Жиззах вилояти Сангзор дарёси ихтиофаунаси - География - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	968.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	География

Жиззах вилояти Сангзор дарёси ихтиофаунаси

Купить

1 ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ МИРЗО УЛУҒБЕК Н ОМИДАГИ ЎЗБЕКИСТОН МИЛЛИЙ УНИВЕРСИТЕТИ ҚУШОҚОВ ЭЛЁР АБДУҒАППОРОВИЧ МАВЗУ: “Жиззах вилояти Сангзор дарёси ихтиофаунаси” 5420500 – Ихтиология таълим йўналиши БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ Илмий рахбар: б.ф.н., доц. Рахимов М. Ш. Тошкент – 201 4 Мундарижа

2 Кириш 3 I -БОБ. Адабиётлар шархи 5 1.1 Сангзор дарёсининг физик-географик ва биологик шароитлари 5 1.2 Сангзор дарёси ихтиофаунаси ҳақидаги маълумотлар 6 II -БОБ. Шахсий кузатувлар ва фойдаланилган услубла p 8 2.1 . Аниқланган балиқ турлари ва кузатув натижалари 8 2.2 . Кўзли тахирбалиқ Rhodeus ocellalus Kner. 9 2.3. Чўртансифат оққайроқ– Aspiolucius esocinus Kessler. 10 2.4. Туркистон қум балиғи- Gobio godio lepidolaemus Kessler. 13 2.5. Қиррақорин – Hemiculter leucisculus Basilewsky. 15 2.6. Сазан (зоғора балиқ) – Cyprinus carpiо Linnaeus. 19 2.7. Оддий гамбузия - Gambusia affinis Baird et Girard. 22 III БОБ. БАЛИҚ ЕТИШТИРИШНИНГ ЯНГИ ИСТИҚБОЛЛАРИ 24 3.1. Ўзбекистонда балиқ аквакультурасини йўлга қўйиш 25 Хулоса 31 Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 32 Иловалар 34 Кириш

3 Мавзунинг долзарблиги. Ўрта Осиё ҳудудида ўтrазилган йирик иқлимлаштириш тадбирлари Сангзор дарёси ҳавзасидаги ихтиофаунасини ўзгаришига олиб келди. Мослашиб кетган келгинди балиқлар табиийлашиш натижасида тез кўпайиб, абориген ихтиофаунани сиқиб чиқара бошлади ва ўзи учун янги экологик маконни юзага келтирдилар. Ушбу жараён сув ҳавзаларида тарихий юзага келган балиқлар таркибини бузиб, абориген турларнинг яшаш ариалларини ва тарқалиш доирасини ўзгариб кетишига йўл очиб берди (Салихов, Камилов, 1994). Марказий Осиё минтақасида кўп ички сув минтақалари мавжуд. Бу ички сув ҳавзаларида учровчи балиқлар турларини ва уларни экологиясини ўрганиш билан кўп ихтиологлар шуғулланиб келмоқда. Бизни минтақамиздаги дарёлардан бири сангзор дарёси хисобланади. Дарёнинг узунлиги 198 километрни ташкил қи

4 Тадқиқот ишининг мақсади ва вазифаси. Юқорида қайд қилинган шароитдан келиб чиққан ҳолда биз 2013-йил июнь, июль ойларида Жиззах вилоятида Сангзор дарёси Жиззах вилоятига тегишли бўлган сув ҳавзаларида учрайдиган балиқларнинг тур таркиби ва экологясини ўрганишни мақсад қилдик ва қўйидаги кузатувларни амалга оширдик. Сангзор дарёсининг ушбу ҳудудда мавжуд бўлган ихтиофаунасини биоэкологик хусусиятларини ўрганишдан иборат бўлди. Бу мақсадни амалга ошириш қуйидаги ишлар амалга оширилиши керак: 1.”Сангзор” дарёсининг тузилиши билан яқиндан танишиб чиқиш. 2.”Сангзор” дарёсида учрайдиган балиқларнинг тур таркибини ўрганиш. 3. “Сангзор” дарёсида учрайдиган балиқларнинг биологияси ва экологиясини адабиётларга асосан ўрганиш.

5 I БОБ. Адабиётлар шарҳи. 1.1 Сангзор дарёсининг физик-географик ва биологик шароитлари Сангзор – Жиззах вилоятидаги дарё. Туркистон тоғ тизмасидаги Гуралаш довони яқинида 3400 м га яқин баландликдаги булоқлардан бошланади ва Жиззах шаҳридан 70 км шимолий-ғарбда, Қизилқум чўлининг жанубий-шарқий чеккасидаги Тузкон кўлига қуйилади. Узунлиги 198 км, ҳавзасининг майдони 3220 км 2 (тоғлик қисми). Бош қисми Гуралашсой номи билан аталади. Кичик Қорашақшақ қишлоғи ёнида Жонтекасой қўшилгандан сўнг у Сангзор номини олади. Жиззах шаҳридан қуйида эса Қили номи билан маълум. Ёрғоқ қишлоғига қадар Сангзор Туркистон тоғ тизмаси билан унинг тармоғи ҳисобланган Молгузар тоғлари оралиғида кенг водий бўйлаб тошлоқ, серостона ўзанда шимолий-ғарбга оқади. Сангзор – камсув дарё. Унинг ўртача кўп йиллик сув с

