Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 138.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Jomiyning “Xiradnomai Iskandariy” va Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonlaridagi hikoyatlarda oriflar timsolining qiyosiy tahlili

Купить
Jomiyning “Xiradnomai Iskandariy” va Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonlaridagi hikoyatlarda oriflar timsolining qiyosiy tahlili MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………….. 3 I BOB. Masnaviynavislikda Jomiy dostonlarining o‘rni. 1.1. Abdurahmon Jomiyning “Haft avrang “dostoni……………………….10 1.2. Jomiyning “Xiradnomai Iskandariy” dostoni haqida………………….27 II BOB. “Xiradnomai Iskandariy” va “Saddi Iskandariy” dostonlarining qiyosiy tahlili. 2.1. Dostonlarda orifona hikoyatlar talqini……………………………………35 2.2. Dostonlardagi hikoyatlarda oriflar timsolining yoritilishi……………….60 XULOSA…………………………………………………………………………70 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….73 KIRISH Mavzuning dolzarbligi : Ko‘p а srlik t а ri х g а eg а m а d а niy v а а d а biy m е r о simizg а mun о s а b а t istiql о l tuf а yli tubd а n o‘zg а rdi. Ха lqimiz t а ri х i, dini v а а d а biyoti, m а ’n а viy q а driyatig а e’tib о r kuch а yib, ul а rning m а vq е yini tikl а sh, ха lqq а а sl h о lid а y е tk а zish imk о niyati p а yd о bo‘ldi. Bu es а b о shq а s о h а l а r q а t о ri а d а biyotshun о slikd а h а m t е r а n ilmiy izl а nishl а r о lib b о rish, а d а biy m е r о sg а yangich а nuqtayi nazardan yondashish z а rur а tini ko‘rs а tdi. O‘tmishd а yash а b ij о d etg а n sh о ir v а а dibl а r m е r о sini хо lis о n а o‘rg а nish v а mun о sib b а h о l а sh h а r q а ch о ngid а n d о lz а rb v а zif а g а а yl а ndi. А g а r biz O‘zb е kist о nni dunyog а t а r а nnum etm о qchi bo‘ls а k, uning q а dimiy t а ri х i v а yorug‘ k е l а j а gini ulug‘l а m о qchi, uni а vl о dl а r хо tir а sid а а b а diy s а ql а m о qchi bo‘ls а k, а vv а lamb о r, buyuk yozuvchil а rning ij о dini chuqur o‘rg а nish, buyuk sh о ir, buyuk ij о dk о rl а rni t а yyorl а shimiz lozimdir. N е g а d е g а nd а , ulug‘ а dib Cho‘lp о n а ytg а nid е k, “Ad а biyot yash а s а – mill а t yash а ydi”. Millatimizning g‘ururi va iftixori bo‘lgan o‘zbek mumtoz adabiyotini xalqaro maydondagi nufuzini oshirib dunyo miqyosida yanada rivojlantirish uchun davlatimiz rahbari muhtaram Prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev tomonidan chiqarilgan qarorlarning ahamiyati beqiyosdir. Muhtaram yurtboshimizning Oliy Majlisga murojatnomasida aytilgan fikrlar bu sohadagi ishlarga katta mas’uliyatni yuklaydi. Shuning uchun so‘ngi yillarda milliy qadryatlarni tiklash va mumtoz adabiyot tarixi bilan kelgusi avlodni ma’naviy kamolotini o‘stirishga katta etibor berilmoqda. O‘zbek mumtoz adabiyoti fan sifatida badiiy adabiyot tabiat gultoji sanalmish hazrati inson bilan egizak dunyo yuzini ko‘rgan san’at turlaridan bir hisoblanadi. Inson yaratilibdiki, o‘sha yashayotgan borliq sir-u sinoatlari bilan oshno bo‘lgisi, ulardan yuksak zavq-shavq olgisi, ichki kechinmalari, orzu- intilishlari, ruhiy holatlari, o‘zigagina hadya etilgan oliy ne’mat-so‘zda badiiy, bo‘yoqli tarzda ifodalagisi kelaveradi. Adabiyot tarixi esa mana shu o‘ziga xos murakkab hodisaning eng qadimgi davrlardan zamonamizgacha bo‘lgan tarixiy taraqqiyot jarayonini o‘rganuvchi fan hisoblanadi. Badiiy ijod uning nodir namunalarini yaratuvchi ma’lum bir xalqning e’tiqodiy qarashlari majmuasidan bahra oladi. Shu ma’noda o‘sha xalq dunyoqarashi, ma’rifiy olami va ma’naviyatini badiiy aks ettiradi. Shunga ko‘ra, alohida xalqlar nomlari bilan ataluvchi adabiyotlar dunyoga keladi. Xalqimiz ma’naviy madaniyatining ajralmas qismi esa o‘zbek adabiyotidir. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so‘ng o‘tmish fanlari tarixini, adabiy merosni o‘rganishga jiddiy e’tibor qaratildi. Milliy o‘zlikni anglash, milliy mafkura, ma’naviyat, ma’rifat kabilar Davlat dasturidagi dolzarb masalalar sirasidan ustuvor yo‘nalish sifatida o‘rin oldi. Xalqimiz ma’naviy va ma’daniy qadriyatlarini o‘zida ifoda etgan o‘zbek mumtoz adabiyoti tarixini o‘rganish barkamol avlod qalbida milliy iftixor tuyg‘ularini shakllantirishga ulkan hissa qo‘shishi bilan e’tiborga molik. O‘zbek xalqining milliy, adabiy merosini nafaqat jahon xalqlarining adabiy merosini o‘rganish insonning ma’naviy olami, orzu-umidlari hamda insonlarning tafakkuriga xos bo‘lgan qonuniyatlarni kashf etishda muhim bir ro‘l o‘ynaydi. Xalqlar o‘rtasida qadimgi yodgorliklar va madaniy me’rosni tadqiq etish, milliy o‘zlikni anglashning bir debochasi bo‘lib xizmat qilib kelmoqda. Aynan bugungi glaballashuv jarayonida milliy adabiy meroslarimizni yanada keng tadqiq va tadbiq etilishi, uning mohiyatiga yanada chuqur kirib borish orqali uning jahon adabiyoti rivojidagi munosib o‘rnini aniqlsh, o‘zidan keyingi davrlar adabiyotiga kuchli ta’sir o‘tkazgan ijodkorlar me’rosini o‘rganish ana shunday vazifalardan biridir. Bu jarayonda biror bir xalq badiiy tafakkuri mahsulining insoniyat ma’naviy olamini yuksaltirishdagi o‘rni va ahamiyati uning o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Dunyo adabiyotshunosligi tarixining muayyan bosqichlarida adabiy hodisalarga nisbatan qiyosiy yondashuvning o‘sib borishi adabiy-estetik tafakkur va munosabatlar mazmunini kashf etish istagi bilan bog‘liq. Bugungi glaballashuv jarayoniga kelib, dunyoning ko‘plab ta’lim muassasalari va tadqiqot markazlarida adabiyotlararo va madaniyatlararo aloqalar bilan bog‘liq izlanishlar ko‘pgina tadqiqotchilar tomonidan olib borilmoqda. Xususan, zamonaviy adabiyotshunoslikda intertekstual tadqiqotlarga tobora ko‘p e’tibor qaratilmoqda, chunki adib yoki badiiy asarning dunyo miqyosida e’tirof etilishi, munosib baho olish uchun unga ma’daniy muloqot va glaballashuv kontekstida yondashish zarurati mavjud bo‘ladi. O‘zbek adabiyotshunosligida milliy adabiyotlar, tarixiy asarlar o‘rtasidagi mushtarak an’analarni “Xamsa” dostonlari asosida o‘rganish ishlari bo‘yicha o‘tgan asrning 80-90- yillarida bir qator ishlar amalga oshirildi va bu hozirgi kungacha davom etib kelyapti. Ammo bu boradagi ishlarning ba’zi muammolari hali ham yechilgani yo‘q. Masalan: Alisher Navoiy asarlarini qiyosiy aspektda o‘rganish orqali shoir ijodining jahon adabiyoti rivojidagi munosib o‘rnini asoslash shulardan biri hisoblanadi. Xususan, Navoiy va adabiy aloqalar masalasi o‘rganilgan. 1 Nizomiy “Iskandarnoma”si va Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonlari yoki Abdurahmon Jomiy “Xiradnomai Iskandariy” va Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonlari qiyosiy aspektda maxsus tadqiq etilmagan. Ammo bu borada sezilarli ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Shulardan biri 2019-yil Ismoilov Ilyos Abduqayumovich tomonidan Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili nomli Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori(PHD) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyasi fikrimiz dalilidir. “Biz milliy tiklanishdan - milliy yuksalishga erishishni o‘z oldimizga eng muhim va ustuvor vazifa qilib qo‘ydik… Ayni shu nuqtai nazardan qaraganda, o‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotni xalqaro miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilish, ko‘pqirrali va mazmuni bugungi kunda dunyo adabiy makonida yuz berayotgan eng muhim jarayonlar bilan uzviy bog‘liq holda tahlil etib, zarur ilmiy- amaliy xulosalar chiqarish, kelgusi vazifalarimizni belgilab olish… katta ahamiyatga ega”. 2 “Iskandarnoma” va “Saddi Iskandariy” bu jihatdan alohida e’tiborga molik, chunki ularda Sharq va G‘arb falsafasining integratsiyalashuvi, 1 Natan Mallayev. Masalaning o‘rganilish tarixini davrlarga bo‘lib batafsil yoritgan. Qarang: Asarlar E’tirofi va ta’zimi. -Toshkent: Fan,1978.-B.52-55. 2 O‘zbekiston Respublikasi Prizidenti SH.M.Mirziyoyevning “ O‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotni xalqaro miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilishning dolzarb masalalari” mavzusidagi xalqaro konferensiya ishtirokchilariga yo‘llagan tabrigi. Xalq so‘zi,2018-yil-avgust. adabiy ta’sir qonuniyatlari, shuningdek, XII-XV asr mutafakkirlari dunyoqarashi hamda adabiy-estetik kashfiyotlarini aniqroq kuzatish mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 13-maydagi PF-4797-son “Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish to‘g‘risida”gi Farmoni, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 16-fevraldagi 124-F- sonli “O‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotni xalqaro miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilishning dolzarb masalalari” mavzusidagi xalqaro konferensiyani o‘tkazish to‘g‘risida”gi farmoyish hamda sohaga tegishli boshqa me’yoriy -huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda keying yillarda bir qator ishlar amalga oshirilganligi farmoyishlarni amalga oshirilishining dalilidir. Tadqiqotning maqsadi . O‘zbek xalqi azal-azaldan badiiy adabiyotdan, uning mutolasidan o‘ziga ma’naviy ozuqa oladi, hordiq chiqaradi. Zero, adabiyotning gultojisi hisoblangan mumtoz adabiyot ham insonni, uning ma’naviy va ruhiy olamini uyg‘otadigan, uning ijodiy kamolotini o‘stiradigan, tarix va buyuk yozuvchilar merosiga bo‘lgan hurmatni oshirishga xizmat qiladi. Bu mavzuni tadqiq etishdan maqsad: mumtoz asarlar, ularning mohiyati, yozuvchilarning asarlari orqali kitobxonga berilishi kerak bo‘lgan o‘gitlarni tadqiq etish, “Xamsa” dostonlarining mumtoz adabiyotdagi o‘rni yuqoriligini ko‘rsatib berishdan iboratdir. “Xamsa” dostonlarini qiyoslab o‘rganish mushtarak mavzularning davomiyligi, uning yozuvchilar talqinida farqliligini, o‘zgachaligini ko‘rib olishimiz mumkin. Zero, Alisher Navoiy o‘zidan oldingi xamsanavislarning qahramonlarini davom ettirmay, o‘zgacha talqinda yoritadiki, buni Abdurahmon Jomiyning “Xiradnomai Iskandariy“ dostoni hikoyatlari bilan qiyoslab o‘rganish tadqiqotimizning maqsadi hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi ham “Xamsa” dostonlarining mohiytini ochib berishdan iborat. Kitobxon asarlarni yozuvchi nega aynan shu mavzuga qo‘l urganligini, “Xamsa” yozish ananalarini qay darajada ekanligini va shu kungacha bu borada qanday tadqiqotlar amalga oshirilganligini, mumtoz asarlarimizdan bugungi kun asarlari qay darajada oziqlanganligiga guvoh bo‘lamiz. Mumtoz asarlarimizda inson uchun kerakli ma’naviy ozuqa mavjuddirki, uni o‘qigan kitobxon u ozuqadan qayta qayta totgisi kelaveradi. Shuning uchun ham ko‘pgina adabiyotshunoslar o‘zining tadqiqotlarini aynan mumtoz adabiyot bilan uzviy bog‘liqlikda tadqiq etsa kerak. Shu sababli bu mavzuga qo‘l urishimizdan maqsad ham ikkala dostonlarning o‘ziga xos tomonlarini, dostonlar muqoyasasini nafaqat o‘zimiz uchun balki, o‘qigan kitobxon uchun ham birmuncha oydinlashtirish maqsad qilib olindi. Mavzuning o‘rganilish darajasi. “Xamsa” asarlari bo‘yicha tadqiqotlar o‘tgan asrning 80-90-yillarda ko‘zga ko‘rina boshlagan. Bu xususda juda ko‘pgina tadqiqotlar amalga oshirildi. Aynan “Xiradnomai Iskandariy” va “Saddi Iskandariy” qiyosiy tahlili mavzusi jihatdan o‘rganilgan ishlar kam bo‘lsada, asarlarni alohida alohida tahlili ko‘proq tadqiq etilgan. Masalan: “Saddi Iskandariy“ dostoni shu kunga qadar uch yo‘sinda o‘rganilgan ekan. Dastlabki guruh tadqiqotlarda doston maxsus tadqiq etilgan. Bular Y.E.Bertels, A.Qayumov, X. Turan, M. Hamidova, Y. Azimov va N.Komilov tomondan bajarilgan ishlardir 3 . Y.E. Bertels Iskandar obrazining genetik tarixiga e’tibor berib, iskandarnomalarni ko‘proq siyosiy donishmandlik majmui, davr mafkurasini aks ettiruvchi asarlar sifatida tekshirgan. A. Qayumov dostonning g‘oyaviy falsafiy mazmuni, badiiyati va obrazlari xarakteristikasiga oid kuzatishlarni bayon qilgan. X. Turan va M. Hamidova “Saddi Iskandariy” dostoni matnini tadqiq etib, tanqidiy matnlarni tuzdilar. Y. Azimov “Xiradnomai Iskandariy” va “Saddi Iskandariy” dostonlarini qiyoslashga bag‘ishlangan nomzodlik dissertatsiyasida ko‘proq Jomiy dostonini tahlil etgan. N. Komilov “Saddi Iskandariy”ning ilova bo‘limlari- nazariy masala, hikoya va hikmatlarning so‘fiyona mohiyatini tadqiq etgan 4 . 3 Бертелс Е . Э Избранные труды . Том 4. Наваи и Джами - Масква. Наука , 1965 - С . 283-368. Qayumov. A Saddi Iskandariy - Toshkent. G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashryoti, 1975; Xamidova. M “Saddi Iskandariy” dostoning ilmiy – tanqidiy matni va matniy tadqiqi. Filol.fan. d-ri. Dis… Toshkent. 1994; Azimov Y Abdurahmon Jomiy “Xiradnomai Iskandariy” dostonining qiyosiy – tipalogik tahlili. Filol. Fan. Nomz… diss. - Samarqand, 1996; N. Komilov. Xizr chashmasi. – Toshkent: Manaviyat, 2005. 