“jomboy yashil chiroqlari” sement zavodi

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

“jomboy yashil chiroqlari” sement zavodi

Купить

ILOVALAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . .76
3

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Jahonda qurilish industriyasining rivojlanishi ish
joylari havosini intensiv ifloslantiruvchi turli xil chang-gaz chiqindilari
miqdorining sezilarli darajada oshishi bilan birga olib borilmoqda, bu esa qurilish
industriyasi xodimlarida chang-gaz bronxit kasalliklarining asosiy sabablaridan
biri hisoblanadi. Rivojlangan davlatlarda, jumladan AQSh, Germaniya, Xitoy,
Rossiya kabi davlatlarning sanoat ishlab chiqarish amaliyotida zararli chiqindilarni
tozalash tizimlarini loyihalashda, texnologik jarayonlarni jadallashtirish, yuqori
texnologiyali resurs-tejamkor tizimlarni yaratish, muhandislik hisoblash usullarini
ilmiy asoslash va takomillashtirilgan yangi konstruktiv yechimlarni yaratish va
ishlab chiqarishga joriy etishga alohida e ’ tibor qaratilmoqda.
Respublikada qurilish materiallari ishlab chiqarish sanoatida atmosfera
havosining me ’ yordan ortiq ifloslanishining oldini olish va zararli moddalarning
ruhsat etilgan chegaraviy me ’ yordan oshmasligiga erishishda keng qamrovli chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Qurilish materiallari ishlab chiqarish
korxonalarining atrof-muhitga, inson salomatligiga, atmosfera havosiga va
o‘simlik dunyosiga ta'sirini zamonaviy loyihalar asosida aniqlash va baholash
bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 - yildagi 60-sonli
Farmonida 2022 - 2026 yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2019 yil 30 - oktyabrdagi PF-5863 “2030 - yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekiston
Respublikasining Atrof-muhitini muhofaza qilish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida” gi 1
Farmoni va mazkur faoliyatga tegishli bo‘lgan boshqa me ’ yoriy-
huquqiy hujjatlarda belgilangan atrof-tabiiy muhit muhofazasi, va aholi
salomatligiga ziyon yetkazadigan ekologik muammolarning oldini olishga
qaratilgan chora-tadbirlarni o‘z vaqtida amalga oshirish muhim ahamiyat kasb
etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 yildagi 60-sonli Farmoni
http://www.uz/undp/org/content/ uzbekistan.ru
4

Ishning maqsadi : Samarqand shahri Farxod posyolkasi hududidagi
“JOMBOY Y A S H IL C H IROQLARI” MChJ qo‘shma korxonasi sement
zavodining atrof muhitga ta'sirini baholashdir. Ta'sirni baholash mezonlariga
jihozlarni ekspluatatsiyasi jarayoni natijasida atrof muhitning hozirgi holatini
o‘rganish, shuningdek ekologik nuqtai nazardan eng zaif tomonlarini aniqlash
kiradi. Tashlanmalar manbalari va parametrlari va atrof muhitga tushadigan
tashlanmalar nuqtai nazaridan, tabiiy muhit holatiga loyihalanayotgan korxonaning
ta'sirini baholash uchun rayonni hozirgi holati va jihozlarni joylashtirish rejasi
ko‘rib chiqildi.
Loyihalanayotgan ob'ektning atmosfera havosiga ta'sirini baholashda
ko‘rilayotgan ob'ektning rayon ifloslanish fonini shakllanishida qo‘shayotgan
hissasiga, ta'sir turiga va shuningdek loyihalayotgan korxonaning joylashtirish
natijasida atrof muhit komponentlarini o‘zgarishini oldindan bilishga alohida
e'tibor berildi.
Bugungi kunda sement zavodlaridan ajralib chiqadigan zararli chang-
gazlardan tozalash uskunalari ma'naviy eskirganligi, tozalash uskunalari
samaradorligining pasayib ketishi korxonalardagi mavjud muammolardan
hisoblanadi. Chang gaz tozalash u skunalarida zamonaviy turlarini qo‘llash,
eskilarini modernizatsiya qilish, chang gaz o‘tkazuvchi quvurlarni, ventilyasiya
tarmoqlarini yangilash, yuqori samarada ishlaydigan uskunalarni yaratish hamda
chang gaz tozalash uskunalarining ish samaradorligini oshirishni ilmiy jihatdan
asoslash muhim hisoblanadi. Ushbu dissertatsiya tadqiqot ishi sement-beton
zavodlarida chang gazni tozalash uchun yangi turdagi uskunalarni yaratish va
qo‘llash orqali atrof muhitga ta'sirini kamaytirish, tozalovchi uskunalar,
ventilyasiya tarmoqlarini takomillashtirish, samaradorligini oshirishni ilmiy
asoslash orqali atrof muhitning me'yoridan ortiq ifloslanishining oldi olinishida
keng qo‘llaniladi.
O‘zbekiston Respublikasida ishlab chiqarish sohalari barqarorlashib
bormoqda. Biroq, sanoat korxonalarining keltirib chiqarayotgan oqibatlari ham
mavjud bo‘lib, insoniyat salomatligiga, atrof muhitga salbiy ta'sir ko‘rsatmoqda.
5

Fan, texnika, iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlari, ishlab chiqarish sanoati tobora
rivojlanib borishi bilan bir qatorda atrof tabiiy muhitning ifloslanishi ham
jadallashib bormoqda. Bugungi kunda atrof tabiiy muhitni bir qancha omillar
ifloslantirmoqda.
Samarqand shahri Farxod posyolkasi hududidagi “JOMBOY YASHIL
ChIROQLARI” faoliyati natijasida atrof muhitga zararli gazlar va changlar
tashlamalari aniqlangan. Hozirgi kunda atmosfera havosi har xil gazlarning
mexanik aralashmasidan iborat. Sement zavodlaridan ajralib chiqadigan zararli
tashlanmalarni tozalash va atrof muhitga ta'sirini o‘rganish dolzarb
muammolardan biridir. Atrof muhit va inson faoliyatiga salbiy ta'sir etishni oldini
olish maqsadida yangi chang-gaz tozalash uskunalari va ilmiy-amaliy
texnologiyalarni ishlab chiqish zarurdir.
Atrof muhitga ta'sir jarayonini, atrof muhitning ifloslanganlik darajasini
o‘rganish eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Qurilayotgan ob'ektning
atrof muhitga ta'sirini o‘rganish, baholashda “Atrof muhitga o‘tkazilayotgan ta'sir
bayonnomasi” loyihasini ishlab chiqish keng yo‘lga qo‘yilgan. Bunday
hujjatlarning ishlab chiqilishi hududning qanchalik darajada ifloslanishini aniqlash
va ularning oldini olishda muhim ahamiyatga ega.
Bu ta'sirni kamaytirish uchun korxonalarda chang va gazlardan tozalanish
chora tadbirlarini yanada takomillashtirish zarur. Shu jihatdan ushbu dissertatsiya
ishi dolzarb hisolanadi.
Tadqiqot maqsadi . Sement zavodlaridan ajralib chiqadigan zararli
moddalar miqdorini, chang-gaz tozalash uskunasining samaradorligini oshirish,
chang gaz aralashmasining atrof muhitga ta'sirini kamaytirish, chang-gaz tozalash
usullarini tadbiq qilishdan iborat.
Tadqiqot vazifalari: Ushbu malakviy bitiruv ishini bajarish uchun quyidagi
vazifalarni qo‘yildi:
- sement zavodida texnologik jarayonlarni va chang-gaz xususiyatlarini
o‘rganish va tahlil qilish;
6

- chang-gaz tozalash uskuna tarmoqlarining tozalash jarayonigacha va
tozalashdan keyingi chang-gaz miqdorini aniqlash;
- sement zavodi ishlab chiqarish sexining o‘tkazuvchi quvurlarida
changgaz oqimini parametrlarini aniqlash.
Tatqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Sement zavodlaridan
ajralib chiqayotgan zararli chang-gaz aralashmalarining atrof muhitni ifloslovchi
birikmalarni aniqlash, ularni tozalash jarayonini o‘rganishning ilmiy ahamiyatini
ko‘rsatadi.
Atrof muhitga ta'sir etgan zararli moddalarning miqdori hisobiy usulda
aniqlanganligi ventilyasiya va havoni mo‘tadillashtirish o‘quv uslubiy
qo‘llanmalarida bevosita foydalaniladi.
Ishning hajmi va tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi 77 sahifadan iborat boiib,
kirish, adabiyotlar sharhi, tadqiqot sharoitlari, obekti va uslublari hamda tadqiqot
natijalaridan iborat 5 ta bobni va 8 ta jadvalni o‘z ishiga oladi. Ishda xulosalar,
tavsiyalar va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati, hamda ilovalar mabjud.
7

1. ADABIYOTLAR ShARHI
1.1. Loyihalanayotgan uchastka zonasida atrof - muhit holati
Sanoatda eng ko‘p tarqalgan tashlamalardan biri - bu changli gaz
tashlamalaridir. Changli gaz tashlamalari deyarli barcha sanoat tarmoqlarida
ajraladi va atmosfera havosiga tashlanadi. Buning natijasida esa atmosfera
havosining tarkibi keskin ifloslanadi. Sement zavodida inert materiallaridan
Sement tayyorlash natijasida atmosfera havosiga noorganik chang zarrachalari
ajralib chiqadi. Demak, chang zarralari ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning bir
bo‘lagi bo‘lib, ularni ushlab qolish va ishlab chiqarish sikliga qaytarish katta
ahamiyatga ega. Shuning uchun changli gaz chiqindilarini zararsizlantirish uchun
ular tarkibidagi chang zarralarining xususiyatini aniqlash ham alohida ahamiyatga
ega. Chunki chang-gaz aralashmasining xossasiga qarab tozalash usuli va uning
uskunasi ham bir-biridan farqlanadi [16].
Mamlakatimizda kundalik hayot sharoitlarini yaxshilashga katta e'tibor
qaratilmoqda. Mehnat sharoitlarini yaxshilash bo‘yicha rejalar barcha sanoat
korxonalarida, ayniqsa ishlab chiqarish jarayonida katta miqdordagi chang-gazlar
paydo bo‘lgan joylarda keng qo‘llaniladi. Shu sababli atmosferaga sanoat
chiqindilari bilan atmosfera ifloslanishini saqlovchi turli xil chang-gazni yig‘ish
qurilmalari va qurilmalari sanoatda tobora keng foydalanilmoqda [21].
Qurilish sanoati korxonalariga sement zavoddlari ham kiradi, ular
ishlayotganda ish joylari havosiga katta miqdorda noorganik changlar va gazlar
chiqariladi. Zararli mehnat sharoitlari bo‘lgan Sementzavodining ish joyiga ish
joyidagi havoning chang miqdori REM dan o‘n baravar yuqori bo‘lgan energiya
bloki operatorining ish joyi kiradi. Sement zavodlarida energiya blokining ish
joylaridagi havoning chang konsentratsiyasini kamaytirish muammosini kompleks
chora-tadbirlarni amalga oshirish asosida hal qilish mumkin, ular doirasida
tashkiliy va texnologik chora-tadbirlar bilan bir qatorda muhandislik vositalari
muhim o‘rinni egallaydi [31; 34].
8