6 Сангзорга 80 дан ортиқ сой ва жилғалар (Ҳужасой, Бойқунғирсой, Кўкжарсой, Оққўрғонсой, Тангатопдисой, Сутариқ, Бахмазар, Навқасой ва бошқалар) қушилади. Бу сойларнинг айримлари Сангзорга етмай тугайди. 1.2. Сангзор дарёси ихтиофаунаси ҳақидаги маълумотлар Ҳозирги кунда Ўзбекистон аҳолисини балиқ ва балиқ махсулотлари билан таъминлаш аосий вазифалардан бири бўлиб келмоқда. Бунинг учун республикамиздаги сув омборлар, кўллар, дарёлар ва ҳовузлар асосий рол ўйнайди. Ўзбекистонда 13 тадан ортиқ сув омборлари мавжуд бўлиб, 130 минг гектардан кўпроқ майдонни ташкил этади. Шу вақтлар мобайнида қилинган ва қилинаётган ишлар илмий изланишлар талабига мувофиқ, сув ҳавзаларининг мухити, балиқларнинг яшаш шароити, сони ва кўпайишини ўрганиш, сув ҳавзаларидан оқилона фойдаланиш ҳисобига балиқ маҳсулот

7 Адабиётларда келтирилиши бўйича Сангзор сув ҳавзаларида 10 та балиқ турлари мавжуд бўлиб, кўпчилиги карпсимон балиқлар оиласига оиддир. Ҳозирги вақтда Сангзор сув ҳавзаларида 1 тур иқлимлаштирилган, 3 тур Сангзор дарёсига Амударёдан каналлар орқали ўтган, 4 тур бошқа қўшни сув ҳавзаларидан тасодифан келтирилган балиқларни учратиш мумкин. 1-жадвал Сангзор сув ҳавзаларида учрайдиган балиқлар рўйхати № Балиқ турлариКеслер Турдаков Комилов Н уриев А бдуллаев Бизнинг М аълумот 1 2 3 4 5 6 7 Cyprinidae оиласи 1 Кўзли тахирбалиқ – Rhodeus ocellalus + + + + + 2 Туркистон қум балиғи – Gobio gobio + + + + + 3 Қ иррақорин – Hemiculter leucisculus + + + + + 4 Қора балиқ – Schizotorax intermedius M.Claland + + + + + 5 Кумуш товон балиқ – Carassus auratus gebilia (Bloch) - ++ ++ ++ ++ 6 Зоғора балиқ –

8 II БОБ. Шахсий кузатувлар ва фойдаланилган услублар 2.1 Кузатувлар олиб борилган сув ҳавзасидаги аниқланган балиқ турлари. Олдимизга қўйилган вазифаларни бажариш учун Сангзор дарёсининг Жиззах вилоятидан оқиб ўтадиган жойларидан 2013- йили июн, июл ойларида хаваскор балиқчилар ва ўзимиз томондан тутилган балиқлар билан танишдик. Ундан ташқари ЎзМУ нинг зоология ва ихтиология кафедраси коллекциясида турли йилларда тутилган ва сақланаётган балиқларнинг қайси турга мансублигини, морфологиясини ёшини, озиқланишини, ўсиш тезлигини, серпуштлигини ва тарқалишини ўргандик. Балиқларни асосан бизлар қармоқ ёрдамида овладик. Тутилган балиқларни дала шароитида қайси турга мансублигини аниқлагич китоблар (Мирабдуллаев, Мирзаев, Кузметов, Кимсанов; 2012) ёрдамида аниқлаб олдик. Ёшини аниқлаш учун елка

9 2.2. Кўзли тахирбалиқ Rhodeus ocellalus (Kner.) Карплар оиласи – Cyprinidae Карпсимонлар туркуми – Cypriniformes Тавсифи. Танаси баланд, ёнидан қисилган. Аналь сузгич қаноти елка сузгич қаноти асосининг орқа четидан олдинроқда жойлашган. Елка сузгич қанотида III 9-12, аналь сузгич қанотида III 9-12 шуъла бор. Ён чизиги т ў ла эмас унда 3-8 тангача мавжуд. Тана узунлиги 7 см гача . Тарқалиши. Хитойдан ўсимликхур балиқларни иклимлаштириш пайтида тасодифан келтирилган тур. Амударё ва Сирдарё ҳавзаларининг текислик қисмида жойлашган сув ҳавзаларида учрайди. Биологияси. Урғочилари увилдириқларини узун тухум қўйгич найи ёрдамида тирик икки паллали чиғаноқлар (тишсизлар) ичига қўяди. Қўйилган увилдириқлар чиғанок ичида инкубация даврини ўтайди. Аҳамияти. Овланмайдиган тур. 2-жадвал Сангзор сув

