv omborining baliqchilik sohasidagi ahamyati

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Jizzax suv omborining baliqchilik sohasidagi ahamyati

Купить

Biz yoshlarga doir davlat siyosatini hech og‘ishmasdan, qat’iyat bilan
davom ettiramiz. Nafaqat davom ettiramiz, balki bu siyosatni eng ustuvor
vazifamiz sifatida bugun zamon talab qilayotgan yuksak darajaga
ko‘taramiz.
SH. M. MIRZIYOYEV
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi .
Mamlakatimizni iqtisodiy va ijtimoiy yuksaltirishning dolzarb masalalaridan
biri, aholini sifatli baliq mahsulotlari bilan ta’minlash, suv havzalarida baliq
ovlash va baliqchilikni yaxshilash, suv resurslaridan oqilona foydalanishdir.
Buning uchun maxsus hovuz xo‘jaliklarida baliq o‘stirish, baliq mahsulotlarini
ishlab chiqish kabi istiqbolli tadbirlar asosiy rol o‘ynaydi.
Hozirgi vaqtda respublikamizda hovuz xo‘jaliklarida baliqchilikni
rivojlantirishga katta e’tibor berilmoqda. Baliqchilikning asosiy ob’ekti baliq
chavoqlarini sog‘lom o‘stirib, yosh baliqlar darajasiga olib borish yo‘llarini
ishlab chiqish baliqchilik sohasida yangi texnologiyalarni qo‘llagan holda
amalga oshadi. Bunday usullarni ishlab chiqish albatta, baliq chavoqlarini
o‘stirish jarayonida hovuzlarda va suv omborlarida ularning oziqa bazasini
tashkillashtirish xususiyatini o‘rganishni talab etadi. Baliq o‘stirish hovuzlarida
ozuqa bazasini tashkillashtirish uchun suv organizmlari, jumladan
zooplanktonlar muhim rol o‘ynaydi.
Ma’lumki zooplankton organizmlarda baliq chavoqlarini rivojlanishida
asosiy ozuqa hisoblanadi. Baliq chavoqlari o‘stirish hovuzlarida
zooplanktonning intensiv rivojlanishi, ayniqsa yosh baliqlar o‘stirishning
dastlabki bosqichlarida baliq xo‘jaliklaridagi ishning samarasiga bog‘liq.
Shunga ko‘ra baliqchilikni rivojlantirishda, sun’iy suv havzalari zooplankton
organizmlarning sifat va miqdor o‘zgarishlarini bilish muxum ahamiyatga ega
shuning uchun bu organizmlarning biologiyasi, ekologiyasi va fasllarda tarqalish
qonuniyatlarini tadqiq qilish zarur.
2

Suv biotsenozidagi umurtqasizlar, tuban o‘simliklar baliqlarning, asosan
baliq chavoqlarining ozuqasi hisoblanadi.
Suv havzalarida va suv omborlarida bunday organizmlarning bo‘lmasligi
yoki juda kam bo‘lishligi baliq chavoqlarining rivojlanishini susaytiradi va
nobud bo‘lishiga olib keladi.
Havzalardagi tuban qisqichbaqasimonlar zooplankton va fitoplankton bilan
oziqlanib, suvdagi erigan kisloroddan foydalanib, o‘zlaridan biogen elementlar
ajratib chiqaradi. S h u bilan bir qatorda suv xavzasi ekosistemasining
bioma h suldorligiga ta’sir etadi.
Ko‘pchilik suv organizmlari suvdagi kislorod miqdori 0,2 ml/l dan pasayib
ketsa nobud bo‘la boshlaydi.
Tadqiqot ob’ekti va predmeti: Jizzax suv ombori,baliqlar, zooplankton
organizmlar. Jizzax viloyati SH.Rashidov tumanidagi suv havzalaridagi baliq va
zooplanktonlarning miqdori va ularning mavsumiy hususiyatlari, dinamik tur
tarkibi aniqlandi.Shuningdek ayrim baliq turlarini morfologiyasi va biologiyasi
o‘rganiladi.
Tadqiqot maqsadi va vazifalari . Jizzax suv omboridagi baliq turlarini
aniqlash va tabiiy ozuqa bazasini zooplanktonni rivojlanishini ularning
mavsumiy dinamikasini o‘rganish.
O‘zbekiston suv omborlarining zooplankton organizmlari turlar xilma-
xilligini aniqlash va o‘rganish, zooplanktonning miqdor jihatdan rivojlanishi
hamda mavsumiy suksessiyasi qonuniyatlarini aniqlash.Suv havzasida
uchraydigan baliqlarni taksonomik taxlil qilish va morfoligik ko‘rsatgichlarini
aniqlash.
Maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilandi :
1. Jizzax suv ombori b aliq laridan namunalar olish va morfometrik
ko‘rsatkichlarini aniqlash.
2.Suv organizmlarini ya’ni zooplanktonlarni aniqlash usullaridan foydalanib,
na’munalar tayyorlash.
3

3.To‘plangan materiallarni o‘rganib, zooplanktonlarning suv biotsenozidagi
tarqalishi va uchrash dinamikasini tahlil qilish va tur tarkibini aniqlash.
Ilmiy yangiligi : Tatdqiqotlarimiz natijasida Jizzax suv omborining
gifrologik,gidroximik,gidrobilogik xususiyatlari va ixtiofaunasi o ‘ rganiladi va
qayta tadbiq qilinadi.Jizzax suv omborining barcha xususiyatlari va baliqchilk
sohasidagi ahamyati o ‘rganiladi.
Bundan quyidagi muammo va gipotezalar kelib chiqadi: Jizzax suv
omborinig melortiv xolati va sug‘rishdagi ahamiyati o‘rganilgan,ammo uning
gidribiologiyasi va ixtiofaunasi kam o‘rganilgan.Bundan ushbu muommo va
gipotezalar kelib chiqadi.
1. Baliqchilik sohasidagi ahamiyati o‘rganiladi.
2. Ixtiofaunasi o‘rganiladi.
3. Zooplankton va fitoplanktonlari o‘rganiladi.
Tadqiqot mavzusi bo ` yicha adabiyotlar sharhi: Dunyoning bir qator suv
omborlarida zooplankton organizmlari faunasi va sistematikasi bo‘yicha ko‘plab
xorijlik olimlar, jumladan Henri H.J, et all. (1994); Robert G.Radke and
Uwe Kahl (2002); G. Dams (2016); Ana M.A. da Silva et all. (2009); J.A.Benzie
(2006); J.M. Boberts (2009); Ch. Farwell (2014); Sinjae Yoo (2015); M. Povlov
(2016); A.E. Friederike (2016) kabilar tomonidan o‘rganilgan.
MDH mamlakatlarida zooplankton organizmlarinin asosiy guruhini
tashkil etuvchi qisqichbaqasimonlar va kolovratkalar sistematikasi,
ularning tarqalishi, mahsuldorligi, ekologiyasi hamda suv omborlari
gidrologiyasi va gidroximiyasi bo‘yicha tadqiqotlar A.V. Krilov va boshq.,
(2009); E.V. Presnova va boshq., (2010), V.R. Alekseeva (1995); N.M.
Korovchinskiy (2004); N.V. Kartasheva (2006); YU.F. Gromova va A.B.
Primak
(2015); E.P. Romanova (2009); A. Xaitov (2011); E.G. Krupa (2010) ishlarida.
O‘zbekistonda turli tipdagi ekotizimlarda zooplankton
organizmlarning taksonomiyasi, tarqalishi, ekologik xususiyatlari, ulardan
suv havzalari unumdorligini oshirishda foydalanish bo‘yicha gidrobiologik
4

tadqiqotlar A.M. Muhamediev (1967, 1986), E.A. Toshpo‘latov (1975), I.M.
Mirabdullaev (1990, 1992), H.X. Abdinazarov (2018) tomonidan amalga
oshirilgan. O‘zbekistonning tabiiy shakllangan ko‘llari zooplankton
organizmlarini o‘rganish bo‘yicha shunga o‘xshash tadqiqotlar yaqin yillarda
E.N. Ginatullina (2009) tomonidan o‘tkazilgan.
Tadqiqotda olib borilgan usulning tavsifi: Gidrobiologik, ixtiologik
metodlardan foydalanildi.Baliqlarni o‘rganishda qabul qilingan uslublardan
foydalanildi. (Pravdin. I .F 1966 , Pirojnikov P.L 1953y). Zooplankton
na’munalarni konusli plankton suzgichlari Djedi to‘rlaridan yoki tutqich
(sachoklar) to’rlar yordamida 50 - 100 litr suvni chelak yordamida suzib olish va
suvning ma’lum chuqurligiga to‘r tashlanib uni tortib olish usuli dan
foydalaniladi .
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amali ahamiyati: Zooplankton
organizmlar faqat baliq chavoqlarining rivojlantirib qolmasdan, suv
ekosistemasida sodir bo‘ladigan turli jarayonlarning kechishida ham muhum
ahamiyatga ega. Izlanishlar davomida mazkur suv havzasida baliqlarning tur
tarkibi aniqlanadi shuningdek ayrim ovlanadigan baliq turlari marfologiyasi va
biologiyasi o‘rganiladi.
Ishning aprobatsiyasi: Dissertatsiya mavzusi bo`yicha olingan ma’lumotlar
fakultet ITK komisiyasiga 2 marta taqdim etildi, ham ikki yil davomida har oy
oxirida kafedra yig`ilishida hisobot berildi. Bundan tashqari dissertatsiyaning
nazariy va amaliy yangiliklari bo`yicha 2019-yili kafedraning yosh zoologlar
ilmiy semenarida va magistrantlarning ilmiy va amaliy konfrensiyasida ma’ruza
qilindi.
Maqolalar:
1. Некоторые данные побиологии белогоамура , ASSOCIATION OF
KOREAN CULTURAL CENTERS OF UZBEKISTAN xalqaro jurnali Science
& Technology young Specialists Forum “Tashkent 2019” 42-46 betlar.
2. КУМУШ ТОВОН БАЛИҒИ- CARASSIUS AURATUS НИНГ
БИОЛОГИЯСИ ВА ТУРЛИ МУҲИТ ШАРОИТИГА МОСЛАШИШИ.
5

Биологиянинг ҳозирги замон муаммолари: Талаба, магистрант,
докторант ва профессор-ўқитувчиларнинг 2019 йилдаги илмий
тадқиқот ишлари якуни бўйича ҳисобот конференцияси материаллари:
СамДУ нашри. Самарқанд, 2020 йил. 109-111- betlar
Ishning strukturasi va hajmi. Magistrlik dissertasiyasi kompyuterda
terilgan 79 sahifadan iborat bo lib u kirish (asosnoma), 3 bob, xulosalar,18ʻ ta
rasm, 12 ta jadval va 64 ta foydalanilgan adabiyotlar(shulardan 34 tasi chet el
adabiyotlari, 9 tasi o‘zbek adabiyotlar ,7 tasi internet foydalanilgan adabiyotlar
va 14 tasi jurnallardagi maqolalar ro yxatidan iborat).
ʻ
6

I.BOB. ADABIYOTLAR SHARHI
1.1 O‘zbekistonda gidrofaunani o‘rganilish tarixi
Ma’lumki, daryolardagi suv miqdori yil davomida mavsumidan, mavsumga
va u yildan bu yilga o‘zgarib turadi. Yer yuzidagi, ayniqsa, O‘rta Osiyo iqlimi
hududlardagi ba’zi bir daryo va soylarning suv miqdori yil davomida shu qadar
notekis va noqulay taqsimlanganki, oqibatda milliard – milliard metr kub suv
xalq xo’jaligiga hech qanday foyda keltirmasdan behuda oqib ketadi. Ayrim
paytlarda, masalan toshqin va to‘linsuv davrlarida to‘lib – toshib oqib, katta
zarar keltiradi. O‘lkamiz sharoitida, qishloq xo’jaligida suvga bo‘lgan talab
ortgan mavsumlarda esa bunday daryo va soylarda suv keskin kamayib ketadi,
ayrim hollarda butunlay qurib qoladi. Mana shunday sharoitda daryo va soylar
suvidan to’la va samarali foydalanish hamda toshqinlarni oldini olish maqsadida
ularning oqim rejimini boshqarib turish zarur. Bu muammoni daryolarda sun’iy
ko‘llar – suv omborlari barpo etish yo’li bilan hal etish mumkin. Suv omborlari
qurish o‘lkamiz kabi qurg‘oqchilik hamda qishloq xo‘jaligi sug‘orishga
asoslangan hududlarda ayniqsa zarurdir. Ko‘pchilik suv omborlarini qurishda
ekinzorlarni suv bilan ta‘minlashdan tashqari, ulardan gidroenergetika,
baliqchilikni rivojlantirish, yirik sanoat korxonalari va shahar suv ta’minotini
yaxshilash maqsadida foydalanish ham nazarda tutiladi. Suv omborlari
geografiyasi. Daryolardagi suv va energiya boyliklari (resurslari) dan to‘laroq
foydalanish maqsadida Yer kurrasida juda ko‘p suv omborlari qurilgan.
Dunyodagi eng yirik suv ombori Viktoriya – Nil daryosida qurilgan Ouen – Fols
(Viktoriya) suv ombori bo‘lib, Keniya, Tanzaniya, Uganda davlatlari hududida
joylashgan. Uning suv sig‘imi 205 km (Viktoriya ko‘li bilan qushib
hisoblanganda) bo’lib, Nil daryosi oqimini yillararo boshqarishga mo’ljallangan.
[22.] Rossiya xududida joylashgan Bratsk (Angara daryosi), Krasnoyarsk
(Yenisey daryosi), Kuybishev (Volga), Buxtarma (Irtish) kabi suv omborlari
nafaqat mazkur mamlakat hududida balki butun Yevrosiyo materigida ham eng
yirik suv omborlari hisoblanadi.[16.]Tarixiy ma‘lumotlarga ko‘ra Orta Osiyo
davlatlari hududida kichik suv omborlari – hovuzlar eski eraning oxiri va yangi
7