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 yildagi 60-sonli
Farmonida 2022 - 2026 yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2019 yil 30 oktyabrdagi PF-5863- “2030 yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekiston
Respublikasining Atrof-muhitini muhofaza qilish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi Farmoni va mazkur faoliyatga tegishli bo‘lgan boshqa me'yoriy-
huquqiy hujjatlarda belgilangan atrof-tabiiy muhit muhofazasi va aholi
salomatligiga ziyon yetkazadigan ekologik muammolarning oldini olishga
qaratilgan chora-tadbirlarni o‘z vaqtida amalga oshirish muhim ahamiyat kasb
etadi [1;3].
Zamonaviy sharoitda chang-gazni tozalash tizimlarida chang-gazni ushlab
turish va havoni chang aerozolidan tozalash jarayonlarini tejamkor tashkil etish
bilan maksimal tozalash samaradorlikni ta'minlashni nazorat qilish kerak. Shu
bilan birga, ushlash va tozalash jarayonlarining samaradorligini baholash chang-
gaz aerozolining ish joyiga chiqishi paytida uning energiya parametrlarini
o‘rganish va aniqlash asosida amalga oshirilishi mumkin.
Ishlab chiqarish korxonalarining atrof muhitga ta'siri, atmosfera havosiga
tashlama tashlaydigan manbalarni inventarizatsiya qilish, atmosfera havosini
ifloslantiruvchi manbalarni, shuningdek, chang va gazlarni ushlab qoluvchi
qurilmalarni tekshirish va korxonalarning atrof muhitga ta'sirini baholash ko‘plab
xorijiy va yurtimiz olimlarning tadqiqotlarida ko‘rib chiqilgan. Jumladan, ushbu
masalalarni o‘rganishga xorijiy va MDH mamlakatlari olimlari va boshqalarning
ishlari ko‘rib chiqilgan [32].
“Sement zavodlari quvvat bloklari ish joylaridagi havoni changdan tozalash
usullari va vositalarini takomillashtirish” mavzusida ilmiy ish olib borgan D.A.
Protopova (2012) [32] ishlab chiqarish jarayonining samaradorligi va
tejamkorligini oshirish orqali chang aerozolining konsentratsiyasini REMCh
qiymatlariga kamaytirish orqali sement zavodlarining energiya blokining ish
maydonida standart sanitariya-gigiena sharoitlarini ta'minlab, changni ushlab turish
9

va havoni tozalashning texnik vositalarini takomillashtirishda Ye.I.Boguslavskiy,
V.N.Uchaev, N.M. Serginalar tadqiqot olib borgan [34].
Samarqand davlat arxitektura-qurilish instituti dotsenti t.f.n. A.Usmonqulov
(1988) shakar ishlab chiqarish sanoatida ventilyasiya tarmog‘ini takomillashtirish
ustida ish olib borgan va ventilyasiya tarmog‘idagi oqim aralashmasi tezligini
o‘zgartirish orqali tozalash samaradorligini oshirishni tadqiq qilgan [28].
V.N. Azarov, Ye.I.Boguslavskiy, V.N. Uchaevlar Sementaralashmalari ishlab
chiqarishda changning tarqalishi bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan [26].
Q.U.Bo‘rliev, S.M.Boboevlar sanoat korxonalarida aspiratsiya tizimlarida
changlarni tozalash uskunalarini takomillashtirish ustida ish olib borgan va sanoat
ishlab chiqarishida qo‘llagan [18].
U.S. Baltaev, Z.S.Salimov, N.X.Yuldashevlar changli changni ikki pog‘onali
chang tutgich uskunasida sinash va ishlab chiqarishda qo‘llash bo‘yicha tadqiqot
ishlarini amalga oshirgan [19].
O‘zbekistonda oxirgi yillarda bu soxada olib borilgan ilmiy tadqiqot
ishlaridan G.F.Keldiyorovalarning “ Qurilish materiallari ishlab chiqarish
korxonalaridan ajralib chiqadigan zararli moddalarning atrof-muhitga ta'sirini
baholash” mavzusi bo‘yicha q urilish materiallari ishlab chiqarish korxonalaridagi
chang tozalash uskunalarida yangi turdagi chang tozalash uskunalarini yaratilgan
va ish samaradorligini oshirish va qo‘llash orqali korxonalardan ajralib chiqadigan
zararli moddalarning atrof-muhitga ta'sirini baholash bosqichlari korxonalarning
ta'sir etish xavflilik darajalariga nisbatdan ishlab chiqilgan [23].
Ushbu soha oid olib borilgan ilmiy tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki,
Rossiyalik olim D.A.Protopova tomonidan sement zavodlari quvvat bloklari ish
joylari havosini changdan tozalash usullari va vositalarini takomillashtirish
bo‘yicha olib borilgan ishlar qurilish industriyasi tarmog‘iga to‘g‘ri keladi, ammo
sement i zavodlarida faqatgina changni tozalash uchun amaliyotlar olib borilgan,
gazlarni tozalash bo‘yicha esa tadqiqot qilinmagan, don mahsulotlarini qayta
ishlash korxonalarida chang tozalash uskunalarining samaradorligini oshirish
bo‘yicha M.A.Axmedovaning ikkilamchi chang tozalash uskunasining ishlab
10

chiqilganligi, uskunaning filtr materiallarini tanlash bo‘yicha eksperiment tadqiqot
natijalari samarali, lekin ushbu uskunadan changli gazlarni tozalash samaradorligi
past va shuningdek, bu chang tozalash uskunasi sement i ishlab chiqarish
korxonalari uchun mos kelmaydi. G.F.Keldiyorovalarning q urilish materiallari
ishlab chiqarish korxonalari uchun yangi turdagi chang tozalash uskunalarini
yaratilgan va ish samaradorligini oshirish va qo‘llash orqali korxonalardan ajralib
chiqadigan zararli moddalarning atrof-muhitga ta'sirini baholash samaradorligi
oshirilgan. Biroq, filtrlarning boshqa turlarini sement i ishlab chiqarish
korxonalari uchun qo‘llash ustida ishlar olib borilmagan [23].
Ushbu dissertatsiya ishida sement i zavodlaridan ajralib chiqadigan chang-
gazlarni tozalash usullarini tadbiq etish va sement i zavodlarda tozalash
uskunasining samaradorligini oshirish bo‘yicha nazariy va amaliy tadqiqot ishlari
olib borilgan va samarali natijalarga yerishilgan [25].
11

1.1. Iqlim xususiyatlarining tavsifi.
Qurilish maydoni qor yuklamasi bo‘yicha II-mintaqaga kiradi va qordan
tushadigan me'yoriy yuklama 50 kg/m 2
ni tashkil qiladi. Shamol yuklamasi
bo‘yicha hudud III-mintaqaga kiradi, shamol bosimining miqdori 38 kg/m 2
ga
teng. Eng katta shamol yo‘nalishi shimol tomondan keladi.
yer muzlash qatlamining qalinligi 0,63 m.
Yil davomida isitiladigan davr davomiyligi, sut 128
O‘rtacha shamol tezligi, m/s 2,5
QMQ 2.01.01-94 “Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik ma'lumotlar”
asosida tanlangan yer maydonining meteorologik xarakteristikasi va
ifloslantiruvchi moddalarni atmosferaga singish sharoitini aniqlovchi koeffitsient
Belgilan
Ishi Koeffitsient nomi Qiymat
A Atmosfera stratifikatsiyasiga bog‘liq koeffitsient 200
TETa Joy relefiga bog‘liq koeffitsient 1
TA Haroratning o‘rtacha eng katta miqdori +33,7°S
Eng sovuq davrdagi havoning o‘rtacha eng kichik miqdori -3,6°S
Shamol yo‘nalishini qaytarilishi,%
Sh ShSh Sharq JSH arq J JG‘ G‘ Sh
G‘ Jami
7,5 9,0 36,0 27,0 1,0 4,0 8,0 7,5 100
Shamol tezligi (ko‘p yillik o‘rtacha ma'lumotlar asosida) 2,64 m/s
Yog‘inni yillik miqdori 336,4
mm
12

1.2. Atmosfera havosi, yer usti va osti suvlari, tuprog’I, o’simlik va hayvonot
dunyosi.
Korxona joylashgan hududning atmosfera hodisalari quyidagi ko'rsatkichlar
bilan tavsiflanadi:
- chang bo'ronlari bo'lgan kunlar soni yiliga 4-6 kundan oshmaydi. Chang
bo'ronlari
martdan noyabrgacha mumkin, bu hodisaning yil davomida umumiy
davomiyligi 6-8 soatdan oshmaydi.
- tuman va tuman, tuman ko'rinishidagi hodisalar sovuq davrga xosdir va
antisiklonik faoliyatning keskin o'sishi bilan bog'liq.
- tumanli davrning davomiyligi yiliga 20-25 kundan oshmaydi.
Tuman paydo bo'lishi uchun kunning qulay vaqti ertalab soat 5 dan 10 gacha.
Tuman,
yil davomida sezilarli texnogen jarayonlar tufayli yuzaga kelishi mumkin. Bu
ayniqsa noyabrdan martgacha seziladi.
- momaqaldiroq, momaqaldiroq shakllanishi bilan bog'liq bo'lgan jarayonning
asosiy turi-bu sovuq havo massalarining g'arbiy bosqini.
Ob'ektni joylashtirish hududida momaqaldiroq faoliyatining zaiflashishi
kuzatilmoqda. Ushbu hodisa ko'pincha bahorda va yozning boshlarida kuzatiladi.
Qishda momaqaldiroq kuzatilmaydi. Momaqaldiroqning davomiyligi 1-1, 5
soatdan oshmaydi. Muz, sovuq, ya'ni yerga, simlarga, daraxtlarga muz to'planishi
yiliga 3-5 kundan oshmaydi. asosan yanvar-fevral oylarida.
Korxona joylashgan hududda yer usti inversiyalari yil davomida 40-60%
darajasida, asosan tungi va ertalabki soatlarda qayd etiladi va bu vaqtda turg'un
vaziyatlarning takrorlanishi eng katta (52 %).
Kuchaytiruvchi eng muhim meteorologik omillardan biri
atmosfera havosining ifloslanishi, bu harorat inversiyasi pastki qismida
troposfera. Yuzaki inversiyalar turbulent tarqalishni susaytiradi va zararli
aralashmalarning to'planishiga yordam beradi, ayniqsa og'iz inversiyaning yuqori
chegarasidan past bo'lsa. Inversiya holati qancha uzoq davom etsa, atmosfera
13

ifloslanishining yuqori darajasi shunchalik yuqori bo'ladi. Inversiyaning eng katta
davomiyligi dekabrda, kamroq-yanvar-aprelda kuzatiladi.
Shunday qilib, korxona joylashgan hududning fizik-geografik va iqlimiy
xususiyatlarini tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, atmosfera ifloslanishining yuqori
darajasi va natijada tuproq va o'simliklarning eng katta ehtimoli atmosferaning sirt,
hayotiy qatlamiga eng katta hissa qo'shadigan past, uyushmagan chiqindilar uchun
mavjud.
Ye r usti suvlarining holati
Eng yaqin yirik suv obyekti- Oq d a ry o daryosi. Daryo suvining kimyoviy
tarkibi qishloq xo'jaligi oqimi ta'siri ostida hosil bo'ladi.
Oqava suv bilan birga keladigan ifloslanish ta'siri ostida o'tkazilgan
kuzatuvlarga ko'ra, so'nggi 5 yil ichida nazorat varaqasidagi suv sifati aksariyat
ko'rsatkichlar bo'yicha o'zgarishsiz qolmoqda.
Kislorod rejimi qoniqarli bo'lib qolmoqda. PH muhitining qiymati
o'zgarmaydi va 6,9-8,0 darajasida saqlanadi.
Umuman olganda, kanalda natriy, kaliy, magniy, xlor, kaltsiy, rux, ftor,
mishyak, sulfatlar kabi tarkibiy qismlarning tarkibi sanitariya me'yorlaridan
oshmaydi.
Gidrokimyoviy tarkibi bo'yicha suv toza suvlarning II sinfiga kiradi.
Suvning ifloslanish ko'rsatkichi bo'yicha suv sifati o'rtacha ifloslangan
suvlarning III sinfiga tegishli.
Vizual ko'rsatkichlarga ko'ra, kanal tabiiy va antropogen kelib chiqadigan
loy suspenziyalari tufayli tez oqim va shaffoflikning pasayishi bilan ajralib turadi,
suv kulrang-yashil rangga ega, pastki qismi ko'k-yashil yosunlarning plyonkalari
shaklida ifloslanish va toshli substratlarni teng ravishda qoplaydigan jigarrang-
kulrang qobiqlar bilan qoplangan.
Gidrobiologik ko'rsatkichlarga ko'ra, ba'zi joylarning ekologik holati
qoniqarli.
14