10 узунлиги (см) (г) тебраниши сони Хўжасой 10,1-12 18-25 5900-10200 8750 6 12,1-14 20-30 8907-13100 10200 4 14,1-15 40-65 13700-18800 17100 5 3-жадвал Сангзор сув ҳавзаларида кўзли тахирбалиқ нинг ўсиш тезлиги Сув ҳавзалари Узунлиги (см) Авторлар Хўжасой 7,9 9,7 11,6 13,2 М.С Бурнашев (1949) Сўтариқ 5,4 9,2 11,6 14,9 М.В. Павлова (1952) Навқасой 5,13 9,17 11,8 15,1 Г.К. Комилов (1973) Кўкжарсой 4,4 8,4 11,45 15,3 Г.К. Комилов (1973) Оққўрғонсой 5,3 8,9 11,7 14,7 Г.К Комилов (1973) Бахмазарсой 6,7 8,2 10,9 - Бизнинг маълумотимиз (2014) 4- жадвал Сангзор дарёси сув ҳавзаларида кўзли тахирбалиқ нинг семириш коэффициенти Сойлар Ёши Балиқлар сони2+ 3+ 4+ Хўжасой 1,7 1,5 1,4 30 Оққўрғонсой 2,1 1,6 1,4 25 2.3. Чўртансифат оққайроқ – Aspiolucius esocinus Kessler Карплар оиласи-Cyprinidae

11 Карпсимонлар туркуми – Cypriniformes Тарқалиши: Л.С.Берг (1948) ва Г.В.Никольский (1938) кўрсатмалари бўйича бу балиқ Амударё ва Сирдарёда учрайди. В.А.Максумов (1961) Вахшнинг қуйи оқимида, Панжи, Норин, Қорадарёда, Сирдарёнинг ўрта ва қуйи оқимидаги каналларда учрашини таъкидлаб ўтишган. Аму-Бухоро каналлининг ишга тушиши муносабати билан чўртансифат оққайроқ балиғи Сангзор сув ҳавзаларига Амударёдан ўтиб кела бошлади. Шу жумладан Тўдакўл ва Қуйимозор сув омборларида ҳам учрайди. Ҳозирги пайтларда Қайроққум, Фарход, Қуйимозор ва Тўдакўл сув омборларида кенг тарқалган. Чўртансифат оққайроқ йирик балиқлар қаторига кирганлиги сабабли биз ушбу балиқни қармоқ ёрдамида тутдик.Тутилган балиқларни сони 3 та бўлиб улардан 1 таси урғочи, 2 таси эса эркаклиги аниқланди.Урғочи балиқни узунлиги 40

12 Февраль, март ойларида сув ҳарорати +5, +10°С етганда уруғ ташлашни бошлайди. Икрасини дарё сувининг тез оқадиган жойларига қўяди. Ўсиши ва ривожланиши: Чўртансифат оққайроқ (Кларк бўйича) ўсиши Сирдарёда 0,83-1,14 (Максумов, 1961), Аму-Бухоро каналида эса 0,9- 1,4 (Хасанов, 1967)ни ташкил этади. Чўртансифат оққайроқнинг оғирлиги ва семириши ёшининг ортиши ва тана узунлигининг ортишига қараб ўзгариб боради. Унинг чизиқли ўсишида оғирлиги ҳам ортиб боради. Шунга қараб семириш коэффициенти ҳам ортиб боради. Г.В.Никольский (1938) кўрсатмалари бўйича Чўртансифат оққайроқ – тезсузар балиқлар қаторига киради. Биз буни Ўрта Осиё сув ҳавзаларидан олинган ҳисобот жадвалидан кўришимиз мумкин. (5- жадвал). Озиқланиши: У асосан балиқлар билан озиқланади. (Никольский, 1938): Максумов, 1961). Узунлиг

13 5-жадвал Ўрта Осиё сув ҳавзаларида учровчи чўртансифат оққайроқнинг ўсиш тезлиги Сув ҳавзалари Ёши Авторлар 1 2 3 4 5 6 Бахш дарёси қуйи оқими 12,6 22,6 30,5 39,4 46,7 50,0 В.А.Максумов (1961 Фарход ва Қайроққум сув омбори 16,2 24,5 30,0 38,1 - - Амударёнинг юқори оқими 11,8 20,4 29,8 38,3 42,8 46,5 Г.В.Никольский (1938) Сангзор дарёси сув ҳавзаларида 13,7 22,8 30,8 38,4 - - М.А.Абдуллаев (1989) Амударёнинг қуйи оқими 14,3 23,3 32,3 38,7 - - - Кузатувлар олиб борилган ҳ удуд 12.8 21.4 29.5 38.0 - - Шахсий кузатувлар 2.4.Туркистон қум балиғи – Gobio gobio lepidoemus Карплар оиласи-Cyprinidae Карпсимонлар туркуми – Cypriniformes Тарқалиши: Туркистон қум балиғи Ўрта Осиё ва Қазоғистон сув ҳавзаларида кенг тарқалган. Ф.А. Турдаковнинг (1956) кўрсатмалари бўйича бу балиқ Сангзорда кам учрайд