4 A.I.Ismoilov Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Dissertatsiya. – Toshkent 2019. Ikkinchi guruh tadqiqotlarda Navoiyning muayyan masaladagi mahorati ushbu doston asosida ko‘rsatilgan yoki biror masala munosabati bilan unga murojat qilingan. F. Boynazarov Iskandar Zulqarnayn obrazining G‘arb va Sharq adabiyotlaridagi evolutsiyasi haqida umumiy fikrlarni bayon qilsa, F. Sulaymonov qadimiy va o‘rta asr ma’daniy a’loqalari doirasida asarni tadqiq qilgan. A. Erkinov doston asosida Navoiyning peyzaj yaratish, I. Salimov obraz yaratish, D. Yusupova mazmun va ritmni uyg‘unlashtirish mahoratiga e’tibor qaratgan. A. Hayitov Navoiy “Xamsa”sini nasriylashtirish masalasini o‘rganish mobaynida, O. Abdullayev Xusrav va Navoiy “Xamsa” larining umumiy qiyosiy doirasida, I. Avjiy iskandarnomalarning turkiy tarmog‘i tadqiqi va manbalariga oid kuzatishlari bilan, U. Jo‘raqulov esa xronotop poetikasini “Xamsa”ga tadbiq etish asnosida “Saddi Iskandariy”ni o‘rgangan. Navoiy ijodining umumiy talqiniga bag‘ishlangan uchinchi guruh tadqiqotlarida esa “Saddi Iskandariy”ga dahldor fikrlar maqsad taqozosiga ko‘ra ifodalangan. O‘zbek adabiyotshunosligida Nizomiy ijodi borasidagi amalga oshirilgan ishlar, shoir merosining salmog‘i va ko‘lami haqida gapirilsa yetarli emas. Mavzuning ilmiy yangiligi. Bitiruv malakaviy ishimizning mavzusi doirasidagi ilmiy ishlar birmuncha adabiyotshunoslar tomonidan tadqiq etilgan. Bu mavzuning ilmiy yangiligi aynan “Xiradnomai Iskandariy” va “Saddi Iskandariy” dostonlaridagi hikoyatlarda oriflar timsolining qiyosiy tahlili berilishi ko‘zda tutilgan. Avvalo hikoyatlarni tahlil qilib, bir-biriga qiyoslab, so‘ngra hikoyatlardagi oriflar timsoliga to‘xtalishga harakat qilmiz. Ishning tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishimiz: kirish, ikki bob, xulosa, adabiyotlar ro‘yxati kabi qismlardan tashkil topgan. Har ikki bobdan olingan umumiy xulosalar ishimizning xulosa qismida o‘z ifodasini topadi. Bitiruv malakaviy ishini yozish davomida foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati to‘liq keltiriladi. BIRINCHI BOB MASNAVIYNAVISLIKDA JOMIY DOSTONLARINING O‘RNI. 1.1. Abdurahmon Jomiyning “Haft avrang” dostoni. Jomiy dunyoga kelgan bu davrda Hirot umuman Xuroson, Eron va O‘rta Osiyo yerlari katta-katta siyosiy va madaniy voqealarni boshdan o‘tkazmoqda edi. Amir Temur vafot etgandan keyin, uning qilich kuchiga tayanib turgan imperiyasi har chekkadan yemirila boshlandi. Uning yirik feodal davlatida xonlarning katta g‘alayonlari, taxt uchun qonli talashlar boshlanib ketdi. Bu davrda Samarqandning mavqei juda baland edi, albatta. Ammo Hirot ayni davrda ham siyosiy, ham ilmiy, ham abadiy jihatdan Samarqand bilan raqobat qila boshlagan edi. Shunday qilib, Samarqand va Hirot O‘rta osiyo va Eronda ikki kuchki siyosiy-iqtisodiy va ilmiy-madaniy markaz bo‘lib ko‘tarilayotgan davr edi. Albatta, koshinkor imoratlar, chiqarilgan kanallar, yangi o‘tkazilgan yo‘llar va boshqa iqtisodiy va madaniy ishllar samarasidan xon-u beklar, boy-u amaldorlar bahra ko‘rib, ularni barpo qilishda butun jabr-u jafoni mehnatkash xalq tortganini also unutmaslik kerak 5 . Mamlakatning ilg‘or namoyondalari temuriylarning ko‘p yillarga cho‘zilgan o‘zaro urushlari naqadar xavfli eknligini, mamlakatni xarob, xalqni qashshoq qilayotganini tushunar edilar. Ular, Zahiriddin Muhammad Bobur yozganidek “talantli lashkarboshi, shujo va mardona qilich egasi” 6 . Husayn Boyqaroni qo‘llab quvvatladilar. Abdurahmon Jomiy taxt uchun uzluksiz qonli talashlar olib borilgan, mamalakat tez-tez xonavayron bo‘lib turgan, xalq boshiga xilma-xil kulfatl-balolar yog‘ilib, og‘ir soliq-yig‘imlardan tinkasi qurib, tobora madordan qolayotgan bir 5 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Fan” nashryoti. Toshkent. 1969-yil. 11-b. 6 Bobur “Boburnoma”, O‘zakadnashr, Toshkent, 1960, 222- bet, davrda yashab, damo-dam sodir bo‘layotgan razilliklarning bevosita shohidi bo‘ldi, ular ustidan mulohaza yuritib ulg‘aydi. Zamondoshlari Abdurahmon Jomiyning juda yoshligidanoq ziyrak va tiyrak, tezfahm bo‘lganligi haqida hikoya qiladi. Abdurahmon Jomiy maktabga juda erta qatnay boshlagan. U Hirotning Dilkash madrasasida ilm tahsil qilib, u yerda arab tilida yozilgan aruz, qofiya ilmlariga doir risolalarni o‘rgandi. Keyin badiiyat ilmi haqidagi kitoblarni sharxlari bilan o‘rganishga kirishdi. Bu davrda Jomiyning ustozlari uning istedodiga juda yuqori baho berib, hamma narsani darrov bilib olishligini, chuqur va nozik fikrlar unga juda tez yetishligini qayd qiladilar 7 . Bugungi kunda inson qalbi va ongini egallash uchun kurash ketayotgan bir davrda inson ongini insonparlik, milliy va ummuminsoniy qadriyatlar asosida shakllantirishimiz kerak. Abrahmon Jomiy asarlari mana shunday kuchga ega o‘lmas asarlardir. Uning har bir asari insonni befarq qoldirmay chuqur o‘ylashga, mulohaza yuritishga, Insonlarni halol mehnat qilishga, biror bir kasb sohibi bo‘lib xalqiga, vataniga foydasi tegadigan, uning rivojlanishi uchun o‘z hissasini qo‘sha oladigan shaxs bo‘lishga undaydi. Jomiy asrlarida bu dunyoda insondan faqat yaxshi nom qoldirish kerakligini, u bu dunyoni tark etsa ham, nomi o‘chmasligini uning qilgan ishlari va yaxshi fazilatlari uni abadiy tirikligini ta‘minlashini ifoda etgan.. Xalqimiz farovonligi, mamlakatimiz ravnaqi yo‘lida qilayotgan ishlarimiz bilan ulug‘ ajdodlarimizga munosib bo‘lishimiz zarur. Bu barchamizdan yuksak mas’uliyat talab etadi. Buyuk faylasuf Abdurahmon Jomiy Xurosonda shayxulislom maqomiga erishgan bo‘lib, uning inson to‘g‘risidagi qarashlari “Yusuf va Zulayho”, “Layli va Majnun”, “Salomon va Absol”, “Bahoriston”, “Lavhalar”, “Sharqi Ruboiyot”, “Xiradnomai Iskandar”, “Lug‘at ul-asror”, “Haft avrang” kabi asarlarida to‘la aks etgan. Uning fikriga muvofiq, inson Xudo tomonidan yaratilgan. Insonning 7 SH. Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy. G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti, Toshkent- 1978. 12-b. yaratilish jarayonini tushuntirishda Jomiy neoplatonizm (yangi platonizm) yo‘nalishini tanlaydi. Boshqacha aytganda, Platonning emanatsiya nazariyasini ilgari suradi. Jomiy o‘zining “Lavoyiq” (“Lavhalar”) va “Sharqi Ruboiyot”asarlarida olamdagi barcha narsalar (jumladan, inson ham) bosqichma- bosqich Xudodan emanatsiya yo‘li bilan kelib chiqqanligi to‘g‘risidagi qarashlarini tadbiq etgan. Xususan, olamning Xudodan kelib chiqqan besh asosiy bosqichini tavsiflab beradi. Emanatsiyaning beshinchi bosqichida avvalgi bosqichlar birlashib, ya’ni ruh bilan moddiylik qo‘shilib, bir-biriga singib, yagona borliqdan iborat bo‘ladi. Abdurahmon Jomiy asarlarining aksariyati inson ma’naviyati, axloqiy dunyosi, uning jamiyatdagi odobi muammolari ilmiy tahlilga bag‘ishlangan bo‘lib, allomaning qarashlarida inson faoliyatining ijtimoiy ideal masalalariga ham katta o‘rin ajratilgan. Abdurahmon Jomiy ham boshqa allomalar singari inson kamolotining birinchi mezoni uning bilimlilik darajasi deya ta’kidlaydi. “Haft avrang” asarining birinchi dostoni bo‘lgan “Tuhfatul ahror” da ham bilimni inson hayotidagi ahamiyatini ko‘rsatib berar ekan, ilm har qanday muammolarni yechishda insonga yordam berishini ko‘rsatib beradi. Alloma o‘zining mashhur “Silsilat u- zahab” (“Oltin tizmalar”) dostonining “Sevimli aziz farzandga” nomli bobida, har bir bilimning bilib olish zaruriyat ekanligigni ta’kidlab o‘tadi. Zero, inson umri juda qisqa bo‘lib,u umrini behuda o‘tkazmasligi, shuningdek muayyan darajada bilimlarni egallagandan so‘ng, unga amal qilish lozim, amaliyotda qo‘llanilmaydigan ilm ham behudadir degan fikrlarni olg‘a suradi. Jomiy tasavvufiy nuqtai nazardan inson sharhiga shunday go‘zal misolni keltiradiki: inson zotining haqiqati kitobat, she’r, ilm va fazl kabi bir qancha san’atlar va qobiliyatlarga egadir. Ammo bu san’at va mahoratlar har kimga har xil ato etiladi. Zayd shoirlik, Umar xattotlik, Bakr olimlik, Xolid fozillik qobiliyatlariga egadir. Bunday holda shoirni xattot, olimni fozil yo xattotni shoir deb nomlab bo‘lmaydi. Umuman inson zotini bashariyat olganda bu qobiliyatlarning barchasi unda mavjuddir. Demak, agar inson zotining haqiqatini ilohiy ahadiyat o‘rnida hisoblasak, xattotlik va shoirlikka o‘xshagan san’atlarni ilohiy sifatlarga qiyoslash mumkin. Zayd, Bakr, Umar va Xolid esa bu ilohiy sifatlarni o‘zida mujassamlashtirgan olamga qiyoslanadi. Demak, Jomiy nazdida “Inson” ikki ma’noga egadir: Birinchisi, yaratilgan mavjudodlar ichida eng komil mavjud. Ikkinchisi, insoniyat ichida eng Komil Inson. Inson haqiqat(javhar)i esa Haq va Xalq tajalliygohi. Haq taolo vujudini zamon va makon tushunchalari bilan chegaralab bo‘lmaganidek, uning nuri ham cheksiz va bepoyondir. Ana shu nur olamga taralib, butun mavjudot va ashyolarga haq taolo sifatlarini mujassam ettiradi. Aslida borliq Haq taolo sifatlarining tajalliysi hisoblanadi. Ana shu ilohiy fayz- tajalliy natijasida olam yo‘qliq zulmatidan mavjud bo‘lgan. Ilohiy nur bosqichma- bosqich Komil Inson maqomida zuhur etilib, Haq taoloning barcha sifatlari ana shu maqomdagina mukammal tarzda namoyon bo‘la oladi. Mutafakkir insonning uni o‘rab turgan tashqi olamni bilishga yo‘naltirilgan faolligi uning ruhiy kamoloti, axloqiy yetuklikka erishishi yo‘lidagi faolligi bilan uyg‘un bo‘lishi, ular bir-birini taozo etishga alohida e’tibor bergan. Olam sirlarini ochilishi, haqiqatga erishish uchun, inson o‘z ruhini tozalashi, axloqiy tarbiyalashi zarur. Jomiyning fikriga ko‘ra, axloqning asosiy vazifalari quyidagilardir: 1) ijobiy hayot tamoyillarini ishlab chiqish(fazilatlar); axloq qonunlari; 2) inson ruhini davolash va ta’sir qilish; 3) inson madaniyati va jamiyat a’zolari o‘rtasidagi moslikni asoslash. Biz ko‘rib turganimizdek Jomiy belgilangan vazifalarni hal qilib, har bir axloqiy fazilatlarni sinchkovlik bilan o‘rganadi, axloqiy nuqsonlarning sabablari, ularni yechish va yo‘q qilish yo‘llarini ko‘rsatib beradi. Shunday qilib insonning axloqiy tarbiyasi muammosi mutafakkir talimotida muhim o‘rin tutadi. Abdurahmon Jomiy inson kamolotining birinchi mezoni uning bilimlilik darajasi deb hisoblaydi. va o‘z asarlarida yaxshilik barkamol insonga xos bo‘lgan muhim axloqiy xislat mohiyatini ifoda etuvchi xatti-harakat sifatida ulug‘lanishiga urg‘u bergan. Zero, yer yuzida yaxshilik va yomonlikning mangu barqaror bo‘lishi, ular o‘rtasida boradigan abadiy kurash, yaxshilik va ezgulikning yomonlik va yovuzlik ustidan g‘olib kelishiga bo‘lgan yuksak ishonch tuyg‘usi eng qadimgi ma’naviy yodgorliklardan tortib, barcha pandnoma janrida yaratilgan asarlarning asosini tashkil etadi. Tarbiya jamiyat a’zolari o‘rtasida qaror topgan munosabatlarni saqlab turish uchun juda zarur bo‘lgan bilimlarni uzluksiz egallash vositasi sifatida qarash mumkin. Tarbiya ishida har bir kishining individual qobiliyatini rivojlantirish bilan g‘amxo‘rlik qilish bilan, ayni chog‘da, ularda atrofdagilarga nisbatan mas’uliyat hissini tarbiyalashga ham e’tibor bermoq lozim. Alloma nodon hamda dono odamlarni bir-biriga qarama qarshi qo‘yib, bilimli dono insonlar bilan, bilimsiz nodon insonlar o‘rtasida hamkorlik hamfikrlilik yuzaga kelmaydi, zero unday odam ma’lum hatti-harakatlarning asl mohiyatini to‘g‘ri baholay olmaydi deb hisoblaydi. Abdurahmon Jomiy insoniylik fazilatlaridan hisoblangan kamtarlikni targ‘ib etar ekan, kibr-havo, manmanlik, johillikni, razolat kabi illatlarni qoralaydi. Shu o‘rinda alloma takabbur, manman shaxslar bosh ko‘targan boshoq kabi o‘roq zarbi bilan yerga yiqilib, sarg‘ayib so‘lishi muqarrar ekanligiga urg‘u berib, kamtar kishilar haqida so‘z yuritganda esa tuproqqa tashlangan donni qushlab avaylab yerdan ko‘tarib ketganlaridek, ular ham e’zozda bo‘ladilar deya ta’kidlaydi. Abdurahmon Jomiy asarlarida ulug‘langan yana bir insoniy sifat- do‘stlik va unga nisbatan sadoqatli bo‘lish g‘oyasidir. Insonlar bir biri bilan ijtimoiy munosabatga kirishar ekanlar, ular o‘rtasida yuzaga keladigan do‘stona munosabat yuksak kamolotning yorqin belgisi sifatida bo‘y ko‘rsatadi. U haqiqiy do‘stlikning muhim belgilari sirasiga do‘stga sodiqlik qiyin va murakkab vaziyatlarda undan qochmaslik, aksincha hamdard mehribon bo‘lish, do‘stligi evaziga biror narsani ta’ma qilmaslik hislatlari kiradi. Jomiy insonga berilgan hayot tarziga shukur qilib yashashini Allohi taollo inom etganiga qoniqib yashishi kerak deb uqiradi. Inson boriga shukur qilib yashashi, manmanlik va kibr- u havoga berilmasligi lozim. Bu qarash bugungi kun uchun ham ibratli hisoblanadi. Boriga qanoat qilmay mo‘may daromad topish maqsadida chet elga ishga ketishni maqsad qilib, natijada esa ko‘plab aldanib qolish holatlarini ko‘rishimiz mumkin. Bugungi kunda yoshlarimizni ma‘naviy jihatdan barkamol shaxs sifatida voyaga yetkazishni o‘z oldimizga maqsad qilgan ekanmiz, yuqorida keltirilgan qarashlar insonni inson sifatida kamol topishi uchun zarur bo‘lgan fazilatlardandir. Bunday yuksak fazilatlar hozirgi kunda ham qadrlanib kelinmoqda. Xulosa qilib aytganda, XXI asrga kelib ma’naviy hayotdan moddiy hayot ustunligi oshib bormoqda. Shu sababdan insonlar ko‘p miqdorda daromad ortirish maqsadida har xil qing‘ir ishlarga, razolatga yo‘l qo‘ymoqda. Bu esa insonlarning o‘chko‘zligi nafs balosiga yo‘liqqanligi sababli kelib chiqadi. Jomiyning ibratuz so‘zlari, hikoyatlari aynan shu singari insonlarga qaratilgan va ko‘rinib turibdiki bugungi kunda ham o‘z dolzarblik ahamiyatini yo‘qotmagan. Jomiy yashayotgan davrda dostonchilij ham, g‘azal janiri ham keng yoyilgan edi. Ammo g‘azal endi kishi qalbining nozik tuyg‘ularini soda va tabiiy ixcham misralarida go‘zal qilib kuylab beradigan she`r emaski, u eski, siyqasi chiqib ketgan obrazlardan nariga o‘ta olmaydi deb hisoblaydi. Abdurahmon ibn Ahmad Jomiyning asarlari falsafa, tasavvuf, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, san'at sohalariga hamda nazm va nasrning har xil janrlariga ham tegishlidir. Jomiy asarlarining bir qismi diniy va falsafiy mazmunga ega bo‘lib, ularda shoir islom dini va sharq falsafasining bir qator masalalarini o zʻ dunyoqarashicha talqin etib, tasavvufning XV asrdagi yirik arbobi sifatida o‘z fikr- mulohazalarini bayon etadi. Uning “Ma nolar naqshi”, “Payg ambarlikka dalillar”, ʼ ʻ “Naqshbandiya ta`limoti haqida risola”, “Haj qilish yo`llari haqida risola” kabi bir qancha asarlarini shu guruhga kiritish mumkin. Jomiy falsafasining asosini tasavvufiy g oyalar tashkil etadi. O z davrining taniqli til, adabiyot olimlari va ʻ ʻ mudarrislari qo lida tahsil olib, u arab tilini mukammal o rgangan. Jomiy o z ʻ ʻ ʻ bilimini oshirish uchun Samarqanddagi Ulug bek madrasasida buyuk ʻ falakiyotshunos Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi, fiqhshunos Fazlulloh Abullaysdan ta limva tahsil olgan. Jomiy til va adabiyotnigina emas, riyoziyot, falsafa, ʼ huquqshunoslik, falakiyot fanlari, din asoslari, hadis va tafsir ilmlarini ham chuqur o rganib, olimlarning turli mavzulardagi munozara va mubohasalarida qatnashib, ʻ yetuk olimligi bilan tanila boshlagan. Jomiy Hirotga qaytgach, tasavvuf yo liga ʻ kirishni, o z bilim va faoliyatini shu yo lga, qolaversa, ijodga, ilm-fanga ʻ ʻ bag ishlashni afzal ko rgan. U o ziga pir qilib Shayx Sa`diddin Koshg‘ariyni ʻ ʻ ʻ tanlaydi, Hirotning jome masjidida uning suhbatlarini tinglaydi. Sa diddin ʼ Koshg ariy tasavvufda Muhammad Naqshband sulukiga mansub edi.