Binobarin, kanal suv biotasining intensiv oqimi va mo'l-ko'l rivojlanishi, suv
o'simliklarining maxsus assotsiatsiyasi tufayli trofizm darajasining oshishi va o'z-
o'zini tozalash potentsiali bilan tavsiflanadi.
Shunday qilib, gidrobiologik xususiyatlarga ko'ra korxona joylashgan hudud
yaqinidagi er usti suv oqimining ekologik holati qoniqarli, gidrokimyoviy
ko'rsatkichlarga ko'ra, er usti suvlari toza suvlarning II sinfiga va o'rtacha
ifloslangan suvlarning III sinfiga kiradi.
Ye r osti suvlarining holati
Zarafshon havzasi to'rtlamchi davr cho'kindilarining chuchuk er osti suvlari,
paleogen, neogen va bo'r davrining tub cho'kindilarida sho'r suvlarning tarqalishi
bilan ajralib turadi. Ikkinchisi yuqori bosimli va ko'pincha termal va mineral
r adiusli suvlar mavjud. Umuman olganda, havza kam o'rganilgan, faqat to'rtinchi
davr suvlari bundan mustasno. Zarafshon artezian havzasidagi suvga chidamli
qatlamlar kesimidagi holatga muvofiq yer osti suvlarining turli yoshdagi svitalar va
jinslarning litologik farqlariga cheklanganligi bo'yicha quyidagi suvli komplekslar
ajratiladi.
To'rtlamchi allyuvial cho'kindilarning suvli qatlami (alQ). Daryo
vodiysining yuqori qismida infiltratsiyaga er usti suvlarining yo'qolishi natijasida
hosil bo'lgan er osti suvlarining kuchli oqimi allyuvial, asosan Toshloq
cho'kindilarga to'g'ri keladi. Harakat yo'nalishi Zarafshon daryosiga parallel.
Zarafshon daryosining chiqish konusining yuqori qismida er osti suvlarining
chuqurligi 70 m ga etadi;, post-Daryo vodiysining ko'ndalang kesimini kamaytirish
orqali chiqish konusining periferik qismida (Samarqand meridiani bo'ylab)
quyilgunga qadar quyi oqim bo'ylab ko'pik bilan kamayadi. Er osti suvlarining
chuqurligi birinchi va ikkinchi teraslarda 0 dan 3,5 m gacha, uchinchi va to'rtinchi
teraslarda –15-20 m.allyuvial toshlar yuqori filtrlash xususiyatlariga ega va suvga
boy. Chiqib ketish konusining eiderlarini filtrlash koeffitsienti kuniga 100-200 m
15

ni tashkil qiladi. Bu erda to'plangan quduqlar 100 l/s gacha bo'lgan o'ziga xos oqim
tezligini beradi.
Chiqish konusining yer osti suvlarining minerallashuvi 0,5 g/l dan
oshmaydi.minerallashuv xususiyatiga ko'ra, bu suvlar asosan gidrokarbonatli
kalsiy-magniy suvlaridir. Gadrokarbonat-sulfat va sulfat-gidrokarbonat magniy-
natriy, magniy-natriy-kaltsiy, natriy, natriy-kaltsiy suvlari kam rivojlangan.
Zarafshon daryosi vodiysidagi yer osti suvlarining shakllanishi asosan Daryo,
kanallar va sug'oriladigan dalalardan yer usti suvlarining infiltratsiyasi bilan
belgilanadi. Er osti suvlari zaxiralarining ozgina to'ldirilishi atmosfera
yog'inlarining infiltratsiyasi tufayli sodir bo'ladi.
Yuqorida qayd etilgan er osti suvlarining ozuqaviy omillari ularning rejimini
belgilaydi, bu umumiy ma'noda quyidagilar bilan tavsiflanadi: suv toshqini paytida
er osti suvlari oynasining yuqori holati - martdan maygacha, aprel oyining oxirida-
may oyining boshida maksimal; oktyabrdan maygacha er osti suvlarining past
paydo bo'lishi-may oyining boshida minimal; yillik tebranish amplitudasi Daryo
vodiysidagi darajalar 1 dan 2,5 metrgacha.
Ichimlik ehtiyojlari uchun suv ishlatiladi, u Zarafshon vodiysida keng
tarqalgan neogen qatlamlarida uchraydi va asosan pliosen qatlamlari bilan
ifodalanadi.bu qatlamlar litologik tarkibning maydon va kesim bo'yicha
o'zgarmasligi bilan tavsiflanadi. Er osti suvlari GOST "ichimlik suvi" talablariga
javob beradi va maishiy suv ta'minoti uchun ishlatilishi mumkin.
Gidrogeologik jihatdan neogen konlari juda kam o'rganilgan. Burg'ulash
quduqlariga ko'ra, loy qatlamlari orasida joylashgan konglomeratlar, gravelitlar,
qumtoshlarning qatlamlari va qatlamlari suvli qatlamlardir.
Suvli kompleks 70 dan 500 m gacha chuqurlikdagi quduqlar bilan
ochiladi.yer osti suvlari darajasi yer yuzasidan 16 m dan +18 m gacha chuqurlikda
o'rnatiladi. mavjud quduq tarmog'i bo'ylab o'z-o'zidan yonilg'i chegaralari
o'rnatilmagan, suvli jinslar nisbatan yaxshi o'tkazuvchanlikka ega. Quduqlarning
oqim tezligi 16 m ga tushganda 22 l/s dan 22,5 m ga tushganda 1,3 l / s gacha.
16

Suv toza yoki kam minerallashtirilgan 0,2 dan 3,19 g/l gacha.1 g/l gacha
minerallashtirilgan suvlar ustunlik qiladi. suvning minerallashuvi xususiyatiga
ko'ra gidrokarbonat kaltsiy, gidrokarbonat natriy va sulfat natriy.
Er osti suvlarining oziqlanishi infiltratsiya, yog'ingarchilik va boshqa suvli
komplekslarning oziqlanishi tufayli sodir bo'ladi. Samarqand er osti suvlarining
texnogen ifloslanishini asosiy ifloslanish manbai - kimyoviy zavod (fosfo-gips
omborlari, loy yuvish vositalari, tozalash inshootlari) tufayli o'rganishda
aniqlanmagan. Og'ir metallar, sulfat-, xlorid-, ftorid-, nitratanionlarning
konsentratsiyasidan oshib ketish kuzatilmadi .
Tuprog‘i, o‘simlik va hayvonot dunyosi
Samarqand viloyati hududi qorong'u, tipik va yorug ' serozemalarni qamrab
olgan ikkinchi Markaziy tuproq-iqlim zonasida joylashgan.
Samarqand viloyati tuproqlari aniq madaniy qatlamga ega bo'lgan eski
sug'oriladigan tuproqlarga tegishli. Shahar hududida yorug ' serozemlar ustunlik
qiladi, ular yuqori karbonatliligi va gumusning nisbatan past miqdori bilan ajralib
turadi.
Mineralogik tarkibi birlamchi minerallarning boyligi bilan ajralib turadi,
zotlarning zaif ob-havosi tufayli. Katta fraktsiyalarda dala shpatlari, slyuda
kvarts, hornblende va karbonatlar ustunlik qiladi. Loy fraktsiyasida montmorillonit
guruhining gidroslidlari va minerallari ko'proq, ba'zida getit va gibbsitning kichik
aralashmasi topiladi. Amorf moddalar, kvarts, kamdan-kam hollarda kaolinit (N. I.
Gorbunov) hamroh minerallar sifatida uchraydi.
Tuproqning tuproq hosil qiluvchi jinslari (tipik serozemlar) prolyuvial,
delyuvial va allyuvial genezisning less va less shaklidagi loylaridir. Ko'pgina
hollarda, ular toshlar bilan qoplangan. Ushbu tuproqlar yarim cho'l yoki cho'l
dashtlari, past o'tli yarim savannalar zonasida rivojlanadi.
Korxonaning joylashgan joyi tuproq qoplamining asosini tashkil etadi
sug'oriladigan tipik serozemalar. Ta'riflangan hududning tuproqlari mexanik
tarkibiga ko'ra changli o'rta va og'ir loylar toifasiga kiradi.
17

Joylashuv uchastkasining geologik tuzilishi asosan o'rmon shaklidagi
qumloqlardan, kamdan – kam hollarda quyidagi me'yoriy xususiyatlarga ega
qumloqlardan iborat: zichligi 1,64 t/m , namlik sig'imi 46,2%. Tuproqlar oddiy
Portlend tsementidagi betonlarga nisbatan zaif agressivdir. Korxona joylashgan
hududdagi er osti suvlari sirtdan 6-8 metr chuqurlikda ochilgan. Uchastkaning
seysmikligi Rixter shkalasi bo'yicha 7 ball, binolar va inshootlar uchun hisob-kitob
seysmikligi esa seysmik sharoitlar bo'yicha uchinchi toifadagi tuproqlardan kelib
chiqqan holda 8 ball (KMK 2.01.03.-96).
Tuproqlarning mavsumiy muzlash chuqurligi 0,7 metrgacha.
Uchastkaning seysmikligi Rixterning o'n ikki balli shkalasi bo'yicha 8 ball.
Samarqand vohasi tabiiy landshaftni deyarli butunlay madaniy landshaftga
o'zgartirdi. Yog'ochli o'simliklar mahalliy o'simlik turlari bilan bir qatorda boshqa
mintaqalarning iqlimlashtirilgan turlari bilan ham ifodalanadi.
O'simliklarning o'ziga xos xususiyati bu hududga xos bo'lgan kontrastli
namlik rejimiga moslashtirilgan efemerlar va efemeroidlarning ustunligi yoki
sezilarli ishtirokidir. Efemerlar orasida jonli bluegrass, Aspen, bulbous arpa
ustunlik qiladi.
Terak, Karagach, Chinara mahalliy sharoitga juda xosdir. Chet el turlaridan
gladichaya, ailant, sofora, Thuja keng tarqalgan.
Avtomobil yo'li korxonasiga yaqin bo'lgan chiqindilarning o'ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda, o'simliklarning ifloslantiruvchi qismlarini
nitrat shaklida qo'shimcha miqdorda mineral o'g'itlar oladigan agrotsenozlar deb
hisoblash mumkin.
Tumanning yog'ochli o'simliklari qoniqarli holatda. O'simliklarning odati,
balandligi, toj shakli ularning me'yorlariga mos keladi. Bunga ushbu hududda
amalga oshiriladigan o'simliklarni sug'orish yordam beradi.
Ob'ekt madaniy qishloqda joylashganligi sababli, bu erda hayvonlarning
biologik xilma-xilligi minimaldir va hayvonot dunyosi asosan kemiruvchilar
(Vole, uy sichqonchasi, kulrang kalamush), ornitofauna (qarg'a, jakdaw, qarg'a,
18

starlings, chumchuqlarning har xil turlari, mayna, kabutarlar va boshqalar), uy
hayvonlari bilan ifodalanadi. hovli (katta va kichik qoramollar, qushlar).
Atmosfera havosiga tashlanadigan tashlamalarni ushlab qolish
apparatlarining sinflanishi
Belgilanishi bo‘yicha changgazdan tozalovchi qurilmalar chang tutgichlar va
havo filtrlariga bo‘linadi.
Changtutgichlar – atmosferaga chiqarib yuborilayotgan ventilyasion havoni
changdan tozalash uchun qo‘llaniladigan qurilma.
Havo filtrlarini berilayotgan havo va ventilyasiyaning havo berish va havoni
konditsiyalash uchun qo‘llaniladitgan qurilma.
Ishlash faoliyati bo‘yicha changdan tozalovchi qurilmalarni to‘rt turga
bo‘lish mumkin: gravitatsion chang tutgichlar, inersion changgutgichlar (quruq va
nam), kontaktli harakatga ega changtutgichlar va elektrik changtutgichlar va filtrlar.
Gravitatson changtutgichlar og‘irlik kuchi yoki gravitatsion kuchdan
foydalanish prinsipiga asoslangan bo‘lib, bu kuchlar havo tarkibida chang
zarrachalarini o‘tirib qolishga sharoit yartadi.
Inerson changtutgichlar (quruq va nam) tarkibida chang bo‘lgan oqimning
yo‘nalishi o‘zgarishi natijasida hosil bo‘lgan inersion kuchlar hisobiga ishlaydi.
Turli konstruksiyalarga ega bo‘lgan siklonlar markazdan qochma skrubberlar,
yuvuvchi siklonlar, rotoklon tipidagi chang tutgichlar va venturi chang tutgichi
inersion chang tutgichlarining vakillaridir.
Kontaktli harakatga ega changtutgichlar va filtrlarda tarkib chang bo‘lgan
havoni kuruq yoki namlangan g‘ovak materillar: mato, sintetik tola, qog‘oz, to‘r
sim, metall va keramik dona-dona materiallar qatlamlari orasidan o‘tkazish
natijasida zararachalarini tutib qolishga asoslangan.
Elektrik chang tutgichlar va filtrlar havoni (gaz), unda aralashgan
zarrachalardan (chang, tuman, tutun) elektr maydondan o‘tganda zarrachalarni
ionlashtirish yo‘li bilan tozalaydi.
19