eraning boshlaridayoq qurilgan. Ularni qurishdan maqsad kichik soylar suvini
to’plab so‘ng undan sug‘orish ishlarida foydalanish bo’lgan. X-XII asrlarga
kelib ancha yirik suv omborlari qurilgan. Ulardan biri X asrda barpo etilgan
Xonbandi suv omboridir. Bu suv ombori Pasttog‘ darasining (Jizzax viloyati,
Forish tumani) eng tor joyida qurilgan bo’lib, to‘g‘onning balandligi 15 m dan
ortiq bo‘lgan hamda 1,5 mln. m3 dan kuproq suvni sig‘dira olgan.[24.]O‘rta
asrlarda (XVI asr) qurilgan yirik suv omborlaridan biri Samarqand viloyati
Okchob qishlog‘i yaqinida barpo etilgan Abdullaxonbandi suv omboridir.
Olimlar tomonidan to’plangan arxeologik ma‘lumotlar shu narsadan darak
beradiki har ikki suv omborlarining to‘g‘oni aniq hisob-kitob boyicha, oldindan
tayyorlangan maxsus loyihalar asosida barpo etilgan.[34.]
XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib, Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyo
yerlaridan yanada ko‘proq boylik olish maqsadida irrigatsiya shoxobchalarini
ta‘mirlash va yangilarini qurishga alohida e‘tibor beriladi. 1910 -1911 yillarda
Turkmaniston hududidagi Mug‘rob daryosida Murg‘ob va Yultutan suv
omborlari qurildi.[36.]
Daryo suvidan yanada unumliroq foydalanish maqsadida O‘rta Osiyo
davlatlari hududida keyingi yillarda bir qancha suv omborlari loyixalandi va
qurildi. O‘rta Osiyo suv omborlarining umumiy suv resurslari me‘yordagi loyiha
suv sathida 61,6
km 3 ga teng deb baholanadi. Shundan 23,3 km 3 Amudaryo
havzasiga, 34,5
km 3
Sirdaryo havzasiga to‘g‘ri keladi.[37.] Chuy va Talas
daryolari havzalaridagi suv omborlarining suv sig‘imi nisbatan kichik bo‘lib
ulardagi umumiy suv hajmi 1,7
km 3
ga teng. Turkmaniston hududidagi Tajan va
Murg‘ob daryolaridagi hamda Qoraqum kanali uzunligi bo‘yicha qurilgan suv
omborlarining sig‘imi esa 2,1
km 3
ga teng.[12.]
Suv omborlarining suv resurslari O‘rta Osiyo mamlakatlari bo‘yicha
quyidagicha taqsimlangan: Qirg‘iziston Respublikasida 35 % (21,4
km 3
),
O‘zbekistonda 28 % (17,4
km 3 ), Tojikistonda23 % (14,1 km 3 ), Qozog‘iston
janubida 10 % (6,3
km 3
) va Turkmanistonda 3 % (2,1
km 3
).[36]
8

1-jadval
O‘rta Osiyo davlatlari hududidagi eng yirik suv omborlari
Suv ombori Daryo Oddiy loyixada ko’rsatilgan
Suv
sig‘imi,
mln.
m 3 Maydoni,
km 2 O‘rtacha
chuqurligi, m
Tuxtagul Norin 19500 284,0 68,7
Rog‘un Vaxsh 12400 160,0 77,5
Norak Vaxsh 10500 98,0 107,0
Tuyamuyin Amudaryo 7300 790,0 9,2
Chordara Sirdaryo 5700 900,0 7,9
Qayroqqum Sirdaryo 4200 513,0 8,2
Chorbog‘ Chirchiq 2000 40,3 50,0
Andijon Qoradaryo 1750 60,0 29,1
Tolimarjon Amudaryo 2530 77,4 19,8
Tudako‘l Zarafshon 875 225,0 3,8
Kattaqo‘rg‘on Zarafshon 845 83,6 10,1
Janubiy Surxon Surxondaryo 800 65,0 12,3
Ularning ko‘pchiligidan bir yo‘la qishlo q x o’ jaligi, sanoat, baliqchilik va
energetika maqsadlarida foydalanish mumkin. Ana shunday suv omborlariga
Sirdaryodagi Chordara, Qayroqqum, Chirchiq daryosidagi Chorbog‘ kabilar
misol bo’ladi. Ayni paytda Norin daryosida Tuxtagul, Qoradaryoda Andijon,
Vaxsh daryosida Norak kabi yirik suv omborlari qurib bitkazildi. Bu suv
omborlari to‘g‘onlarida suv elektr stantsiyalari (GES) qurilib, ular hozirgi kunda
juda katta elektr energeyasi manbai bo‘lib xizmat qilmoqda.[ 7 .]
O‘zbekistonda 20 asrning birinchi yarmida Zarafshon vodiysida –
Kattaqurg‘on, Kosonsoy daryosida – Kosonsoy va Sirdaryoda - Farxod suv
ombrlari qurilgan edi.[24.] Ma‘lumki, 1950 yillarda Respublikamizda sug‘orma
dehqonchilik misli ko‘rilmagan darajada rivojlana bordi, minglab gektar bo‘z va
9

quriq yerlar o‘zlashtirildi. Bir vaqtning o‘zida Chirchiq, Angren, Bekobod,
Olmaliq, Navoiy shaharlari kabi yirik – yirik sanoat markazlari bunyodga keldi.
Natijada suvga ehtiyoj ortib ketdi. Shu tufayli O‘zbekiston daryolarida ko‘plab
suv omborlari qurish ishlari boshlab yuborildi. Jumladan, Zarafshon etagida
Quyimozor, Qashqadaryoda Chimqo‘rg‘on, Surxondaryoda-Janubiy Surxon va
Uchqizil, Ohangaron-Tuyabo‘g‘iz suv omborlari qurilib ishga tushirildi.[29.]
1960 yillarda esa Chirchiq daryosida – Chorbog‘, Oxangaron daryosida-Turk,
Qashqadaryo havzasida-Tolimarjon suv omborlari barpo etildi. 70-yiollarga
kelib, ancha yirik bo‘lgan Andijon (Qoradaryo), Tuyamuyin (Amudaryo) kabi
suv omborlapri qurildi.[28.] Respublikamizda ishlab turgan, nisbatan yirik
hisoblangan suv omborlari tug‘risidagi ba‘zi ma‘lumotlar 2-jadvalda keltirilgan.
2-jadval
O‘zbekistonning eng yirik suv omborlari
Suv ombori Daryo Ishga
tushgan
yili Suv
sig‘imi,
mln.
m 3
Tuyamo‘yin
Chorbog‘
Andijon
Tolimarjon
To‘dako‘l
Kattaqo‘rg‘on
Janubiy Surxon
Chimqo‘rgo‘n
Ohangaron (Turk) Amudaryo
Chirchiq
Qoradaryo
Amudaryo
Zarafshon
Zarafshon
Surxondaryo
Qashqadaryo
Ohangaron 1979
1978
1970
1977
1983
1952
1964
1964
1974 7300
2000
1750
1530
875
845
800
440
339
Quyimozor
Pachkamar
Karkidon
Tuyabo‘g‘iz Zarafshon
G‘uzordaryo
Quvasoy
Ohangaron 1957
1967
1964
1964 306
243
218
204
10

Hisorak
Shorko‘l
Uchqizil
Kosonsoy(O‘rta to‘qay)
Jizzax
Uchqo‘rg‘on G‘uzordaryo
Zarafshon
Surxondaryo
Kosonsoy
Norin
Sangzor
Chirchiq 1985
1983
1960
1954
1962
1963
1977 170
170
160
160
73,5
54,0
30,0
Suv omborlarining turlari. Suvni to’plab, undan kelgusida foydalanishga
imkon beradigan inshot suv ombori hisoblanadi. Suv omborlari umumiy
ko‘rinishi, suvni to‘plash shart-sharoitlari, to‘gonning qurilishi usullari bo’yicha
xilma-xildir.
Ana shu belgilari bo’yicha ularni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
- yopiq suv omborlari;
- ochiq suv omborlari.
Yopiq suv omborlariga suv saqlanadigan katta-kichik idishlar, rezervuarlar
kiradi. Bunday suv omborlari temirdan, temir – betondan, tosh va boshqa
materiallardan quriladi. Ular oqimni kunlar, xafta, oy ba‘zan mavsumlar
bo'yicha boshqarishga mo’ljallanadi. O‘lkamizda juda qadimdan mavjud
bo’lgan sardoblarni ham ana shunday suv omborlari turiga kiritish mumkin.
Ochiq suv omborlari ikki xil bo’ladi:
1. Dambali suv omborlari;
2. To‘g‘onli suv omborlari.
Dambali suv omborlari quyidagi ko’rinishlarda uchraydi:
a) bir tomonlama damba, nishab joyda seldan saqlash maqsadida quriladi;
b) gir aylanma damba, gorizontal joyda quriladi;
v) yarim kovlangan damba, suv ombori suv sig‘imini kattalashtirish
maqsadida quriladi.[54.]
Yuqorida qayd etilgan suv omborlaridan turli maqsadlarda foydalanish
mumkin va shunga bog‘lik holda vazifalari ham turlicha bo’ladi. Ma‘lumki,
11

ko‘pchilik hollarda suv omborlari daryolar vodiyiga to‘g‘on qurish yo’li bilan
barpo etiladi. Bu xildagi suv omborlari eng ko‘p tarqalgan va xalq xo’jaligida
ularning ahamiyati juda katta.
Suv omborlarining to‘g‘onlari vazifasiga ko‘ra ikki turga bo’linadi:
a) suv sathini kutarishga mo’ljallangan to‘g‘onlar. Ular energetika, suv
transporti, daryo yoki kanaldan suv olish maqsadlarida quriladi;
b) suvni to‘plash va daryo oqimini boshqarish maqsadida qurilgan to‘g‘onlar.
Hozirgi kunda yagona maqsadda to‘g‘on qurish kam uchraydi. Ko‘pchilik
to‘g‘onlar majmuali – kompleks maqsadlarni ko‘zlab quriladi.[48.]
Suv omborlarining asosiy ko‘rsatkichlari. Suv omborlarining
ko‘rsatkichlari (parametlari) ikki yo‘nalishda belgilanadi:
- suv omborining o‘lchamlarini xarakterlaydigan parametrlar:
- suv omboridan foydalanish rejimini aniqlaydigan parametrlar:
Birinchi turdagi, ya‘ni suv omborlarining o‘lchamlarini xarakterlaydigan
parametrlar quyidagilardan iborat:
a) me’yoriy dimlanish sathi (MDS);
b) foydasiz xajm satxi (FHS);
v) ishchi suv sathi (ISS).
Me’yoriy dimlanish sathi (MDS) shunday sathki, suv ombori shu sathgacha
to’ldirilganda to‘g‘on unda to’plangan suvni uzoq vaqt ziyonsiz ushlab tura
oladi. MDS ning takrorlanishi va davomliligi daryoning oqim rejimiga va uning
boshqarilish darajasiga bog‘lik. Daryo oqimini mavsumiy boshqarishda MDS ga
har yili ko‘p yillik boshqarishda esa faqat suv ko‘p bo‘lgan yili
erishiladi.Foydasiz hajm sathi (FHS) - suv omborida tuplangan suvning shu
sathda yuqorida joylashgan qismildan foydalaniladi. FHS ning takrorlanishi ham
daryoning oqim rejimiga va uning boshqarilish darajasiga bog‘liq.[49,52.]
II BOB. TADQIQOT SHAROITLARI, OB’EKTI VA USULLAR I
2 . 1. Tadqiqot olib borilgan hududning fizik va geografik xarakteristikasi.
12