ʻ Adabiyotshunos Sultonmurod Olim “Jahon adabiyoti” jurnalidagi maqolasida quyidagi fikrlarni keltirib o`tgan: “Hazrati Naqshbandning o zlari-ku uvaysiy ʻ edilar. Ammo olamdan o tganlaridan keyin u azizning ruhlari kelib kimsan – ʻ hazrati maxdum Abdurahmon Jomiyga tarbiya bergan. Navoiy piri va ustozi haqida shunday deb yozadi: “Zohir yuzidin o zlarin qutb ul-muhaqqiqin (Xudoni – ʻ Haqni izlovchilar qutbi) va g avs us-solikin (soliklar madodkori) Mavlono Sa d ʻ ʼ ulmillati va-d-din (millatu dinning baxti) il-Koshg ariy muridi ko rguzurlar erdi, ʻ ʻ ammo, hamonki, uvaysiy (!) erdilar va Xoja Bahouddin Naqshband ruhoniyatidin tarbiyat topib erdilar” [1, 185]. Jomiy mashhur so‘fiylar bilan yaqindan muloqotda bo ladi. Muhyiddin ibn al-Arabiyning asarlarini chuqur mutolaa qilgan. O zining ʻ ʻ mutasavviflik faoliyatida Bahouddin Naqshband g oyalarini shu sulukning ʻ ikkinchi bir yirik namoyandasi – Xo‘ja Ahror bilan yaqin bo lgan holda yanada ʻ rivojlantirgan. Asarlarida Naqshbandga ixlosi baland bo lgan. Xurosonda Hirot ʻ taxtiga temuriy Sulton Husayn Boyqaro o tirgandan so ng Jomiyning ʻ ʻ mamlakatdagi mavqeyi juda ortadi, chunki Sulton Husayn va uning ko p avlodlari ʻ o zlarini unga murid deb e lon qilganlar. ʻ ʼ Jomiy Alisher Navoiy bilan birinchi marta Abu Said hukmronligi davrida Xiyobon mavzesida hamma qatori ko rishgan edi. Shunda Jomiy unga o zining bir ʻ ʻ risolasini taqdim qilgan. 1476-77-yillarda Navoiy ham Jomiyni o ziga pir, deb ʻ taniydi. Garchi Jomiyning Navoiydan yoshi ancha ulug , rasman pir hisoblansa ʻ ham, mohiyatan ular chin do st va hamkor bo lganlar. Jomiy o zining (“Nafohat ʻ ʻ ʻ ul-uns”, “Bahoriston” va boshqa) bir qancha asarlarida Navoiyni, Navoiy ham o z ʻ asarlari (“Xamsat ul-mutahhayirin”, “Majolis un-nafois” va b.) da Jomiyni hurmat bilan tilga oladi. Jomiy “Nafohat ul-uns” (“Azizlar nafasi”), “Risolai musiqiy” (“Musiqa risolasi”), “Risolai muammo” (“Muammo risolasi”) kabi o ndan ortiq ʻ asarini Navoiy maslahati bilan yozgan. Jomiy vafotidan oldin lirik she rlarini 3 ʼ devonga bo lib, ularga “Fotihat ush-shabob” (“Yoshlikning boshlanishi”), “Vositat ʻ ul-ikd” (“O rtadagi dur”) va “Xotimat ul-hayot” (“Hayot xotimasi”, 1479-1491) ʻ deb nom berar ekan, bunda Navoiy maslahatini e tiborga olgan edi. Navoiy va ʼ Jomiyning do stligi adabiy hamkorlik bilan chegaralanmagan. Navoiy Husaynʻ Boyqaro saroyida bosh vazir bo lib turar ekan, o z siyosiy va ijtimoiy faoliyatida ʻ ʻ Jomiydan maslahatlar olib turgan. Sulton Husayn Qunduz viloyatiga qarshi yurishga otlanmoqchi bo lganda, Jomiy Navoiydan podshohni bu safardan ʻ qaytarishni iltimos qilgan ekan. Saroydagi fitna va fujurlar Navoiyning joniga tegib, u o z vazifasidan ketmoqchi bo lganda Jomiy uni bunday qarordan voz ʻ ʻ kechishiga sababchi bo`lgan. Chunki Navoiydek xalqparvar arbob saroydan ketsa, xalq va mamlakat ahvoli yanada og irlashishini u yaxshi tushunar edi. Jomiy o z ʻ ʻ asarlarini fors-tojik tilida yozgan, arab tilini ham yaxshi bilgan. Jomiy "Nafohot ul- uns" asarini yozish bilan tasavvuf tarixini o`rganishga katta hissa qo`shdi. Unda 616 ta mutasavvif hayoti va faoliyati haqida ma'lumot berilgan bo`lib, ulardan 34 nafari ayollardir. Ushbu asarni Navoiy ma'lum bir to`ldirishlar bilan o`zbek tiliga tarjima qilgan. Jomiy faqat mashhur so`fiylar haqida ma'lumot berish bilan cheklanmay, qator shoir va adiblarning hayoti va ijodiga ham to`xtalib o‘tgan. Alisher Navoiyning “Xamsa” yozish niyatini birinchi bo`lib Jomiy qo`llab quvvatlagan, unga yuksak baho bergan. Shuning uchun ham “Xamsa” ning har bir dostoni muqaddimasida Navoiy boshqa xamsanavislar qatorida Jomiyga ham alohida bob ajratib, uni daho shoir, masnaviy ustasi, mehribon ustod sifatida ta`riflaydi. Bir davrda, bir xil siyosiy-ijtimoiy va madaniy adabiy muhitda yashab ijod etgan, ustozlik va shogirdlik, murshidlik va muridlik odobini Shams Tabriziy va Mavlono Rumiydan keyin eng yuksak darajada ado etgan bu ikki siymoni birbiridan ayri tasavvur qilish, Jomiyni o`rganmasdan Navoiyni, Navoiyni o`rganmasdan Jomiyni anglash mumkin emasligini mantiq va tafakkur kuchi bilan idrok etgan o`zbek navoiyshunos olimlarini ayni paytda, jomiyshunos deb atash ham o‘rinlidir. Navoiy va Jomiy faoliyatida tariqat va futuvvatning o zaro ‟ birlashuvi tezlashadi. Sharqda keng rivojlangan bu ikki sohaning qo‘shilishi katta ijtimoiy hodisa bo‘lib, odamiylik sifatlarining ko‘proq qaror topishi va axloqiy kamolot uchun qudratli kuchga aylangan. Tasavvuf futuvvatda yuksak g‘oyalarning amaliy-ijtimoiy tatbiqini ko‘rgan bo‘lsa, futuvvat tasavvufda nazariy- e’tiqodiy tagzaminni topgan edi. O‘z nafsini yengolgan kishi o‘zgalar g‘amini yeyishi mumkin. Abdurahmon Jomiy “Subhat ulabror” dostonida futuvvatga ta’rif berib, bu avvalo past xislatlarni tark etib, oliyjanoblikni kasb etish, deya ta’kidlaydi. Futuvvatning birinchi sharti – miskinlar dardiga davo bo‘lish: Chand ro‘ze zi mustaqimon bosh, Dar payi hojati miskinon bosh. Sham’ shav, sham’, ki xudro so‘zi, To ba on bazmi kason afro‘zi! (Bir necha kun dinu diyonati mustahkamlar safida bo‘l, miskin, g‘ariblarning hojatini chiqarishni o‘yla. Sham’ bo‘lgin, sham’, toki o‘zing yonib, o‘zgalar bazmini yorita olsang!) O‘zi yonib, o‘zgalar kulbasini yoritish, miskinlar bazmini obod qilish qanday sharafli va oliyjanob insoniy xislat Bizning ulug‘ insonparvar donishmandlarimiz o‘zim bo‘larchilik falsafasini rad etib, ana shunday ezgu g‘oyalarni olg‘a surganlar, insoniylikni ilohiylik darajasiga ko‘targanlar. Jomiyning fikriga ko‘ra: javonmard xuddi bahor bulutiday hammaga birday saxovat yomg‘irini yog‘dirmog‘i, xuddi ko‘z gavhari kabi o‘zgalarni ko‘rib, o‘zini ko‘rmasligi lozim. Bu komil insonning sifati ham, chunki ko‘z komil inson timsolidir. Komil inson hech qachon o‘zini o‘ylamaydi, u hamisha boshqalar g‘amida yuradi. O‘z zamonida axloq, saxovat, qanoat, imon, himmat kabi insoniy fazilatlarni o‘zida mujassamlashtirgan insonlar ko‘payishini istagan Navoiy inson kamoloti haqidagi qarashlarini har bir asariga singdirdi. Jumladan, “Hayrat ulabror” dostonidagi saxovat va karam vasfiga bag‘ishlangan beshinchi maqolatda bu boradagi qarashlarini badiiy talqin etib, shoir egniga xayr-u karam kiyimini yopingan (saxiy) kishining ehson ulashish yo‘llarini, ya’ni oltin-kumush sochish uchun ochilgan panjasini quyoshga, kaftini nur taratuvchi yashinga o‘xshatadi, boylikning umri qisqaligini, qo‘l esa saxovat orqasidan barhayot ekanligini ta’kidlaydi: Ey tushib egninga karam kisvati, Qolmayin ilgingda diram qiymati. Panjang o‘lub siymfishonliqqa fosh, Mashriqu mag‘ribda nechukkim quyosh. Siym ila ilgingda adovat bo‘lub, Anda fano, munda saxovat bo‘lub. Chun kafing oltun sochib andoqki barq, Barq hayodin bo‘lubon terga g‘arq. Shoir fikricha, xayr-u saxovat davlatmand odamning boshidagi ehson va saxovat tojidir, tojning ustida esa xayr-u karam gavhari joylashtirilgandir. Boshing uza judu saxo afsari, Afsaring ustida karam gavhari. Navoiy fikricha, xayr-u saxovat ko‘rsatishga qodir odam hech qachon baxillik yo‘lini tutmasligi, ehson va saxovat ko‘rsatish vaqtida ko‘nglini g‘ashlamasligi lozim. Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiyning diniy, falsafiy qarashlarini, naqshbandiylik tariqatining saxovat, karam, saxo, vafo kabi muhim ruknlariga amal qilib yashash, komillik xislatlarini o‘zlashtirishga, fazilatlarini hayotida namoyon etishga intilish kabi holatlarni istiqlol davri o‘zbek romanlarida ham uchratamiz. Chunki Naqshbandiya sulukidagi barcha shayxlar saxovat va muruvvatda namuna edilar. Shunday ulug‘ saxovatni hazrat Jomiy, hazrat Navoiyda ham ko‘ramiz. Jomiyning uch lirik devoni bor. Bu devonlarda qasidalar juda oz. Boblarning ham ko‘pi nasihat va axloqiy qasidalardir. Ular orasida ayniqsa, “Lujjat-ul asror” qasidasi juda katta o‘rin tutadi. Qasida katta-98 baytdan iborat lirik asar bo‘lib, 880- yilda yozilgan. Ma’lumki, Alisher Navoiy “Xamsa” dostonlarining har birida Nizomiy Ganjaviy va Amir Xusrav dehlaviy haqida so‘z yuritgandan keyin Jomiyga ham alohida bob bag‘ishlagan. Ammo u payti Navoiy Jomiyni “Xamsa” yozganligi haqida biror narsa tilga olmaydi. Navoiyning “Farhod va Shirin”ida ham Jomiyga bag‘ishlangan bob mavjud(VII). Uni ko‘kka ko‘tarib maqtasada, biror asari haqida hech narsa keltirmaydi. “Layli va Majnun” debochasida esa bu jumlalarni ko‘rishimiz mumkin: Gar “Xamsa” ni etmay(in) murattab… (ya`ni, garchi “Xamsa” yozmagan bo‘lsangda) deb yozilgan. Faqat “Tuhfat ul- ahror”, “Silsilat uz-zahab”, “Subhat ul-abror”, “Yusuf va Zulayho” va “Devon”ini keltirib o‘tgan. Bundan kelin chiqadiki, Navoiy “Layli va Majnun” ini yozayotganda Jomiy o‘z dostonlarini tugatmagan ekan. Navoiy oxirgi- “Saddi Iskandariy” dostoni muqaddimasida (VII bob) Jomiy yaratgan masnaviylar haqida shunda deydi: Bo‘lib jilvagar tabi` ko‘zgusida, Ki sabt ayladi “Xamsa” o‘trusida. Erur andin ortiqki, o‘ksik emas, El andin der ortuqki, o‘ksuk demas. Demak, bu yerda ham Jomiyning “Xamsa” yaratgani haqida hech narsa deyilmagan, balki “Xamsa”ga muqobil tarzda yozgan masnaviylari beshdan ziyod ekanligini ammo kam emasligini ta`kidlaydi va “Xiradnomai Iskandariy” yozilish jarayonida ekanligini aytib o‘tadi. Navoiy Jomiy vafotidan keyin umga bag‘ishlab “Xamsat ul mutahayyirin” risolasini yozadi va uning uchunchi maqolatida Jomiy asrlarini nomi bilan sanab o‘tgan. “yana: “Haft avran” ki mushtamildur etti kitobg‘a; Avval: “Sillsilat uz -zahab”ki, Uch daftardur; Ikkinchi: “Salomon va Absol”; Uchinchi: “Tuhfat ul – ahror”; To‘rtinchi: “Suhbat ul-abror”: Beshinchi: “Yusuf va Zulayhi” kim “Oshiqu mashuq”qa mavsumdir; Oltinchi: “Layli va Majnun”; Yettinchi: “Xiradnomai Iskandariy”. Jomiy o‘z epik asarlarini Navoiy bilan oldinma-ketin yozib brogan. Shuning uchun Navoiy Jomiyni aynan “Xamsa” yozganligi haqida aniq ma`lumot bermagan. Jomiy dostonlari ichida Navoiy “Xamsa”sidan oldin Nizomiy va Dehlaviy dostonlariga tatabbu` yo‘sinida yozilgan asari “Tuhfat ul-ahror” ekanligini bilamiz. Naqshbandiya pirlariga bag‘ishlangan ushbu doston falsafiy- didaktik dostondir. “Tuhfat ul-ahror” ham “Maxzan ul-asror” va “Matla ul-anvor” asarlari kabi asosiy qismi 20 maqolani o‘z ichiga oladi. Ulardan birinchisi Olamning yaratilishi, ikkinchisi- Odamning yaratilishi mavzularida bo‘lib, navbatdagi besh maqola birma bir islom arkonlariga (kalimai shahodat, namoz, ro‘za, zakot, haj amallari) bag‘ishlangan. Keyingi ikki maqola xomushlik(sukut) va tunda bedor bo‘lishning hikmatlari haqida. Undan keying maqolalarda pir-shoir jamiyatagi turli toifa va amal egalari- so‘fiylar, ulamolar, sultonlar, vazir va dabirlar (saroy mirzolari) to‘g‘risida o‘z qarashlarini bayon qilgan. 15-16 -maqolalar qarib quyilmagan keksalarga tanbeh va mag‘rur yoshlarga nasihat bo‘lib, 17-18- maqolalar go‘zallar husn-jamoli va ishq borasidadir. 