14 баланд ва катта.Танасининг ён томонларида 8-12 та доғлари бор.Елка сузгич қанотида 3 та тармоқланмаган, 7 та тармоқланган,аналь сузгич қанотида 2 татармоқланмаган, 5-6 та тармоқланган шуьла мавжуд.Ён чизиғида 34-42 тангача бор.Тана узунлиги 10 см гача,оғирлиги 15 грамм атрофида. Кўпайиши: В.А. Максунов (1959) кўрсатмаси бўйича тана узунлиги 4,1-9,5 см бўлган Қорасув дарёсидаги Туркистон қум балиғининг увилдириғи 347 дан 5485 тагача етган. Ўртача 2562 дона увилдириқни ташкил этган. Сув омборлар шароитида Туркистон қум балиғи 2-3 йилларида жинсий етилади. Бу пайтда унинг тана оғирлиги 1-8 грамм, танасининг узунлиги эса 3-7 смни ташкил этади. Апрел-май ойларида сув ҳарорати 19-20 градусга етганда уруғ ташлай бошлайди. Сув омборларининг тўғон қисми, сув чиқадиган каналларнинг қуйилиш қисмид

15 6-жадвал Ёши У З У Н Л И Г И Олинган Балиқлар Хўжасой 1+ 3,1 - - - - - 10 2+ 2,9 4,6 - - - - 28 3+ 3,0 4,7 7,1 - - - 24 4+ 2,7 4,8 7,0 8,2 - - 30 5+ 2,9 4,6 6,9 8,1 9,4 - 15 Ўртача 2,92 4,67 7,0 8,15 9,4 - 114 Ўсиши 2,92 1,75 2,33 1,15 1,25 - - Сангзор дарёси (ўрта оқими) 1+ 3,1 - - - - - 5 2+ 2,9 5,0 - - - - 15 3+ 2,6 4,4 7,2 - - - 10 Ўртача 2,8 4,7 7,2 - - - 30 7-жадвал Сангзор сув ҳавзаси сойларида Туркистон қумбалиғининг ўсиш тезлиги Сув ҳавзалари Узунлиги см Авторлар 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 Хўжасой 2,92 4,67 7,0 8,15 9,4 - Камилов Г.К. (1973) Сангзор дарёси (ўрта оқими) 2,8 4,7 7,2 - - - Бизнинг маълумотимиз 2.5. Қиррақорин Hemiculter leucisculus (Basilewsky) Карплар оиласи-Cyprinidae Карпсимонлар туркуми – Cypriniformes Тавсифи . Танаси чузинчоқроқ, енгил кучиб тушадиган тангачала

16 сузгич қанотининг асосидан тананинг пастига нисбатан параллел равишда чўзил иб бориб, аналь сузгич қанотидан юқорига эгилади ва дум ўқи бўйлаб тананинг ўртасидан кетади. Қ орнидаги қ ирра томо ғ идан то аналь тешигигача боради. О ғ зи ту ғ рига қ араган. Ҳ ал қ ум тишлар уч қ а т орли, қармоқ симон эгилган, формуласи одатда 4.4.2-5 .4 .2. Елка сузгич қанотида III 7-8, аналь сузгич қанотида III 10-14 та шуъла мавжуд. Дум сузгич қаноти кескин кесиклик. Ён чизи ғ ида 42-57 тангача бор. Ойқулоқ устун чалари 15-21 та. Тана узунлиги 25 см гача, о ғ ирлиги 220 г гача е тади. Тарқалиши . Табиий ареали - Амур ҳ авзаси, Хитой сув ҳа взалари. Ўзбекистон сув ҳ авзалари г а Хитойдан ўсимликхўр балиқларни иқлимл аштириш пайтида тасодифан келиб колган. Амударё ва Сирдарёда тарқалган . Қ иррақоринлар а

17 узунлиги, см Хўжасой 24,1-25 250-300 1730-19250 18500 1,4-1,5 1,46 26,1-27 280-310 16570-20200 18385 1,4-1,6 1,5 27,1-28 300-320 18200-20000 19100 1,5-1,55 1,56 Сўтариқ 24,1-25 200-270 18900-19000 18950 - 1,6 25,1-26 250-300 17700-20100 19300 1,4-1,6 1,53 26,1-27 250-300 18100-19250 18750 1,5-1,6 1,53 33,1-34 500-600 23500-30700 27500 1,5-1,6 1,53 Кўкжарсой 29,1-30 400-450 19880-31020 27540 1,4-1,55 1,52 30,1-31 450 - 28860 - 1,6 31,1-32 400-500 2160-31240 25613 1,3-1,5 1,4 32,1-33 500-550 18870-37440 25428 1,5-1,56 1,52 33,5-34 590 28000-32700 30350 1,57 1,57 Ўсиши ва ривожланиши: қиррақорин балиғини овланмайдиган балиқлар гурухига кирганлигини хисобга олиб биз ўсиши ва ўсиш тезлиги хақида маълумотларни тўлиқ беришни мақул кўрдик. қиррақорин балиғининг ўсиши ҳақида сув омборларидан тўл