Changgutgichlar va filtrlarning ishi quyidagi ko‘rsatgichlar: tozalash
darajasi,
: o‘tkazish qobilyati yoki solishtirma havo yuklanmasi, tutib qolayotgan
chang mikdori, aerodinamik qarshilik, energiya sarfi va tozalash qiymati bilan
belgilanadi.
Tozalash darajasini quyidagi ifoda orqali aniqlash mumkin, % hisobida:
bu y er da : G
0 va G
k - ch an gt ut gi ch da n o l d i n gi va ke yi ng i ch an gn i
m a ss a sarfi, kg/soat:
Ikki changtugkichga baxo berilayotganda, ularda tutib qolinmagan chang
mikdorini (foiz hisobida) solishtirish maqsadga muvofiqdir.
Changtutgich qurilmalarining tozalash samaradorligiga ko‘ra 3 sinfga
bo‘linadi.
η < 80 %
η = 92 – 85 %
η = 99 – 80 %
η = 99,9 – 99 %
η > 99,9
Havo filtrlari 3 sinfga bo‘linishi mumkin. Birinchi sinf filtrlari ba r c ha
o‘ l ch am da gi ch an g za r r a ch al ar i n i ( a t m os f er a h av os i n i t o za l a sh
samaradorligi kamida 99%), II sinf filtrlari – o‘lchamlari 1 mkm dan katta
za r r a ch al ar ni i ( sa m a r a dor l i gi 85% ) , I I I si nf f i l t r l a r i es a za r r a ch a
o‘lchamlari 10 mkm dan 50mk.m gacha bo‘lgan zarrachalarni tutadi (samaradorligi
60%).
I sinf filtrlari tolali barcha o‘lchamdagi zarrachalarni tegib o‘tishi va
diffuziya natijasida, shuningdek yirik zarrachalarni filtrlar to‘ldirilgan tolalanib qolishi
natijasida tutib qoladi.
II sinf filtrlari (yo‘g‘onroq tolalar bilan to‘ldirilgan) o‘lchamlari 1 m k m
da n ki ch i k b o‘ l ga n z ar r ac ha l a r n i t o‘ l a l i gi ch a t u t i b qo l m a yd i . O‘lchamlari 4
20

– 5 mkm dan katta bo‘lgan zarrachalarni standart quruq filtrlarda tutib qolish
samaradorligi past. Yanada yo‘g‘onroq tolalar, sim, zigzag va shu kabilar bilan
to‘ldirilgan
III sinf filtrlari da asosan inersiya effekt ta'sir ko‘rsatadi. G‘ovaklar va
kanallarni kichraytirish uchun, filtrlar to‘ldirilayotganda namlanadi.
Gravatatsion changtutgichlar. Gravatatsion changtutgichlar eng sodda
vakili, bu changtutgich kameralaridir. Ularning ishlash prinsipi, tarkibida chang
bo‘lgan havo kameraga kirganda kengayadi va havo oqimi tezligi kamayadi,
natijada o‘z og‘irligi ta'siri tufayli qattiq zarrachalar o‘tirib qoladi. Rasmda (10.1-
rasm) oddiy va labirint changtutgich kameralar ko‘rsatilgan.
Agar kameradagi l
bosh masofada, havoni yassi parallel oqimiga ega harakatni
laminar rejimi o‘rnatilsa, changni o‘tirishi uchun aniqlanuvchi shart uchun quyidagi
bog‘lish o‘rinli bo‘lishi mumkin: 
ac
M
l H 
buerda : H - kamera balandligi, m
M

- chang zarrachasini muallaq harakat tezligi, m/s
acl
-kameraning asosiy uchastkasini uzunligi, m

- havo tezligi, m/s
Muallaq harakat tezligi quyidagicha aniqlash mumkin:
bu yerda: - chang zarrchasini zichligi, kg/ m 3
d – zarrachani diametri (o‘lchamlari) m :
х
- havoning dinamik yopishqoqligi, Pa.
21

Inersion chang tutgichlar. Quruq inersion changtutgichlarga siklonlar,
rotoklon tipidagi chang tutgichlar kiradi.
Siklonlarda, havo tarkibidagi chang zarrachalari inersion separatsiya
natijasida tutib qolinadi.
Tozalanishi lozim bo‘lgan havo siklonning yuqoriga silindrsimon qismiga
tangensial ravishda beriladi va chiqarib yuboruvchi quvur va korpus oralig‘ida
aylanma harakat qilib siklonning konussimon qismiga tushadi va aylanishni davom
etib chiqarib yuboruvchi quvur orqali tozalangan havo ko‘tarilib tashqariga
chiqarib yuboriladi. Butun harakat davomida oqimning harakat tezligining
yo‘nalishi o‘zgarib boradi. Shu sababdan oqimda harakatlanayotgan chang
zarrachasi tezligi oqim tezligiga mos kelmaydi. Inersion kuch ta'siri ostida
zarrachalar siklon devorlarida ajraladi, gidrodinamik va gravitatsion kuch ta'sirida
zarrachalar pastga tushadi.
Siklonlarda havoni tozalash samaradorligi changning dispers tarkibi, chang
zarrachalarining massasi, havo berish quvuridagi havoning harakatlanish tezligi,
siklonning o‘lchamlari va konstruksiyasiga bog‘liq. Siklon diametri kanchalik
kichik bo‘lsa, topish samardorligi shunchalik yuqori bo‘ladi.
Siklonlar ventilyatorni havoni so‘rish tomoniga o‘rnatilgani kabi, havoni
berish tomoniga ham o‘rnatilishi mumkin.
Tarkibda nam chang zarrachalari bo‘lgan havo tozalanayotgan siklon
isitiladigan xonalarga o‘rnatnlishi lozim, aks holda changning muzlab qolishi va
siklonlar ishdan chiqishi mumkin.
Ha vo t ar k i b i d a k at t a m i qd or d a c ha ng b o‘ l ga nd a ve nt i l ya t or ni
yemirilishini kamaytirish uchun, ularni siklonlardan so‘ng o‘rnatilishi maqsadga
muvofiqdir. Turli konstruksiyalarga ega bo‘lgan siklonlar ichidan SN (SN-11, SN-
15, SN-15-U, SN-24), SIOT va VS siklonlardan keng foydalaniladi.
Si k l o nl ar ni t an l a sh . Siklonlarning aerodinamik qarshiligi quyidagi
formula bilan aniqlanadi, (Pa).
22

bu yerda: 0
va кир siklonning mahalliy qarshilik koeffitsientlar mos ravishda
si kl on kor pu si ni ng gor i z on t a l qi r qi m i d ag i t ez l i k bo si m i
тезP v a sikloinig
kirish tirqishdagi tezlik bosimi R
tez.kir bo‘yicha; keng f oy da l a ni l a yo t g an si kl on
m ar ka l a r i ni ng m ah al l i y qar sh i l i k koeffitsientlari me'yoriy xujjatlarda
keltirilgan;
 - havo zichligi, kg/m 3
; 0 va кир mos ravishda havonnng siklon
korpusidagi va siklonga kirish tirqishidagi tezligi, m/s.
Siklonlarni havo bo‘yicha o‘tkazuvchanlik qobiliyati korpus qirqimidagi
yoki kirish tirqishidagi havoni harakatlanish tezligiga, aerodinamik qarshiligi va
siklon o‘lchamlariga bog‘liq ravishda quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi, m 3
/
soat.
bu yerda: d - siklon korpusi diametri, mm.
G‘
tr - kirish quvuri yuzasi, m 2
,
R - aerodinamik qarshilik, Pa
Qabul qilingan siklonni samaradorligini hisoblash uchun changning dispers
tarkibi va chang zarrachalarining zichligi haqida ma'lumotga ega bo‘lish lozim.
Shuningdek siklon korpusi diametri loyihada qabul qilingan aerodinamik qarshilik,
havo harorati, chang zarrachalarining o‘lchamlari va fraksion tarkibini bilish kerak.
Rotatsion tipidagi oqimli rotatsion changtutgichlar. Rototsion
changtutgich ventilyatorning bir ko‘rinishi bo‘lib, u havoni harakatga keltirish
bilan birgalikda uni changlardan tozalaydi, Ishchi g‘ildirakni aylanishi paytida
hosil bo‘lgan markazdan qochma kuch ta'sirida havo tozalanadi.
Rotoklon tipidagi rototsion chang tutgichga, tarkibida chang bo‘lgan havo
suruvchi tirqish 1 orqali kiradi. Markazdan qochma g‘ildirak qazilanganda havo -
chang aralashmasi kurakcha 1ni orasidagi kanallarda harakatlanadi Kariolis hamda
inersiya kuchi ta'sirida chang zarrachalari g‘ildirak diski va kelayotgan kurakchalar
23

yuzalariga yopiladi. Tarkibida havo mikdori oz bo‘lgan (3-5%) ch an g, g‘ i l di r ak
di sk i va kor pu s or a l i g‘ i da gi t i r qi sh 2 or q al i a yl an a shaklidagi qabul qilgich 3 ga
beriladi.
Ch an g z ar r ac ha l a r i ni ng o‘ l c ha m l ar i 8 m k m ki c hi k b o‘ l ga nd a
r ot at si on ch an gt ut gi ch l a r yu qor i sa m a r a do r l i g i g a eg a b o‘ l i sh ad i ( 83% ) ,
o‘ l ch am l a r i 20 m km da n ka t t a b o‘ l ga n c ha ng z ar r ac ha l a r i ni t u t g an da
ul ar n i n g sa m a r a do r l i g i 97% g ac ha ye t i sh m u m k i n .
Nam changtutgichlar. Nam changtutgichlarga markazdan qochma
skruberlar, yuvuvchi – siklonlar, Venturi changtutgichlar va boshqalar kiradi.
Quyidagi VTI markazdan qochma skruberlarni ishlash prinsipini quyidagi
yuvushdan iboratdir. Tarkibida chang zarrachalari bo‘lgan havo skruberga,
yuvuvchi uskunasi bo‘lgan qiya quvur orqali beriladi. Namlangan va
yiriklashtirilgan chang zarrachalari bo‘lgan havo oqimi 15-23 m/sek tezlik bilan
tangensial ravishda korpus 3 ga kiradi. Korpusning devori bo‘yicha yuqoridan
pastga vint shaklida, silindrning ichgi sirtiga burchak ostida o‘rnatilgan forsunka 5
orqali, quvurdan 4 berilayotgan suv qatlami oqib tushadi. Qatlam ajralib
chiqayotgan chang zarrachalarni pastga yuvib tushadi shlak (chang va suv
aralashmasi) konusda yig‘iladi va konus quvuri 6 (gidrozatvor) orqali shlam
yig‘gichda yig‘iladi. Tozalangan havo chig‘anoq 7 va chiqarib yuboruvchi quvur 8
orqali atmosferaga chiqarib yuboriladi.
Skruberning tozalash darajasi 86 % dan 99 % gacha bo‘ladi va changning
solishtirma-og‘irligi, kirishga quvurdagi havoning harakatlanish tezligi ortishi bilan
va propuski diametrini kamayishi natijasida ortib boradi.
Markazdan qochma VTI skrubberi, havoni kvars, koks, kulyar, shgok,
abraziv changlardan tozalash uchun veyatilyasiyani so‘rib olish tizimlarida
qo‘llaniladi.
Venturi changtutgich (turbulent yuvuvchi) suvni purkash uchun berilayotgan
gaz oqimning energiyasidan foydalanishga asoslangan. Yuqori turbulentlik
darajasiga gaz oqimi zarrachalarining koagulyasiyalanishiga, sharoit yaratadi.
24