19- maqola shoirlar toifasiga oid bo‘lib, oxirgi maqola shoirning o‘z farzandiga nasihatidan iborat. Har maqola so‘ngida uning mazmuniga aloqador bir hikoyat keltirilgan. Ko‘rib turibmizki, asar tatabbu’ qoidalariga to‘la muvofiq yozilgan. Shuning uchun, Jomiy “Xamsa” turkumini boshlagandek ko‘rinadi. Jomiyning bu dostoni ham o‘ziga xos. Chunki, islom arkonlari haqida Nizomiyda alohida maqolat yo‘q. Dehlaviy dostonida ushbu mavzuga birgina maqolat(4- maqolat) ajratilgan. Jomiy esa, o‘z dostonida bu mavzuni ancha batafsil yoritadi. Nizomiy va Dehlaviy dostonlariga javob tariqasida Navoiy ikkinchi dostonida shohlik va oshiqlik mavzuini tanlagan bo‘lsa, Jomiy ijtimoiy masalalarni emas, sof tasavvuf mavzusiga yuzlangan. Uning “Subhat ul-abror” dostoni falsafiy- didaktik doston qirq iqddan(Jomiy dostoninig asosiy boblarini shunday ataydi) iborat bo‘lib, 4-6- iqdlari “ Vahdati vujud” ta’limoti haqida, 7- iqd tasavvuf sharhida, 8-30- iqdlar- irodat, tavba, vara: zuhd, faqr, sabr, shukr, xavfu rijo, tavakkul, rizo, muhabbat, shavq, g‘ayrat, qurb, hayo, Hurriyat, futuvvat, sidq, ixlos, saxovat(bazl), qanoat, tavozu kabi so‘fiylik maqom va hollarning tavsifiga bag‘ishlanadi. Keyingi iqdlar ham so‘fiylik odoblari xususida bo‘lib, faqat 33-34- iqdlarda Ollog yaratgan maxluqotlarga Shafqat va muhabbat, sultonlar va arkoni davlatga xayrixohlik bilan nasihat mavzulari tilga olingan. Bu doston o‘z yo‘nalishiga ko‘ra “Tuhfat ul- ahror” mundarijasini izchil davom ettirib, Jomiy va Navoiy o‘z dostonchilik an’analarida boshdan oyoq boshqa- boshqa yo‘nalishlarni tanlaganliklarini ko‘rsatib beradi. Jomiyning “Xamsa” turkumiga bevosita aloqasi bor bo‘lgan uchinchi dostoni bu- “ Xiradnomai Iskandariy” hisoblanadi. Nizomiy o‘z davrida Iskandari Maqduniy bilan bog‘lik ikki alohida doston yaratgan bo‘lib, ularning birinchisi “Sharafnoma” da mashxur sarkarda va hukmdorning turli mamlakatlarni zabt etish uchun olib brogan janglari tasvirlangan edi. “Iqbolnoma” deb nomlangan ikkinchi dostonda asosan Iskandarno buyuk yunon hakimlari bilan olib brogan falsafiy suhbatlari bayonidan iborat. Bu ikki asar har biri alohida an’anaviy muqaddima boblar bilan ta’minlanganva yaxlit bir kompozitsiyaga ega bo‘lib, ularni shoir yaxlit bir doston holiga keltirmagan. Bundan kelib chiqadiki, Nizomiy “Xamsa” yozishni rejalashtirmagani va oltita mustaqil epik asar yaratgan degan xulosa mavjud. Keyinchalik kotiblar tomonidan yuqoridagi ikki dostonni hech qanday o‘zgarishlarsiz “Iskandarnoma“ nomi bilan birlashtirganlar va unga “Xamsa” nomini berganlar. Nizomiy vafotidan deyarli bir asr o‘tib, Amir Xusrav Dehlaviy Nizomiy turkumiga javob tariqasida “ Xamsa” yaratgan. Uning ikki dostoniga bir doston bilan javob bergan. Buning uchun asar tuzilishini murakkablshtirib, har bir qismida avval bitta bob- Iskandar sarguzashtlariga bag‘ishlangan lavha, keyingi bob muayyan ahloqiy-falsafiy mavzudagi fikrlari, oxirida esa bir hikoyat shaklida berilgan. Navoiy Dehlaviy an’anasini rivojlantirgan. Birinchi bob- Iskandar hayotidan, ikkinchi bob- muayyan ahloqiy-ijtimoiy mavzudagi mulohazalari, uchinchi bob- ibratli hikoyat, to‘rtinchi bob- Iskandar va bir donishmandning savol-javobi shaklida to‘rt bobdan iborat yaxlit kompozitsiya tuzilgan. Jomiy esa o‘zining asarida bu yo‘nalishdan yurmaydi. Aslini olganda “Xiradnomai Iskandariy” Nizomiyning mashxur fotih haqidagi ikkinchi dostoni “Iqbolnoma” ga javob tarzida yozilganligi asarning nomlanishidayoq yaqqol sezilib turibdi. “Iqbolnoma”da “Xiradnomai Arastu”, “Xiradnomai Aflotun”, “Xiradnomai Suqrot” deb nomlanuvchi alohida boblar mavjud ekanligini takidlashadi. Tadqiqotchilarning fikricha Jomiy ayni shu bob sarlavhalariga tatabbu’ qilib dostoniga nom bergan. Doston asosiy qismini boshlagach, olti bobdan keyin ‘Xiradnomai Aristotels”ga kirishgan. Oldingi olti bobning uchtasi alohida hikoyatlar bo‘lib Iskandar sarguzashtlari bor yo‘g‘i 136 bayt dan iborat. Keyingi boblar mashxur yunon hakimlari – Aflotun, Suqrot, Buqrot, Faysog‘urs, Isqalinus, Hermes xiradnomalaridan iborat bo‘lib, har bir bob oxirida alohida ibratli hikoyatlar berilgan. Ushbu yeti “Xiradnoma” 579 baytni tashkil etgan. Keyingi bob- “Dostoni jahongiriyi Iskandar va imorati shahrho va ixtiyori korhoyi vey bar sabili ijmol” (Iskandarning jahongirligi, shaharlar qurish va ixtirolari) deb atalgan bo‘lib, juda katta mavzuni qamrab olgan bo‘lsada, hajmi juda qisqa- 45 baytni tashkil qiladi. Shoirning o‘zi ham bu haqida “bar sabili ijmol” ya’ni (qisqa sanab o‘tildi) deb izoh beradi. Keyingi 50 baytli bob- “Xiradnomai Iskandariy” deb nomlangan. 8 Demak, Jomiy ijodining asosiy qismini yeti dostondan iborat “Haft avrang” (yeti taxt) 9 asari tashkil qiladi. “Haft avrang” dostonlar majmuasi bo‘lib, u Jomiyning besh dostondan iborat “Xamsa”siga yana ikki doston- “Silsilatuz- zahab” (1472- yil) hamda “ Salomon va Ibsol” (1479-yil) asarlarining qo‘shilishidan tashkil topgan. “Xamsa”ga kirgan dostonlar quydagicha: 1. “Tuhfat-ul ahror” (Nuroniylar tuhfasi) falsafiy-didaktik dostondir. Hijriy 886 (melodiy 1481-1482) yilda yozilgan. Tasavvuf poeziyasidan turib yozilgan bu didaktik asar 20 suhbat (bob)dan iborat. Har bir bob shu suhbatda ilgari surilgan ahloqiy qoidani tasdiqlovchi masal bilan tugaydi. Bu poemada muallif o‘z zamonasining ikkiyuzlamachi ulamolarini fosh qilib, ular hayotdan, oddiy xalqdan ajrab qolganliklarini ko‘rsatadi. Amalsiz ilm hech narsaga arzimasligini ko‘rsatadi. Zulm va zolimlikni qattiq qoralaydi. Unda hukmdorlarning yegan ichgani harom, degan xulosaga olib keladigan: Meva to‘liq dasturxoningda tovuq, Beva uyi yetim bog‘idan sodiq. 8 M.Imomnazarov. Jomiy “Xamsa” yozganmi? “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasining 2005-yil 51-sonidan. 9 Yetti yulduzdan iborat bo’lgan Katta ayiq yulduzlar turkumini ham fors tilida shunday ataydilar . Mingan oting arpasini otboqar Boshoqchidan tortib olar har safar. Ovchi qushing yemishi el jo‘jasi, Biror qashshoq kampir aning xo‘jasi, kabi so‘zlarni o‘qiymiz. Poemaning oxirida shoir ishq – muhabbat haqida gapiradi va hayvoniy hirsni haqiqiy ishqdan ajrata bilish kerakligini aytadi. Undan tashqari pul-mol uchun har kimni maqtayveradigan tamagir shoirlarni qattiq qoralaydi. 2.“Xamsa” ning ikkinchi dostoni “Sibhat -ul abror” (taqvodorlar tasbehi). Hijriy 887 (1482-1483) yilda yozilgan. Bu tasbeh 40 iqd-durdona, ya’ni qirq bo‘limdan iborat. Poema shoir Husayn Bayqaroga bag‘ishlangan bo‘lsa-da, ammo avtor bu asarning “Nomi ikki she’r bo‘lgan sohibqironga”, ya’ni Alisher Navoiyga maqul tushishini istaydi. Bu asarda ham Jomiy mamlakat usul idorasi masalalarig qaytar ekan, shohlarni adolatga, insonparvarlikka chaqiradi. So‘fiylar haqida gapirib, u haqiqiy tasavvufchilar o‘z kunini o‘zi ko‘rishi kerakligini aytadi, boshqalar hisobiga yashashni, tekinxo‘rlikni qoralaydi. O‘z davridagi son-sanoqsiz qalloblarni, dinni dastak qilib olib, xalq hisobiga boylik to‘playdigan eshonu shayxlarni fosh qiladi. Haqiqiy so‘fiy boylikka intilmasligi, xudbinlikdan, o‘z foydasini ko‘zlashdan bosh tortishi kerakligini zo‘r ehtiros bilan ta’kidlaydi. Shamdek bo‘l, shamni ko‘r, kuyib qalb-u tan O‘zgalar bazmini qiladi ravshan. 10 Ulug‘ shoir bu asarida kishilarni bekordan bekorga nizolanmaslikka, birodarona hayot kechirishga, bir-birlaiga ko‘makdosh bo‘lishga chaqiradi. Insonning vazifasi odam jinsiga ko‘makdosh bo‘lish, unga yaxshilik qilish kerakligini aytadi. Bu yaxshilik ham boshqalar zarariga bo‘lmasligi, birovning baxti birovning ko‘zini chiqarmasligi kerakligini ta’kidlaydi. Har qanday ishni sulh, tinchlik bilan hal qilish mumkin ekanligini qayta-qayta ta’kidlaydi. 10 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy va Uning “Iskandar Xiradnomasi” tarjimasi. G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti, 1978-yil. 11-b. Hammaga omonlik istaguvchi bo‘l, Shunda adovatga hech qolmagay yo‘l 11 . 3.“Yusuf va Zulayho”. Hijriy 888 (1483) yilda yozilgan. Jomiyning “Yusuf va Zulayho” si juda keng tarqalgan. Poemada bu dunyo o‘tkinchi, hech kimga vafosi ham, yaxshiligi ham yo‘q, degan fikrlarni ilgari suradi. Bu dunyoda xurramlikdan yo‘q nishon, Bo‘lganda ham undan mahrumdir inson,- der ekan, bu so‘zlarda, albatta, o‘sha davrdagi Xuroson xalqining og‘ir turmushi aks ettirilgan. Ammo Hayyom va Hofizlar: “Bu dunyo mening qo‘limda bo‘lsa, buzib qaytadan yasar edim”, degan mazmundagi misralar bilan isyon ko‘tarib, “Dunyoni o‘zgartirish kerak!” – degan xulosaga kelgan bo‘lsalar, Jomiy taqdirga tan berish, “Qullik bandida ham o‘zni ozod his qilish kerak!”- degan xulosaga keladi. Shodlik o‘yi bilan diling to‘ldirma, Ozodlikni hayolingga keltirma. Niyatingga yetmayin ham shod bo‘lgil, Qullik bandi bilan ham ozod bo‘lgil. Bunday misralar shoir gumanizmining passivligidan dalolat beradi. U kurashchan gumanizm poeziyasiga ko‘tarila olmadi. Bunga uning sobit diniy dunyoqarashi xalal berdi. Ammo “Yusuf va Zulayho” dostonining ta`siri kuchi shundaki, unda muhabbat ehtirosi hamma g‘ovlarni kuydiradi. Muhabbat oldida zamon ham ojiz, qarilik ham yengiladi. Bu poemada shoir olti yoshli o‘g‘li Ziyovuddin Yusufga nasihat qilib, kitob tarifida jo‘shqin satirlar yozgan. 12 11 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy. G’ofur G’ulom nomidagi adabiyoti va san`ati nashryoti. Toshkent-1969- Tarjima. 12-b 12 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 16-b. 4.“Layli va Majnun”. Hijriy 889 (1484) yilda yozilgan. Avtorning o‘zi bu dostonda Nizomiy Ganjaviy va Xisrav Dehlaviylar izidan borganligini takidlaydi. Ammo dostonning mazmunu ancha o‘zgartirilgan. Jomiy Sharqda keng tarqalgan bu poemada ham tasavvuf g‘oyalarini targ‘ib qilish va unga so‘fiyona talqin berishga intilgan. 5.“Xiradnomai Iskandariy” (Iskandar Xiradnomasi). Hijriy 890 (1485) yilda yozilgan. Bunda shoir odil shoh obrazini yaratib, o‘z ijtimoiy idealini chizib beradi. Dostonda Iskandarno xalqning o‘zi shoh qilib ko‘taradi. U Aristotel qo‘lida tarbiya ko‘rgan bilimdon, olim kishi, ammo, uning eng asosiy fazilati xalq foydasini ko‘zlashidir. Mayli, bo‘lsa hamki o‘ziga zarar, Xalqqa yaxshilikni o‘ylar Iskandar. Mana shu sifati uchun xalq uni podsho qilib saylaydi. Bu asarda shoir Iskandar obrazi orqali butun hukmdorlarga qarata deydi: Shunday yashagilki, sen bo‘lsang sharqda, Seni duo qilsin odamlar g‘arbda. Undayki bo‘lmagil, yashasang Rayda, Qarg‘ishlar ko‘pmmasin Rum degan joyda. Umuman, Jomiy juda sulhjo‘y, ba`zan Husayn Boyqaroning nojo‘ya harbiy yurishlarini ham Alisher Navoiyga aytish yo‘li bilan to‘xtatib qolishga harakat qilgani haqida tarixiy ma’lumotlar bor. U faqat dostonlaridagina emas, g‘azal, qita` va boshqa asarlarida ham har qanday adovatni tinchlik bilan bartaraf qilishga chaqiradi. Jomiy “Iskandat Xiradnoma”sida ijtimoiy hayot programmasi qilib Nizomiyning sotsial utopik nazariyasini ilgari suradi va rivojlantiradi. 13 Jomiy bu besh dostonni tamom qilgach, yana unga ikki doston qo‘shadi va uning “Xamsa”si yeti dostondan iborat bo‘lib “Haft avrang” nomini oladi. 13 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 17-b. Bu ikki dostonlardan biri “Silsilat-uz zahab” (“Oltin zanjir”) falsafiy- didaktik dostoni. “Haft avrang”ga kirgan poemalarning yettinchisi hijriy 884 (1479- 1480) yilda yozilgan “Salomon va Absol” poemasidir. Qadim yunon qissalaridan olingan bu syujetdan ham Jomiy tasavvuf g‘oyalarini targ‘ib qilish uchun foydalanadi. Ammo tasavvuf terminalogiyasidan bexabar oddiy xalq bu dostonni shiringina ishqiy qissa sifatida qabul qiladi. “Salomon va Ibsol” ishqiy- majoziy asar hisoblanadi. Jomiy o‘zining dininy - falsafiy fikrlarini Salomon va Ibsol sevgisi orqali insonning insonga bo‘lgan muhabbatini kuylaydi, ularning fojiasiga nisbatan achinish hissini uyg‘otadi. Xulosa qilib aytganda, Jomiy muayyan muddat “Xamsa “yaratish fikrida bo‘lganligiga qaramay, dostonlarini yaratishda o‘z hayot yo‘lida tanlagan g‘oyalariga sodiq qolgan va “Haft avrang” asarini faqat irfoniy-axloqiy hamda ishqiy mavzular bilan ifodalab, ijtimoiy -siyosiy mavzularga unchalik darajada o‘rin ajratmagan. Shuning uchun ham “Yetti taxt”ning to‘rt dostoni irfoniy-axloqiy mavzulardagi “Xiradnoma”lar dir. Qolgan uch doston ham majoziy ma’noda qolaversa, irfoniy ruhda shakllantirilgan ishqiy dostonlardan tashkil topgan. Jomiy “Haft avrang” dostonini yaratib xamsachilik an’analariga yangicha bir yondashuvni kiritdi. Shuni takidlab o‘tish joizki, Jomiy “Haft paykar”, “Sabbai sayyor” tipidagi doston yaratmagan. Prof. N.M. Mallayev buning sababini Jomiyning “Xiradnomai Iskandariy” dostoni muqaddimasida keltirilgan quyidagi fikrlarda ko‘radi. “…Xiradnoma z-on ixtiyori man ast, Ki afsonaxoni na kori man ast. Zi asrori hikmat suxan rondan, Beha z qissahoyi kuhan xondan… Mazmuni: Xiradnoma (donishmandlik kitobi)- mening ra`yi xohishimdir, afsonalar hikoya qilmoq mening ishim emas. Hikmat sirlari haqida so‘z so‘zlash eski qissalarni hikoya qilishdan yaxshiroqdir. 1.2. Jomiyning “Xiradnomai Iskandariy” dostoni haqida. Jomiy uzoq tarix, boy an’analarga ega bo‘lgan fors tojik adabiyoti durdonalarini bir ipga tiza olgan, uning xilma-xil jilosini afsonaviy Jamshid jomidek sayqal berib aks ettira olgan buyuk shoirdir. O‘zbek kitobxonlari Jomiy asarlarini uning o‘zi tirik davridanoq asl nusxada o‘qib keladilar. 14 Jomiyning “Xamsa” turkumiga bevosita aloqasi bor bo‘lgan uchinchi dostoni bu- “ Xiradnomai Iskandariy” hisoblanadi. Nizomiy o‘z davrida Iskandari Maqduniy bilan bog‘lik ikki alohida doston yaratgan bo‘lib, ularning birinchisi “Sharafnoma” da mashxur sarkarda va hukmdorning turli mamlakatlarni zabt etish uchun olib brogan janglari tasvirlangan edi. “Iqbolnoma” deb nomlangan ikkinchi dostonda asosan Iskandarni buyuk yunon hakimlari bilan olib borgan falsafiy suhbatlari bayonidan iborat. Bu ikki asar har biri alohida an’anaviy muqaddima boblar bilan ta’minlangan va yaxlit bir kompozitsiyaga ega bo‘lib, ularni shoir yaxlit bir doston holiga keltirmagan. Bundan kelib chiqadiki, Nizomiy “Xamsa” yozishni rejalashtirmagani va oltita mustaqil epik asar yaratgan degan xulosa mavjud. Keyinchalik kotiblar tomonidan yuqoridagi ikki dostonni hech qanday o‘zgarishlarsiz “Iskandarnoma“ nomi bilan birlashtirganlar va unga “Xamsa” nomini berganlar. Nizomiy vafotidan deyarli bir asr o‘tib, Amir Xusrav Dehlaviy Nizomiy turkumiga javob tariqasida “ Xamsa” yaratgan. Uning ikki dostoniga bir doston bilan javob bergan. Buning uchun asar tuzilishini murakkablshtirib, har bir qismida avval bitta bob- Iskandar sarguzashtlariga bag‘ishlangan lavha, keyingi bob muayyan ahloqiy-falsafiy mavzudagi fikrlari, oxirida esa bir hikoyat shaklida berilgan . Navoiy Dehlaviy an’anasini rivojlantirgan. Birinchi bob- Iskandar hayotidan, ikkinchi bob- muayyan ahloqiy-ijtimoiy mavzudagi mulohazalari, uchinchi bob- ibratli hikoyat, to‘rtinchi bob- Iskandar va bir donishmandning savol-javobi shaklida to‘rt bobdan iborat yaxlit kompozitsiya tuzilgan. 