Jizzax viloyati O‘zbekistonning markaziy mintaqasida joylashgan. Uzunligi
sharqdan g‘arbga 180 km, janubdan shimolga 175 km ni tashkil qiladi.
Viloyatning maydoni 21.1 ming kv.km.ni tashkil qiladi.[6.]
Viloyat janubi-sharqda Tojikiston respublikasi, janubi-g‘arbda Samarqand,
g‘arbda Navoiy viloyatlari, shimoliy –sharqda Sirdaryo viloyati va Qozog‘iston
respublikasi bilan chegaradosh (Boltaev, 2007; Nishonov,1980). Hududning
katta qismini sharqdan g‘arbga va qisman shimoli g‘arb tomonga cho‘zilgan
Chimqortog‘ va Molguzartog‘, g‘arbdan sharqqa va janubga tomon cho‘zilgan
Nurota tizma tog‘lari, shimol tomondan Qozog‘istondagi Chordara to‘g‘onidan
viloyatning shimoli–g‘arbidagi Navoiy viloyati hududiga qadar cho‘zilgan
Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi tashkil etadi.
Turkiston va Nurota tizma tog‘lari, katta hududlarni egallagan tog‘
yonbag‘irlari ko‘pdan-ko‘p qirlar va soylar, dasht va past tekisliklardan iborat.
Viloyatning janubidagi balandligi 2600 metr bo‘lgan Molguzar tog‘idan
shimoliy hududdagi Aydarko‘lgacha (240 m) pasayib ketishi bu hudud uchun
xarakterlidir.Orografik-geologik relefi, tuproq, o‘simlik va dunyosiga ko‘ra ,
viloyat ikki qismga ajratiladi. Birinchisi Jizzax vohasining shimoliy qismi–
asosan past tekisliklardan iborat. Ikkinchisi, janubiy qismi sharqdan-g‘arbga
yo‘nalgan Turkiston tizma tog‘lari qad ko‘targan, g‘arbda– Molguzor, Qo‘ytosh,
Baliqlitog‘ o‘rab turadi. C h ekka shimolini Qizilqum cho‘li egallagan. S h imoli-
sharq va sharq tomondan viloyat maydoni Mirzacho‘lning landshaftlari bilan
chegaralangan. Janub va janubiy-sharq tomondan esa Oloy va Turkiston
tizmalari tutashib ketgan. Jizzax vohasi qit’aning ichkarisida, dengiz
havzalaridan ancha uzoqda joylashgan, shuning uchun ham hududning cho‘l
qismida iqlimi quruq va o‘zgaruvchandir, yog‘in kam yog‘adi va uning miqdori
yil davomida bir xil bo‘lmaydi (Nishonov,1980; Boltaev, 2007 ).
Harorat va namlik darajasi ham kun va yil davomida keskin o‘zgarib turadi.
Bu omil esa o‘simliklarning vegetatsiyasi davriga ham katta ta’sir qiladi. Bu
hududda ikkita- bahorgi namlik va issiqlik bilan xarakterlanadigan qisqa davom
13

etadigan va yozgi quruq va issiq, ancha uzoqroq davom etadigan fazalar
kuzatiladi.
Suv va issiqlik jarayoni rejimining bunday o‘ziga xosligi, tekislik joylarda
ham, tog‘larda ham mavjuddir. Yer yuzasi dengiz sathidan tobora baland
ko‘tarilib borgan sari quruqlik va issiqlik fazasining kamayib borish evaziga,
suv organizm turlari ham davriy rivojlanish dekadasi o‘zgarib boradi.
Yer yuzasining quyosh nurlari kuchli qizdiradigan va sutkalik harorat
keskin o‘zgarib turadigan, quruq iqlim sharoitida, tog‘ jinslarining nurash
jarayoni ro‘y beradi. Vohaning tog‘li relefi va tog‘ jinslarining bunday
yemirilishi va surilishi jarayonlarining uzoq davom etishi, tuproq tarkibiga o‘z
ta’sirini o‘tkazgan. Uning tarkibida qum va lyos tuproq bo‘lib, shag‘al, mayda
toshchalar albatta uchraydi.Viloyat hududining asosiy qismi dengiz sathidan
ancha balandlikda joylashganligi uchun, tuproq hosil qiluvchi jinslarning turli
xilligi, iqlim sharoiti tez o‘zgarib turadi.
Viloyatning sug‘oriladigan yerlarida madaniy voha tuproqlari, tog‘
yonbag‘irlarida to‘q tusli bo‘z tuproq yoki och tusli jigarrang va o‘rmon qo‘ng‘ir
tuproqlari mavjud. Och-qo‘ng‘ir rangdagi tuproqlar dengiz sathidan 2000 metr
balandlikdan boshlanib Turkiston tizmasining asosiy qismini tashkil
qiladiViloyatning tabiiy iqlim sharoiti keskin kontinental. Hududning qishi
sovuq, yozi issiq va quruqdir. Uning tog‘li qismida yoz fasllari cho‘ldagiga
nisbatan ancha salqin bo‘ladi.
Vohada eng issiq oy –iyul bo‘lib, oylik o‘rtacha harorat S 0
28- S 0
30
gradusni tashkil etadi. Vohaning tog‘li qismida, harorat maksimum C 0
40
harorat gacha ko‘tariladi. Vohada yozda eng yuqori harorat S 0
47 gradusgacha
ko‘tariladigan bo‘lsa, qishda eng past harorat minus S 0
-29 gradusga pasaygan.
Sovuqsiz davr 210-228 kunni tashkil qiladi.Viloyat hududida yillik yog‘in
miqdorining taqsimlanishi ham notekis. Ayniqsa, eng past joylashgan cho‘l
joylarda yog‘in juda kam yog‘adi. Voha hududining eng past qismi-Mashiquduq
stansiyasi atrofida yillik o‘rtacha yog‘in 137 mm.ni tashkil qiladi.Hududning
dengiz yuzasidan balandlasha borishi bilan, hamda sharq tomonga va janubdan
14

shimolga qarab borgan sari yillik yog‘in miqdori ko‘paya boradi. Masalan, yillik
yog‘in miqdori Mirzacho‘lda (absolyut balandligi 276 m) – 295 mm ga,
Jizzaxda (balandligi 392 m)- 366 mmga, Sangzorda (balandligi 1313 m) – 397
mmga etadi. Viloyat tabiatining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri tog‘lar va
tog‘yonbag‘irlari tarkibida Mendeleev davriy sistemasi elementlarining
ko‘pchilik elementlari, jumladan temir, oltin, oltingugurt, volfram, radiy
elementlari, shuningdek kremniy kislotasi, karbon gazi, ishqorli termo-
minerallar bo‘lgan qator shifobaxsh suv manba’larining mavjudligidir.
Baxmal, G‘allaorol, Zomin tumanlari hamda Jizzax va Forish
tumanlarining tog‘li hududlarida yog‘ingarchilik nisbatan mo‘l bo‘ladi.
Haroratning mu’tadilligi sababli Baxmal, G‘allaorol va Forish botiqlarida,
Zominsoy, Yettikechuv va Ko‘rpasoyda suvning bug‘lanishi nisbatan kam.
Sangzor va Zominsuv daryolari Jizzax vohasining asosiy tarmoqlari bo‘lib, ular
sersuv va voha uchun muhimdir.Sangzor daryosi 3300 metr balandlikdagi
SHunqortog‘ tizmasining shimoliy yonbag‘ridan boshlanadi. U 2 tog‘ soyi -
G‘o‘ralash va Jontakasoyning qo‘shilishidan paydo bo‘lgan va Morguzor
tizmasini yoqalab o‘tib, Jizzax vohasiga oqib tushadi. Suv yig‘ish maydoni
2.580 kvadrat kilometr, ilk manbasidan Qili qishlog‘igacha bo‘lgan uzunligi 143
kilometr. Sangzor daryosi Qili orqali Tuzkongacha yetib boradi. Uzunligi 94 km
bo‘lgan Tuyatortar kanali Zarafshon daryosi suvini Sangzorga qo‘yadi. Bu
suvlar viloyatda 37.5 ming gektar maydonda baliqchilik ya’ni akvakulturani
rivojlantirishda muhum ahamiyatga ega. Sangzor daryosining kengligi yuqori va
o‘rta qismida 120 -160 metrni, quyi qismida 250-280 metrni tashkil qiladi.
Jizzaxsuv ombori - Jizzax temir yo‘l stansiyasidan 7 km uzoqlikda, uning
janubiy-sharqiy tomonida joylashgan. Molguzar tizmasining tog‘oldi tekisligida
Sangzor daryosi konus yoyilmasi va Rovotsoy konus yoyilmalari oralig‘ida
qurilgan. Foydali suv hajmi qayta ta‘mirlanganidan so‘ng (1987-y) 100 mln
m 3
ni tashkil qiladi.
15

1-rasm.
Jizzax suv omborining umumiy ko‘rinishi.
2-rasm.
Giss xaritadan ko‘rinishi.
16

Sangzor daryosining toshqin suvlaridan tashqari Eski Tuyatortar kanali
Zarafshon daryosidan ham suv oladi. Jizzax suv ombori Jizzax vohasini doimo
suv bilan ta‘minlash va qo‘shimcha yerlarni sug’orish maqsadida qurilgan.
Me‘yorida to‘lgan vaqtda suv hajmi 87,5 mln m3 ,maydoni 13 km kv dan ortiq,
uzunligi 3,3 km , eng keng joyi 5,1 km tashkil etadi. O‘rtacha chuqurligi 20
metr, eng chuqur joyi 70 m. Suv omboriga Eski Tuyatortar kanali orqali 114,3
mln
m 3
/yil va Rovotsoydan 5,1 mln
m 3
/yil suv kelib quyiladi. Hududning
g‘arbida joylashgan Sangzor daryosi va sharqida joylashgan Zominsuv
daryolarining oralig‘ida Molguzar tizmasining shimoliy yonbag‘irlarida bir
qancha soylar hosil bo‘ladi. Achchisoy, Pshog‘orsoy, Toylonsoy, Rovotsoy,
Ardaxshonsoy kabi soylar oqadi. Ularning suv sarfi umumiy holda 0,17
m 3
sekunddan 0,60
m3 / sekundgacha o‘zgaradi.
Jizzax suv ombori 1973 yilda foydalanishga topshirilgan, 1987 yilda qayta
ta‘mirlangan. Hozirgi kunda to‘liq suv hajmi 100 mln metr kub., shundan
foydali suv hajmi 87 mln metr kub. To‘liq suv hajmi esa 4 mln metr kubdan
oshmaydi. Loyqa to‘lish muddati 41 yil, suv omborining suv yuzasi bo‘yicha eni
4,2 km, uzunligi 3,3 km metr. Suv omborining chuqurligi 20 metr, maydonining
yuzasi 13,75 km kv.[11]
3-jadval
Jizzax suv omborining texnik ko‘rsatkichlari
Nomlari Ko‘rsatkichlari
Qurilish
yillari 1963-1973 yil
Qayta ta‘mirlangan yili 1987 yil
Loyixachi tashkilot Uzdavloyixa instituti
Qurilish tashkiloti Yangiyer suv qurilish tresti
Suv omborining qayta
ta‘mirlash Jizzax suv qurilish
ishlari buyicha qurilish tashkiloti tresti 2-M K K
Foydalanishga topshirilgan yil 1973 yil
17

To’liq suv hajmi
- qurilgandan keyin
- qayta ta‘mirlangan keyin 85 mln,m3
100 mln,
m 3
Foydali suv hajmi 87 mln,
m 3
Ulik suv hajmi 4 mln,
m 3
Loyqa tulish muddati 41 yil
Suv omborining uzunligi
- suv yuzasi buyicha 4,2 km
Suv omborining uzunligi
- suv yuzasi buyicha 3,3 km
Suv sathi (N P U) 372,55
Ulik xajli sathi (U M O) 356,50
Suv omborining chuqurligi 20 m
Suv omborining yuzasi 13
km 2
- N P U 13,75
km 2
- U M O 1,5
km 2
Kirish kanali
Uzunligi
- shundan betonli 6,0 km 8,4 km
Suv utkazish qobiliyati 50
m 3
m3/sek
Chiqish kanali
Uzunligi
- shundan betonli 15,3 km
15,3 km
Suv o’ tkazish qobiliyati
- boshida
- oxirida 15
m3 /sek
1,6
m 3
/sek
Jizzax viloyatining ikkinchi yirik daryosi – Zomin daryosi Turkiston
tizmalarining yuqori qismidan- Qashqasuv, Ko‘lsuv va Qizilmozorsoylarning
qo‘shilishidan paydo bo‘lgan. Suv yig‘ish maydoni Sangzor daryosinikidan
ancha kam -694 kv.km, uzunligi 41 km, umumiy uzunligi esa 50 km ni tashkil
18

qiladi.Sangzor daryosi tog‘lardan chiqaverishda kengaygan joydan Jizzax
vodiysi boshlanadi. Uning janubiy chegarasi Molguzar va Nurota tizmalari
hamda bu tog‘lar etaklaridagi qiya tekisliklardir.
Jizzax vohasining tekislik joylashgan qismida Arnasoy ko‘l sistemasi
vujudga kelgan. Hozirda Arnasoy ko‘l sistemasining umumiy maydoni 2300
kv.km ga etdi. Eng so‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra Arnasoy-Tuzkon – Aydarko‘l
ko‘llarining qo‘shilib ketishi natijasida umumiy sathi 3.1 ming kv.km maydonga
ega bo‘lgan ulkan ko‘l sistemasi vujudga keldi.
Tadqiqotlar Respublikamizda sun’iy baliqchilikni rivojlantirishga qo‘shgan
hissalari juda katta ahamiyatga ega.Bu ilmiy izlanishlar olib borgan olimlarning
ilmiy maqolalari, olib borgan tajribalari bilan yaqindan tanishib ularning ish
uslublarini o‘rganib yanada takomillashtirishni oldimizga maqsad qilib qo‘ydik.
1957-1959 yillar maboyinida N.A.Stepanova va N.V Pridatkina hozirgi
vaqtdagi Toshkent viloyati baliqchilik xavzalarida zooplanktonlarni tadqiq
qilishlari natijasida 86 tur organizmlarni qayd qilishgan. Jumladan, 52 tur
kolovratkalar, 30 tur shoxdormo‘ylovli qisqichbaqasimonlar organizmlarni
aniqlashgan. Bu organizmlar ichida asosan kolovratkalardan: Brachionus
angularis, brachionus calicifloris, B. quadridentatus, Keratella valga,
Asplanchna priodonta, Polyarthra vulgaris, Filinia longiseta ko‘plab uchrashligi
va zooplanktonlar tarkibining asosini tashkil qilgan.
1986-2000 yillar mobaynida I.M.Mirabdullaev va A.R.Kuzmetov
tomonidan zooplankton organizmlarning tur tarkibi va sistematik jihatdan
o‘rganilgan [7].
Jizzax suv ombo rining gidrobiologik va gidro kimyoviy h olati . harorat
rejimi h avzalarda harorat asosiy rol o‘ynaydi. Haroratga asosan
gidrobiontlarning hayotiy jarayonlari ta’sir etadi. Gidrometeorioligiya
ma’lumotlariga ko‘ra suvning harorati kunduzi gradus 31-32 o
C atrofida bo‘lib,
kechqurunga kelib 22-23 o
C gradusga kamayadi. Sutkalik o‘rtacha harorat 24,5-
27,1 gradus atrofida. Iyul oyining oxiri avgustning boshida eng yuqori
19