18 Ёши Узунлиги, см Олинган балиқлар сони 1 2 3 4 5 6 Хўжасой 1+ 7,5 - - - - - 25 2+ 7,6 14,3 - - - - 38 3+ 7,9 13,9 19,8 - - - 20 4+ 7,5 14,0 20,0 23,9 - - 15 Ўртача 7,62 14,7 19,9 23,8 - - 98 Йилига ўсиши 7,62 6,45 5,83 23,9 - - Сангзор дарёси ўрта оқими (бизнинг маълумотларимиз) 5+ 5,6 9,6 14,6 19,2 21,2 - 1 Йилига ўсиши 5,6 4,0 4,0 4,6 2,0 - 10- Жадвал Турли сойларда қиррақориннинг чизиқли ўсиши Сув ҳавзалари Узунлиги, см Авторлар 1 2 3 4 5 6 Хўжасой 7,6 14,1 19,9 23,9 - - Г.К.Камилов (1973) Сўтариқ 7,4 14,3 19,6 24,9 29,8 - -“- Сангзор дарёси ўрта қисми 5,5 9,6 14,6 19,2 21,2 - Бизнинг маълумотлар Қиррақориннинг семириш коэффициенти (Фультон бўйича) Сангзор ҳавзаларида 1,3-2,4 га етади. Кўпинча семириш коэффициенти юқори даражада бўлган балиқлар Хўжасой ва Сўтариқ сойларида кўпроқ учр

19 Сангзор дарёси ўрта оқимидан тутилган балиқ семириши сойлардаги қиррақорин балиғидан анча кам кўрсаткичга эга (10- жадвал). Озиқланиши: В.Г.Никольский (1938) кўрсатмалари бўйича қиррақорин ўтхўр-детрит балиқ деб хисобланади. Хўжасой шароитида қиррақорин асосан детритлар билан озиқланади. Сўтариқ ва Кўкжарсойда детритдан ташқари юқори сув ўтлари билан ҳам озиқланади. Г.К.Комилов олиб борган кузатишлар шуни кўрсатдики, 50-70% овқати детритлар хисобланса, қолган қисми юқори сув ўсимликларини ташкил этади. Сангзор дарёсидан тутилган 1 дона қиррақоринни ичакларидан ҳам асосан детрит ва лойни учратдик. 2.6. Сазан (зоғора балиқ) Cyprians carpiо Linnaeus Карплар оиласи-Cyprinidae Карпсимонлар туркуми – Cypriniformes Тавсифи. Оғзи пастга қараган. Мўйлаблари калта, кўзининг диаметридан кичик. Елк

20 Биологияси. 3-4 ёшида жинсий вояга етади. Увилдири ғини порциялаб ташлайди. Урчиш даври - апрелдан июлгача. Ха қ и қ ий фитоф ил б ў либ, увилдири ғ ини сув ўсимликларига ташлайди. Серпуштлилиги 5 00 минг ва ундан орти қ увилдири қ атрофида. Ози қ ланиши турли хил б ўлиб асосан сув ости умурт қ асизлари, сув ўсимликлари, зоопланктон жониворларнинг чириётган қ олди қ ларини истеъмол қ илади. Ахамияти. Асосий овланадиган балиқ. Сазаннинг маданий форма си карп ҳ овуз балиқчилигининг асосий объект и х и собланади. 11-жадвал Сойлардаги сазан балиғининг серпуштлиги Ёши Узунлиги См Оғирлиги г. Серпуштлиги Олинган балиқни сони Хўжасой 4+ 29,1-31 300-350 41166 3 5+ 37-33 600-650 45750 6 Сўтариқ 5+ 42-44 1000-1100 47500 7 6+ 47-48 1250-1300 55000 11 Кўкжарсой

21 4+ 35-37 450-500 42750 - 5+ 37-40 900-1000 43000 - 6+ 42-45 1200-1300 62000 7+ 51 1850 74000 Семириши: Сазан нинг семириши (Фультон бўйича хаётининг биринчи йили кўпроқ, кейинги йилларда камроқ бўлади. Унинг энг семирган пайти куз ойларига тўғри келади. Сазан нинг семириши тўғрисидаги маълумотларни 13- жадвалда келтирдик. Озиқланиши: Сазан асосан сув тубидаги (бентал) умуртқасиз майда организмдир, сув ўтлари ҳамда юқори сув ўсимликлари билан овқатланади. Сангзор сув ҳавзаларида детрит, ёз ойларида сув ўсимликлари, айрим ҳолларда майда балиқлар билан овқатланади. Бу балиқнинг сув омборларидаги асосий овқати 4 фаслда ҳам сув ўтлари ва сув ўсимликлари ва бошқа майда организмлар ҳисобланади.