Changlar suyuqlikni yirik tomchilar, Venturi quvuridan sung o‘rnatilgan nam
siklonlar va tomchi tutib qoluvchi siklonlarda yengil tutib qolinadi.
Venturi quvurning tabiiy rasmda ko‘rsatilgan gaz oqimiga tezlik berish
uchun, qisqa silindr uchastka – bo‘yi 2 ga o‘tuvchi konfuzor I dan foydalaniladi.
Konfuzorda gazning tezligi eng yuqori qiymatga-(30-200 m/sek) ega bo‘ladi.
Bo‘yin diffuzor 3 ga o‘tadi va u yerda gazning kengayishi hamda ularning tezligi
(10-20 m/s ) kamayadi suv bo‘yindan oldin forsunkaga 4 orqali purkaladi. Venturi
quvurini gorizontal yoki vertikal holda o‘rnatish mumkin. Ular aylana yoki
turtburchak shaklda bo‘lishi mumkin.
K o‘ pi k l i c ha ngt u t gi ch l a r. Ko‘pikli changtutgichlar – sifatida ko‘pikli
gaz tozalagichlardan foydalaniladi. Ko‘pikli chang tutgichlar yuvish jarayonida
kristal hosil qilib apparat yuzasida o‘tirib qoladigan va panjara tirqishchalarni
berkitib qo‘yadigan tuzlar hosil qilmaydigan, harorati 100°S ga ch a bo‘ l g an
ne yt r al ga zl ar ni ch an gd an t o za l a sh u ch un q o‘ l l a ni l a di . Tozalayotgan gazlar
zichligi 0,6 kg/m Z
dan kam bo‘lmagan zichlikka ega bo‘lishi va y uq or i
bo sh l a ng ‘ i ch c ha ng ko ns en t r at si ya si ga e ga b o‘ l i s hi l o zi m . Zarrachalarning
o‘lchamlari 15-20 mkm bo‘lganda tozalash darajasi 90-96 % ni zarracha o‘lcham 3 –
5 mkm bo‘lganda esa 80 % ga tushib ketadi.
Nam chang tutgichlar, qish paytida ishdan chiqib kolmasligi uchun,
i sitiladigan xonalarda o‘rnatalishi lozim.
Qabul qilingan chang quvur orqali bunkerga yo‘llantiriladi va u yerda
cho‘kib qoladi. Bunkerdagi havo tirqish 6 orqali yana chang qabulga qaytadi.
Tozalangan havo qobiqning chig‘anoqsimon qismiga be r i l ad i v a ha vo
yu bor uv ch i t i r qi sh or q al i ch an g t ut gi c hd an ch i q ar i b yuboriladi.
Matoli changtutgichlar. Matoli chang tutgichlar qo‘llanilganda havoning
tozalash darajasi 99 % va undan ham yuqori bo‘lishi mumkin. Tarkibida chang
zarrachalari bilan havo moy orqali o‘tkazilganda, uning tarkibidagi chang
zarrachalari filtrlovchi materialdagi g‘ovaklarda yoki uning yuzasida o‘tirib qolgan
chang qatlamada tutib qolinadi.
25

Moyli changtutgichlar filtrlovchi yuza formasiga ko‘ra yengsimon va ramali
bo‘ladi. Filtr qiluvchi material kapron, nitron, setkalar, jun, lavsan, shisha matosn,
turli, paxta matoli qo‘llaniladi. Changni yirik va mayda fraksiyalarini tutib olish
uchun, matoli yengsimon chang tutgichlar keng qo‘llaniladi. RFT-UMS-4
ye ng si m o n ch an gt ut gi ch l a r – f i l t r k on st r u ks i y as i k o‘ r s at i l ga n. B u f i l t r
texnologik gazlar va ventilyasion havo tarkibidagi changlarni tutib olish uchun
qo‘llaniladi. yengsimon changtutgichlar juft va yakka yaratiladi. Yakka yengsimon
chang tutgichlar to‘rt, olti, sakkiz yoki o‘n seksiyalari va jufti esa juft seksiyali
bo‘ladi. Har bir seksiyada shaxmatsimon ravishda va to‘rt matoli yeng uch katorga
joylashtiriladi. Har bir yengning yuzasi 2 m 2
, bir seksiyani esa 28 m 2
bo‘ladi.
Matolarni namlik kondensatsiyalanmasligi uchun uskuna o‘rnatilganda
tozalanayotgan havo haroratni hisobga olinishi lozim.
Elektr changtutgichlar. Elektr changtutgichlarda havo tarkibida bo‘lgan
chang zarrachalari zaryadlanadi va tutib qoluvchi elektrodlarda tutib qolinadi. Bu
jarayon turli zaryadga ega ikkita elektrod vujudga keltirgan elektr maydonda ro‘y
beradi. Shuningdek elsktrodlarni biri o‘z navbatda tutib qoluvchi elektrod vazifasini
bajaradi.
To‘rt seksiyali vertikal DVP elektr changtutgich k on st r u ks i y as i
ko‘rsatilgan . E l e kt r c ha ng t u t gi ch ni ng har b i r se ks i y a si ko‘ndalang qirqimi
2,8 * 4,3 m bo‘lgan balandligi 8,5 metrli elektr maydonga ega bo‘ladi. Bunda
chang bo‘lgan havoning vertikal harakatlanish tezligi 1,75 -2 m/s tashkil etadi.
Bitta seksiyaning o‘tkazish qobiliyati 75000 - 100000 m 3
/soat tozalangan havo
mikdoriga teng.
Tutib qoluvchi elektrodlar metall plastinkalar shaklida bajarilib, korpus
balkasiga tayanadi. Tutuvchi va zaryadlovchi elektrodlardagi changlarni qoqib
turish uchun mexanizm o‘rnatiladi. Elektrod qoqilganda chang yig‘uvchi bunkerga
tutiladi va u yerdan chang chiqarib yuboriladi;
1000 m 2
/soat tozalanuvchi havoni ushbu changtutgichlar 0,2 kVt elektr
energiyasi sarflaydi. Aerodinamik qarshiligi 98 Pa. Bu filtrlar batareyali siklonlar
bilan birgalikda qo‘shilsa, unda samaradorligi 98 % ga yetadi.
26

2. ATROF - MUHITGA TA'SIR ETUVCHI ASOSIY MANBALAR,
TURLAR VA OB'EKTLARNING TAVSIFI
2.1. Loyiha texnologik yechimining tahlili
Samarqand shahri Farxod posyolkasi hududidagi “JOMBOY Y A S H IL
C H IROQLARI” MChJ qo‘shma korxonasi sement zavodi uchun 73591,4 м 2
yer
maydoni tanlangan.
Mazkur tanlangan maydon:
· Shimol tomondan qishloq xo‘jaligi yerlari;
· G‘arb tomondan «RISO PRODUCTION BUSINESS» ;
· Sharq tomondan «SOGDA ZAROFSHON SUV QURILISH»; ;
· Janub tomondan “ROISON” MChJ bilan chegaralanadi.
Korxonaga eng yaqin aholi punkti janub va janubiy-g‘arb tomondan 800 metr
masofada joylashgan. “JOMBOY Y A S H IL C H IROQLARI” MChJ qo‘shma
korxonasi sement zavodining geografik koordinatalari quyidagicha
Т1: 39°42'39.11"С 67° 2'10.12"В
Т2: 39°42'42.96"С 67° 2'13.12"В
Т3: 39°42'43.40"С 67° 2'12.52"В
Т4: 39°42'44.97"С 67° 2'13.71"В
Samarqand shahri Farxod posyolkasi hududidagi “JOMBOY Y A S H IL
C H IROQLARI” MChJ qo‘shma korxonasi sement zavodi ob'ektining sanitar
himoya mintaqasi 800 metr ko‘rsatilgan bo‘lib, aholi punkti belgilangan sanitar
himoya zonadan uzoqlikda joylashgandir.
Samarqand shahri Farxod posyolkasi hududidagi “JOMBOY Y A S H IL
C H IROQLARI” MChJ qo‘shma korxonasi sement zavodi ob'ektining mahsulot
ishlab chiqarish quvvati quyidagicha:
28

2.2. Korxonaning suvga bo‘lgan ehtiyoji
S ement ishlab chiqaradigan korxonaning suv iste'moli korxona hududida
joylashgan mavjud artezian qudug'idan olinadi.
Korxonaning suv iste'moli suv iste'molidan ishlab chiqarish-texnik, fermer
xo'jaliklariga qo'shiladi. ichimlik, uy xo'jaligi. uy sharoitida, shuningdek sug'orish
uchun qattiq va tuproq qoplamalari.
Korxonaning umumiy suv sarfi kuniga 933,15 m 3
yoki yiliga 304,791 ming
m 3
ni tashkil etadi.
Qaytarib bo'lmaydigan suv yo'qotilishi kuniga 926,15 m 3
, yiliga 302,057
ming m 3
ni tashkil qiladi. Maishiy ehtiyojlar uchun suv kuniga 7 m 3
yoki yiliga
2,734 ming m 3
miqdorida iste'mol qilinadi.
Oqova suvlar kuniga 7 m 3
yoki yiliga 2,734 ming m 3
miqdorida chiqindi
chuqurga chiqariladi.
Qattiq va er osti qoplamali hududni sug'orish uchun suv kuniga 148,55 m 3
yoki yiliga ming m 3
miqdorida iste'mol qilinadi, drenajlar hosil bo'lmaydi.
Umumiy chiqindi suv oqimi hosil bo'ladi:
- maishiy-maishiy oqova suvlar;
- sirt (atmosfera) oqimi:
Maishiy chiqindi suvlar korxona xodimlarining hayoti davomida hosil
bo'ladi.
Er usti oqimi qo'shni hududdan yomg'ir oqimi orqali hosil bo'ladi.
Loyiha oqava suvlarni ochiq suv havzalariga tashlashni istisno qiladi.
Ob'ektda hosil bo‘lgan oqova suvlar shahar kanalizatsiya tarmog‘i orqali
oqova suv tozalash inshoatiga yuboriladi.
Yomg‘ir suvlari beton ariqchalar orqali mahalliy ariq tarmoqlariga
yo‘naltirilgan.
29

2.3. Loyihalanayotgan korxonaning chiqindilarini saqlash sharoitlari tahlili
Sement korxonasi faoliyati davomida ishlab chiqarish va maishiy chiqindilar hosil
bo'ladi.
Ishlab chiqarish chiqindilari
Ishlab chiqarish chiqindilari quyidagi turlar bilan ifodalanadi;
- chiqindi-tutilgan chang;
- olovga chidamli g'ishtning chiqib ketishi;
- chiqindi mato;
- eskirgan konveyer lentasi;
- qora metall parchalari;
- payvandlash elektrodlarining chiqindilari;
- ishlatilgan yoqilg'i-moylash materiallari;
- chiqindi qog'oz;
- ishlatilgan lyuminestsent lampalar.
Chiqindi chang ushlandi. Ushbu turdagi chiqindilar pgou tizimlarida sement ishlab
chiqarishda changni (xomashyo changlari, klinker changlari, sement changlari)
ushlab turish orqali hosil bo'ladi. Yil uchun hisob-kitob ma'lumotlariga ko'ra,
korxonada xom ashyo, klinker va tsementning t ga yaqin changlari olinadi. Barcha
chiqindilar ishlab chiqarishga qaytariladi.
Olovga chidamli g'ishtning chiqib ketishi. Olovga chidamli g'isht olovli pechning
yuqori haroratli zonasi qoplamalarida ishlatiladi. Ishlatilgan olovga chidamli
g'ishtning umumiy miqdori taxminan 45000 dona.bitta g'ishtning og'irligi 4,8 kg,
bu 216 tonnaga teng. Olovga chidamli g'ishtning chiqib ketishi ta'mirlash ishlarini
olib borish jarayonida hosil bo'ladi (yiliga I marta) - ruxsat etilgan g'ishtlarni
almashtirish, ularning hosil bo'lish miqdori 30% ga etishi mumkin. Ishlab
chiqarilgan chiqindilar miqdori 65 tonnani tashkil qiladi.
Olovga chidamli g'ishtning chiqindilari keyinchalik qayta ishlash uchun
ixtisoslashgan korxonalarga topshiriladi.
30