temperaturaga ko‘tarilishi qayd qilingan. Arealda harorat baliq ning o‘sishi va
oziqlanishi uchun optimal normal h isoblanadi. [8].
Kislorod rejimi. Suvdagi erigan kislorodning miqdori faktor sifatida mu h im
a h amiyatga ega. Kislorodning suvdagi miqdori kamayib ketsa baliq va boshqa
organizmlarning halokatiga olib keladi. Oziqlanish koeffitsentiga ham salbiy
ta’sir qiladi. Suvda kislorodning ko‘payishi, asosan atmosferadagi kislorodning
suvga o‘tishidan va o‘simliklarning fotosintez jarayonida ajralgan kisloriodi
hisobiga bo‘ladi. Suvdagi kislorod miqdorining o‘zgarib turishi shu suv
xavzasiga quyilayotgan suvdagi kislorodning ozligi va ko‘pligiga ham bog‘liq.
Suvdagi erigan kislorod miqdori 2% dan kamayib ketsa karp baliqlari uchun
kritik hisoblanadi. Havzalarga xaddan tashqari ko‘p baliq tashlansa xam kislorod
kamayib ketadi.
Suv ombori sig‘imlangan bo‘lib, asosan baliqlar va chavoqlarni va tovar
baliqlarni yetishtirishga moslashgan va atrofi betonlangan holda bo‘ladi.
Havzalarning tagi shag‘aldan tarkib topgan. Ob-havosi o‘zgaruvchan. Y o zi
uzoqroq, ob-havoning oylik o‘rtacha temperaturasi yanvar oyida -0,96 gradus,
iyul oyida +27 gradus, yillik o‘rtacha temperaturasi +12,7 gradus. Suvning
bug‘lanishi iyun va avgust oylarida kuzatiladi. Sentyabrda havoning biroz
sovishi kuzatiladi. Y o zning havo namligi 10-15% gacha pasayadi. Havoning
o‘rtacha yillik yillik nisbiy namligi 50-60% ga teng.
H ar bir suv omborining dambasi, suv kiradigan va suv chiqadigan kanali
bo‘ladi. Suv chiqadigan kanal suv ombori ning tubidan boshlanadi va kanalning
chiqish joyiga baliq tutqich quriladi.. Suv kirish joyidan suv chiqish joyigacha
qiyalik 15-20%ni tashkil qiladi. Demak, maydonning 10-15%ni, hovuzning o‘rta
qismi chuqurligi 1,5 metr, hovuzning maydonining 60%, suv chiqadigan joy
chuqurligi 1,8-2,0 metr, bu ham suv omborining 15-20%ni tashkil qiladi. Agar
suv ombori 5-10 o
ga qiya bo‘lsa, unda hovuzning o‘rtasidan chuqurligi 30-50
metr, bo‘ladi.
Suv ombori qurilayotganda uning tuprog‘i atrofiga chiqarilib damba
qilinadi. Dambalarning qalinligi hududning katta-kichikligiga bog‘liq. Katta suv
20

omborlarida to‘lqin katta bo‘ladi (10-20 metr); shunga munosib damba tubi 5-6
m va yuqori qismi 20-50 metr kenglikda bo‘lishi kerak. C h unki bunday hududda
to‘lqin katta bo‘ladi. Suv kiradigan joyga diametri 5 0 metrli quvur, kirish joyiga
to‘r qo‘yiladi. To‘r har 2-3 soatda tekshiriladi va tozalanadi. Suv chiqadigan
joyda drenaj betondan tayyorlanadi. Suv chiqishi maxsus moslama orqali
boshqariladi. Hovuzning asosiy hususiyati – suvini to‘liq chiqish imkoniyatini
yaratish lozim. Hovuzda suvning har qa y erda qolishi eng yomon hodisa, chunki
baliqlar qolib ketadi. Jabra balchiq bilan to‘ladi. S h uning uchun ham baliq
tutqichning ahamiyati katta. Baliq tutqich kattaligi suv omborining katta-
kichikligiga qarab tayyorlanadi. Agar hovuz 30-50 ga bo‘lsa, baliq tutqich
uzunligi 20-30 metr, eni esa 2-3 metr. Agarda baliq ya x shi holatda bo‘lishi
uchun toza suv baliq tutqichga tushib turishi kerak. Suv ombori 1,0-1,5 ga
bo‘lsa, baliq tutqich uzunligi 2 metr, eni esa 1,5 metr, kattalikda bo‘lishi
mumkin.
Bahor vaqtida suv ombori qirg‘oqlari efemer va efemeroid o‘simliklar bilan
qoplanadi. Suv omborida xara va tuban o‘simliklar bilan bir qatorda ko‘pincha
yuksak suv o‘simliklari ham o‘sadi. Eng yuqori temperatura (31,2 gradus) iyun
oyining oxirida kuzatiladi, minimal harorat esa oktyabr oyida kuzatiladi.
Hududda o‘rtacha oylik shaffoflik 0,48-0,22m atrofida bo‘ladi. Suvning sifat
ko‘rsatkichi havzalarda butun mavsun davrida 7,57 dan 9,62 gacha o‘zgarib
turadi. Oylik eng past o‘rtacha ko‘rsatkich 4,5 bo‘ldi.
O‘zR FA Zoologiya Instituti ixtiologiya va gidrobiologiya
laboratoriyasining ma’lumotiga va kuzatishlariga qaraganda, suv omborining
gaz bosimi yozgi vaqtda keskin yomonlashadi. Suvda erigan kislorodning
miqdori kechasi pasayadi, kunduzi esa 8.5-11.4 mg/l oraliqda o‘zgarib turadi.
Erkin karbonat kislotaning miqqdori 8.8-9.4 mg/l, suvning faol reaksiyasi RN-
7.5. Suvda sulfatlar va xloridlar mavjud. Quyida suv omborining gidrokimyoviy
holati keltirilgan.Suvning gidrokimyoviy va gidrobiologik holati doimo nazorat
ostida bo‘lishi lozim.
21

4- jadval
Suv omborining gidro k imy o viy h olati
Sana °S O
2 , mg/l NO
3 NH
4 pH
15.0 3 -20.0 3 25 ,8 10,7 2,0 8,2 8,7
21.0 3 -25.0 3 24,5 14,8 0,8 8,3 9,3
26.0 3 -30-0 3 25,0 7,9 0,5 8,0 7,5
1.0 4 -5.0 4 25,3 2,5 0,3 8,0 8,2
6.0 4 -8.0 4 26,4 1,7 1,9 8,2 7,8
9.0 4 -15.0 4 25,3 10,2 2,4 7,4 8,4
16.0 4 -20.0 4 26,2 7,8 2,8 8,0 9,0
21.0 4 -25.0 4 27,1 4,9 2,3 8,1 7,5
26.0 4 -30.0 4 25,6 11,9 3,4 6,9 8,7
0 1.0 5 - 3.0 5 25,8 12,0 2,1 9,4 8,7
2.2Tadqiqot ob’ekti va usullari
Tadqiqot ishlarida Jizzax viloyatidagi Jizzax suv omborida olib borildi.
2018 - 2020 yillarda o‘tkazildi. Ushbu vaqt davomida Jizzax suv omborida
uchraydigan Zooplankton, Fitoplankton va Ixtiologik faunistik tadqiqotlar
o‘rganildi hamda ekspremental tajribalar olib borildi. E .K.Suvorov (1948), I . F .
Pravdin (1966 ) lar tavsiya etgan usullardan foydalanildi. Tananing morfometrik
ko‘rsatgichlari shtangenserkul yordamida (segoletka, voyaga yetgan baliqlar)
o‘lchovlar bajarildi. Tadqiqot o‘tkazish jarayonida asosan 2 xil sharoitdan, yani
dala va laboratoriya sharoitlaridan foydalanildi.
Bunda gidroximik, gidrobiologik, ixtiologik metodlardan foydalanildi va
quyidagi ishlar qilindi. Suv sifatini aniqlash uchun YS (sho‘rlanish va haroratni,
kislorodni o‘lchaydigan) asbobidan foydalanildi va ko‘llarning suvini ximiyaviy
tarkibini, pestisidlarni o‘rganish uchun suv na’munalari olindi. (S е myonov
metodi). Baliqlarni o‘rganishda qabul qilingan uslublardan foydalanildi.
(Pravdin. I .F 1966 , Pirojnikov P.L 1953y). Bundan tashqari na’munalar joyini
belgilashda geoinformatsion sistemalardan foydalanildi. Buning uchun JPS
22

yordamida na’muna olinadigan joy koordinatalari belgilandi va Giss dasturlari
yordamida o’zimizning mobil xaritaga belgi kiritildi.
Zooplankton na’munalarni konusli plankton suzgichlari Djedi to‘rlaridan
yoki tutqich ( sachoklar ) to’rlar yordamida 50 - 100 litr suvni chelak yordamida
suzib olish va suvning ma’lum chuqurligiga to‘r tashlanib uni tortib olish
usuli dan foydalaniladi. Agarda suv havzasida qayiq bo‘lsa uning yordamida
o‘rtaroq qismidan ham na’munalar yig‘iladi. Bu na’munalar 4% li formalin
eritmasida fiksatsiya qilinadi. Keyingi tadqiqotlarni laboratoriyada binokulyar va
mikroskopda qaralib, turlari aniqlanib sifat va miqdor ko‘rsatkichlari
hisoblanadi. 1 m 3
dagi zooplankton miqdorini aniqlash uchun na’munadagi
organizmlar miqdorini filtirlangan suvning litrli hajmiga bo‘linib, so‘ngra 1000
ko‘paytiriladi. Filtrlangan to‘rning suv hajmini aniqlash uchun to‘rning tutish
(kirish) teshigi maydonini santimetrda ifodalangan ov qalinligiga ko‘paytirib
topiladi. Masalan, to‘rning kirish teshigining radiusi 9 sm, tutish qalinligi 1 m
(100 sm).
To‘rning tutish teshigi :
S = 3,14 x 81 = 254,34 sm 2
;
Filtrlangan hajm :
254,32 x 100 = 25432 ml = 25,432 l.
Ana shunday hajmdagi suvdan filtratsiya natijasida na’munaga 255
zooplankton organizmlari tushgan bo‘lsa, 1 m 3
(1000 l) ga qayta hisoblash uchun
quyidagicha yo‘l tutamiz: V = 255 : 25,432 x 1000 = 10 000 ekz. / m 3
.
Zooplanktonning biomassasini har bir organizmning individual massasini tur
miqdoriga ko‘paytirish yo‘li bilan hisoblanadi.
Organizmning massasini esa uning uzunligiga bog‘lab tenglama bo‘yicha
aniqlanadi:
W =q x L b
,
bunda: W – tananing massasi (og‘irlik) mg da, L – tananing uzunligi mm da,
b – ko‘rsatgich darajasi, q – 1 mm kattalikdagi tananing konstantasi.
23

Ayrim zooplankton vakillarining tenglama parametrlari umumlashtirilgan
holda Babushkina, Vinberg (1979) va Alimovlarning (1989) ishlarida keltirilgan.
Organizmlarni o‘lchash mayda va yetuk organizmlar uchun alohida holda
binokulyar ostida olib boriladi.
Fito va zooplankton organizmlarning soni va biomassasini 1 m 3
suv hajmida
aniqlanadi, bunda hujayra litr, va biomassa g/m 3
zooplankton uchun dona m 3
da
va biomassasi uchun gr/m 3
bilan hisoblanadi.
Zooplankton organizmlar uchun hisoblash quyidagi formula bilan aniqlanadi:
N = A ∗ V ∗ 1000
n
A- 1 ml suvdagi organizmlar soni,
V- tekshirilayotgan na’muna hajmi,
n –filtrlangan suv miqdori,
Batometr – bitta va ikkita silindrdan iborat asbob bo‘lib, ochiq holda
suvning ma’lum chuqurligiga tushiriladi. U trosga urilsa avtomat tarzda
yopilishi ham mumkin yoki tros bilan tushirilgan qo‘shimcha yuk yordamida
yopiladi. Silindrning pastki qismida jo‘mrak bo‘lib olingan na’muna filtrlovchi
moslama (stakanli suzgich)orqali olinadi.Batometr oddiy suzgichga (Djedi,
Apshteyn) qaraganda plankton yig‘ish uchun yaxshi uskuna hisoblanadi. Ba’zan
batometr ichiga termometr ham o‘rnatish mumkin shunda bir vaqtning o‘zida
suvning temperaturasi ham o‘lchanadi.
Ixtiologik metodlar yordamida baliqlar na’munalari ko‘llardan yiliga 3 xil
mavsumda, ya‘ni bahor, yoz, kuz oylarida har xilsuvliklardan baliq
na’munalariolib o‘rganildi. Bunda Qora baliq (Schizothorax intermedius)
va oq amur ( Ctenopharyongodon Idella ) baliqlarni o‘rganish uchun oddiy
ixtiologik metodlardan foydalanilgan. (Pravdin.I.F. 1966y, Pirojnikov.P.L.
1953y).
Buning uchun dastlab dala sharoitida har xil o‘lcham (35,45,55,65 mm)
dagi to‘rlar bir yil ichida bahor, yoz, kuz oylarida tushdan keyin suvlarga
tashlandi. Keyin ertasiga ertalab tashlangan to‘rlar va ularga tushgan baliqlar
24

yig‘ib olindi. Yig‘ib olingan baliqlarning turli ko`rsatkichlari aniqlandi, uzunligi
maxsus taxtadan yasalgan o‘lchash asbobi yordamida va og‘irligi 2 marta
(birinchisida umumiy, ikkinchisida ichaklarsiz) tarozi yordamida o‘lchandi,
keyin baliqlarning ichki qismi skalpel yordamida ochilib yog‘liligi, jinsi
aniqlandi, yoshi va o‘sish jarayonini o‘rgandik.
Dala sharoitida bu na’munalar solishtirish va o‘rganish uchun suv sifati
namunalari, zooplankton, hasharotlar, SPMD –pestisidlarni aniqlash uchun
maxsus asbob, xlorofil namunalari bilan bir vaqtda olindi. Barchasi daladan
laboratoriyaga olib kelinib sovutgichga qo‘yildi.
Laboratoriya sharoitida olingan tangacha namunalari petri idishlarida toza
suvda tish cho‘tkasi yordamida tozaladik, buyum oynachasiga har bir tur
baliqniki alohida qilib joylandi va mikroskop yordamida ko‘rilib halqalar soni
sanaldi va tangachasiga qarab baliq qanday sharoitda yashaganligi o‘rganildi,
baliqning yoshi, o‘sish jarayoni aniqlandi. Ichaklaridan olingan na’munalar ham
mikroskop yordamida ko‘rilib qaysi turdagi ozuqalarni iste‘mol qilganligi
o‘rganildi. Barqaror izatopni o‘rganish uchun olingan na’munalar kodlanib
quritish uchun pechkaga qo‘yildi. Barcha qilingan va olingan ma‘lumotlar yon
daftarga yozib borildi. Tananing morfometrik ko‘rsatkichlari shtangel serkul
yordamida (segoletka, voyaga yetgan baliqlar) o‘lchovlar bajarildi. Ayniqsa 1
mm gacha, voyaga yetgan baliqlalar uchun, mayda baliqlar uchun 0,5 mm
gacha. Merestik plastik ko‘rsatgichlar tana uzunligiga nisbatan, dum
suzgichisiz.Voyaga yetgan baliqlar yoshi va o‘sishi Eynar Lea (1910) usuli
orqali bajarildi.
Ln= Vn
V
Ln- n yoshdagi baliq uzunligi
Vn- yillik halqadan to tangacha markazigacha (n-yoshdagi)
V- tangacha uzunligi (markazdan tangacha qirrasigacha)
Voyaga yetgan baliqlar yoshi o‘sishi Roza Li (1920) usullari orqali bajarildi.
Ln= Vn
V (L-a)+a
25