22 12- жадвал Сангзор сув ҳавзасидаги сойларида сазан нинг ўсиш тезлиги Ёши Узунлиги, см Олинган балиқлар сони1 2 3 4 5 6 7 Кўкжарсой 1+ 8,3 - - - - - - 28 2+ 8,6 16,9 - - - - - 40 3+ 9,0 16,4 21,9 - - - - 37 4+ 9,8 16,9 22,7 30,3 - - - 35 5+ 9,1 16,6 23,8 29,7 34,9 - - 11 Ўртача 8,96 16,7 15,8 30,0 34,9 - 151 Ўртача 7,0 12,1 17,5 22,5 24,0 - - Йиллик ўсиши 7,0 5,1 5,0 5,4 2,5 - - - 13- жадвал Сангзор сув ҳавзаларида сазан нинг семириши Сув ҳавзалари Ёши 1+ 2+ 3+ 4+ 5+ 6+ Кўкжарсой 1,8 1,2 1,3 1,4 1,2 1,3 Сангзор дарёси 1,6 1,4 1,2 1,3 1,0 - Бу оилага мансуб балиқларнинг ён чизиғи йўқ,анал қаноти дум қанотидан узоқда жойлашган. Жағларида тишлари бор. Қуйида шу оилага кирувчи гамбузия балиғининг қисқача тавсифи келтирилади. 2.7. Оддий гамбузия - Gambusia affinis (Baird et Girard) Пецилиялар

23 Ўзбекистонда безгакка кураш мақсадида иқлимлаштирилган эди. Ҳозирги вақтда у республиканинг барча сув ҳавзаларида, омборларида, секин оқадиган катта ариқларда ва сув омборларидаги саёзликларда, илиқ кўлмакларда, жилғаларда, кўлларда, коллектор ва каналларда кенг тарқалган. Чучук сувларда ҳам, шўр сувларда ҳам яшайверади. Гамбузияда жинсий деморфизм яхши ифодаланган: эркаклари урғочиларидан кўра қорамтирроқ ва майдароқ, анал қанотлари узунроқ бўлади. Урғочилари кумушсимон-оқ рангда. Дум қаноти иккала жинсда ҳам юмалоқ шаклда бўлиб, анал қаноти ундан анча нарида. Гавдасининг ўрта қисмида жойлашган. Ўзбекистон ҳавзаларида март ойидан бошлаб ноябрнинг ўрталарига қадар, сувнинг ҳарорати 14°С дан ошмайдиган шароитда учрайди. Қулай шароитда гамбузия бир йилда 7 марта янги авлод бериши мумкин.

24 тўдада 20-25 балиқлар бўлади, улар орасидан эркагини ажратиб олиш осон. Улар майдароқ ва рангига нисбатан қорамтир бўлишади. Урғочи балиқларнинг узунлиги 18,9 – 48,5 мм. га, оғирлиги эса 0,05 дан 0,038 граммгача етади. Мофрологияси. Оғзи юқорига қараган. Жағларида тишлари бор. Елка сузгич қанотида 6-9 та аналь сузгич қанотида 8-11 шуъла бор. Урғочилари еркакларига нисбатан катта ва ранги очроқ. Эркакларида аналь сузгич қаноти трубка кўринишда. Ранги кумушсимон-кулранг ёки сарғиш-қорамтир доғлари бўлади. Тана узунлиги 8 см гача. Кўпчилик олимларнинг маълумотига кўра биз ишлаган комбинатнинг сув ҳавзаларида учровчи гамбузия балиғи бошқа сув ҳавзаларида яшовчи гамбузиядан деярли фарқ қилмайди. Кўпайиши . Гамбузия тирик туғадиган балиқдир. Узунлиги 20,5- 50,5мм бўлганда жинсий вояга етган б

25 ҳатто 7 марта болалаш қобилияти кузатилган. 3-4 ой ичида жинсий етилиши қайд этилган. Ўзбекистон шароитида гамбузия эрта баҳорда актив хаёт тарзига кирар экан. Бу даврга келиб уларнинг насли уч авлодга бўлинар экан.