$Chiqindi mato. X / b chiqindilari ish kiyimlari eskirganidan keyin hosil bo'ladi. Paxta matosi yog'lar bilan ifloslanmaydi. Ishchi xodimlarning har bir xodimiga yiliga bir marta yozgi kombinezonlar to'plami, ikki yilda bir marta esa qishki kombinezonlar to'plami beriladi. O'rtacha qishki kombinezonlar to'plami 5,8 kg, yozgi kombinezonlar esa 2,2 kg ni tashkil qiladi, korxonada 180 nafar ishchi xodim ishlaydi. Hosil bo'lgan chiqindilar miqdori: Qishki ish kiyimining ketishi = 5,8 * 180/2 = 522 kg/yil Yozgi ish kiyimining ketishi = 2,2 * 180 = 396 kg/yil Ish kiyimining ketishi = 522 + 396 = 918 kg/yil yoki 0,918 t/yil. Paxta matosining chiqindilari omborga yig'iladi, pi joylashtiriladi va u to'planib borishi bilan u binolarni tozalash va sanoat uskunalarini artish jarayonida ishlatiladi va to'planib borishi bilan uni "qayta ishlanadigan materiallar"ga topshirish taklif etiladi. Eskirgan transport lentasi. Tsement ishlab chiqarish jarayonida xom ashyoni ko'chirish uchun konveyer lentasi ishlatiladi. Transport lentalarining umumiy uzunligi 65 m, eni 0,8 m, umumiy maydoni 52 m2 ni tashkil qiladi. Konveyer lentalarining qalinligi 10 mm, zichligi 1250 kg/m3. Transport lentalarining massasi quyidagicha bo'ladi: m \ u003d 1250 * 52 * 0,0 I \ u003d 650 kg. Konveyer lentalarining standart xizmat qilish muddati 10 yil. Yillik chiqindi hosil bo'lishi: 650 /10 \ u003d 65 kg/yil yoki 0,065 t/yil. Eskirgan konveyer lentasi omborxonada maxsus ajratilgan joyda saqlanadi, so'ngra korxonaning o'z ehtiyojlari uchun muhr va qistirma sifatida ishlatiladi. Qora metall parchalari. Qora metall parchalari aşınma, sinish, shuningdek texnologik uskunalar va transport vositalarini ta'mirlash paytida asoslarda hosil bo'ladi. Korxonaning prognoz ma'lumotlariga ko'ra, hosil bo'lgan qora metall chiqindilari miqdori yiliga 1,0 tonnaga yetishi mumkin. Qora metallning chiqindilari ta'mirlash-mexanik uchastka yaqinidagi maxsus maydonchada to'planadi va to'planganda "Vtorchermet"ga topshiriladi. 31$ $Payvandlash elektrodlarining chiqindilari. Payvandlash elektrodlarining chiqindilari elektr payvandlash ishlari paytida hosil bo'ladi va elektrodlarning metall novdalarining qoldiqlari hisoblanadi. Eksperimental ma'lumotlarga ko'ra, elektrod chiqindilarining hosil bo'lish darajasi ishlatilgan elektrodlarning taxminan 12% ni tashkil qiladi. Elektrodlarning yillik iste'moli o'rtacha 100 kg gacha bo'ladi. Hosil bo'lgan chiqindilar miqdori: 100 * 0,12 = 12 kg/yil yoki 0,012 t/yil. Payvandlash elektrodlarining chiqindilari to'planganda ustaxona binosidagi maxsus qutiga yig'iladi va to'planganda "Vtorchermet"ga topshiriladi. Ishlatilgan yoqilg'i-moylash materiallari. Ishlatilgan yog'ning chiqindilari korxona uskunalari jarayonida hosil bo'ladi. Ishlatilgan yog ' maxsus idishlarda yig'iladi va keyinchalik qayta ishlash uchun neft bazasiga topshiriladi. Korxonada asbob- uskunalar qismlarini moylash uchun texnik moyni iste'mol qilish 6,4 tonnani tashkil etadi, yog'ning qaytarib bo'lmaydigan yo'qotilishi 20% dan oshmaydi va 6,4*0,2 \ u003d 1,28 tonnaga teng, ishlatilgan moylash moylarini yig'ish va etkazib berish darajasi 35% ni tashkil qiladi. Shuning uchun hosil bo'lgan chiqindilar miqdori (6400-1280)*0,35 \ u003d 1792 kg/yil bo'ladi. Chiqindi qog'oz (chiqindi qog'oz). Aba ishlayotganda qog'oz materiallari, qog'oz, karton va boshqa qog'ozlarning chiqindilari hosil bo'ladi, materiallar nusxa ko'chirish va boshqa ish yuritish maqsadlari uchun yozuv qog'ozi kabi qo'llanma hujjatlarini chop etish uchun ishlatiladi. Texnik standartlarga muvofiq qog'ozdan foydalanish darajasi 65% ni tashkil qiladi. Shuning uchun yiliga 100 kg qog'oz materiallaridan foydalanilganda yiliga 35 kg chiqindi qog'oz hosil bo'ladi. Chiqindi qog'oz har olti oyda bir marta aba-da maxsus ajratilgan joyda yig'ilib, "qayta ishlanadigan materiallar"ga topshiriladi. Ishlatilgan lyuminestsent lampalar. Ishlab chiqarish va maishiy xonalarni yoritish uchun 78 dona miqdorida zamonaviy energiya tejaydigan lyuminestsent lampalardan foydalaniladi.ishlab chiqaruvchining kafolatiga ko'ra, lyuminestsent lampaning o'rtacha xizmat qilish muddati 16000 soatni tashkil qiladi. Lampalarni 32$ $kuniga 16 soat ishlatganda, xizmat muddati 1000 kunga teng bo'ladi. Chiroqdan foydalanish koeffitsienti 355r. D. / 1000\u003d 0.355 hosil bo'lgan chiqindi miqdori: 78 * 0.355 \ u003d 27.69 \ u003d 28 dona/yil. Bitta chiroqning og'irligi o'rtacha 0,3 kg ekanligini hisobga olsak: hosil bo'lgan chiqindi miqdori: 28 * 0,3 \ u003d 8,4 kg/yil yoki 0,008 t/yil. Ishlatilgan lyuminestsent lampalar vaqtincha saqlash xonasida qutida saqlanadi va keyinchalik qayta ishlash – demerkurizatsiya uchun ixtisoslashgan tashkilotga topshiriladi. Maishiy chiqindilar Noishlab chiqarish chiqindilarining shakllanishini hisoblash "sanitariya qoidalari va aholi punktlari hududini O'zR sharoitida qattiq maishiy chiqindilardan tozalash normalari"normativ hujjatiga muvofiq amalga oshirildi. Korxona faoliyati davomida maishiy chiqindilarning quyidagi turlari shakllantiriladi; - oziq-ovqat chiqindilari; - qattiq maishiy chiqindilar: - hududni tozalashdan chiqindilar. Oziq-ovqat chiqindilari. Ovqatlanish xonasi jarayonida oziq-ovqat chiqindilari qobiq va oziq-ovqat qoldiqlari, shuningdek, zerikarli idishlar shaklida hosil bo'ladi. Kuniga bir taom uchun oziq-ovqat chiqindilari hosil bo'lish normasi 0,03 kg ni tashkil qiladi.oshxona uch smenada ishlaydi, har kuni taxminan 180 ta taom tayyorlanadi. Olingan chiqindilar miqdori; (I80 * 0,03) * 355 =1917 kg/yil yoki 1,917 t/yil. Oziq-ovqat chiqindilari oshxona omboridagi metall idishlarga yig'iladi va har kuni chorvachilik fermalariga chorva mollarini boqish uchun topshiriladi. Qattiq maishiy chiqindilar. Korxona xodimlarining faoliyati natijasida maishiy chiqindilar hosil bo'ladi. Har bir ishchi uchun chiqindi hosil bo'lishining yillik normasi 50 kg ni tashkil qiladi.korxonada ishlaydigan odamlar soni 180 kishi. Ishlab chiqarilgan maishiy chiqindilar miqdori; 33$

50 * 180 = 9000 kg/yil yoki 9 t/yil
Hududni tozalashdan chiqindilar. Ushbu turdagi chiqindilar tuproq zarralari,
mayda toshlar, yog'och, tushgan barglardan iborat smetadir.
1 m2 qattiq qoplamadan chiqindi hosil bo'lishining yillik normasi 2I kg, tuproq
qoplamasi 30,5 kg. korxona Pa qattiq qoplamalarining maydoni 100 m2, tuproq
qoplamasi 29700 m2 ni tashkil qiladi.
Hududni tozalashdan hosil bo'lgan chiqindilar miqdori:
21 * 100 * 30,5 * 29700 =2100 + 905850 = 907950 kg/yil yoki 907,95 t/yil.
Hududni tozalashdan bit chiqindilari va axlatlarni oqilona yig'ish va saqlash uchun
maxsus konteynerlar bilan jihozlangan alohida цементlangan platforma taqdim
etiladi, ularning umumiy miqdori va hajmi bir hafta ichida to'plangan maishiy axlat
hajmidan kam emas.
Qattiq chiqindilar va hududni tozalashdan olingan axlat qattiq chiqindilar
poligonlariga olib ketiladi.
2.4. Avariya holatlari va uni oldini olish tadbirlari
Ob'ekt uchastkasida avariya holatlarini kelib chiqish sabablari:
Avariya holatining oldini olish bo‘yicha quyidagi tadbirlarni amalga oshirish
ko‘zda tutilgan.
· Xodimlarni evakuatsiya qilish;
· Xodimlarga mehnat muhofazasi va hayot faoliyati xavfsizligi qoidalarini
o‘rgatish;
· Ifloslantiruvchi moddalarni nam holda tozalovchi uskunalar nosoz holga
kelganda, yong‘in xavfsizligi tug‘ilganda, uskunalarning avtomatik ravishda
o‘chadigan uskuna o‘rnatish.
Korxonada ishlab chiqarishda ishtirok etuvchi uskunalarning texnik sozligi
buzilishi, texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilmaslik, ish joyida chekish, suv
sig‘imlarining germetikligi buzilishi, qisqa tutashuv natijasida yong‘in kelib
chiqishi, pechning germetikligini buzilishi, moylarni ushlagichning nosozligi
kabilar korxonada avariya vaziyatlarini kelib chiqarishi mumkin.
34

ShNQ 2.01.02-04- “Yong‘inga qarshi loyihalash me'yorlari” ga asosan
yong‘inga qarshi tadbirlar nazarda tutilgan.
Sanitariya me'yorlariga asosan, loyihalanayotgan korxonada kimyoviy havo-
ko‘pik olov o‘chirish vositalarini o‘rnatish rejalashtirilgan.
Avariya holatlarini oldini olish uchun ishlatilgan moy saqlagich jihozlarini
har kuni nazorat qilish ko‘zda tutilgan.
Ishlatilgan moy saqlagichni metall qopqoq bilan yopish rejalashtirilgan.
35

3. IFLOSLANUVCHI MODDALAR OLIB KELUVChI TA'SIR
TURLARINI IFODALASh
3.1. Ifloslanuvchi moddalarning tarqalish maydonini baholash
Atrof muhitga ta'sir etuvchi tashlamalar manbalari – mahsulot ombori,
maydalash, elash uskunalari, pishirish bo‘limi, mahsulot saqlash siloslari,
aralashtirish uskunalari, qozonxona hisoblanadi.
Ob'ekt ekspluatatsiyasi natijasida 251,2448354 t/yil miqdoridagi zararli
moddalar hosil bo‘ladi. Ingredientlar bo‘yicha tashlamalar miqdori quyidagi
jadvalda keltirilgan.
Atmosferaga tashlanadigan tashlamalar miqdori
№
p/p Naimenovanie ingredienta Kolichestvo, t/god V %
1 Pыl klinkera 5,821 2,317
2 Pыl sementa 52,53 20,908
3 Ugleroda oksida 71,98627 28,65
4 Pыl izvestnyaka 29,23502 11,636
5 Azota dioksid 46,07667 18,34
6 Pыl jeleza 7,3985 2,945
7 Azota oksid 19,79917 7,88
8 Sernistыy angdrid 4,390514 17,747
9 Pыl neorganicheskaya 11,15241 4,439
10 Pыl gipsa 2,84451 1,132
ITOGO 251,234064 99,9957
Loyihalanayotgan tashlamalarning me'yorlarga mos kelishini baholash
tashlamalarga o‘rnatilgan kvotalarga asosan tarqalish maydonini tahlil qilish
metodi yordamida bajariladi.
Atmosfera havosiga tashlanadigan ifloslovchi moddalar kvotalari – bu
odamga va atrof-muhitga ta'sirini hisobga olgan holda, ob'ekt joylashtiriladigan
tuman uchun mo‘ljallangan, atmosferaning yer usti qatlamidagi ifloslantiruvchi
moddaning yo‘l qo‘yiladigan normasidir.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 7 sentyabrdagi
541-sonli qarorining 2 ilovasiga asosan ultramarin pigment ishlab chiqarish ob'ekti
atrof muhitga ta'sir etishi bo‘yicha I toifaga mansub.
36

Atmosferaga tashlanadigan ifloslantiruvchi moddalarning REM va xavflilik sinfi
3.1.2.jadval
T/r Ifloslovchi modda Xavfli sinfi Kvota, PDK miqdori
1 Noorganik changi 3 0,5
2 Elementar oltingugurt 3 0,3
3 Natriy karbonat 2 0,02
4 Natriy sulfat 2 0,01
5 Uglerod oksidi 2 5,0
6 Azot oksidi 3 0,2
7 Benz(a)piren 1 10 -5**
8 Uglevodorod 3 1,0