14 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 5-b. Jomiy esa o‘zining asarida bu yo‘nalishdan yurmaydi. Aslini olganda “Xiradnomai Iskandariy” Nizomiyning mashxur fotih haqidagi ikkinchi dostoni “Iqbolnoma”ga javob tarzida yozilganligi asarning nomlanishidayoq yaqqol sezilib turibdi. “Iqbolnoma”da “Xiradnomai Arastu”, “Xiradnomai Aflotun”, “Xiradnomai Suqrot” deb nomlanuvchi alohida boblar mavjud ekanligini takidlashadi. Tadqiqotchilarning fikricha: Jomiy ayni shu bob sarlavhalariga tatabbu’ qilib dostoniga nom bergan. Doston asosiy qismini boshlagach, olti bobdan keyin “Xiradnomai Aristotels”ga kirishgan. Oldingi olti bobning uchtasi alohida hikoyatlar bo‘lib Iskandar sarguzashtlari bor yo‘g‘i 136 bayt dan iborat. Keyingi boblar mashxur yunon hakimlari – Aflotun, Suqrot, Buqrot, Faysog‘urs, Isqalinus, Hermes xiradnomalaridan iborat bo‘lib, har bir bob oxirida alohida ibratli hikoyatlar berilgan. Ushbu yetti “Xiradnoma” 579 baytni tashkil etgan. Keyingi bob- “Dostoni jahongiriyi Iskandar va imorati shahrho va ixtiyori korhoyi vey bar sabili ijmol” (Iskandarning jahongirligi, shaharlar qurish va ixtirolari) deb atalgan bo‘lib, juda katta mavzuni qamrab olgan bo‘lsada, hajmi juda qisqa- 45 baytni tashkil qiladi. Shoirning o‘zi ham bu haqida “bar sabili ijmol” ya’ni (qisqa sanab o‘tildi) deb izoh beradi. Keyingi 50 baytli bob- “Xiradnomai Iskandariy” deb nomlangan. 15 “Xiradnomai Iskandariy” (Iskandar Xiradnomasi). Hijriy 890 (1485) yilda yozilgan. Bunda shoir odil shoh obrazini yaratib, o‘z ijtimoiy idealini chizib beradi. Dostonda Iskandarno xalqning o‘zi shoh qilib ko‘taradi. U Aristotel qo‘lida tarbiya ko‘rgan bilimdon, olim kishi, ammo, uning eng asosiy fazilati xalq foydasini ko‘zlashidir. Mayli, bo‘lsa hamki o‘ziga zarar, Xalqqa yaxshilikni o‘ylar Iskandar. Mana shu sifati uchun xalq uni podsho qilib saylaydi. Bu asarda shoir Iskandar obrazi orqali butun hukmdorlarga qarata deydi: Shunday yashagilki, sen bo‘lsang sharqda, 15 M.Imomnazarov. Jomiy “Xamsa” yozganmi?, “ O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasining 2005-yil 51-sonidan. Seni duo qilsin odamlar g‘arbda. Undayki bo‘lmagil, yashasang Rayda, Qarg‘ishlar ko‘pmmasin Rum degan joyda. Umuman, Jomiy juda sulhjo‘y, ba`zan Husayn Boyqaroning nojo‘ya harbiy yurishlarini ham Alisher Navoiyga aytish yo‘li bilan to‘xtatib qolishga harakat qilgani haqida tarixiy ma’lumotlar bor. U faqat dostonlaridagina emas, g‘azal, qita` va boshqa asarlarida ham har qanday adovatni tinchlik bilan bartaraf qilishga chaqiradi. Jomiy “Iskandar Xiradnoma”sida ijtimoiy hayot programmasi qilib Nizomiyning sotsial utopik nazariyasini ilgari suradi va rivojlantiradi. Iskandar bir shaxarga kelib qoladi, unda: Na badavlat boru na gado, faqir, Na shohu na sulton, na xonu amir. Barobar molining ulushi, moli- Va bir xam barining hol-ahvoli. Ular ocharchilik, kambag‘allik, urish-qon to‘kish nima ekanligini bilmaydilar. Hammasini boyligi ham, mol- holi ham barobar, hammasida eshiksiz va qulfsiz uy. Jomiy hamma joyda shunday hayot qurish kerak deb takidlamasada,, ammo har bir o‘qigan kishi shunday jamiyatga erishishni orzu qiladi va shunday jamiyat qurish mumkinligiga ishonch hosil qiladi. Bu esa o‘z davrida eng progressiv g‘oya edi. 16 Malumki, Iskandar haqidagi rivoyatlar Iskandar Sharqqa hujum qilib kelayotgan davridayoq tug‘ila boshlagan edi. Uning haqiqiy biografiyasi ham yozilgan, ammo badiiy adabiyotga Iskandar afsonaviy va nihoyatda ideallashgan shaxs sifatida kirib keladi. Uning afsonaviy obrazini arablar yarata boshlaganlar. Avvalo, misrliklar Kallisfen degan noma’lum shaxs nomidan Iskandar haqida roman yaratadilar. So‘ng eronliklar ham uni yozma adabiyotiga kirita boshladilar. Shuni qayd qilib o‘tish kerakki, uning nomi “Zulqarnayn “ nomi bilan Qur`onga ham kiritilganligi, u haqida tarixchilar – Tabariy, Balamiy, faylasuf G‘azzoliy va 16 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 18-b. boshqalarning asarlari mavjudligi, Iskandar haqidagi rivoyatlarning keng tarqalganligi va Sharq siyosiy hamda madaniy hayotida katta ahamiyat kasb etganligidan dalolat beradi. Iskandar nomini birinchilardan bo‘lib dostonchilikka olib kirgan shoir Abulqosim Firdavsiy bo‘ldi. U o‘z “Shohnoma” sida Iskandarning Eronga yurishi, Doroning yengilishi haqida yozar ekan, ko‘proq tarixiy voqealarni ifoda etadi va Iskandarni jahongir shoh sifatida tasvirlaydi. Ammo shu bilan birga uni donishmand Aristotelning shogirdi, faylasuf ustozi so‘zi bilan ish ko‘ruvchi podsho ekanligi qayd qilinadi. Nizomiy “Xamsa”siga alohida asar bo‘lib kirgan Iskandar haqidagi dostonlarda uning obrazi har tomonlama taraqqiy ettirilgan. Firdavsiyning Iskandarga bo‘lgan munosabatida qarama-qarshiliklar ham mavjud edi. Nizomiyda esa uni butunlay ijobiy obraz desak bo‘ladi. U Iskandarni donishmandlar maslahati bilan ish ko‘radigan jahongir shoh sifatida tasvirlagan. Biroq uni donishmand olim darajasiga ko‘targan emas. Jomiy dostonida esa jahongir shoh obrazi ikkinchi planga ko‘chiriladi. Kitob jahongir Iskandar haqida bo‘lsa-da, ammo u dono fikrlar, ahloqiy nasihatlar, hayotiy hikmatlar yig‘indisi sifatida yaratilgan 17 . Shuning uchun ham Jomiy o‘z dostonining nomini “Iskandar Xiradnomasi” deb ataydi. Jomiy dostonining bu xususiyatini yaxshi ochib bergan Alisher Navoiy: Safo bazmining sofi oshomi ul, Bu dayr ahli sarhalqasi Jomiy ul. Eshitdim, qilib zeb daftar so‘zin, Qilar nazm go‘yo Skandar so‘zin. Vale qilamyin mayl holatig‘a Shuru` aylamishdir maqolatig‘a. Quyubtur tavorixu afsonasin, Bitaydur degan durri yakdonasin. 17 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 19-b. Bu so‘zdin mango yuzlanib shodlik, Topib xotirim g‘amdin ozodlik. Ki topdim durikim talabgor edim, Berib umr naqdin xaridor edim… Yo‘nib xoma, qog‘oz nigorish qilay, Hamul dostonni guzorish qilay. Skandar jahondori kishvarsiton, Ishidin chu nazm o‘lsa bir doston. So‘zidin dog‘i yaxshi tarkib ila, Hamul doston zaylida zeb ila. Suray hikmatoso maqolatini, So‘z ichra ajoyib xayolotini. Berib doston zebi elg‘a fireb, So‘zidin fireb o‘lg‘ay ortuqsi zeb. Ki farzonalar deb ko‘p afsona ham, So‘zin nazm etibdur bu farzona ham. Qadam ursam ushbu ikki yo‘lg‘a men, Nekim barcha debdur, demish bo‘lg‘aymen, deb yozgan edi. Bundan ko‘rinib turibdikim, agar Nizomiy Iskandarni olimlar qurshab olgan, ularning ilmu hikmati bilan ish tutadigan jahongir shoh sifatida ta’riflagan bo‘lsa, Jomiy Iskandarning shohligida ko‘ra ko‘proq uning hikmatlariga, nasihatlariga ahamiyat beradi, uning o‘zini ham donishmandlar safiga qo‘shib yuboradi. Shuning uchun ham Jomiyning bu dostoni o‘zidan ilgarigi shu xildagi poemalardan keskin ajralib turadi. Shoir bu asarni Iskandarning harbiy yurishlari haqidagi asardan ko‘ra ko‘proq pand-nasihat kitobiga aylantiradi. Bu kitobning nomidan ham ko‘rinib turubdi. Bunda shoir aql-idrok va bilimning kishi hayotidagi, shohlar siyosatidagi rolini ifoda etib beradi. Unda Aflotun, Suqrot, Buqrot, Pifagor, Iskilinos, Xarmis, Iskandarning o‘zi va boshqalarning nasihatnomalari bor 18 . Bundan tashqari Iskandarning har bir xatti-harakati ham naqshbandiya nazariyasi nuqtai nazaridan axloq normalarini belgilab beruvchi nasihatnomalar tarzida yozilgan. Dostonning mana shu tomonlarini nazarga olgan Alisher Navoiy har ikki yo‘lni tutib, Nizomiy va Jomiy Iskandarini birlashtirishga qaror qilgan. Abdurahmon Jomiy bu dostonida o‘zining falsafi -ijtimoiy qarashlarini, o‘zining gumanistik konsepsiyasini ifoda etadi. Mana shu asosiy g‘oya poema shaklini ham belgilab beradi. Doston ayrim- ayrim xiradnoamalardan, hikmat kitoblaridan tashkil topdikim, unda shoir o‘zining boy turmush tajribasini, hayotiy tadqiqotini izhor etadi 19 . Doston tilining soddaligi ham, badiiy ifoda vositalarining lo‘ndaligi nazariy o‘gitlardan so‘ng uning isboti uchun keltirilgan katta- kichik hikoyat-masallar ham asosiy gumanistik g‘oyaning kishilar diliga singishi uchun xizmat qiladi. Bu sohada ayniqasa bo‘limlar oxirida soqiyga va mutribga qarata aytilgan baytlar ham juda katta ijtimoiy-g‘oyaviy yukni o‘zida olib boradi va mazkur bobda ilgari surilgan g‘oyani xulosalaydi. Modomiki doston oldiga ahloqiy nasihat, pandnomalik vazifasi qo‘yilgan ekan, demak, uning tili barchabop, soda, betakalluf, shuningdek, juda ma’nodor, xalq maqollaridek serjilo, serqirra shaklda shinamu mazmunda chuqur, obrazli bo‘lishi kerak edi. Jomiy dostoni bu talablarga to‘liq javob bera oladi. Natijada dostonning ko‘pchilik baytlari, hikmatli so‘zlar, o‘tkir aforizmlar bo‘lib jaranglaydi: Dono suhbatidin bosh tortsa nodon, Davrondan yaxshilik ko‘rmas hech qachon. Agar iflos bo‘lsa ariqdagi suv, 18 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 20-b. 19 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 20-b. Kiyim toza bo‘lmas uni yuz bor yuv. Chiroyli so‘zingga bo‘lma maxliyo, So‘zingdek ishingni bezat avvalo. Agar suv zilolu shakar bo‘lsa ham, Ichma keragidan ortiq yoki kam. Ishidan tugilsa faqat dard-alam, Tilidan ne foyda sehrlasa ham. Bunday mazmundor so‘zlar xalq orasida ildiz otib ketgan, uning so‘z xazinasiga munosib gavharlar bo‘lib qo‘shilgan. Shoirning o‘zi ham xalq maqollaridan ustalik bilan foydalanadi: Aytganing qaytarar ne desang toqqa, O‘rarsen har neki ekding tuproqqa. Yomon xulq yoniga yondoshma zinhor, Yomon xulqning oson yuqish xavfi bor. Chillaki, deydilar, dehqonlar, birdak Chillakni ko‘rib uradi chumak. Gilaming bo‘lsa ham harir serziynat, O‘z haddinga qarab oyog‘ing uzat,- kabi. So‘zga shunday mas’uliyat bilan qarab, katta e`tibor bergan shoir: Mol, amal agar-chi jonga yaqinroq, So‘z kamoli undan ming bor yaxshiroq. Barchasi jahondan yo‘qolajakdir, Dunyo turgunicha so‘z qolajakdir,- degan edi. Uning bu asari ana shunday abadiy yashnab turadigan, dunyoda zavol bo‘lmaydigan asarlardan biridir. 20 Asardagi har bir bobini o‘qir ekansiz bir o‘git tinglayotganday bo‘lasiz. Shoir har bir so‘zi orqali bir nima demoqchiday bo‘laveradi. Asar boshlanishidan to 20 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 22-b. tugaguniga qadar boshdan oyoq o‘quvchiga nasihat qiladi, hikmat aytadi. Buning isboti sifatida asardan ana shunday o‘rinlardan mulohaza yuritamiz. Asar boshlanmasi ham “Aziz farzand qulog‘ini pand gavhari ila band qilmoq” deb boshlanadi: Ey jigargo‘sham, gavhar farzandim, Quloq os senga nasihatim- pandim. Sadafdek quloq bo‘l, eshitib o‘ltir, Qulog‘ingga quyay men gavhar-u dur. Pandu nasihatim qulog‘ingga ol, Barini bilib ol-da so‘ngara ishga sol. Quloqdan dilingga gar kirmasa nur, Sichqon kovagidan ne farqi bo‘lur. Bilim bo‘lsa, ishga bo‘lmasa yaroq, Undan bilimsizlik yuz bor yaxshiroq. 21 Jomiy ushbu asarida so‘z gavharini dur kabi bir ipga shunchalik mahorat bilan terganki, undagi izchillik hech qachon buzilmaydi go‘yo. Yuqoridagi jumlalardan ko‘rayapsizki Jomiy har bir nasihatidan keyin bir hikmati bilan misol keltirmoqda. Asar “Ey jigargo‘sham”, “ Gavhar farzandim” undalmalari bilan boshlangani ham bejiz emas, shoir o‘zining asarini biz avlodlarga hech qanday o‘zgarishsiz yetib kelishiga, asarini biz kabi farzandlari o‘qishiga ishonchi komil bo‘lganligidan darak beradi. Ana shu misollar nasihatni o‘quvchi ongiga tezroq yetib borishiga yordam beradi. Ulug‘lik istasang qarigan chog‘ing, Lozim qarilarga nazar solmog‘ing. Qo‘lin tut keksani ko‘rsang notovon, Senga ham yetajak qarilik zamon. 21 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 25-b. II BOB. JOMIYNING “XIRADNOMAI ISKANDARIY” VA NAVOIYNING “SADDI ISKANDARIY” DOSTONLARINING QIYOSIY TAHLILI. 2.1 Dostonlarda orifona hikoyatlar talqini. O‘rta asrlarda nazira bog‘lash, asarlardan tasirlanib o‘zining asarini yozish nafaqat she’riyatda, she’riy dostonlarda, shu qatori xamsachilik ananasida ham birmuncha ko‘p ko‘zga tashlanadi. Xamsachilik an’anasini boshlab bergan Nizomiy Ganjaviy va uning izdoshlari aynan fikrimizni dalillaydi. Nizomiy boshlab bergan an'ana asosida yaratilgan Navoiyning “Xamsa” dostonida bevosita o‘zidan oldingi xamsanavislarning tasirini sezish mumkin. Ammo Navoiy o‘z qahramonlariga hammadan ham o‘zgacha yondashgan. Ba’zan esa Alisher Navoiy Abdurahmon Jomiyning “Haft avrang”idan namuna sifatida foydalangan degan xulosalar ham mavjuddirki, Jomiy va Navoiy o‘rtasidagi yaqin munosabatlar hech kimga sir emas. Xususan, Navoiyning Naqshbandiya tariqatiga kirishida ham Jomiyning ta’siri kuchli bo‘lgan. Ular o‘rtasida nafaqat shogirdlik, do‘stlik, balki ma’naviy - ruhiy jihatdan hammaslaklik ham mavjud edi. Butun hayoti davomida Navoiyning ustoziga sodiqligi har jabhada sezilib turdi. Jomiy o‘limidan so‘ng yozilgan va unung xotirasiga bag‘ishlangan “Xamsat ul-mutaxxayyirin” asarida ham o‘z aksini topgan. Ushbu asarda Navoiy ustozining adabiy jarayondagi o‘rni naqadar ulug‘ ekanligini ta’kidlab o‘tadi. Tasavvufiy asarlar mutolasini undan o‘rganganligini yozadi. Aynan shu jihatalr Navoiy va Jomiy o‘rtasidagi ruhiy yaqinlikni ifoda etadi. Navoiy “Xamsa” dostonining yaratilishida Jomiyning o‘ziga xos o‘rni borligini har bir masnaviy muqaddimasida ta’kidlab o‘tadi. Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining bir necha bobida Navoiy o‘zini Jomiy qatorida tasvirlab, dostonni muvaffaqqiyatli tamomlash uchun ustozidan ruhiy-ma’naviy madad so‘raydi. Hatto asarni yakunlab, Jomiyning doston haqidagi fikrini bilish uchun uning oldiga ham borganligini aytib o‘tgan. Agar Navoiyning bu besh dostonini Jomiy dostonlariga qiyoslab o‘qilsa, undan o‘zgacha xulosa va zavq-u shavq olish mumkin. Shu o‘rinda Navoiy va Jomiy dostonlarini qiyoslash uchun Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni haqida fikr yuritish joiz. Islom aqidalariga ko‘ra bir kecha-kunduzda o‘qiladigan besh vaqt namoz «al- Xamsatu» deyiladi, dinimizning besh ustuni (rukni) ham - tavhid (imon), namoz, ro‘za, zakot, haj - o‘ziga xos «xamsa» (beshlik)ni tashkil etadi. Demak, Nizomiy dostonlarining «Xamsa» turkumi sifatida talqin etilishi, unga Amir Xusrav va Navoiy javoblari bejiz emas. Alisher Navoiy «Saddi Iskandariy» dostonining muqaddima qismida bu masalaga maxsus to‘xtalib, «Xamsa»ning har bir dostoni yozilishini kunning ma’lum vaqtlarida o‘qiladigan sahar (fajr), peshin (zuhr), asr, shom va xufton namozlari bilan qiyos etadi hamda «Xamsa»ni buyuk tog‘ cho‘qqisiga ko‘tarilish mobaynida besh o‘rinda to‘xtab, nafasni rostlash uchun bino etilgan besh oromgohga o‘xshatadi 22 . Bu oromgohlarni yaratish uchun shoir «Bilik taxti uzra chiqib o‘lturmagi», «Xayol elchisini» har tarafga choptirishi, «jon mulkidan» «maoniy sipohini» (ma’nolar lashkarini) guruh-guruh (favj-favj) yetkazib berib turishi, ma’no lashkarlari jam bo‘lgach, insonlar dilini zabt etishga kirishmog‘i, ya’ni ma’naviyat olamida jahongirlik san’atini namoyish qilmog‘i lozim edi. «Xamsa» dostonlari ijtimoiy hayotni, turli toifalarning hayotdagi o‘rni va vazifalarini ularning butun ichki dunyosi va ruhiyati bilan bog‘liq holda tadqiq etadi, shu bilan birga undagi barcha botiniy rishtalar Tavhid e’tiqodiga borib ulanadi. Bu asar dunyodagi buyuk siymolardan biri, uch sohibqironning eng mashhuri jahongir Iskandarga bag‘ishlangan bo‘lib, "Xamsa"ning yakunlovchi dostonidir. Sharqda u Iskandar Zulqarnayn (ikki shoxli yoki kun chiqish va kun botish hukmdori) nomi bilan mashhur. Dastlab Iskandar mavzusi Firdavsiyning “Shohnoma” dostonida qalamga olingan. Keyinroq Nizomiy Ganjaviy u haqda maxsus “Iskandarnoma” degan doston yozadi. Xusrav Dehlaviy bu dostonga javob tarzida “Oyinayi Iskandariy” asarini yozgan bo‘lsa, Abdurahmon Jomiy o‘z dostonini “Xiradnomayi Iskandariy” deb ataydi. Alisher Navoiy esa bu mavzuni 22 Алишер Навоий . Мукаммал асарлар тўплами . 11- жилд . Т .-« Фан »-1993. – Б .39. z turkiy tilda qayta ishlab, o‘z asariga “Saddi Iskandariy” (“Iskandar devori”) deb nom beradi. “Saddi Iskandariy” “Xamsa”dagi eng yirik doston bo‘lib, 89 bob va 7215 baytdan tashkil topgan. Dostonning muqaddimasi 14 bobni o‘z ichiga oladi. 1-bob an’anaviy hamd – Allohning sifatlari ta’rifiga bag‘ishlangan. Navoiy ushbu bobda tasavvuf ta’limoti asosida olamning yaratilish tarixiga to‘xtalib o‘tadi: 9 qavat osmon, sayyoralar, yulduzlar tarkumining har biriga alohida ta’rif beradi. Yaratganning buyukligiga hamdu sano aytadi. Bularning barchasidan maqsad eng oliy zot Odamni yaratish ekanligini ta’kidlaydi: Karam birla xalq aylagay olame, Bu olamda maqsud anga odame. G‘araz odame anga olam tufayl, Nekim g‘ayri olamdur, ul ham tufayl. 2-bob munojotni o‘z ichiga oladi. Navoiy bobda Allohning karami kengligi haqida gapirar ekan, banda zoti mavjud ekan, uning gunoh ishlar qilishi tabiiy degan aqidani ilgari suradi: Ilohiy, alarkim gunahkor ekin, Sen o‘tkarmagan ne gunah bor ekin? Chu har mujrimekim, sen etting karam, So‘rulmas hamul jurm ila o‘zga ham. Agar afv birla karam budurur, Bori xalqning jurmi ma’rufdurur. Munojot so‘ngida Navoiy quyosh yerni o‘z nurlari bilan munavvar qilgan chog‘da zarralar orasidagi farqni fahmlab bo‘lmaganidek, zarralarga karam qilgan chog‘ingda Navoiyga ham bir zarra kabi karam aylagil, uning gunohlarini kechirgil deb iltijo qiladi: Yorurda quyosh partavidin saro, Qachon farq o‘lur fahm zarrot aro. Qilur vaqt bu zarralarg‘a karam, Navoiyg‘a lutf ayla bir zarra ham. Sazo andin ar jurmu pindor erur, Sen ul qilki sendin sazovor erur. Xato aylaganni hisob aylama, Xatosig‘a loyiq azob aylama. 23 Dostonning 3-bobi “sayyid ul mursalin” (payg‘ambarlar ulug‘i) rasuli akram vasfi (na’t)dan iborat. Navoiy dastlabki baytlarda payg‘ambarlik nuri haqida gapirar ekan, Odam Ato unga o‘g‘il, qolganlar nabira qatoridadir deydi va barcha muqaddas kitoblarda uning xususiyatlari bayon qilinganligini ta’kidlaydi. Rasuli akramning tug‘ilishi go‘yo ko‘kda yana bir quyoshning porlashiga o‘xshatiladi: Sening tug‘mog‘ing ravshan aylab jahon, Aningdekki, tuqqay quyosh nogahon. An’anaga muvofiq, na’tdan so‘ng me’roj tuni ta’rifi keladi. Navoiy bu bobda payg‘ambarimizning birin-ketin 9-osmonga ko‘tarilganlari, sayyoralarning bu holatni ko‘rib, hayratga tushgani, nihoyat Lomakon olamiga sayr qilib, 70 ming qavat parda ko‘tarilib, Janobi Haq bilan diydorlashganlari jarayonini kuchli pafos bilan tasvirlaydi. Ularning yerga qaytishlari ham falak ahli va maloyiklar tomonidan chuqur hayrat bilan kuzatilgani betakror badiiy san’atlar vositasida bayon qilinadi: Falak ahli ichra alolo tushub, Malak xaylig‘a sho‘ru g‘avg‘o tushub. Maloik tutub yo‘l boshin javq-javq, Tamoshosida borcha ko‘nglida shavq. Jamolig‘a chun ko‘zlarin ochibon, Tabaq nurlar boshig‘a sochibon. Anga nur sochmoqqa monand bu Ki, sochqay kishi Bahri Ummong‘a suv. Dostonning 5- bobi “Xamsa” takmili (mukammal bitkazish) xususida bo‘lib, Navoiy bu bobda unda “Xamsa” yozish havasi ancha ilgari, Nizomiy va Dehlaviy “Xamsa”larini o‘qib yurgan chog‘laridayoq uyg‘onganligini bayon qilib, ulug‘ ustozlari ruhidan madad so‘raydi: Bu vodiy aro Xizri rohim bo‘ling, Qayon yuz ketursam panohim bo‘ling. Burundin chu ko‘rguzdunguz yorliq, 23 Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. 11-jild. T.-«Fan»-1993. – B.42. Base yetti sizdin madadkorliq. Kichik erkanimdin bo‘lub qoshima, Ulug‘ muddao soldingiz boshima. 24 6-bob so‘z ta’rifi, Nizomiy Ganjaviy va Xusrav Dehlaviy madhiga bag‘ishlangan. Navoiy bu bobda dastlab so‘zga ta’rif berar ekan, uni o‘z ahamiyati bilan inson idrok etgan hamma narsadan yuqori deb baholaydi, uni “javhari jon”, “obi hayvon” degan sifatlashlar bilan madh qiladi: Biyikrak maqom ichra aflokdin, Ne aflokdin, vahmu idrokdin... Bashar zotida javhari jon ham ul, O‘luk jismida obi hayvon ham ul. Navoiy so‘z xazinasiga ega bo‘lganlarning nodiri yaktosi sifatida Ganjada parvarish topgan zot Nizomiy Ganjaviyni tilga olib, kotiblarning homiysi Atorud (Merkuriy) uning xizmatkori deydi. Shuningdek, bu bobda Nizomiy beshligiga munosib javob bitgan Xusrav Dehlaviy ham madh etilib, unga so‘z jodugari, ilm hikmat bilimdoni deb ta’rif berilgan. So‘z avjida Nizomiy quyosh bo‘lsa, Dehlaviy Mushtariy kabidir deyilgan: So‘z avjida gar ul mahi xovariy, Bu gar yo‘q mahi xovariy, Mushtariy. 7-bob Nizomiy va Dehlaviyning nazmdagi izdoshlari Nuriddin Abdurahmon Jomiy madhiga bag‘ishlangan. Navoiy kitobot (harf) san’ati vositasida Jomiyning taxallusiga ishora qilib, uning nazmini “jom” va “may” deb ta’riflaydi va bu nazmdan yeru ko‘k eli mastu notavon bo‘lganini aytadi: Dema jom ila mayki, nazmi ravon, Yeru ko‘k elin ayladi notavon. 25 Shuningdek, Navoiy ushbu bobda Jomiyning g‘azalu masnaviy janrlarida erishgan yutuqlariga ham to‘xtalib o‘tib, uning “Xamsa” tarkibiga kiruvchi dostonlarini nomma-nom sanab o‘tadi: 24 Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. 11-jild. T.-«Fan»-1993. – B.53. 25 Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. 11-jild. T.-«Fan»-1993. – B.56 . G‘azal dardu so‘zini, vah-vah, ne dey, Desa masnaviy, Alloh-Alloh, ne dey... Bo‘lub jilvagar tab’i ko‘zgusida Ki, sabt ayladi “Xamsa” o‘trusida... Burun jilva aylab ayon “Tuhfa”si, Berib olam ahliga jon tuhfasi. Yana “Subha” jon rishtasin tor etib Ki, har muhra bir durri shahvor etib. Chu Yusuf so‘zin oshkor aylabon, Zulayho kibi elni zor aylabon. Chekib xoma “Layliyu Majnun” sari, Yuz ofat solib tog‘u homun sari. Bu damkim qilib xomasin durfishon, Sikandar hadisidin aytur nishon. Bu ma’lumotlar adabiyotshunoslikdagi Jomiyning “Xamsa” yozgan- yozmaganligi bilan bog‘liq bahslarga ham munosib javob bo‘la oladi. Dostonning 8-bobi – “Inoyat quyoshi vasfi va hidoyat buluti ta’rifida” deb atalib, bu bobda Navoiy kimgaki baxtu iqbol yor bo‘lsa, uning hamma ishida zafar bo‘ladi, tikan ushlasa g‘uncha, tuproq olsa oltin bo‘ladi, bularning barchasi Xudodan, shunday ekan unga shukrona bildirish kerak degan fikrlarni keltirar ekan, Alloh unga nazm yozish fazilatini taqdim qilgani uchun unga shukrona aytadi va nazmning turli sinf (janr)larida shuhrat qozonganini faxr bilan bayon qiladi: G‘azal tarzig‘a avval aylab sitez, Jahon ichra soldim ulug‘ rustaxez. O‘qur vaqti ahli salomat muni Ko‘rub olam ichra qiyomat kuni... Har asnofi zikri emas sha’nima, Bilur har kishi boqsa devonima. 26 26 Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. 11-jild. T.-«Fan»-1993. – B.63. Shuningdek, Navoiy nazmdagi bu muvaffaqiyatlariga qanoat qilmay, ulug‘ muddao “Xamsa” yozish niyatida ekanini, bu yo‘lda Nizomiy va Dehlaviylarning nuroniy ruhiga, Jomiyning ilohiy quvvatiga “Qur’on” tilovat qilib, fotiha o‘qiyman deb yozadi: Alarning ravoni pur anvorig‘a, Bu birning dog‘i quvvati korig‘a. Qilib fotiha xatmi ixlos ila, Ko‘zum bahrida jismi g‘avvos ila. 9-bob Shoh G‘oziy Husayn Boyqaro ta’rifiga bag‘ishlangan. Navoiy bu bobda mubolag‘a san’ati vositasida Muhammad (s.a.v) payg‘ambarlar orasida alohida mavqeda bo‘lsa, Sulton Husayn Boyqaro ham barcha shohlar ichida shunday maqomdadir deb yozadi. Shuningdek, uning janggohdagi mahoratini tasvirlar ekan, doston mazmuni bilan bog‘liq ravishda dushmanlariga nisbatan saddi Iskandariydek g‘ov chekadi, agar jahonda Iskandardek ulug‘sifat zotni topish kerak bo‘lsa, Sulton Husayndan boshqasi mos kelmaydi deb yozadi. Dostonning 10- bobi shahzoda Badiuzzamon Bahodir madhidadir. Navoiy unga donishmandlik bog‘ining sarvi, zamona ahlining shahzodasi deb ta’rif berar ekan, zoti ham, sifati ham malak (farishta)ga o‘xshashini aytib, tavze’ (bir tovushni bir necha marta takrorlash) va takrir (bir so‘zni baytda ikki va undan ortiq holda takrorlash) san’atlari vositasida uning boshdan-oyoq yaxshilik va yaxshi xislatlardan iborat ekanligini bayon qiladi: Yig‘ib yaxshiliq birla yaxshi qiliq, Qiliqdek boshingdin ayoq yaxshiliq. 11-14 boblarda qadimgi fors-eron shohlarining to‘rt tabaqasi: peshdodiylar, kayoniylar, ashkoniylar va sosoniylar tarixi haqida ma’lumotlar keltiriladi. “Saddi Iskandariy” dostoni dunyodagi buyuk siymolardan biri, uch sohibqironning eng mashhuri jahongir Iskandarga bag‘ishlangan bo‘lib, "Xamsa"ning yakunlovchi dostonidir. Sharqda u Iskandar Zulqarnayn (ikki shoxli yoki kun chiqish va kun botish hukmdori) nomi bilan mashhur. Dastlab Iskandar mavzusi Firdavsiyning “Shohnoma” dostonida qalamga olingan. Keyinroq Nizomiy Ganjaviy u haqda maxsus “Iskandarnoma” degan doston yozadi. Xusrav Dehlaviy bu dostonga javob tarzida “Oyinayi Iskandariy” asarini yozgan bo‘lsa, Abdurahmon Jomiy o‘z dostonini “Xiradnomayi Iskandariy” deb ataydi. Alisher Navoiy esa bu mavzuni turkiy tilda qayta ishlab, o‘z asariga “Saddi Iskandariy” (“Iskandar devori”) deb nom beradi. “Saddi Iskandariy” mutaqorib bahrining mutaqoribi musammani mahzuf (ruknlari va taqti’i: fauvlun fauvlun fauvlun faul V – – V – – V – – V –) vaznida yozilgan Jomiyning “Xiradnomai Iskandariy” va Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonlarining qiyoslanishi bu ikki shoir o‘rtasidagi yaqinlikni yanada oydinlashtiradi. Navoiy o‘zining “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida Jomiyning “Xiradnoma”si unga Iskandar haqidagi dostonni yaratishdagi ta’sirini ta’kidlab o‘tadi. Yana chun “Saddi Iskandariy” asosin xotirim muhandisi solibdur, Hazrati Mahdum “Xiradnoma”sidin ko‘si islohu imdod chalibdur. Jomiyning “Xiradnoma”si va Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonlari deyarli bir vaqtda tugatilgan. Ikkala doston ham mutaqorib vaznida yozilgan. Jomiyning “Xiradnoma”si ikkilik shaklida yozilgan. Iskandar haqidagi har bir hikoyatdan keyin hikoyatlar keladi. Bundan ko‘rinib turibdiki, Jomiy o‘z asariga o‘zgacha yondashgan. Uning asari ko‘proq didaktik ahamiyatga ega bo‘lib, Iskandar hayoti qisqa, ko‘proq hikoyatlar berilgan. Iskandar timsolini pand-nasihat bilan bog‘lab bergan. Masalan: Ba yak silk xoham chu gavhar kashid, Xiradnoma ka-z Sikandar rasid. Xiradnoma za-n ixtiyori man ast- Ki afsonaxoni na kori man ast. Z-asrori hikmat suxan rondan ast, Beha z qissai ko‘han xondan ast. Mazmuni: “Bir ipga men dur kabi Iskandar tomonidan yetkazilgan hikmatlar kitobini teraman. Men hikmatlar kitobini yozmoqchiman, zero, ertak aytish mening ishim emas, hikmatlar siridan so‘zlash qadimgi rivoyatlarni aytishdan yaxshiroqdir”. Navoiy esa Qur`ondagi Zulqarnaynga topshirilgan ya’juj-ma’jujlarga qarshi devor qurishdek esxatologik vazifa haqidagi parchaga ishora qiladi 27 . Boshqa dostonlarda Flipp o‘limidan so‘ng taxtga chiqqan Iskandar taxt merosxo‘ri sifatida tasvirlanadi. Jomiy dostonida esa bu xalq irodasidir. U otasi vafotidan keyin taxtni egallashdan bosh tortib, o‘zini oddiy xalq bilan barobar ko‘radi. Ammo xalq bunga rozi bo‘lmaydi va uni taxtga o‘tirishga majbur qiladi. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy”da ham ayna shu epizod asosida asar syujetini kengaytirgan. Bu ikki asarni tahlil qilish o‘ziga yarasha murakkablikni keltirib chiqaradi, albatta. Chunki ikkala buyuk falsafiy shoirlarning asarga qanday falsafiy g‘oya singdirganligini tushunish uchun u buyuk zotlar bilan hamsuhbatlikda, ular bilan bir davrda yashash kerak edi, balki. Jomiy va Navoiy bu ikki dostonini bir- birlaridan tasirlangan holda, bir-biridan ilhom olib yozgan bo‘lsa-da, ikkala asarning kompozitsion tuzilishi unchalik bir-birini takrorlamaydi. Navoiy dostonida asar ko‘pincha Iskandar timsoli orqali adolatli shoh qanday bo‘lishi kerakligi ochib berishga qaratilgan bo‘lsa, Jomiy dostonida Iskandar bir pand- nasihat aytuvchi, o‘git beruvchi donishmand sifatida gavdalanadi. Bu gaplarimizni isboti sifatida asar boshlanishiga nazar tashlasak kifoya. Dostonning ko‘pchilik baytlari, hikmatli so‘zlar, o‘tkir aforizmlar bo‘lib jaranglaydi. Asardagi har bir bobni o‘qir ekansiz bir o‘git tinglayotganday bo‘lasiz. Asar boshlanishidan to tugaguniga qadar boshdan oyoq o‘quvchiga nasihat qiladi, hikmat aytadi. Buning isboti sifatida asarning ana shunday o‘rinlaridan mulohaza yuritamiz. Asar boshlanmasi ham “Aziz farzand qulog‘ini pand gavhari ila band qilmoq” deb boshlanadi: Ey jigargo‘sham, gavhar farzandim, Quloq os senga nasihatim-pandim. 27 Mark Taunt. Navoiy va Jomiy “So‘nggi Temuriylar davri madaniyati: nazira amalyotini Alisher Navoiyning ”Xamsa “ asari misolida o’rganish nomli tadqiqoti. Ingliz tilidan Zulxumor Mirzayeva tarjimasi. Sadafdek quloq bo‘l, eshitib o‘ltir, Qulog‘ingga quyay men gavhar-u dur. Pandu nasihatim qulog‘ingga ol, Barini bilib ol-da so‘ngra ishga sol. Quloqdan dilingga gar kirmasa nur, Sichqon kovagidan ne farqi bo‘lur. Bilim bo‘lsa, ishga bo‘lmasa yaroq, Undan bilimsizlik yuz bor yaxshiroq. 28 Jomiy ushbu asarida so‘z gavharini dur kabi bir ipga shunchalik mahorat bilan terganki, undagi izchillik hech qachon buzilmaydi. Yuqoridagi jumlalardan ko‘rayapmizki, Jomiy har bir nasihatidan keyin bir hikmati bilan misol keltirmoqda. Asar “Ey jigargo‘sham”, “Gavhar farzandim” undalmalari bilan boshlangani ham bejiz emas, shoir o‘zining asarini biz avlodlarga hech qanday o‘zgarishsiz yetib kelishiga, asarini biz kabi farzandlari o‘qishiga ishonchi komil bo‘lganligidan darak beradi. Ana shu misollar nasihatni o‘quvchi ongiga tezroq yetib borishiga yordam beradi. Navoiy esa Dehlaviy an’anasini rivojlantirgan. Birinchi bob- Iskandar hayotidan, ikkinchi bob- muayyan ahloqiy-ijtimoiy mavzudagi mulohazalari, uchinchi bob- ibratli hikoyat, to‘rtinchi bob- Iskandar va bir donishmandning savol-javobi shaklida to‘rt bobdan iborat yaxlit kompozitsiya tuzilgan. Asar boshlanmasi quydagicha: Xudoyo, musallam xudoliq sanga, Birov shahki, da’bi gadoliq sanga. Xudovandu bemislu monandsen, Xudovandlarga xudovandsen. Zabardastlar zerdasting sening, Biyiklar kelib borcha pasting sening. Sanki ko‘rguzub mavj daryoyi jud, 28 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) Sen aylab ayon korgohi vujud. 29 Ushbu hamd bobida Xudoning sifatlari haroratli misralarda vasf etiladi. Ko‘rinib turibdiki, asar boshlanmasi ikkala dostonda ham o‘zgacha tarzda berilgan. Ammo hikoyatlari haqida bu fikrni aytib bo‘lmaydi. Ikkala doston hikoyatlari aynan bir biriga o‘xshamaydi. Ulardagi mavzu va g‘oya ham o‘zgacha yoritilgan. Ammo asarlardagi umumiy kelib chiqadigan xulosalar bir maqsadga qurilgandek tuyuladi. Jomiy o‘zining holatiga yarasha shunday hikoyatlar keltirganki, shoir o‘zida kechayotgan hissiyotlarni ochib berishga bel bog‘lagan. Masalan: “Kalxat va baqa“ hikoyatini keltiradi. Unda qurbaqa hiylasiga aldanib baliqdan benasib qolgan Kalxat voqeasini keltirib, shoir o‘zining o‘sha paytdagi holatini tasvirlaydi: Men ham o‘shal kalxat kabi benasib, Dilimga xurramlik orzusin qilib. So‘z fikrida dildan ketibon huzur, Fikrim nuqsonidan so‘zimda qusur. Baxtim qo‘ldan chiqqan, dilimda alam, Na so‘zimda ravnaq, na xotirim jam. 30 Ko‘rinib turibdiki, shoir o‘sha vaqtdagi ruhiy holatini majoziy ma’noda ifodalab beryapti. Navoiyning ham hikoyatlari har biri bir o‘git berishga qaratilgan. Shoir munosib joyda kerakli hikoyatni mohirlik bilan terib borgan. Ammo ikkala doston hikoyatlarida shunday farq borki, Navoiy o‘z hikoyatlarida yetkazmoqchi bo‘lgan o‘gitarini ma’lum bir shaxslar timsoli orqali ochib berishga harakat qilgan bo‘lsa, Jomiyda tasvir usuli boshqacharoq kechadi, ya’ni Jomiy hikoyatlarida nafaqat shaxslarning timsolidan foydalanib misol keltiriladi, balki hayvonlar va qushlarning timsolidan unumli foydalanib o‘quvchiga o‘z so‘zini majoziy ma’noda yetkazib bera olgan. Bu usul shoirning aytmoqchi bo‘lgan fikrini yanada oydinlashtirishga, tushunishni yengillashtirishga olib kelgan. 29 Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” Badiiy adabiyot nashryoti. Toshkent, 1965. 30 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 30-b. Navoiy va Jomiy hikoyatlarining mavzu-mundarijasi bir-biriga o‘xshamasa- da, yetkazmoqchi bo‘lgan fikrlar bir biriga o‘xshab ketadi. Masalan: Navoiy “Mashriqda ganj topgan kishi” hikoyatini keltirib, inson o‘ziga berilgan narsalarga qanoat qilmay, undan ortig‘iga erishaman deb boshiga kulfatni o‘zi yetkazishi haqida shunday yozadi: Birov topdi Mashriqda ganji shigarf, Yozig‘lig‘ eshigida bu turfa harf, Ki: “Har kimki bu ganjni topti jazm, Agar qilsa Mag‘rib diyorig‘a azm, Falon yerda mundun ulug‘ ganj erur, Anga kim qadam urdi, poranj erur”. O‘qig‘och uni tomei hamkor, Dedi: “Ikkisidin bo‘lay komgor”. Munga – “himmat” oti qo‘yib fikrati, Ravon qildi Mag‘rib sori himmati. Necha yil qilib qat’ daryou dasht, Bo‘lub anga yuz ming balo sarguzasht, Yetib, istagan yerni topgan mahal, Boshiga yetishdi sarosar ajal. 31 Navoiy hikoyatlarida yetkazilmoqchi bo‘lgan fikr hech qanday to‘siqlarsiz to‘g‘ridan to‘g‘ri tushiniladi. Chunki Navoiy tili shunday tarjimonlarsiz ham tushunsa bo‘ladigan tildir. Bunga sabab turkiy tilda ijod qilganligi emas, albatta. Jomiy asarida ham yuqorida keltirilgan hikoyatga yaqin ma’no kelib chiqadigan talqin bor. Bu “Katta nonni yeb turib, “nonim kichik ishtaham katta”, deb yig‘lagan bola“ hikoyatidir. Unda ham insonlarning boriga qanoat qilmaslik, nafsini jilovlay olmaslik kabi xususiyati ochib berilgan. Bog‘dodda borardi ziyrak bir kishi, Bir bola duch keldi- dunyoning ishi. Yuzi to‘lin oydan o‘tardi chandon, 31 Alisher Navoiy. “Xamsa” – “Saddi Iskandariy” uchinchi tom, O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi. Qo‘lida oydan ham kattaroq bir non. Nonni tishlab yerdi va yig‘lar erdi, Ziyrak unga: “Nechun yig‘larsen?” – dedi. Dedi: “Och bolamen, ishtaham karnay, Yig‘layman qornimga tadbir topolmay. Ishtaham katta-yu, kichikdir nonim, Qanday to‘yaman deb qiynalar jonim. Non tez tugar deya bo‘laman xunob, Achchiq-achchiq yig‘lab, chekaman azob. Kelurman bosh egik, rangim za’faron, Na qorin to‘q bo‘lar, na qo‘limda non”. 32 Xulosa qilib aytganda, ikkala shoir asarlaridagi hikoyatlarni birgina bu hikoyat bilan emas, balki bir qancha hikoyatlarni qiyosiy tahlil qilish mumkin. Bu tahlil esa ijodkor tasvir usulining nozik qirralarini, o‘ziga xos so‘z aytish mahoratini, faqat ijodkorning o‘ziga xos individualligini ko‘rsatib beradi. Shunday ekan biz tahlilga tortgan Jomiyning “Xiradnomai Iskandariy” va Navoiyning “Saddi Iskandariy“ asarlari qiyosiy jihatdan o‘rganilishi ikkala shoirning so‘z yaratish mahoratining o‘zgachaligi siz va bizga bir muncha oydinlashganday bo‘ladi. Bu ikki buyuk ijodkorlarning asarlarini yanada keng jabhada tahlilga tortishga undaydi. Hammamizga ayonki, taraqqiyotning tamal toshi ham, mamlakatni qudratli, millatni buyuk qiladigan kuch ham bu – ilm-fan, ta’lim va tarbiyadir. Ertangi kunimiz, Vatanimizning yorug‘ istiqboli, birinchi navbatda, ta’lim tizimi va farzandlarimizga berayotgan tarbiyamiz bilan chambarchas bog‘liq. Alishr Navoiyning hayoti, amalga oshirgan ishlari yoshlar uchun bir maktab bo‘lsa, yozgan asarlari, ulardagi ta’limiy va tarbiyaviy g‘oyalar yana bir katta maktabdir. “Saddi Iskandariy” dostoni ham o‘z g‘oyasi bilan nafaqat o‘z davri uchun, balki hozirgi davr uchun ham nihoyatda muhim dasturulamal vazifasini o‘taydi. 32 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 64-b. Dostonda Iskandar sujeti bilan birga biror bir fikrni tasdiqlash maqsadida hikoyatlar keltirilgan. Navoiy dostonining 21, 29, 50, 54, 78-boblari tarixiy shaxslar hayotiga doir hikoyatlardir. Dostonda tarixiy shaxslar hayotiga oid hikoyatlarning keltirilishi asarning ishonchliligini oshirishga xizmat qilgan. Boisi faqat afsonaviy qahramonlar haqida yozilganda edi asarning ishonchlilik darajasi pasayib, bu asardan ibrat olish qiyin bo‘lib, bular afsonaviy qahramon, o‘xshashlik mahol, degan xulosa kelib chiqar edi. Shu bois hazrat Navoiy dostonida ibrat bo‘lsin, deya shu yo‘ldan boradi. Biz bilamizki, “Saddi Iskandariy” tuzilishi jihatidan to‘rt qismga bo‘lingan. Shu bois yigirmanchi bob nazariy masalga bag‘ishlangan bo‘lib, adolat xususida so‘z yuritiladi va Navoiy uning martabasi juda yuqori ekanligini ta’kidlaydi. Jumladan, Anushervoni odil mazhabda musulmon bo‘lmasa ham, lekin adolat bobida mashhur edi. Garchi kofirning o‘rni do‘zax bo‘lsa ham, odillik sifati uni arofatga dalolat qildi. Agar kofirligi uni jannat sari yo‘latmagan bo‘lsa, adolatliligi do‘zax sari qo‘ymadi. Uning o‘lib ketganiga ming yillar bo‘lsa-da nomi hamon yashaydi, deya adolatning martabasini ko‘rsatadi. Navoiy bu bilan temuriylarni adolatli bo‘lishga chorlaydi. Payg‘ambarimiz s.a.v. hadislaridan ham namunalar keltirib, “Adolat bilan o‘tgan bir soat inson-u jin xaylining toat-ibodatidan afzaldir”, - deb yozadi. Payg‘ambarimizning shu xususida yana bir hadisi mavjud: “Agar obod mamlakatga qaralmasa, u kufr aro qoladi, agar u vayronalikka yuz tutgan bo‘lsa, bu zulm o‘tkazganlikning natijasidir”. Hazrat Navoiy mazkur bobda adolat va zulmni qiyoslab, unisining foydalarini va bunisining zararlarini sanab o‘tadi. Xalqqa zulm qilish avvalo o‘z-o‘ziga zulm qilishdir. Chunki adolatli bo‘lmagan shohni Olloh ham xushlamaydi, xalq ham qarg‘aydi. Shu bois shoh uchun mustahkam bog‘ich bu adolatdir. Shoir fikrining isboti sifatida 21-bobda “Mahmud hikoyatikim, ajal og‘ir uyqusig‘a borg‘ondan so‘ngra Mas’udning tushiga kirdi va adolat aynin paydo qilur uchun anga pandlar berdi va nasihat zilolidin aning yuziga bir suv urdikim, ani g‘aflat uyqusidin seskantirdi” [2.92b] nomli hikoyat keltiradi. Unga ko‘ra Mahmud vafot etayotganda o‘z o‘rniga valiahd qilib o‘gli Mas’udni o‘tqizib, bu foniy dunyoni tark etadi. Otasi vafotidan so‘ng Mas’ud ancha vaqt nola-fayod chekib yurdi (Iskandar kabi). Kunlarning birida tushiga otasi kirib, o‘g‘liga nasihat qiladi. Tushida otasi boshdan oyoq nurga burkangan holda ajoyib bir bog‘da turar emish. Unga dam-badam xursandchilik yuzlanib, shodligi ortar emish. Oldida vasfining tavsifi uchun so‘z ojizlik qiladigan zumradrang hovuz bo‘lib, uning darvozasi xuddi ko‘k gumbazidek, suvning rangi va tusi esa xuddi jannat bulog‘ining suviga monand emish. Hovuzning qirg‘og‘ida xuddi baxt singari soya solib turgan bir daraxt bor edi. Uning qaddi oldida “to‘biy” daraxti ham past bo‘lib ko‘rinar, soyasi esa butun gulbog‘ sahnini egallagan edi. Buning go‘zalligidan ko‘z ravshan, hididan dimog‘ muattar bo‘lar edi. Shoh Mas’ud bu ajoyib holni ko‘rgach, otasidan sababini so‘raydi: Ki: “Sultonlig‘ing ichra netting ekin Ki bu nav’ manzilg‘a yetting ekin”[2.93] Otasi shunday javob beradi: “Jahondorlik vaqtimda faqat adolat qilish haqida o‘yladim. Hindistonga qo‘shin tortganimda, shu mamlakatni manzilgoh qilgan edim va aytgan edimki, xalq askarlardan, ular tomonidan yetkazilishi mumkin bo‘lgan jabr-u jafolardan xavotirda bo‘lmasin”. Jarchi tomonidan e’lon qilingan bu so‘zlardan xalq xabar topib tinchigach, menda sayr qilishga moyillik tug‘ildi. O‘rmonning har tomonini sayr qilib yurar ekanman, nogoh ko‘zim odamlar yashaydigan bir orolga tushdi. U yerda bir necha oila holsizlik va bechoralik bilan kun ko‘rar edi. Yog‘och va qamishdan yasalgan boshpanani ular zar bilan hal berib, xush isli sandaldan bino qilingandek xayol qilar edilar. Uy ichidagi bo‘yra go‘yo gilam-u, bog‘-u bo‘ston ularga buzuq vayronadek edi. Bu holga nazar tashlab o‘tar ekanman, qulog‘imga nogoh jabrdiyda bir odamning ovozi eshitildi. Otim jilovini shu tomonga burdim, qarasam bir notavon ayol kishi ekan. Tund, xayoli buzuq askarboshilardan biri uning holvlisi chetanini buzib kirib, bir necha shox o‘tinini, to‘rva to‘la somon va yashil sopoldan yasalgan may idishini olib, chiqib ketayotgan ekan, nogoh menga ro‘baro‘ kelib qoldi. Uning bosqinchi, buzg‘unchi ekani aniq edi. Lekin shunga qaramay adolat talab qiluvchi dodxoh bilan tortishib bir necha guvoh boshlab keldi. Qo‘lidagi ashyolarni olib, jafokash egasiga qaytardim, hovlisini qamish bilan o‘rab, yiqilay deb turgan chiylarini bir- biriga tutashtirib bog‘ladim. So‘ng zolimning qo‘llarini mahkam bog‘lab, bo‘g‘zidan shu uy oldiga osib qo‘ydim. G‘amboda kampir hamma narsalarini olgach, qo‘shinim sari otimni yeldirib ketdim. Men bu dunyoni tark etganim zamon mazkur shodlik uyi mening makonim bo‘ldi. Mening gunohlarim