26 III БОБ. БАЛИҚ ЕТИШТИРИШНИНГ ЯНГИ ИСТИҚБОЛЛАРИ Дарёларни сунъий сув ҳавзаларида – канал, зовур, ҳовуз ҳўжаликларида ўрнатиб балиқ махсулоти олса бўлади. Лекин энг яхши натижани кўл ва сув омборларида олиш мумкин. Дарёда етиштирилган балиқни қайиқда ва садокларни яхшилаб боғлаб қўйилган жойдан овлаш мумкин. Балиқ овлаш анча қулай, балиқлар ўсишини кузатиш, озиқлантириш анча қулай. Дарёда асосан карп, форель, буффало, оддий лаққа, канал лаққачаси боқилса яхши натижа беради. Ҳар бир балиқ зоти учун алоҳида садок қурилади. Балиқшунос ўз тажрибасига асосланиб, ишончи бўлса оқ ва чипор дўнгпешона боқса бўлади. Аммо дарёлар учун ҳам ва чекланган сўроқлар бўлади, булар: 1 - баланслашган юқори даражали қўшимча омихта емдан фойдаланиш зарурлиги; 2 - сув сифатини ҳамма вақт мониторинг қилиб туриш

27 Тоғ ва тоғолди ҳудудларда – форель, пеляд, осётрлар каби совуқсевар балиқлар етиштириш имконияти бор. Форель, пеляд, осётр учун асосий мезон (ўртача декада) сув ҳароратининг 20°С бўлиши мумкин. Кейинги йиллардаги илмий адабиётларда чоп этилган маълумотларга (Комилов, 2008) кўра Ўзбекистонда дарё усулида балиқ боқиш имконияти анча кенг. Шуниси қизиққи, аҳоли зич бўлган тоғли ҳудудлар мавжуд. Форельни Ўзбекистоннинг (Андижон, Наманган, Фарғона, Тошкент, Қашқадарё) тоғли ҳудудларида ирригацион каналлар, дарёлар ва булоқлар яқинида дарёлар ўрнатиб етиштириш мумкин. Бундай шароит Самарқанд Жиззах, Навоий вилоятларининг тоғ олди ва тоғли туманларида мавжуд. Республиканинг ғарбида, шимолида кўп сонли кўллар (Оғитма, Девхона, Тузкон, Денгизкўл, Тўдакўл, Шўркўл, Каттақўрғон сув омборлари) ва Арн

28 2003 йил 13 августдаги 350-сонли “Балиқчилик тармоғини монополиядан чиқариш ва ҳусусийлаштиришни чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисидаги”ги қарорига асосан табиий балиқчилик сув ҳавзалари балиқ овловчи корхоналарга танлов асосида камида 10 йил муддатга бириктирилиб бериш ҳамда ушбу ҳавзаларда балиқ овлаш квотасиз асосда шакилланаётган талабга асосан амалга оширилиши белгилаб қўйилган. Ушбу имкониятдан унумли фойдаланган ҳолда ижарачи корхоналар томонидан кичик ва ўрта ҳажмдаги кўлларда балиқ етиштиришнинг янги шаклини, яъни “яйлов” аквакультурасини амалга оширишни қўлга қўйиш мақсадга мувофиқдир. Бунда илмий тавсиялар асосида табиий сув ҳавзаларини балиқ ҳўжалиги сифатида ташкил қилиш мақсадида балиқчилик мелиорацияси ишларини самарали амалга ошириш лозим. Ўрта ва айниқса кичик ҳажмли

29 - кўлга балиқларни ўстиришга қўйиб юбориш (балиқлантириш)дан аввал қийматсиз абориген ихтиофаунани камайтириш; - кичик кўлларда интенсив ов олиб бориш йўли билан; - балиқ етиштириш ва овлаш жараёнларини комплекс механизациялаш учун техник жиҳозлаш билан. Кичик ва ўрта ҳажмли кўлларда балиқчилик ҳўжалигини асосий интенсивлаштириш бу балиқ етиштириш ҳисобланади. Бу ўз навбатида кўлдаги товар кўринишигача ўсмайдиган қийматсиз аборигенларни тез ўсувчи, юқори маҳсулдорликга эга балиқ турлари билан алмаштиришга асосланган. Кўлларга ўстириш учун қуйидаги турли трофик бўғинларни намоён этувчи балиқ турлари тавсия этилади: карп (бентофаг), оқ амур ва дўнгпешона (фитофаглар), судак (биомелиоратор). Кўлларга турли озуқалар билан озиқланувчи балиқ ьурларини бир вақтда ўстиришга қўйиб юбориш ёки пол

30 ҳолатларда, товар балиқчилиги учун қимматбаҳо турдаги балиқ чавоқларини яшаб кетадиган ривожланиши пайтида, аксарият ҳолларда чавоқларни ҳар бирининг оғирлиги 20 граммдан кам бўлмаганда ҳавзага ўстириш учун қўйиб юбориш керак бўлади. Бу эса ўз навбатида гектаридан 10-30 килограммгача балиқ овлаш имконини беради. Республикамизда табиий кўлларнинг аксариятидан балиқ овлаш ҳажми 2-3 кг ни ташкил этаётган бир пайтда бу юқори кўрсатгич деб ҳисоблаш мумкин. Ушбу йўналишда Навоий вилоятидаги “Аква-Тўдакўл” қўшма корхонаси томонидан олиб борилаётган ишлар тахсинга лойиқ. Корхона томонидан Тўдакўл сув омбори ижарага олиниб, қисқа муддатларда жаҳон стандартларига жавоб берадиган инкубация цехи қурилди. Она балиқлар тўдаси ташкил этилиб, балиқ личинкалари олиш ва 100 га ҳовузларда чавоқлар етиштир