Shunday qilib, 15 ta ingredientdan 10 tasi ifloslantiruvchi moddalar
chiqindilarining 99,9957 foizini tashkil qiladi.
Qattiq moddalar chiqindilari 186,046232 t/g (43,38 %), gazsimon moddalar
esa 142,2541964 t/g (56,62%) ni tashkil qiladi.
Korxona chiqindilari natijasida hosil bo'lgan ifloslantiruvchi moddalarning
sirt kontsentratsiyasi maydonlarini tahlil qilish, uning faoliyati davomida shuni
ko'rsatadiki, korxonadan tashqarida barcha tarkibiy qismlar uchun chiqindilar
Davlat ekologiya qo'mitasi tomonidan belgilangan kvotalardan oshmaydi.va atrof-
muhitni muhofaza qilish.
Ko‘rib chiqilayotgan uchastkada shakllanadigan tashlamalarning zararli
aralashmalari hisobi dasturlardan foydalanilib bajarilgan. Loyihalanayotgan
jihozlarning tashlamalaridan shakllanadigan tashlamalarning tarqalish maydoni
tahliliga asosan, barcha tashlamalar bo‘yicha KVOTA miqdorlaridan oshmasligi
kuzatiladi.
37

Shovqin, vibratsiya
Korxonalar loyihalashda asosiy masalalardan biri bu ishlab chiqarish
shovqinlari va vibratsiyalarni atrof muhitga va insonlarga ta'sirini tahlilidir. Ishlab
chiqarish shovqinlari va vibratsiyalari uzoq vaqt ta'sir etishi sharoitida (sanitariya
me'yorlari bo‘yicha chegaraviy miqdordan oshib ketishi), inson organizmi,
inshootlar, konstruksiya va mexanizmlarga salbiy ta'sir etadi. Intensiv, shiddatli va
uzoq vaqt ta'sir etuvchi shovqinda ishlovchi insonlarda tez charchash, asab va
yurak sistemasini faoliyatini buzilishi, eshitish qobiliyatini qisman yoki umuman
yo‘qolishiga olib keladi. Metallar zanglashini tezlashtiradi.
Uchastkada shovqin manbai ishlovchi mexanizmlardir.
Shovqinga qarshi kurashishning asosiy tadbirlari individual himoya
vositalaridir. Barcha ishchilar shovqinga qarshi naushniklar yoki berushlar bilan
ta'minlanadi.
O‘simliklar olami
Aniqlanayotgan tashlamalar ta'siri o‘simliklar kletkasidagi suv balansini
o‘zgarishiga olib kelmaydi.
38

4. ATROF MUHITGA SALBIY TA'SIRLARNI OLDINI OLUVChI
TADBIRLAR
5.
4.1 Atrof-muhitni muhofaza qilish tadbirlari.
Ishchi personallarga salbiy ta'sirni oldini olish uchun bir qator tadbirlar
nazarda tutilgan:
*Maxsus kiyimlar va himoyaning individual vositalari (naushniklar,
berushlar) dan foydalanish.
Havo basseyinini muhofaza qilish tadbirlari
Ob'ektda atmosferaga ifloslovchi moddalarning tashlanishini kamaytirish
uchun quyidagilarni amalga oshirish lozim:
- texnologik rejim va qoidalarga rioya qilish nazoratini takomillashtirish;
- texnologik jarayonlarni takomillashtirish.
Yer usti, yer osti suvlarni va gruntlarni muhofaza qilish tadbirlari
Korxonaning faoliyati atrof muhitga salbiy ta'sir etadi.
yer usti suv havzalarini va grunt suvlarini ifloslanishini kamaytirish
maqsadida qo‘yidagi tadbirlar nazarda tutilgan:
- ish bajarish oldidan jixozlarni texnik ko‘rikdan o‘tkazish.
4.2. Shovqin va vibratsiyani kamaytirish bo‘yicha tadbirlar
Jihozlarning ishlab chiqarish shovqinining salbiy ta'sirini kamaytirish
maqsadida qo‘yidagi tadbirlar nazarda tutilgan:
- Korxona territoriyasini shovqinni so‘ndiruvchi to‘siq bilan o‘rash;
- shovqinni so‘ndiruvchi zangori polosani tashkil etish, buning uchun sex
perimetri bo‘yicha ko‘p yillik daraxtlar o‘tqazish.
39

$5. ANIQLANGAN TA'SIR NATIJASIDA ATROF - MUHITNI O‘ZGARIShINI OLDINDAN BILISh 5.1. Atmosferaga tashlanadigan zararli moddalar. Aniqlangan ta'sir natijasida atrof muhitni o‘zgarishini oldindan prognoz qilish qo‘yidagi natijalarni berdi: Hisoblash jarayonida quyidagi konventsiyalar qo'llaniladi: H-ejeksiyon manbasining balandligi, m; D-emissiya manbasining diametri, m; V-gaz-havo aralashmasining tezligi, m / s; Q-gaz-havo aralashmasining hajmi, m3 / s; T-gaz-havo aralashmasining harorati, 0C; M-vaqt birligiga ifloslantiruvchi moddalarning chiqishi, g / s; Y-ifloslantiruvchi moddalarning yillik chiqarilishi, t / yil. XOM ASHYONI SAQLASH OMBORI Manba raqami 1 Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Saqlash omboriga o'z-o'zidan yuk mashinasidan Lessa quyish - 1 dona. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,56 m; V \ u003d 3,8 m/s; Q \ u003d 0,9359 m3/s; T \ u003d 24 0S. Noorganik changni chiqarish manbai-bu lessni avtoulovdan saqlash omboriga tushirish jarayoni. Avtotransport vositasidan saqlash omboriga tushirilgan xom ashyo hajmi yiliga 29335 tonnani tashkil etadi. Avtomatik samosvalning ishlashi soatiga 50 tonnani tashkil qiladi. Tushirish vaqti yiliga 587 soatni tashkil qiladi. SiO2 noorganik chang chiqarish quvvati<20% ga muvofiq hisoblab chiqilgan [3] "o' zbekiston Respublikasi korxonalari uchun ifloslanish manbalarini xatlovdan 40$ $o 'tkazish va atmosferaga ifloslantiruvchi moddalar chiqindilarini normalizatsiya qilish bo 'yicha yo' riqnoma. Toshkent 2006 yil". formula bo'yicha: q = K1 * K2 * K3 * K4 * K5 * K7 * B * G * 106/3600, g / s qaerda: K1-toshdagi chang fraktsiyasining og'irligi, 0,05; K2 - aerozolga aylanadigan uchuvchi changning ulushi, 0,02; K3 - shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4-tushirish moslamasining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,4; C-loyni to'kish balandligini hisobga olgan holda koeffitsient-0,1; G-yig'ish moslamasining ishlashi-50 t / soat; q = 0,05 *0,02 * 1,2 * 0,1 * 0,1 * 0,4 * 0,1 * 50 * 10-6/3600 = 0,0067 g / s Noorganik SiO2 changining taxminiy chiqish quvvati<20% ni tashkil qiladi: Noorganik changda = 0,0067 * 587 * 3600/106 = 0,0141 t/yil Manba raqami 2 Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Lessa saqlash ombori - 1 dona. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,56 m; V \ u003d 3,8 m/s; Q \ u003d 0,9359 m3/s; T \ u003d 24 0S. Noorganik changni chiqarish manbai saqlash omborida lessni vaqtincha saqlash jarayonidir. Xom ashyoni saqlash omborining maydoni 300 m2. Xom ashyoni saqlash omborida saqlash vaqti yiliga 8760 soatni tashkil qiladi. Noorganik changni chiqarish quvvati [3] formula bo'yicha hisoblab chiqilgan: q = K3 * K4 * K5 * K6 * K7 * q1 * f, g / s qaerda: K3-shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4 - saqlash omborining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; 41$ $K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K6-omborning sirt profilini hisobga olgan holda koeffitsient-1,4; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,4; q1-changni olib tashlash-0,004 t / m2 * s; F-saqlash omborining maydoni-300 m2; q = 1,2 * 0,1 * 0,1 * 1,4 * 0,4 * 0,004 * 300 = 0,008064 g / s Noorganik changning taxminiy chiqish quvvati: Noorganik changda = 0,008064 * 8760 * 3600/106 = 0,2543 t/yil Manba raqami 3 Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Saqlash omboriga avtoulovdan ohaktoshni quyish - 1 dona. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,56 m; V \ u003d 3,8 m/s; Q \ u003d 0,9359 m3/s; T \ u003d 24 0S. Noorganik changning manbai ohaktoshni o'z-o'zidan qazib olishdan saqlash omboriga tushirish jarayonidir. Avtotransport vositasidan saqlash omboriga tushirilgan ohaktoshning hajmi yiliga 127020 tonnani tashkil qiladi. Avtomatik samosvalning ishlashi soatiga 50 tonnani tashkil qiladi. Tushirish vaqti yiliga 2540 soatni tashkil qiladi. Ohaktoshning chang chiqarish quvvati quyidagicha hisoblangan [3] formula bo'yicha: q = K1 * K2 * K3 * K4 * K5 * K7 * B * G * 106/3600, g / s qaerda: K1-toshdagi chang fraktsiyasining og'irligi, 0,04; K2 - aerozolga aylanadigan uchuvchi changning ulushi, 0,02; K3 - shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4-tushirish moslamasining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2; 42$ $B-ohaktosh qatlamining balandligini hisobga olgan holda koeffitsient-0,1; G-yig'ish moslamasining ishlashi-50 t / soat; q = 0,04 *0,02 * 1,2 * 0,1 * 0,1 * 0,2 * 0,1 * 50 * 106/3600 = 0,0027 g / s Ohaktoshning taxminiy chang chiqarish quvvati: Ohaktosh changida = 0,0027 * 2540 * 3600/106 = 0,02438 t/yil Manba raqami 4 Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Ohaktoshni saqlash ombori - 1 dona. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,56 m; V \ u003d 3,8 m/s; Q \ u003d 0,9359 m3/s; T \ u003d 24 0S. Ohaktosh changini chiqarish manbai ohaktoshni saqlash omborida vaqtincha saqlash jarayonidir. Xom ashyoni saqlash omborining maydoni 300 m2. Xom ashyoni saqlash omborida saqlash vaqti yiliga 8760 soatni tashkil qiladi. Chang chiqarish quvvati [3] formulaga muvofiq hisoblab chiqilgan: q = K3 * K4 * K5 * K6 * K7 * q1 * f, g / s qaerda: K3-shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4 - saqlash omborining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K6-omborning sirt profilini hisobga olgan holda koeffitsient-1,4; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2; q1-changni olib tashlash-0,004 t / m2 * s; F-saqlash omborining maydoni-300 m2; q = 1,2 * 0,1 * 0,1 * 1,4 * 0,2 * 0,004 * 300 = 0,004032 g / s Ohaktoshning taxminiy chang chiqarish quvvati: Ohaktosh changida = 0,004032 * 8760 * 3600/106 = 0,127 t/yil 43$ $5-manba Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Saqlash omboriga o'z-o'zidan yuk mashinasidan ruda quyish - 1 dona. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,56 m; V \ u003d 3,8 m/s; Q \ u003d 0,9359 m3/s; T \ u003d 24 0S. Temir changining manbai temir o'z ichiga olgan rudani o'z-o'zidan qazib olishdan saqlash omboriga tushirish jarayonidir. Avtomobil omboridan saqlash omboriga tushirilgan ruda hajmi yiliga 25101 tonnani tashkil etadi. Avtomatik samosvalning ishlashi soatiga 50 tonnani tashkil qiladi. Tushirish vaqti yiliga 502 soatni tashkil qiladi. Ohaktoshning chang chiqarish quvvati quyidagicha hisoblangan [3] formula bo'yicha: q = K1 * K2 * K3 * K4 * K5 * K7 * B * G * 106/3600, g / s qaerda: K1-toshdagi chang fraktsiyasining og'irligi, 0,01; K2-aerozolga aylanadigan uchuvchi changning ulushi, 0,03; K3 - shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4-tushirish moslamasining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2; B-ruda quyish balandligini hisobga olgan holda koeffitsient-0,1; G-yig'ish moslamasining ishlashi-50 t / soat; q = 0,01 *0,03 * 1,2 * 0,1 * 0,1 * 0,2 * 0,1 * 50 * 106/3600 = 0,001 g / s Temir changining taxminiy chiqish quvvati: Temir changida = 0,001 * 502 * 3600/106 = 0,00181 t/yil Manba raqami 6 44$ $Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Ruda saqlash ombori - 1 dona. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,56 m; V \ u003d 3,8 m/s; Q \ u003d 0,9359 m3/s; T \ u003d 24 0S. Temir changining manbai temir o'z ichiga olgan rudani saqlash omborida vaqtincha saqlash jarayonidir. Xom ashyoni saqlash omborining maydoni 300 m2. Xom ashyoni saqlash omborida saqlash vaqti yiliga 8760 soatni tashkil qiladi./ Chang chiqarish quvvati [3] formulaga muvofiq hisoblab chiqilgan: q = K3 * K4 * K5 * K6 * K7 * q1 * f, g / s qaerda: K3-shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4 - saqlash omborining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K6-omborning sirt profilini hisobga olgan holda koeffitsient-1,4; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2; q1-changni olib tashlash-0,004 t / m2 * s; F-saqlash omborining maydoni-300 m2; q = 1,2 * 0,1 * 0,1 * 1,4 * 0,2 * 0,004 * 300 = 0,004032 g / s Temir changining taxminiy chiqish quvvati: Temir changida = 0,004032 * 8760 * 3600/106 = 0,127 t/yil Manba raqami 7 Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Saqlash omboriga o'z-o'zini quritgichdan gips quyish - 1 dona. 45$ $Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,56 m; V \ u003d 3,8 m/s; Q \ u003d 0,9359 m3/s; T \ u003d 24 0S. Gipsning changini chiqarish manbai gipsni o'z-o'zidan quritgichdan saqlash omboriga tushirish jarayonidir. Avtomobil muhridan saqlash omboriga tushirilgan gips hajmi yiliga 7123 tonnani tashkil qiladi. Avtomatik samosvalning ishlashi soatiga 50 tonnani tashkil qiladi. Tushirish vaqti yiliga 142 soatni tashkil qiladi. Gipsning chang chiqarish quvvati quyidagicha hisoblangan [3] formula bo'yicha: q = K1 * K2 * K3 * K4 * K5 * K7 * B * G * 106/3600, g / s qaerda: K1-toshdagi chang fraktsiyasining og'irligi, 0,03; K2 - aerozolga aylanadigan uchuvchi changning ulushi, 0,02; K3 - shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4-tushirish moslamasining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2; Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Gipsni saqlash ombori - 1 dona. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,5 m; V \ u003d 4,1 m/s; Q \ u003d 0,805 m3/s; T \ u003d 24 0S. Gips changini chiqarish manbai gipsni saqlash omborida vaqtincha saqlash jarayonidir. Xom ashyoni saqlash omborining maydoni 300 m2. Xom ashyoni saqlash omborida saqlash vaqti yiliga 7440 soatni tashkil qiladi. Chang chiqarish quvvati [3] formulaga muvofiq hisoblab chiqilgan: q = K3 * K4 * K5 * K6 * K7 * q1 * f, g / s qaerda: K3-shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4 - saqlash omborining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K6-omborning sirt profilini hisobga olgan holda koeffitsient-1,4; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2; 46$ $q1-changni olib tashlash-0,004 t / m2 * s; F-saqlash omborining maydoni-300 m2; q = 1,2 * 0,1 * 0,1 * 1,4 * 0,2 * 0,004 * 300 = 0,004 g / s Gips changining taxminiy chiqishi: Gips changida = 0,004 * 7440 * 3600/106 = 0,127 t/yil Manba raqami 9 Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Glyejni avtoulovdan saqlash omboriga quyish - 1 dona. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,5 m; V \ u003d 4,2 m/s; Q \ u003d 0,824 m3/s; T \ u003d 22 0S. Noorganik changni chiqarish manbai gliejni o'z-o'zidan yuk mashinasidan saqlash omboriga tushirish jarayonidir. Avtomobil omboridan saqlash omboriga tushirilgan giliyej hajmi yiliga 20956 tonnani tashkil etadi. Avtomatik samosvalning ishlashi soatiga 50 tonnani tashkil qiladi. Tushirish vaqti yiliga 419 soatni tashkil qiladi. Noorganik changni chiqarish quvvati [3] formula bo'yicha hisoblab chiqilgan: q = K1 * K2 * K3 * K4 * K5 * K7 * B * G * 106/3600, g / s qaerda: K1-toshdagi chang fraktsiyasining og'irligi, 0,05; K2 - aerozolga aylanadigan uchuvchi changning ulushi, 0,02; K3 - shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4-tushirish moslamasining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2; B-gliejning to'kilish balandligini hisobga olgan holda koeffitsient-0,1; G-yig'ish moslamasining ishlashi-50 t / soat; q = 0,05 *0,02 * 1,2 * 0,1 * 0,1 * 0,2 * 0,1 * 50 * 106/3600 = 0,0033 g / s Noorganik changning taxminiy chiqish quvvati: Noorganik changda = 0,0033 * 419 * 3600/106 = 0,005 t/yil Manba raqami 10 Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: 47$ $Gliej saqlash ombori - 1 dona. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,5 m; V \ u003d 4,2 m/s; Q \ u003d 0,824 m3/s; T \ u003d 21 0S. Noorganik changni chiqarish manbai saqlash omborida gliejni vaqtincha saqlash jarayonidir. Xom ashyoni saqlash omborining maydoni 300 m2. Xom ashyoni saqlash omborida saqlash vaqti yiliga 7440 soatni tashkil qiladi. Chang chiqarish quvvati [3] formulaga muvofiq hisoblab chiqilgan: q = K3 * K4 * K5 * K6 * K7 * q1 * f, g / s qaerda: K3-shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4 - saqlash omborining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K6-omborning sirt profilini hisobga olgan holda koeffitsient-1,4; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2; q1-changni olib tashlash-0,004 t / m2 * s; F-saqlash omborining maydoni-300 m2; q = 1,2 * 0,1 * 0,1 * 1,4 * 0,2 * 0,004 * 300 = 0,004 g / s Noorganik changning taxminiy chiqish quvvati: Noorganik changda = 0,004 * 7440 * 3600/106 = 0,11 t/yil Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushmagan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Konveyerga xom ashyo quyish-5 dona. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 2,0 m; D \ u003d 0,5 m; V \ u003d 4,3 m/s; Q \ u003d 0,844 m3/s; T \ u003d 23 0S. Xom ashyoning changini chiqarish manbai konveyerga xom ashyoni quyish jarayonidir. To'kilgan xomashyo hajmi: ohaktosh 127020 tonna, less 29335 tonna, ruda o'z ichiga olgan ruda 25101 tonna, gips 7123 tonna, gliej 20956 tonna.xomashyo quyish vaqti yiliga 7440 soatni tashkil qiladi. Shunday qilib, quyish quvvati quyidagicha bo'ladi: ohaktosh 17,07 t/soat, less 3,94 t/soat, ruda o'z ichiga olgan ruda 3,37 t/soat, gips 0,96 t/soat, gliej 2,82 t/soat. Noorganik SiO2 chang chiqarish quvvati<20% [3] formula bo'yicha hisoblangan: q = K1 * K2 * K3 * K4 * K5 * K7 * B * G * 106/3600, g / s qaerda: K1-toshdagi chang fraktsiyasining og'irligi, 0,05; K2 - aerozolga aylanadigan uchuvchi changning ulushi, 0,02; 48$