L- Baliq uzunligi dum suzgichisiz
V- tangacha uzunligi (markazdan tangacha qirrasigacha)
Ln- n yoshdagi baliq uzunligi
Vn- yillik halqadan to tangacha markazigacha (n-yoshdagi)
a- tangacha hosil bo‘lgunga qadar masofa
Bir halqa bilan ikkinchi halqa orasidagi masofa mikromer orqali MBS – 2
bilan 8x2, 8x4 orqali (okulyar , ob’ektiv 2,4) aniqlandi. Oraliq halqalar esa
―Biolam - Lomo okulyar mikromer 15x20 orqali hisoblab chiqildi.‖
Semizlik koeffitsenti quyidagi formula bilan aniqlanadi.
Q= W ∗ 100
l 3
Q-semizlik koeffisenti
W – baliq og‘irligi
l 3
– baliq uzunligining kubi
Baliq serpushlik koeffitsentini A.I.Bening taklif etgan formula bilan aniqlandi.
n= LW
S
Bundan tashqari E.K.Suvorov (1948), I.F.Pravdin (1966)lar tavsiya etgan
usullardan hamda Bantirovka qilish usullaridan foydalanildi.
26

III. BOB. TADQIQOT NATIJALARI
3 . 1 Jizzax suv omborining z ooplankton organizmlar i
Zooplankton na’munalarni konusli plankton suzgichlari Djedi to‘rlaridan
(№ 56-76) yoki tutqich sachoklar yordamida 50 - 100 litr suvni chelak yordamida
suzib olish va suvning ma’lum chuqurligiga to‘r tashlanib uni tortib olish
usuli dan foydalaniladi. Agarda suv xavzasida qayiq bo‘lsa uning yordamida
o‘rtaroq qismidan xam na’munalar yig‘iladi. Bu na’munalar 4% li formalin
eritmasida fiksatsiya qilinadi. Keyingi tadqiqotlarni laboratoriyada binokulyar va
mikroskopda qaralib, turlari aniqlanib sifat va miqdor ko‘rsatkichlari
xisoblanadi. Qoidaga muvofiq zooplankton na’munalarini asosan ikki yo‘l bilan
yig‘iladi:
1) sifat na’munalari;
2) miqdor na’munalari.
Na’munalarni miqdoriy qayta ishlash har bir turga mansub organizmlarni
miqdorini aniqlashdan iborat bo‘ladi. Sanash usulidan tashqari yana hajm va
vazn o‘lchovlari bo‘lib, zooplanktonni va uning alohida turlarini xissasini
aniqlash qiyin bo‘lgan hollarda yig‘indi baholash uchun ma’lumot olinadi.
Planktonni hisoblash tindirilgan boshlang‘ich na’munani zooplanktonini uchrash
darajasiga qarab ma’lum bir konsentratsiyasi hajmidan (20-100 ml) boshlanadi.
Organizmlarning zichligi past bo‘lgan yoki yirik turlarni hisoblash zarur bo‘lgan
hollarda na’munani tabiiy holdaligigicha ko‘rib chiqiladi. Na’munalarda
organizmlarning miqdori 100 donadan ortiq bo‘lgan holda uning bir qismini
shtempel-pipetka bilan olib hisoblanadi. Organizmlarning na’munadagi
miqdoriga qarab 0,2; 0,5; 1; 2 va 5 ml li shtempel-pipetka ishlatiladi. Mayda
organizmlarni Kolkvits kamerasida (0,2-1,0 ml), yiriklarini esa Bogorova
kamerasida(5,0-10,0 ml) sanab boriladi.
Na’munalar keng bo‘yinchali idishlarga(stakanlarga) quyiladi va yaxshilab
aralashtiriladi, so‘ngra shtempel-pipetkada 2 ta kichik na’munachalar olinib,
Bogorova kamerasida (1-rasm) hisoblab chiqiladi. Har bir porsiyadagi
27

organizmlar miqdorini na’munaning barcha xajmiga qayta hisoblanadi, so‘ngra
esa o‘rtacha arifmetik miqdori hisoblab chiqiladi.
1 m 3
dagi zooplankton miqdorini aniqlash uchun na’munadagi organizmlar
miqdorini filtirlangan suvning litrli hajmiga bo‘linib, so‘ngra 1000
ko‘paytiriladi. Filtrlangan to‘rning suv hajmini aniqlash uchun to‘rning tutish
(kirish) teshigi maydonini santimetrda ifodalangan ov qalinligiga ko‘paytirib
topiladi. Masalan, to‘rning kirish teshigining radiusi 9 sm, tutish qalinligi 1 m
(100 sm).
To‘rning tutish teshigi :
S = 3,14 x 81 = 254,34 sm 2
;
Filtrlangan hajm : –
254,32 x 100 = 25432 ml = 25,432 l.
Ana shunday hajmdagi suvdan filtratsiya natijasida na’munaga 255
zooplankton organizmlari tushgan bo‘lsa, 1 m 3
(1000 l) ga qayta hisoblash uchun
quyidagicha yo‘l tutamiz: V = 255 : 25,432 x 1000 = 10 000 ekz. / m 3
.
Zooplanktonning biomassasini har bir organizmning individual massasini
tur miqdoriga ko‘paytirish yo‘li bilan hisoblanadi. Organizmning massasini esa
uning uzunligiga bog‘lab tenglama bo‘yicha aniqlanadi:
W =q x L b
,
bunda: W – tananing massasi (og‘irlik) mg da, L – tananing uzunligi mm da, b
– ko‘rsatgich darajasi, q – 1 mm kattalikdagi tananing konstantasi.
Ayrim zooplankton vakillarining tenglama parametrlari umumlashtirilgan holda
Babushkina, Vinberg (1979) va Alimovlarning (1989) ishlarida keltirilgan.
Organizmlarni o‘lchash mayda va y etuk organizmlar uchun alohida holda
binokulyar ostida olib boriladi.
Batometr – bitta va ikkita silindrdan iborat asbob bo‘lib, ochiq holda
suvning ma’lum chuqurligiga tushiriladi. U trosga urilsa avtomat tarzda yopilishi
ham mumkin yoki tros bilan tushirilgan qo‘shimcha yuk yordamida yopiladi.
Silindrning pastki qismida jo‘mrak bo‘lib olingan na’muna filtrlovchi moslama
(stakanli suzgich)orqali olinadi (10-rasm). Batometr oddiy suzgichga (Djedi,
28

Apshteyn) qaraganda plankton yig‘ish uchun yaxshi uskuna hisoblanadi. Ba’zan
batometr ichiga termometr ham o‘rnatish mumkin shunda bir vaqtning o‘zida
suvning temperaturasi ham o‘lchanadi. Batometrni tayyorlashda
o‘zboshimchalik qilish yaramaydi.
Uncha katta bo‘lmagan hajmda va kichik suvli baliqchilik hovuzlarida
zooplankton va uning taqsimlanishi oddiy va to‘liq bo‘lmagan usuldir.
(Lyaxnovich 1955, Kuznetsov 1985). Balandlik uchun imkoniyat gorizantali
to‘liq bo‘lmagan taqsimlangan zooplanktonlar na’munasini 7 nuqtadan oldik
ya’ni 4 tasini hovuz chetidan, qirhoq yaqinidan, 3 tasini esa o‘rta qismidan oldik.
So‘ngra na’munani integral va vertikal to‘liq bo‘lmagan ko‘rinishda hamda
zooplankton na’munalarini olish uchun plastmassali uzunligi 1 metr, diametri 2,5
sm li trubkadan foydalandik. Trubkani hovuzga tushirdik vertikal ko‘rinishda
yuqoridan suv ostiga qadar,keyin trubkaning ostki qismini tiqin po‘kak bilan
yopiladi.
Umuman olganda suv havzalarida uchraydigan organizmlarni tadqiq qilish
shu suv havzasining biomaxsuldorligi to‘g‘risida tasavurni hosil qiladi. Xar bir
yig‘ilgan na’muna etiketkalanib ish jurnaliga qayd qilinib boriladi. Etiketkada
quyidagi ma’lumotlar bo‘lish shart: ob’ekt, sana, va na’muna yig‘ilgan punkt.
Etiketka idishga yopishtirilgan leykoplastir bo‘lishi mumkin. Bir vaqtning o‘zida
idishga yozilgan tartib raqam jurnalga xam qayd qilinadi. Jizzax suv ombori dan
10 xil gidrobiologik na’munalar yig‘ildi. Na’munalar asosan 201 9 yil mart aprel
oylarigacha yig‘ildi. Fito va zooplankton organizmlarning soni va biomassasini 1
m 3
suv hajmida aniqlanadi, bunda hujayra litr, va biomassa g/m 3
zooplankton
uchun dona m 3
da va biomassasi uchun gr/m 3
bilan hisoblanadi. Zooplankton
organizmlar uchun hisoblash quyidagi formula bilan aniqlanadi:
N = A ∗ V ∗ 1000
n
A- 1 ml suvdagi organizmlar soni,
V- tekshirilayotgan na’muna hajmi,
n –filtrlangan suv miqdori,
29

$1000- hisoblash koefitsenti, Masalan : 1ml suvdagi na’muna 35 kolovratkadan sanaldi, tekshiriladigan na’muna soni 100 mlga ko‘paytiriladi. Filtrlangan suv miqdori 100 l bo‘lsa, endi 1m 3 suvdagi organizmsoni topiladi: 35*100*1000 = 35,000 ekz/ m 3 1 ml*100 ml Demak 1m 3 suvda asplanxning umumiy soni 35000 dona\m 3 bo‘lishi hisoblab chiqildi. Endi uning biomassasi aniqlanadi. Asplanxning biomassasi 0,02 mg, bir ekz. 35000 ekz/ m 3 x0,02 mg =7,0g/ m 3. 3.2. Zooplankton va fitoplankton organizmlarni suv omborida ko‘paytirish. Fitoplankton kompleksi bo‘yicha dominant holatga ega bo‘lgan guruhlar diatom, yashil va ko‘k-yashil suvo‘tlari ekanligi kuzatildi. Ular umumiy hisobda umumiy aniqlangan suvo‘tlarining 90 % ni tashkil etadi. Ayniqsa ular orasida diatom suvo‘tlarining vakillari juda keng tarqalgan bo‘lib, jami aniqlangan suvo‘tlari turlarining deyarli 50% hisobida turlar tarkibiga ega ekanligi kuzatildi. Ushbu bo‘limga mansub Melosira, Cyclotella, Synedra, Achnanthes, Cocconeus, Diploneus, Entomoneis, Gyrossigma, Navicula, Nitzschia, Surirella kabi turkumlarining vakillari deyarli barcha na’muna olingan joylardan ajratilganligi ma’lum bo‘ldi. Turlar tarkibining xilma-xilligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda ko‘k-yashil suvo‘tlari bo‘limi turgan bulib, ulardan keng tarqalgan vakillari qatoriga Mycrosistis, Merismopedia, Oscillatoria, Lingbya kabi turkumlarining turlari tez-tez uchrab turdi. Suv ombori havzalarida Oq a mur balig‘i ( Ctenopharyngdon idella ) ning oziqlanishini kuzatdik. Suv o‘tlarining bunday rivojlanishi suvdagi kislorod miqdorini yuqori darajaga yetkazadi. Rivojlangan fitoplnaktonlarning ichida biomassa jihatidan eng yuqorisi yashil suv o‘tlari bo‘lib, asosan, protokok rivojlanib, 11,0 mg.-litr biomassani ko‘rsatdi. Dominant turlardan Sehpoederiella papillata, Pediastrum Scenedesmus Coelastrum sphaericum Crucigenia apiculata uchradi. Iyun oyida o‘stirish havzalarida volvokslarning 30$