31 1.4. питомник майдонининг ўлчов бирлигидан максимал имкониятдаги балиқ чавоқлари чиқишига эришиш (бунинг учун ортимал гидрохимик режим ва озуқа базасини кўпайишини, балиқ касалликларига қарши профилактика ўтказилишини, чавоқларни тез ва чиқимларсиз ташишни таъминлаш). 2. товар балиқчилиги – кўллар ҳосилдорлигини товар балиқчиликни ривожлантириш ҳисобига ошириш. 2.1. сув ҳавзаси яйловидаги ўстиришга қўйиб юборилган балиқ чавоқларидан максимал даражада товар балиғи овланишига эришишни таъминлаш; 2.1.1. ҳар бир сув ҳавзасида максимал самара бериши мумкин бўлган балиқчилик мелиорацияси тадбирларини амалга ошириш; 2.1.2. кўлни балиқларни ўстиришга қўйиб юбориш учун тайёрлаш; 2.1.3. балиқ ўсиши учун мўътадил шароит яратилишиги таъминлаш; 2.1.4. ҳар бир гектар кўл майдонидан имконият даражасид

32 3-расм. Ўзбекистон сувликларида маданийлаштирилган асосий аквакультура объектлари

33 Хулоса лар 1. Кузатувлар натижасида Сангзор дарёсининг( Жиззах вилоятидан оқиб ўтадиган) ўзанида 6 та тур балиқлар ушланиб систематикаси ва анатомик ҳамда морфологик кўрсатгичлари аниқланди. 2. Зарафшон чебагининг жинсий етилиши сув омборлар шароитида 3-4 ёшга тўлганда рўй беради. Бу вақтда тана узунлиги 8.5-13 см атрофида бўлар экан. 3. Балиқларни систематик ўрни аниқлагич ёрдамида аниқланди ва маьлум бўлишича асосан карпсимонлар туркумига мансуб. Фақат битта тури- Оддий гамбузиялар-Карпсимонлар туркумига мансуб экан. 4. Дарёнинг ихтиофаунасига асосан антропоген омиллар: қишлоқ хўжалик экинларини суғориш, гидроиншоатлар қурилиши, дарё сувларини кескин камайиши ва минерализацияси, табиий озуқаларнинг ўзгарувчанлиги сезиларли даражада таъсир қилар экан.

34 Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Абдуллаев М.А. Ихтиофауна озер низовьев Зарафшана и её использование в пром ысле // Узб. биол. журн., 1975, № 5. 2. Абдуллаев М.А. Формирование ихтиофауны Куюмазарского водохранилища за два года его существования. Автореф. дис. ..канд. биол. наук. М., 1953. С. 10. 3. Абдуллаев М.А. Некоторые изменения в ихтиофауне водоемов Кашкадарьи и Зарафшана в связи с ирригационным строительством и пути организации промысла (сообщение №1) // Тр. Конф. По освоению внутренних водоемов Средней Азии и Казахстана. Балхаш, КазНИИРХ, 1967. С. 41-43. 4. Абдуллаев М.А., Урчинов Д.У. П ромыловые рыбы водоемов низовьев р.Зарафшан. Ташкент. Изд-во “Фан”. 1989, 8-12с 5. Алиев Д.С. Ихтиофауна пресноводных озер Западного Узбоя // Тр. Мургаб. гидробиолог. Станции, вып. 2. Ашхабад

35 13. Мирабдуллаев И.М., У.Т.Мирзаев, А.Р.Кузметов, З.О.Кимсанов. Ўзбекистон ва қўшни ҳудудлар балиқлари аниқлагичи. 14. Мухамедиева Ф.Д. Материалы по ихтиофауне озер Ташаузской обл.// Уч. зап. Турк. Гос. Ун-та им. М. Горького, 1957, вып. 1. С. 18-35. 15. Никольский Г.В., Экология рыб. – М.: Высшая школа, 1974 – 366с. 16. Никольский Г.В., Панкратов В.Я., Ягудина С.И. Материалы по рыбному хозяйству среднего и нижнего течения Амударьи // Тр. Аральск. научн. рыбохоз. станции, т. 1, 1933. С. 3-79. 17. Никольский Г.В. Частная ихтиология. М.: высшая школа, 1971. С. 471. 18. Турдаков Ф.А. Ихтиофауна среднего течения Зарафшана и горных саев// Труды УзГУ, 1936, т. 7. С. 167-212. 19. Урчинов Д., Абдуллаев А.К. Ихтиофауна озер низовьев р. Зарафшан // Матер. XVII научно-теор. конф. Бухарского госпеди

Купить