K3 - shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2;
K4-tushirish moslamasining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1;
K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1;
K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,4;
C-loyni to'kish balandligini hisobga olgan holda koeffitsient-0,1;
G-yig'ish moslamasining ishlashi-6,73 t / soat;
q = 0,05 *0,02 * 1,2 * 0,1 * 0,1 * 0,4 * 0,1 * 6,76 * 106/3600 = 0,0009 g / s
Noorganik SiO2 changining taxminiy chiqish quvvati<20% ni tashkil qiladi:
Noorganik changda = 0,0009 * 7440 * 3600/106 = 0,024 t/yil
Ohaktosh changining chiqishi formula bo'yicha texnikaga muvofiq hisoblab
chiqilgan:
q = K1 * K2 * K3 * K4 * K5 * K7 * B * G * 106/3600, g / s
qaerda: K1-toshdagi chang fraktsiyasining og'irligi, 0,04;
K2 - aerozolga aylanadigan uchuvchi changning ulushi, 0,02;
K3 - shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2;
K4-tushirish moslamasining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1;
K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1;
K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2;
B-ohaktosh qatlamining balandligini hisobga olgan holda koeffitsient-0,1;
G-yig'ish moslamasining ishlashi-17,07 t/soat;
q = 0,04 * 0,02 * 1,2 * 0,1 * 0,1 * 0,2 * 0,1 * 17,07 * 106/3600 = 0,0009 g /
s
Ohaktoshning taxminiy chang chiqarish quvvati:
Ohaktosh changida = 0,0009 * 7440 * 3600/106 = 0,024 t/yil
Temir changini chiqarish quvvati [3] formula bo'yicha hisoblab chiqilgan:
q = K1 * K2 * K3 * K4 * K5 * K7 * B * G * 106/3600, g / s
qaerda: K1-toshdagi chang fraktsiyasining og'irligi, 0,01;
K2-aerozolga aylanadigan uchuvchi changning ulushi, 0,03;
K3 - shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2;
K4-tushirish moslamasining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1;
K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1;
K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2;
B-ruda quyish balandligini hisobga olgan holda koeffitsient-0,1;
G-yig'ish moslamasining ishlashi-3,37 t / soat;
q = 0,01 * 0,03 * 1,2 * 0,1 * 0,1 * 0,2 * 0,1 * 3,37 * 106/3600 = 0,00007 g /
s
Temir changining taxminiy chiqish quvvati:
Temir changida = 0,00007 * 7440 * 3600/106 = 0,0019 t/yil
49

$Gipsning chang chiqarish quvvati formula bo'yicha texnikaga muvofiq hisoblab chiqilgan: q = K1 * K2 * K3 * K4 * K5 * K7 * B * G * 106/3600, g / s qaerda: K1-toshdagi chang fraktsiyasining og'irligi, 0,03; K2 - aerozolga aylanadigan uchuvchi changning ulushi, 0,02; K3 - shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; K4-tushirish moslamasining yopilishini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K5-materialning namligini hisobga oladigan koeffitsient-0,1; K7-materialning hajmini hisobga oladigan koeffitsient-0,2; B-gips quyish balandligini hisobga olgan holda koeffitsient-0,1; G-yig'ish moslamasining ishlashi - 0,96 t/soat; q = 0,03 * 0,02 * 1,2 * 0,1 * 0,1 * 0,2 * 0,1 * 0,96 * 106/3600 = 0,00004 g / s Gips changining taxminiy chiqishi: Gips changida = 0,00004 * 7440 * 3600/106 = 0,0011 t/yil Manba raqami 12 Atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining uyushgan manbai. Ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi quyidagi uskunalar va texnologik operatsiyalar natijasida yuzaga keladi: Xom ashyoni yonoq maydalagichga quyish-5 dona. Maydalagich assimilyatsiya uskunalari bilan jihozlangan. Manbaning morfologik va dinamik parametrlari quyidagi ma'lumotlar bilan tavsiflanadi: N \ u003d 6,0 m; D \ u003d 0,50 m; V \ u003d 4,2 m/s; Q \ u003d 0,824 m3/s; T \ u003d 24 0S. Xom ashyo changini chiqarish manbai xom ashyoni maydalagichga quyish va jag ' maydalagichga maydalash jarayonidir. To'kilgan xomashyo hajmi: ohaktosh 127020 tonna, less 29335 tonna, ruda o'z ichiga olgan ruda 25101 tonna, gips 7123 tonna, gliej 20956 tonna.xomashyo quyish vaqti yiliga 7440 soatni tashkil qiladi. Shunday qilib, quyish quvvati quyidagicha bo'ladi: ohaktosh 17,07 t/soat, less 3,94 t/soat, ruda o'z ichiga olgan ruda 3,37 t/soat, gips 0,96 t/soat, gliej 2,82 t/soat. Noorganik SiO2 chang chiqarish quvvati<20% [3] formula bo'yicha hisoblangan: q = K1 * K2 * K3 * K4 * K5 * K7 * B * G * 106/3600, g / s qaerda: K1-toshdagi chang fraktsiyasining og'irligi, 0,05; K2 - aerozolga aylanadigan uchuvchi changning ulushi, 0,02; K3 - shamol tezligini hisobga oladigan koeffitsient-1,2; 50$