ommaviy rivojlanishi kuzatiladi. Yirik koloniyalardan Volvoks globator va
Eudopina elegans Pandopina mopum 1625,3 mg-litr miqdordagi biomassani
ko‘rsatdi. Ammo ular iyul oyiga kelib plankton tarkibidan umuman yo‘qoldi.
Oq do‘ngpeshona ( Hypophthalmichthyes molitrix) ni boqish uchun –
Chlorella vulgaris , Scenedesmus acuminatus kabi sun’iy ravishda ko‘paytiriladi.
Chipor do‘ngpeshona uchun zooplankton – Asplanchna girodi. Euchlanis
dilatata, Brachionu, Keratella, Ceriodaphnia reticulate, Daphnia longispina va
boshqa ozuqa ob’ektlari maxsus hovuzlarda ko‘paytirilib so‘ngra baliqlarga
beriladi. Karpni boqish uchun xironomid lichinkalari, mizid, artemiya salina,
oligoxeata va shu kabi ob’ektlar introduksiya yo‘li orqali ko‘paytiriladi.
Tadqiqot jarayondagi kuzatishlar, tekshirishlar natijasida zooplankton
rivojlanishi uchun suvning temperaturasi 20-25°S atrofida va suvdagi kislorod
miqdori 5,7-7,0 mg/l, rN esa 7-8 bo‘lishi shart. Bunday temperatura optimal
hisoblanadi va Daphnia magna, D.pulex, Eucyclops albidus rivojlanadi. Bundan
yuqori temperaturada 25-30°S Moina macrocopa, M.rectirostrus qisqichbaqalari
mahsuldorligi yuqori bo‘lishligi aniqlangan.
Karp balig‘ i( Cyprinus carpio ) ning eng mayda lichinkalari Ceriodaphnia
reticulata qisqichbaqasini sevib iste’mol qiladi. Lekin Moina larni hush
ko‘rmaydi. Sababi Ceriodaphnia reticulata Moina dan ancha kichikdir.
Braginskiyning (1960) ma’lumotlariga ko‘ra, karp balig‘ining lichinkalari 6,5-
7,0 mm bo‘lganda 0,23-0,34 mm bo‘lgan ozuqani iste’mol qiladi. Bu esa
Ceriodaphnia reticulata o‘lchamiga juda yaqindir.
Suv omborini da baliqlarning chiqish miqdori va og‘irligi har xil. Karp
balig‘i, chavag‘ining og‘irligi 50 milligramm va chiqish miqdori 60 % ni tashkil
etdi.Suv omborining tabiiy ozuqa organizmlari kamayganda Iyul oylarida
Respublikamizdagi suv omborlarida Shunda olingan baliq vaznining o‘rtacha
og‘irligiga qarab beriladigan sun’iy ozuqani hisoblash mumkin.
Suv omborlarida harorat asosiy rol o‘ynaydi. Harorat ga asosan gidro
biontlarning h ayot jarayonlariga ta’sir etadi. Suvdagi erigan kislorodning
miqdori faktor sifatida muhum ahamiyatga ega. Suvdagi kislorod miqdorining
31

o‘zgarib turishi shu suv xavzasiga quyilayotgan suvdagi kislorodning ozligi va
ko‘pligiga xam bog‘liq. Suvdagi erigan kislorod miqdori 2% dan kamayib ketsa
baliq chavoqlari uchun kritik xisoblanadi. Xavzalarga xaddan tashqari ko‘p baliq
tashlansa xam kislorod kamayib ketishi kuzatildi.Fitoplankton kompleksi
bo‘yicha dominant holatga ega bo‘lgan guruhlar diatom, yashil va ko‘k-yashil
suvo‘tlari ekanligi kuzatildi. Ular umumiy hisobda umumiy aniqlangan
suvo‘tlarining 90 % ni tashkil etishligi aniqlandi. Zooplankton rivojlanishi uchun
suvning temperaturasi 20-25°S atrofida va suvdagi kislorod miqdori 5,7-7,0
mg/l, rN esa 7-8 bo‘lishi shart. Bunday temperatura optimal hisoblanadi va
Daphnia magna, D.pulex, Eucyclops albidus rivojlanadi. Bundan yuqori
temperaturada 25-30°S Moina macrocopa, M.rectirostrus qisqichbaqalarining
mahsuldorligi yuqori bo‘lishligi aniqlandi.
Mavsumiy xususiyatlariga ko‘ra zooplanktonda turlar xilma xilligi nisbatan
bahor va yoz oylarida kuzatiladi.Bunda kopepodlar xilma xilligi yoz va kuz
oylariga nisbatan bahor oylarida ortishi kuzatiladi.
Tur tarkibi va dinamikasi metazooplanktonni rivojlantirishda to‘liq
y e ta rlicha o‘rganildi. Bunda 3 ta hovuzlarda turlarning hammasi bo‘lib amaliy
o‘rganildi, bunda 15 tur kolovratkalar, 4 tur shoxdormo‘ylovlilar hamda sikloplar
aniqlangan. Hamma guru h lar uchun metazooplanktonlar tuzilishi y etarlicha va
tezda o‘zgarishi kuzatildi.
Metazooplankton turlar yashovchanligi hovuz ekosistemasida o‘zoq
vaqtgacha saqlanishi muxim ahamiyat kasb etadi. Qoidaga muvofiq har bir tur
metazooplanktonlar eng yuqori miqdorga ega ekanligi, birgina bu turlarning turli
xil boqichli suksessiyasiga erishildi. Bu muhim haqiqiy kolovratkalarning
munosabatidir. Aniq alohida taksonomik guruhlarni aniqlash dinamikasidir.
(I. Mirabdullaev 1985)
Shuningdek birinchi yuqori maksimal darajada rivojlanadi bu vaqt (2-5) suv
qo‘yishdan avval zooplanktonlarning umumiy biomassasi 4,1-18,5 bo‘ldi. Jizzax
vilo ya ti SH. Rashidov tumanidagi suv omborining to 56-62 gacha I-M, I-B
32

$tegishli bo‘ldi. Uzoq vaqt zoplanktonlar solishtirma og‘irligi kamaydi. Maksimal rivojlanishiga erishildi. Tadqiqotlar davomida yig‘ilgan na’munalarda zooplankton organizmlarning uchrashligida ba’zi rivojlanish bosqichlarini hisobga olmaganda umumiy o‘xshashlik sezildi. Tadqiqot olib borilgan hududda miqdori 8-3032 ekz∕l, biomassasi esa 0,1- 53 mg∕l. Bo‘lganligi aniqlandi. May oyida xovuzda zooplankton 645 ekz∕l, biomassasi esa 8,7 mg\l ni tashkil qildi. Bunday sifatining yuqori bo‘lishligi Acanthocyclops vernalis rivojlanishiga bog‘liq (446 ekz∕l, biomassa 6,7 mg∕l). May oyi da zooplankton organizmlarining kamayishi sezildi, bunga sabab Acanthocyclops vernalis ning planktonda sifatining kamayib ketishligidadir(268 ekz∕l, biomassa 1,4 mg∕l). May oyining o‘rtalarida umumiy sifat va miqdor ko‘rsatkichlar (1104 ekz∕l, pri biomassa 4,1 mg∕l) eng yuqori ko‘rsatgichlarga yetdi. Bunga sabab plankton tarkibida kolovratkalardan Brachionus calyciflorus spinosus (440 ekz∕l, biomassasi 1,2 mg∕l). Asplanchna girodi (84 ekz∕l, biomassasi 0,3 mg∕l), T richocerca pusilla (280 ekz∕l, biomassasi 0,05 mg∕l) rivojlanishi bo‘ldi. Mayning oxirida Moina macrocopa va Acanthocyclops vernalis qiqsqichbaqasimonning anchagina ko‘payishi sezildi. Avgustning birinchi dekadasida kolovratkalar va shoxdor mo‘ylovli qisqichbaqasimonlar planktonda uchramaydi. Kopepodlar esa ozchilikni tashkil etadi. Bunday o‘zgarishlarga sabab suvning xaddan tashqari issib ketish ham ta’sir qilishi mumkin. 5 - jadval Suv omborining biologik tavsifi № Suv ombori kategoriyasi Maydonga Suv omboridan t utilgan baliq, ekz. K arp Cyprinus carpio Oq do‘ngpeshona Hypophthal michthyes Oq amur Ctenopharyongodon Idella 33$

molitrix
1 Nasl
beruvchi
baliqlar 15,9 100
ming 21 ming 4,5 ming
2 O‘ stiruvch
i 10,0 162
ming 82 ming 1,1 ming
3 Lichinka
suv ombori 6,0 - 400 ming 800 ming
4 Suv
ombori 15,0 100
ming 21 ming 4,5 ming
5 Lichinka
suv ombori 0,5 - 3 mln -
6 Nasl
beruvchi
baliqlar suv
ombori 15,0 72
ming 21 ming 4,5 ming
Suv ombori zooplanktonlarning dinamikasi yo‘nalish ta’rafi qonunga muvofiq
asta sekinlik bilan yaqin o‘lchovdagi organizmlarda kechadi.
Kolovratkalarning ikkinchi maksimum biomassasi 11-24 kunda I-B, I-M,C-2
suv omborida qator hodisalar kuzatildi. Ulardan bir qanchasi kolonial turlar o‘zaro
rivojlanishi kuzatildi. Turli hovuzlarda turlar bir qancha farqlari dinamikasi
kuzatildi, buni tushintirish uchun zooplanktonlar guruhidagi o‘zaro raqobatni aytib
o‘tish joizdir.
34

6 -jadval
Suv omborida zooplakton turlarining uchrashi
Zooplanktonlar Suv omborida belgilab olingan
hududlar
Rotatoria S-1 S-2 S-3 I-M
1.Anuraeopsis sp + + + +
2.Brachionus calyciflorus + + + +
3. B.rubens Ehrenberg + + + +
4. B. urceus (Linne) + ++ + ++
5.Euchlanisdylatata
Ehrenb. + + - -
6. Filinia longiseta ++ ++ + +
7.Hexarthra mira ++ ++ + +
8.Keratella valga Ehrenb. + + + +
9. Lecane sp + - + -
10.Polyarthravulgaris
Carlin - + + +
1 1 . Sinantherina socialis + + + +
1 2 . Synchaeta pectinata
Ehrenb. + + + +
1 3 . Trichocerca capucina
Wierzeiski ++ ++ + +
Copepoda
1. Cyclopoida gen spp. ++ ++ ++ ++
2.Acanthocyclops robustus + + + +
3.Eucyclops serrulatus + + + -
4.Mesocyclops
aspericornis + - + +
5.Microcyclops
pachyspina + - - +
35

Clodocera
1. Alona sp + - + -
2.Chydorus sphaericus + - + -
3.Daphnasimilis (Sars) + - + -
4.Moinamacrocopa
(Straus) ++ ++ ++ ++
5.Cerodaphnia cornuta + - + +
6. Cerodaphnia reticulata + + + ++
7. Daphnia similis - + - +
8.Simosephalus vetulus + - + -
Zooplanktonni asosiy guruhini shoxdor mo‘ylovlilar tashkil qiladi. Asosan
suvning plankton organizmini tashkil qiluvchilar hisoblanadi. Baliq chavoqlari
stadiyasidan o‘tgandan keyin og‘irligi 1-2 gr bo‘lgach aynan shu organizmlar bilan
oziqlanadi. S h oxdor mo‘ylovlilar yoki klodotseralar bilan barcha baliq chavoqlari va
mayda baliqchalar oziqlanadi. Zooplanktonning ya’na bir oziqabop organizmlar
gurihi kurakoyoqlilar yoki kopepodlar. Bular ancha yirik va sermahsul:
Mesocyclops sp, Cyclops vicinuc, Acantodiaptomus salinus ko‘p miqdorda uchraydi.
Ayniqsa bularning nauplius va yuvinil formalari bilan baliq chavoqlari yaxshi
oziqlanadi. Barcha baliq chavoqlari endogen oziqlanishdan keyin tashqi ekzogen
oziqlanishga o‘tishi bilan albatta zooplankton va fitoplankton bilan oziqlanadi.
Adabiyotlar va kuzatishlar natijasida zooplanktonlar 30-40 kun oziqlanishi
aniqlandi. Djedi to‘ri orqali zooplanktonlar na’munalari yig‘ilib suv havzasidagi
tabiiy oziqa turlari va biomassasi aniqland.
7- jadval
Zooplanktonlarni ko‘payishi
Turlar nomi Uzunligi,mm
Voyaga
y etishi
Kun Optimal
T 0 Tuxum
qo‘yishi
davriTuxum
diometri Urg‘ochi
♀ Erkak
Daph nia magna 0,7-0,8 2,0-6,0 2,0-2,2 3-4(14) 5- 28 12-14
Moina rectirostris 0,4-0,6 1,2-1,7 0,8-1,0 3-4 21-25 1-2
Ceriodaphnia 0,35 0,8-1,5 0,5-0,8 2-3 5-32 1-3
36

reticula
Brach calyciflonis 0,10 - - - 22-35 0,5
Zooplanktonlarning har xil turlari o‘rganildi. Ko‘p miqdordagi
zooplanktonlarning bir biriga yaqinligi o‘rganilib chiqildi. S h uningdek ular
ichida o‘xshash va farqli tomonlari ham bor. Kuzatish vaqtida o‘larning
ko‘pchiligi 3-7 kunlik o‘sish vaqtida edi. 1 sutkadan so‘ng shuni aniqladikki
ularning soni bir necha martaga ko‘payishi aniqlandi. Bu ayniqsa mayda turlarda
ko‘p kuzatildi.13.05.2018 yil ularning bir turi Diaphanasoma brachyurum 3500
ek/l na’munalarini tashkil etgan bo‘lsa, bir kundan keyin 20 barobar
ko‘payganligi ko‘zatildi. Zooplanktonlar dinamikasi o‘stiruvchi hovuzlarada
o‘rganib chiqilganda na’munada 1-2 kunlarda 5,5 ming donani tashkil qilgan
bo‘lsa, 3 chi kunga kelib 68,000 ek/l tashkil qilishi aniqlandi. Eng ko‘p
biomassadagi zooplanktonlar 3-6 y a kunlar oralig‘ida o‘rganib chiqildi. Birinchi
hovuzlarda oligotrix turlar o‘rganildi.
37

3-rasm.
Zooplanktonlarning bahor mavsumida boshqa oylarga nisbatan ko‘proq
uchrashi: Kolovratkalar misolidaBrachionus angula
Diaphfnasoma brach
Acanthodiaptomus Sal-s
S h unday qilib suv ombori produtsentlar o‘simliklar q uyosh energiyasidan
foydalanib, mineral birikmalardan organik moddani h osil q iladi. Ularni
konsumentlar ist’emol kilib o‘simlik organik moddani o‘z tanasiga oladi,
saprofitlar esa barcha mavjudotlar koldiklari va maxsulotlarini yangitdan oddiy
mineral birikmalar-biogenlargacha parchalaydi.
Suv omborida baliqchalar tabiiy ozu q a organizimlarning soniga qarab 15-
25 kun o‘stiriladi. Agarda hovuzda ozuqa miqdori kamayib ketgan bo‘lsa
chavoqlar baliqlarning o‘sishi jiddiy e’tibor berish zarur.
Suv omborida tabiiy ozuqa kamayganda sun’iy ozuqa ham berib boriladi.
8-jadval
Baliqchilik xo‘jaliklari uchun suvga bo‘lgan umumiy talablar.
№ Ko‘rsatkichlar Optimal me’yorlar
Karp (Sazan)
baliqlari Qora baliq va Plotva
baliqlari
38Mart Aprel
May

1 . 1 Suvning harorati,
0
C Harorat farqlari 5 0
dan ortiq farq qilmasligi
kerak. 28 0
C - 20 0
C
2 . 2 Suvning rangi,
hidi, ta’mi Begona rang, hid, ta’m bo‘lmasligi kerak va
baliqning tanasiga o‘tmasligi kerak.
3 . 3 Rangi, (gradusda) 565 gacha (50
dan) kam
bo‘lmasligi kerak 540 gacha (30 kam)
bo‘lmasligi kerak
4 . 4 Tiniqligi, m 0,75-1 dan kam
bo‘lmasligi 1,5 m kam bo‘lmasligi
5 . 5 Suvning muhiti 6,5-8,5 7,0-8,0
5 . 6 Erigan kislorod,
g/m 3
, mg/l 5 dan kam
bo‘lmasligi kerak 9 dan kam bo‘lmasligi
kerak
7 . 7 Suvning
oksidlanuvchanligi,
mg/l 15 gacha 10 gacha
8 . 8 Nitritlar, mg/l 0,05 -
9 . 9 Nitratlar, mg/l 2 gacha 2 gacha
10 .
1 Fosfatlar, mg/l 0,5 gacha 0,5 gacha
1 0.
2 Temir umumiy,
mg/l 2 0,5
1 1 .
2 Suvning qattiqligi,
mg/ekv. 4-12 (2-6) 6-14 (3-70
1 1 .
3 Umumiy
mikroblar, mln/ml 3 1
1 1 .
4 Saprofitlar,
ming/ml 5 3
Og‘izaylangichlilar (lot. Rotifera- Rotatoria ) – ko‘p h ujayralilar tipiga
tegishli h ayvonlardir. Dastlab ularni to‘garak chuvalchanglar tipiga kiritishgan.
39

Ularning asosiy belgilari tanasining oldingi bo‘limida girdob bo‘lib aylanadigan
bosh aylangich apparati bo‘lib, ular kiprikchalar bilan qoplangan. Kiprikchalar
yordamida suzadi hamda oziqlanadi. Hozirda ularning 2000 ga yaqin turlari
ma’lum [9]. Bular sekin oquvchi ifloslangan ariq suvlarida, hovuzlarda va
boshqa suv havzalarida uchraydi, tanasi bir biridan aniq ajralib turadi.
Og‘izaylangichlilar suv ekotizimidagi murakkab va turli tuman tuzilishga
ega bo‘lib ularni o‘rganish ancha mushkuldir. Ularning turli tumanligi suv
omborlarining tipiga, haroratning sharoitiga, abiotik va biotik faktorlarning
o‘zgarishlariga bog‘liq (Anufrieva, 2005). Hozirgi kunda og‘izaylangichlilar
biologik jarayonlarda aktiv ishtirok etishligi shubha uyg‘otmaydi. Asosan suv
havzalarining mahsuldorligida muhim ahamiyat kasb etadi.
Bosh, gavda va dum yoki oyoq bo‘limlariga bo‘linadi. Bosh bo‘limi yupqa
kutikula bilan qoplangan bo‘lib, uning qorin tomonida og‘iz joylashgan, bosh
qismida kiprikchalardan iborat girdob bo‘lib “aylanuvchi” apparati bor. Bu
apparat doira shaklida joylashgan ikki qator kiprikchalardan iborat.Ulardan biri
og‘iz oldida, ikkinchisi esa og‘zining pastki qismida joylashgan. Bu
kiprikchalarning ma’lum bir tomonga qarab hilpirashi natijasida
kolovratkalarning bosh qismi aylanayotganga o‘xshab ko‘rinadi.
Kiprikchalarning harakati tufayli kolovratkalar suzadi va suv girdobi hosil qilib
suvdagi mayda oziq zarralarni to‘playdi.
Kolovratkalarning dum qismi birmuncha igichkalashib, barmoqsimon
ikkita o‘simta hosil qiladi. Bu ayrim o‘simtalarda y elimsimon modda ishlab
chiqaradigan sement bezlari joylashgan. Bular yordamida kolovratkalar suv
ostidagi narsalarga yopishib oladi. Kolovratkalarning tanasi qoplovchi kutikula
ostida gipoderma joylashgan. Suyuqlik bilan to‘lgan birlamchi tana bo‘shlig‘ida
uning ichki organlari va ayrim muskul tolalari joylashadi. Kolovratkalarda teri
muskul qopchasi, qon aylanish va nafas olish organlari bo‘lmaydi.
Kolovratkalarning ovqat hazm qilish sistemasi uch qismdan: oldingi, o‘rta
va orqa ichaklardan iborat,tananing oldingi uchidagi og‘iz teshigi ichki
tomonidan kiprikchalar bilan qoplangan halqum bilan tutashadi, u esa kengayib,
40

oxirida jig‘ildonga yoki mastaksga aylanadi. Mastaksning ichki yuzasi xitin
bilan qoplangan, u ovqat moddalarini maydalashga xizmat qiladigan xitindan
tarkib topgan jag‘larni hosil qiladi. Mastaks o‘rta ichakka yoki oshqozonga
ochiladigan qizilo‘ngachga aylanadi. Keyingi ichak kloaka hisoblanadi, chunki
unga ay i ruv va jinsiy sistemalarning naychalari ochiladi.
Ay i ruv organlari protonefridiy tarzida tuzilgan bo‘lib, orqa ichak bilan
tutashgan siydik pufagi kloakaga ochiladi. Nerv sistemasi halqum usti nerv
tugunidan va undan tarqaluvchi nerv tolalaridan iborat.
Rotatoria lar, shu jumladan, brachionus ham ayrim jinsli, ularda jinsiy
demorfizm juda aniq ifodalangan. Erkaklari juda kichik, ko‘pincha ularda ichak
va ayruv organlari rivojlanmagan bo‘ladi, chunki ular uzoq yashamaydi,
urg‘ochilarini urug‘lantirgandan keyin o‘ladi. Urg‘ochilarning jinsiy organlari
bir vaqtning o‘zida sarig‘don vazifasini ham bajaruvchi tuxumdon va kloakaga
ochiladigan tuxum yo‘lidan iborat. Erkaklik jinsiy organlari esa urug‘don va
kloakaga ochiladigan urug‘ yo‘lidan tashkil topgan. Erkaklarida qo‘shilish
organi mavjud.
Kolovratkalarning taraqqiyot davrida jinsiy urchishining ikki usuli, ya’ni
urug‘lanmastdan–partenogenez va unga qarama qarshi –jinsiy urug‘lanib
ko‘payish gallanib turadi. Qish paytida suv havzalarida kolovratkalar halok
bo‘ladi, faqat usti qalin po‘st bilan qoplangan, urug‘langan qishlab qoluvchi
tuxumlarigina saqlanadi. Bahorda bulardan faqat urg‘ochilari rivojlanadi va
partenogenez yo‘li bilan ko‘payadigan tuxum qo‘yadi. Shuning uchun ham
ularni amiktik urg‘ochilar deb ataladi, chunki tuxumlaridan faqat urg‘ochi
kolovratkalar rivojlanadi va qo‘ygan tuxumlari juft (diploid) xromosomalar
to‘plamiga ega. Shunday qilib, yoz mavsumida kolovratkalarning birin ketin
rivojlanuvchi bir necha amiktik urg‘ochi bo‘g‘inlari hosil bo‘ladi.
Kuz paytida hosil bo‘ladigan urg‘ochi kolovratkalarni miktik yoki “erkak”
urg‘ochilar deb ataladi. Bularning tuxumlarida xromosomalarning soni
kamayadi. O‘lchami juda kichik bo‘ladi. Bunday tuxumlardan partenogenetik
usulda kolovratkalarning erkaklari rivojlanadi. Urug‘langan urg‘ochilarining
41

qo‘ygan tuxumlari ancha yirik va ular juft xromosoma to‘plamiga ega bo‘ladi.
Bular usti qalin po‘stbilan qoplangan, qishning noqulay sharoitida bardosh bera
oladigan, tinchxolatda baxorgacha saqlanuvchi tuxumlardir. Bahorda ulardan
amiktik urg‘ochi kolovratkalarning birinchi bo‘g‘ini rivojlanadi. Partenogenetik
bo‘g‘in bilan urug‘langan bo‘g‘inning gallanishi geterogen urchish deb ataladi.
Anabioz holatidagi kolovratkalar yoki ularning qishlab qoluvchi tuxumlari suv
qushlarining patlariga yopishib yoki shamol yordamida tabiatda tarqalishi
mumkin.
Kolvratkalarni tadqiq qilish quyidagicha olib boriladi, Buyum oynasi ustiga
kolovratkani olib, uni plastinlindan oyoqcha yasalgan qoplag‘ich oyna bilan
yopiladi. Oldin mikroskopning kichik ob’ektivi orqali kuzatib, keyin
kolovratkaning tana tuzilishiga e’tibor beriladi. Bosh qismidagi kiprikchalarning
xarakatiga va suvda suzishini kuzatiladi. Huddi shu vaqtinchalik tirik preparatni
mikroskopning katta ob’ektivi yordamida kuzatib, kolovratkaning xarakatlanishi
kiprikchalari atrofida suv oqimi hosil bo‘lishini kuzatiladi. Keyin ovqat
moddalarini parchalash uchun xizmat qiladigan mastaksdagi xitinddan iborat
“jag” larining ishlashiga e’tibor beri ladi . Agar imkoniyati bo‘lsa braxionusdan
tashqari boshqa turdagi kolovratkalarni xam kuzatish mumkin. Albomga esa
rasmini chizish maqsadli ish bo‘ladi.
Kolovratkalarning sistematikasi. Fan texnika taraqqiy etgan sari zoologiya
sohasida ham yangiliklar o‘z aksini topmoqda. Hayvonlar sistematik guruxlari
va ularning kelib chiqishiga qarab joylashtirish muammolari fan oldiga
qo‘yilgan ulkan talabdir. Shuning uchun ham internet materiallari va
mutaxassislarning keyingi izlanishlarida kolovratkalar sistematikasi quyidagi
tartibda berilgan.
Avval kolovratkalarni Nemathelminthes tipi Rotatoria sinfi deb qaralar edi.
Endi esa: Rotifera – Kolovratkalar tipi 3 ta sinfdan iborat:
Sinfi - Seisonidea – dengiz kolovratkalari, ektoparazitlarva
qisqichbaqasimonlar bilan kommensal. Ko‘payishi ikki jinsli. Jinsiy a’zosi 2 ta
gonadadan iborat. 2ta avlod va 3 ta turi ma’lum.
42

Sinfi - Bdelloidea (Digononta) – chuchuk suv kolovratkasi, faqat
partenogenetik yo‘l bilan ko‘payadi. Jinsiy a’zosi 2 ta gonadadan iborat. 300 turi
ma’lum.
Sinfi - Monogononta – chuchuk suv kolovratkalari hisoblanadi, ko‘payishi ikki
jinsli va partenogenetik, jinsiy a’zosi 1 tagina gonadadan iborat. 1500 ming turi
ma’lum.
4-rasm. Xovuz planktoni. Kolovratkalar: 25 - Asplanchnasieboldi, 26 -
Polyarthra, 27 - Filinia, 28 - Keratellacochlearis, 29 - Kellicottia, 30 - Hexarthra,
31 - Synchaeta, 32 - Brachionusplicatilis, 33 - Brachionuscalyciflorus.
43

Bo‘g‘imoyoqlilar tipi: Arthropoda von Siebold et Stannius, 1845
Qisqichbaqasimonlar sinfi: Crustacea
Jabraoyoqlilar kenja sinfi: Branchiopoda Latreille, 1817
S h oxdormo‘lovli qisqichbaqasimonlar turkumi(Cladocera)
Dafniyalar avlodi: Daphnia
Shoxdor mo‘ylovli qisqichbaqasimonlarning 10 oilaga mansub 420 turi
ma’lum. Eng yirik vakili – Daphnia magna Straus . Kichik suv havzalariga xos.
Urg‘ochilarining uzunligi 5-6 mm, erkaklari 2 mm, lichink alari - 0,7 mm
atrofida .4 - 14 sut kada voyaga etadi . Urg‘ochilari har 12-14 kunda 20 tadan
erkak dafniyalarni tug‘adi. Urg‘ochi dafniyalar faqat yoz oylarida uchraydi. Y o z
buyi ular partenogenetik yo‘l bilan ko‘payadi. Tuxumdonida 80 tagacha tuxum
bo‘ladi. 110-150 sutkagacha umr ko‘rishadi.
Dafniyalarni akvarium sharoitida o‘stirish ishlari bo‘yicha tadqiqot ishlari
olib borildi. Buning uchun 2 ta 20 litrlik akvariumdan foydalanildi. Birinchi
akvariumdagi dafniyalarni ozuqasini ko‘paytirish uchun somondan foydalanildi.
Ikkinchi akvariumga esa akvarium baliqlari yashagan suv quyilib dafniyalar
tashlandi. Bu olib borilgan tajribalardan shu narsa ma’lum bo‘ldiki, turli
mikroorganizmlarga boy bo‘lgan 2-chi akvariumdagi dafniyalar birinchi
akvariumdagiga nisbatan yuqori maxsuldorligi kuzatildi.
Ma’lumki sho‘xdormo‘ylovli qisqichbaqalardan Daphnia magna, Moina
rectirostris suvdagi erigan kislorod juda past bo‘lganda ham yashay oladi.
Qisqichbaqasimonlar kislorod kam bo‘lganligi sababli ko‘payishini keskin
kamaytiradi va populyasiyasi rivojlanishini sekinlatadi. Bulardan yuqori
maxsuldorlik olish uchun akvariumdagi kislorod sharoitini yaxshilashga harakat
qilish kerak. Dafniyalarni ko‘payishi va o‘sishi uchun akvarium tepasiga
yorug‘lik tushib turildi, ikkinchisiga esa qorong‘i joy qilib qo‘yildi. Ikkalasida
ham ko‘payish kuzatildi. Lekin qorong‘i va yorug‘likni o‘zgartirib turilganda
ko‘proq nasl berishi kuzatildi. Olingan natjalardan shu x ulosaga keldikki
dafniyalar uchun yorug‘lik va qorong‘ilikning farqi kam. Dafniyalarni suv
omborida o‘stirish uchun ozuqasiga katta e’tibor berish zarur. Dafniyalar
44

infuzoriyalar, bakteriyalar, fitoplankton, achchitqi, detrit bilan oziqlanadi.
Adabiyotlardan ma’lumki bitta dafniya bir sutka besh million bakteriyalarni
istemol qilib suvni tozalaydi.
Daphnia -d afniya suv burgasining tuzilishi.(15-rasm).Suv burgasi chuchuk
suv havzalarining yuza qatlamlarida va sholipoyalarda yashaydi. Tanasi ikki yo n
tomonidan birmuncha siqilgan bo‘lib, uzunligi 1-3mm.gacha boradi. Boshi
shlem (tankchitlarning bosh kiyimi) shaklida bo‘lib, tumshuqsimon qismi qorin
tomonga qarab cho‘zilgan. Boshida ikki juft antenna, bir donadan murakkab va
sodda ko‘zlari bor. Tanasining qolgan qismi tiniq, ikki tabaqali chig‘anoq ichiga
joylashgan. Tabaqalar yelka tomondan qo‘shilib bitib ketgan va orqa uchida
uzun tikanakka o‘xshash o‘simta hosil qiladi. Chig‘anoqning ostki qorin tomoni
muallaq holda yoriq hosil va eriq dan tana ichiga va oeqchalariga suv to‘xtovsiz
qirib turadi. Antennulasi uncha katta emas, ammo antennalari juda kuchli, ikki
ayrili va ozishga xizmat qiladi. Antennalari yor damida suvga tayanib, sakrab
h arakat qiladi, shuning uchun suv burgasi deb ataydilar. Ko‘krak
bo‘limida,chig‘anoq tabaqalari ostida 5 juft ko‘krak oeqchalari bo‘lib, ularning
asosida oyquloqlar (jabralar) joylashgan. Ko‘krak oeqchalari bargsimon bo‘lib,
ko‘p sonli tuklarga ega. Bu tuklar suv orqali kirgan mayda ozuqa zarrachalarini
suzgich sifatida sizib berishi uchun xizmat qiladi. Qorin bug‘imlarga
bo‘linmagan old tomoniga qarab qayrilgan ikkita o‘simta bilan tugallanadi.
Dafniyalar ayrim jinsli, erkaklari urg‘ochilardan maydaroq. Yelka
tomonida, sovutli qalqoni ostida aloxida nasl kamerasi bo‘lib, unda tuxumlari
rivojlanadi. Otalangan eki qishqi tuxumlari dafniya o‘lgach, sovuti bilan birga
egar eki effipiy hosil qiladi. Bu effipiy qishki tuxumlarini tashqi ta’sirotdan
saqlash uchun va shamol erdamida boshqa suv xavzalariga tarqalishi uchun
xizmat qiladi.
Bu sodda qisqichbaqasimonlar Arktika va Antarktidadan boshlab
ekvatorgacha, tog‘ suvlarida, katta va kichak suv xavzalarida uchraydi.
Ko‘plagan turlari suv tagidagi mikroorganizmlar, mikrosuv o‘tlari, bakteriyalar
45

bilan oziqlanib, birinchi galdagi filtratlar sanalsa, boshqa turlariikkinchi filtratlar
bo‘lib xisoblanadi.
Cladocera lar bir jinsli (partenogenez) va ikki jinsli (gamogenez)
ko‘payishi almashinib turadi. Gamogenez asosan qulaysiz sharoit yoki
populyachi soni juda xam tig‘iz bo‘lib ozuqa kamayib ketsa payqaladi.
Partenogenez ko‘payishi kladotseralarning soni va biomassasining yuqori
bo‘lishligiga olib keladi.
Ontogenezda xar bir dafniya 18-20 ta rivojlanish bosqichidan o‘tadi.
Rivojlanishning xar bir bosqichida po‘st tashlaydi. 3 ta yuvinil va 4-chi po‘st
tashlash bosqichida tuxumdonda etilgan tuxumlar bo‘ladi. 5-chi bosqichda
tuxum saqlash kamerasiga tuxumini qo‘yadi. 6-chi rivojlanish bosqichida xar bir
po‘st tashlashda tuxum tashlash bilan kuzatiladi. Avvaliga tuxum tashlashi 10-
15 ta, keyinroq 30-40 tagacha etadi.
O‘sish sur’ati birinchi davrda jadal bo‘lib, 15 davrda tugaydi. Dafniyalar
ozuqaga boy va yuqori temperaturada 30,9 kun yashaydi va ontogenez vaqtida
200-300 nasl beradi. Y o sh vakillarining o‘rtacha soni 23,1 ga to‘g‘ri keladi.
Och dafniyalar yaxshi oziqlangan dafniyalarga qaraganda 40% ga ko‘p
yashaydi. Ochlikdan so‘ng 12 chi, 15 va xatto 18-chi bosqichdan keyin xam
fizologik jihatdan tetik bo‘ladi va ko‘p nasl beradi.
46

5-rasm. Shoxdormo‘ylovli qisqichbaqasimonlarning umumiy tuzilishi: 1 —
Sida crystallina: a — erkagi, b — urg‘ochi,; 2 — Limnosida frontosa: a —
erkagi, b — urg‘ochisi; 3 — Diaphanosoma branchyurum: a — urg‘ochisi, b —
erkagi; 4 — Moina rectirostris; 5 — Ceriodaphnia reticulata; 6 — Simocehalus
vetulus.
Kopepodlarni tadqiq qilish usullari:
Kopepodlar konusli plankton suzgichlari (4-rasm) yoki tutqich(sachok)lar
yordamida yig‘iladi. Suzgichni (№ 56-76) un kombinatidan olsa bo‘ladi.
Yig‘ilgan na’munalar formalinda fiksatsiyalanadi. Miqdor ko‘rsatkich
na’munalari shtempel-pipetka va Bogorov kamerasida aniqlanadi ( 4 -rasm).
Kopepodlarning tuzilishi va turini aniqlash uchun ular glitseringa solinadi
(avval 50% li, keyin 100%), stereomikroskop (binokulyar) tagida entomologik
nina yordamida organlari (suzgich oyoqlarini, antennalari va antenulalari,
abdomeni) alohida alohida ajratiladi. Olingan preparatlarni buyum oynachasiga
qo‘yib plastilindan oyoqcha yasalib yopqich oynacha bilan yopiladi, so‘nra
tirnoq bo‘yash uchun ishlatiladigan lak bilan atrofi surtiladi. S h u tarzda doimiy
47

preparatlar tayyorlanadi. Vaqtinchalik preparatlar tayyorlash uchun gelitsirin va
lakning hojati yo‘q.
Biomassasini hisoblash uchun qisqichbaqasimonning uzunligi uning
vaznining nisbatiga olinadi (1-jadval). Naupliusining vazni (uzunligi 0,170 mm)
0,00065 mg ga teng.
Kopepodlar (Copepoda) ning sistematikasi.Biologik sistematikaga binoan
hamma organizmlar turlarga, turlar – urug‘larga, urug‘lar – oilalarga, oilalar –
turkumlarga, turkumlar – sinflarga, sinflar – tiplarga birlashadilar. Oraliq
taksonlar ham mavjud: kenja urug‘, kenja oila va boshqalar. Turlar kenja
turlarga bo‘linadi. Kenja sinf kopepodlar (Copepoda), bo‘g‘imoyoqlilar
(Arthropoda) tipi, qisqichbaqasimonlar (Crustacea) kenja tipining Maxillopoda
sinfiga mansub bulib 10 ta turkumini birlashtiradi. O‘zbekistonda 4 turkum
Cyclopoida, Calanoida, Harpacticoida, Poecilostomatoida n vakillari uchraydi.
Cyclopoida turkumi 15 oilani o‘z ichiga biriktiradi. Shulardan O‘zbekistonda
erkin yashovchi Cyclopidae oilasi 50 tur va baliqlarda parazitlik qiluvchi
Lernaeidae oilasi vakillari uchraydi.
Calanoida turkumi 16 oilani tashkil etadi. Shulardan O‘zbekistonda erkin
yashovchi Pseudodiaptomidae va Diaptomidae oilalari vakillari uchraydi.
Poecilostomatoida turkumi faqatgina baliq parazitlaridir. O‘zbekistonda
ularning 1 ta vakili – Ergasilus sieboldi uchraydi vabaliqning
oyqulog‘idaparazitlik qiladi.
Garpaktitsidlar Harpacticoida O‘zbekistonda va Markaziy Osiyoda yaxshi
o‘rganilmagan. Respublikada uning 29 turga mansub 14 urug‘i ma’lum.
Bularning hammasi bentos va grunt suvlarida yashovchilar hisoblanadi.
Kopepodlarni aniqlash quyidagi tartibda olib boriladi:
Aniqlash kalitidan quyidagicha foydalaniladi: tezani o‘qiymiz (u arab
raqamlari bilan berilgan), agar u erdagi belgilar aniqlanayotgan kopepodning
belgilari bilan mos kelsa, unda uning oxirida kerak bo‘lgan takson (tur yoki oila)
yoki navbatdagi tezaning raqamini topamiz, bu esa aniqlash lozim bo‘lgan
kopepodni topishga yordam beradi. Agar aniqlanayotgan kopepod belgilari
48

$tezada ko‘rsatilganlar bilan mos kelmasa, tezaning tagida joylashgan va defis (chiziqcha) bilan belgilangan, ya’ni antitezaga murojat qilish kerak. Tezani har doim oxirigacha o‘qish kerak va belgilarning biri to‘g‘ri kelmasa, antitezadan aniqlanayotgan kopepodning belgilarini qidirish lozim. Agarda aniqlanayotgan kopepodning bir va bir qator belgilari tezaga va antitezaga mos kelmasa, unda aniqlashni boshidan boshlash kerak. Aniqlash kaliti orqali kopepod aniqlanganidan keyin, uning aynan shu qisqichbaqasimon ekanligini ko‘rsatilgan bayonnoma va rasm bilan solishtirish zarur. Aniqlashda asosan voyaga etgan qisqichbaqasimonlardan foydalaniladi. Rotatoria lar, shu jumladan, brachionus ham ayrim jinsli, ularda jinsiy demorfizm juda aniq ifodalangan. Erkaklari juda kichik, ko‘pincha ularda ichak va ayruv organlari rivojlanmagan bo‘ladi, chunki ular uzoq yashamaydi, urg‘ochilarini urug‘lantirgandan keyin o‘ladi. S h oxdor mo‘ylovli qisqichbaqasimonlarning 10 oilaga mansub 420 turi ma’lum. Eng yirik vakili – Daphnia magna Straus . Kichik suv havzalariga xos. Urg‘ochilarining uzunligi 5-6 mm, erkaklari 2 mm, lichink alari - 0,7 mm atrofida .4 - 14 sut kada voyaga etadi . Urg‘ochilari har 12-14 kunda 20 tadan erkak dafniyalarni tug‘adi. Urg‘ochi dafniyalar faqat yoz oylarida uchraydi. Y o z buyi ular partenogenetik yo‘l bilan ko‘payadi. Tuxumdonida 80 tagacha tuxum bo‘ladi. 110-150 sutkagacha umr ko‘rishadi. Kenja sinf kopepodlar (Copepoda), bo‘g‘imoyoqlilar (Arthropoda) tipi, qisqichbaqasimonlar (Crustacea) kenja tipining Maxillopoda sinfiga mansub bulib 10 ta turkumini birlashtiradi. O‘zbekistonda 4 turkum Cyclopoida, Calanoida, Harpacticoida, Poecilostomatoida vakillari uchraydi. Cyclopoida turkumi 15 oilani o‘z ichiga biriktiradi. Shulardan O‘zbekistonda erkin yashovchi Cyclopidae oilasi 50 tur va baliqlarda parazitlik qiluvchi Lernaeidae oilasi vakillari uchraydi. Tadqiqot olib borilgan suv omborida zooplankton miqdori 8-3032 ekz∕l, biomassasi esa 0,1-53 mg∕l. Bo‘lganligi aniqlandi. May oyida suv omborida zooplankton 645 ekz∕l, biomassasi esa 8,7 mg\l ni tashkil qildi. Bunday 49$