sanoqsiz edi, lekin adolat bilan qilgan mana shu ishim menga panoh bo‘ldi. Menga nido keldiki, “ey saroy gunohkori, sen umringda boshqa gunoh qilganing yo‘q. Lekin haddan ortiq gunohkor bo‘lsang, albatta, do‘zax yolqiniga sazovor bo‘lasan. Ammo sening vujudingdan adolat joy oldi. Shu sabab qanday gunohing bo‘lsa hammasi kechirildi. Sening beg‘araz qilgan har bir ishing birma-bir o‘z mukofotini oldi. Chunonchi sen u jafokash kampirning hovlisini tuzatib berding, bu sening fe’lingda ikkiyuzlamachilik yo‘qligidan dalolatdir. Sen ko‘rib turgan shamoli mushk tarqatuvchi, gardi anbardek xushbo‘y bo‘lgan bog‘lar ana shu ezgu ishingning evazidir. Kampirga qaytarganing ikki shox o‘tin badali mana shu to‘biysifat daraxt, yashil idishning evazi esa zumurradrang hovuzdir. Kampir olgan bir etak somon – za’faron rangli xushbo‘y o‘simliklardir. Zolim shumni qatl etganing – xasta mazlumlarni qutqarganingdir. Bu yaxshiliklaring evaziga sen abadiy hayotga sazovor bo‘lding. Mas’ud uyqusidan uyg‘onganida xotiri turli qayg‘ulardan forig‘ bo‘lgan edi. U otasining aytganlaridan xulosa chiqarib, o‘ziga adolat yo‘lini – to‘g‘ri va haq yo‘lini tanladi. Qaysi shoh Mas’uddek adolat yo‘lini tutsa, Mahmuddek izzat-ikromga sazovor bo‘ladi”. Biz adolatning natijasini Fariddin Attorning “Tazkirat ul-avliyo” asarida ham ko‘rishimiz mumkin. Asarda Uvays Qaraniy haqida ma’lumot mavjud. Payg‘ambarimiz s.a.v.ning u kishi xususida bashorat qiladilar. Sahobalar “U kishi sizni ko‘rganmi?” deb so‘ragnlarida “Zohir ko‘zi bilan ko‘rgani yo‘q” deydilar. Ular yana “Biz u kishini ko‘ramizmi?” deganlarida “Foruq va Murtazo ko‘rishi mumkin” deydilar. Ya’na bir suhbatda “Sizning muraqqangizni kimga beraylik?” deb so‘raganlarida Uvays Qaraniyga berishni vasiyat qiladilar. Payg‘ambarimiz s.a.v. vafotlaridan so‘ng sahobalaridan hazrati Umar va hazrati Foruq Uvays Qaraniyni izlab Ko‘faga boradilar. U kishi bilan bo‘lgan suhbatdan so‘ng hazarati Umar sahobalikni tashlab, darvesh bo‘lmoqchi bo‘ladi. Bu gapni eshitib sahobalar faryod ko‘tarishadi: “Ey Foruq, barcha musulmonlarning ishini zoye qilib bo‘lmas. Bir soat qilgan adulating yetmish yillik toat-ibodatdan yaxshiroq. Rasululloh hadislarining mazmuni shunday” [7.32]. Demak, bundan ma’lum bo‘ladiki adolatning mezoni juda yuqori. Mas’ud ham bir adolati uchun shunday darajaga yetishdi. Bundan tashqari dostonda 29-bob “Sulton Abu Said Ko‘ragon hikoyatikim, royi uqdakushoyi bila ko‘p mamlakat oldi va tig‘i umrfarsoyi bila ko‘p elga oshub soldi va lekin sipohi rozi emas erkandin ish vaqti borcha o‘zg‘oldi va o‘zi a’do aro mahlakaga qoldi, balki xasm ul sarafrozning tig‘i kin bila bo‘ynin choldi” deb nomlangan Abu Said Ko‘ragoniy haqidagi hikoyat bo‘lib, bu shoh askarlariga mehrbon bo‘lmagani bois jangda askarlari uni qo‘llab-quvvatlamaydilar. Natijada shoh asirga tushadi. 50-bob Ardasher podshohning tadbirliligi haqida bo‘lib, dushmanni tig‘ bilan emas, tadbir bilan ham yengish mumkin, degan xulosa chiqariladi: “Ki, a’do soridin necha pahlavon: Falonu falonu falonu falon Ki, bu xayl erur asli ko‘shish chog‘i, Alisher Navoiy. Saddi Iskandariy Nechukkim, bilursiz muni siz dog‘i. Bo‘lub Ardavondin bori tiyraroy, Manga aylab o‘zni tazallumnamoy. Bu so‘zga qilib ahdu misoq etib, Yibormishdururlar manga xat bitib Ki, tonglaki el bo‘lsa vodiynavard, Tuzulsa iki sori saffi nabard. Ne yerdaki turg‘on esa Ardavon, Chopib boshig‘a bir necha pahlavon. Anga yetkurub zulm podoshini, Sanga keltururbiz aning boshini” [2.290]. Ardasher bu gaplarni bekorga aytmaydi. Uning maslahatchilari safida bir sotqin bo‘lib, u haqida yaqin kishilari ogohlantirgan, ammo podshoh arqonni uzun tashlab, hech qanday chora ko‘rmagan edi. Bu sabrliligi Ardasherga qo‘l keladi. Mana shu lahzada sotqin albatta kengash haqida Ardavonga yetkazishini biladi va bu hiyla ish berib, Ardavon Ardasher bilan sulh tuzishga majbur bo‘ladi. Bu hikoyat orqali inson aql bilan ish tutishi lozimligi ilgari surilgan. Keyingi bob Iskandarning to‘g‘ri fikrlashning mavqeyi qanaqa va xatoning kishi uchun nuqsonligiga sabab nimaligini ustozi Arastudan so‘raganligi haqida bo‘lib, ustozi javoban “Xalq yaratilishda bir xil bo‘lgani bilan na bilimda va na ko‘rish, tushunishda bir xil emas. Haq taolloning sifatlari behisobdir, odamlarning har biri esa shu sifatlarning bir ko‘rinishidir. Modomiki, shunday ekan odamlarning biri fahm-farosatli bo‘lgani holda, ikkinchisi aqldan bebahra bo‘lishi ajablanarli emas. Hatto aqlli odamning fikri to‘g‘ri va o‘tkir bo‘lgani holda goho sust bo‘lishi ham tabiiydir. Chunki odam doim bir holatda bo‘lmas, u goho hud, gohi behuddir. Agar biro damning hamma fikri to‘g‘ri bo‘lsa, demak, aql unga doim rahnamolik qilar ekan. Ammo aql qancha o‘tkir bo‘lsa ham g‘ayb ilmidan bexabardir. U ertangi kunda nima bo‘lishini, kishi boshiga qanday kun tushishini bilmaydi. Barkamol aqlga ega bo‘lmish kishilar goho xato qiladi, yanglishadi. Lekin bu bilan ularning fazl-u kamoloti kamaymaydi, bunga Xudo guvohdir”, deydi. Ardasher mana shu to‘g‘ri fikr evaziga jangning oldini oldi. Bu hikoyat dostonning umumiy sujetiga uyg‘un bo‘lib, Chin hoqoni va Hind royi urushning oldini olish uchun Iskandar bilan sulh tuzadilar va buning natijasida minglab begunoh odamlarning o‘lib ketishi va shaharlarning vayron bo‘lishining oldi olinadi. Zero Navoiy ham butun umri davomida temuriylarni shunday yo‘l tutishga rag‘abtlantirib kelgan. Buning birgina misoli Husayn Boyqaro va Badiuzzamon o‘rtasidagi jangning oldi olinishida Navoiyning behad xizmati kattaligidan tarix guvohlik beradi. 54-bob Bahrom go‘r va uch olachiq eli haqidagi hikoyat bo‘lib, Navoiy bu hikoyatda mehmonnavozlik haqida fikr yuritadi. Bahrom go‘r tarxiy shaxs bo‘lib, Eronning sosoniy podshohlaridan biri hisoblanadi. U Chyaraxran V (420— 438 hukmronligi) nomi bilan (Varaxran — dariycha Bahrom) mashhur bo‘lgan. U go rʻ — qulon oviga o chligi uchun Bahrom Go‘r nomi bilan mashhur. Afsonani yozma ʻ adabiyotga, dastlab Firdavsiy “Shohnoma” asari orqali olib kirgan. So ng Nizomiy, ʻ Xisrav Dehlaviy, Navoiy “Xamsa” tarkibidagi to‘rtinchi dostonni shu mavzuga bag‘ishlaganlar. Alisher Navoiy bu obrazni “Saddi Iskandariy” dostoniga mazmun talabi bilan olib kirgan. Mehmonnavozlik dabdaba-yu as’asada emas, balki mehmonning ko‘nglini olib, uning qornini to‘yg‘izmoqlikdadir, degan g‘oyani ilgari surgan. Keyingi bobda asarning asosiy sujeti – Chin xoqonining Iskandarni mehmon qilgani keltiriladi. Asarning 78-bobi Luqmoni hakim haqida bo‘lib, uning vayronada kun kechirishi va buning sababini so‘rashganida dunyoga xirs qo‘ygan bilan, mol- dunyo yig‘gan bilan baribir u dunyoga quruq qo‘l bilan qaytadi, bu kajraftor dunyo shu vayronamni ham tortib oladi. Shunday ekan, boylik yig‘ishdan nima naf? “…Chu oxir adam sori qo‘yg‘um qadam, Manga bordur ortug‘ bu vayrona ham. Jahondin necha el haroson erur, Aning ranjidin maxlas oson erur”. [2.415] Ya’ni kim dunyoga hirs qo‘ymas ekan, jahonning ranj-mashaqqatidan xalos bo‘lishi osonroqdir. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining 25-bobi ikki do‘stning bir- biriga sadoqati va uning ijobiy natijasiga bag‘ishlangan. Bu sujetni yaratishda xalq og‘zaki ijodiga mansub og‘izidan og‘izga o‘tib yurgan hikoyatdan foydalangan. Shu sababli Navoiyning o‘zi ham hikoyatni “Eshitishimcha” so‘zi bilan boshlaydi: Eshittimki, Chingiz-u Xorazmshoh, Adovatqa chun bo‘ldilar kinaxoh. Buzuldi jahon ulcha maqdur erur, Netay sharhin aytib, chu mashhur erur. Hamonoki Chingiz topib zafar, Aning mulkini qildi zeru zabar. Ne kishvar arokim maqom ayladi, Chekib tig‘i kin, qatli om ayladi. Tushub mavjg‘a bahri jabborliq, Ayon aylabon mavji qahhorliq. Ato o‘g‘lig‘a yig‘labon: hoy-hoy! Qizig‘a ano tortibon: voy-voy! Hayot uyiga marg solib xalal, Amon raxnasin mahkam aylab ajal. [2.119] Chingizxon va Xorazmshoh urushi haqiqatan ham tarixda yuz bergan bo‘lib, mo‘g‘ullar shahar-u qishloqlarni vayronaga aylantirib, xalqni ommaviy qir’gin qilishadi. Mo‘g‘ullarning Movarounnahr, Xuroson va Xorazmga qilingan yurishiga shaxsan Chingizxonning o‘zi boshchilik qildi. Chingizxon 1218 yili qoraxitoy Kuchluk davlatini tugatgach, uning davlati chegaralari bevosita Xorazmshohlar davlati bilan tutashdi. Urushning asosiy bahonasi 1218-yili mo‘g‘ullar savdo karvonining O‘trorda talanib, 400 nafar savdogar (yoki josus)ning qatl etilishi edi. O‘tror, Buxoro, Samarqand, Sig‘noq, Binkat, Xo‘jandni bosib olib, vayronaga aylantirgach, 1220-yil oxirlarida Urganch qamalini boshladi. Besh oy davom etgan qamal va tinimsiz janglardan so‘ng shahar istilo qilindi. Mo‘gullarga qarshi janglarning birida 72 yoshli Shayx Najmiddin Kubro shahid bo‘ldi. Mo‘g‘ullar qonxo‘rliklarini bu yerda ham isbotlashdi. Aholining bir qismi qulga aylantirildi, Urganch esa suvga bostirildi). O‘sha vaqtda Shom mamlakatida ikki do‘st bir kofir qo‘liga bandi bo‘lib qolishadi. Boyagi kishi ularni o‘ldirmoqchi bo‘lganida birinchisi “avval meni o‘ldir”, desa ikkinchisi “yo‘q, avval mening bo‘ynimga tig‘ sol, keyin uni choparsan”, deydi. Bularning har biri o‘z do‘sti uchun qayg‘uda ekanida Chingiz uyquda bo‘lib, yuqoridagi voqea uning tushiga kirdi. Shunda voqea guvohi bo‘lgan bir kishi Chingizga: Ki: “Kechgil xaloyiqqa ozordin, Vafo o‘rgan ushbu iki yordin. Sanga kinavar bo‘lsa Xorazmshoh, Ul ishtin jahon ahlig‘a ne gunoh”[2.120] Bu damda uyqudan uyg‘ongan Chingizxon shu zahoti elga omonlik berdi. Ikki do‘st bilan qotil o‘rtasida bo‘lgan bu mojaro el o‘rtasida yaxshilik timsoli bo‘lib qoldi. Bu xabar kofirning qulog‘iga yetib, ko‘ngli yumshadi-da, ozor berishdan qo‘l silkib, ikki do‘stning oyoq-qo‘lini yechib, ularni ozod qildi. Chingizxonday vaxshiyning elga omonlik berishi haqiqatdan yiroq bo‘lsa-da, bu temuriylarni bir-biri bilan jang qilib, qirg‘inbarot qilmasligi uchun bir nasihat edi. Bu hikoyat sujeti keyinchalik badiiy adabiyotda keng tarqalib ketadi. Xalq og‘zaki ijodidaga mansub bo‘lmish “Kuntug‘mish” dostonida Kuntug‘mishning o‘g‘illari Shahri Zangar yurtining mol va yilqilarini haydab, No‘g‘ay yurtiga ketishayotganlarida ularni ortiga qaytarib, tutib kelishadi. Mohiboy va Go‘rkiboyni zamon podshohi Kuntug‘mish (o‘z farzandlarini tanimay) o‘limga hukm qiladi. Go‘rkiboy jallodga “Men kattaman, avval meni o‘ldir”, desa Mohiboy “Yo‘q, bu ishni men qildim, avval meni o‘ldir”, deb nola qiladi. Yozma adabiyotda esa Abdulla Avloniyning “Birinchi muallim” asarida dengizda cho‘kayotgan ikki do‘st hikoyati ko‘rinishida aks etadi. Keyingi davr ijodkorlaridan Tog‘ay Murodning “Yulduzlar mangu yonadi” qissasida ham Bo‘ri polvon va Nasimning kelajakda yaxshi va sodiq do‘st bo‘lishlarini tilab, ularning otalari tomonidan shunga o‘xshash hikoyat kiritilgan. Ya’ni ikki do‘stni o‘g‘irlikda gumon qilishib, tutib keltirishganida ikkalasi ham aybi yo‘qligi uchun o‘g‘irlamaganini aytishadi. Shunda podshoh ujarrog‘ini osmoqchi bo‘lganda ikkinchisi meni o‘ldiring, deb yolvorsa, birinchisi “Avval meni o‘ldir, do‘stimning ozor chekkanini ko‘rmay”, deya faryod ko‘taradi. Alqissa podshoh ikkalasini qo‘yib yuboradi. Alisher Navoiy bu hikoyatni Iskandar va Doro jangi oldidan ibrat bo‘lsin deb keltiradi. Janjal, araz har qachon va qanday ko‘rinishda bo‘lmasin, yomon oqibatlarga olib kelishini aytib o‘tadi va insoniyat haqida fikr yuritib: “Bu davr kishilarni hech bir-birlarini ko‘rolmaydilar”, deydi. Gadoning dushmani gado, deganlaridek, hamma toifaning ham o‘z dushmani bor. Lekin bu mojaro oliy tabaqali sultonlar orasiga tushsa bormi, buni go‘yo jahon ichiga tushgan to‘fon deyaver, zero, bundan jahon ahli vayron bo‘lur. Bu paytda hatto dasht va tog‘ ustida bo‘lgan qavmlar ham qilich dengizining suviga g‘arq bo‘ladilar, jahondagi mamlakatlardan osoyishtalik yo‘qoladi. Bu mamlakat xalqlari tinch-omonlikdan mahrum bo‘lib qoladilar, deya fikini davom ettiradi. Hazrat Navoiy 36-bobda safar haqida fikr yuritib, 37-bobda ikki do‘stning safar sababli saodatga erishganini bayon qiladi. Ikki xurosonlik do‘st bo‘lib, ular bir-birlariga juda mehribon edilar. Hayot hodisalari bularning ishlariga shikast yetkazib, tirikchilikdan qiynalib qoladilar. Biri uy-ro‘zg‘ori va diyoridan diydor uzolmay, hech qayerga ketmaydi, ikkinchisi safarga otlanadi. O‘z yurtida qolgani juda ko‘p qiynchiliklaarni boshidan o‘tkazadi. Musofirlikni bo‘yniga olib, safarga otlangani safarda bag‘oyat ajib narsalarni ko‘rar, nasiba uni har tarafga tortar edi. Oxiri uning yo‘li Yunon tarafga tushdi-yu, u yerda ilm olish payiga tushdi. Fan ahllari bilan suhbatlashib, sa’y-harakat qilishi natijasida bir qancha ilm kasb etdi. Ko‘p bilimlarni egallab, ilm-hikmat bobida jahonga mashhur faylasuf bo‘ldi. U safar sharofati bilan ham ko‘pgina bilimlarni qo‘lga kiritdi, ammo bir joyda turmay sayr-u sayohatni davom ettirdi. Endi u Hind mamlakatlariga tomon sayr qildi. Bu paytda Hind shohining ko‘zi ojiz bo‘lib qolgan edi, shoh agar kim ko‘zimni davolasa, qizimni uning nikohiga beraman, deb ahd qilgan edi. Yigit fursatdan foydalanib, shohni davolaydi va malikaga uylanadi. Vaqti yetib Hind shohi vafot etgach, uning o‘rnini egallab, davlatni boshqaradi. Bundan xabar topgan faqir do‘sti ham safarga otlanib, uning huzuriga keladi va podshoh o‘z do‘stini vazirlik martabasiga ko‘taradi. Kimki, o‘z mamlakatidan safarga chiqib, mashaqqat cheksa, tangri uni yorlaqaydi. Bunda ikki g‘oya bor: birinchisi, safarning foydalari, ikkinchisi safarda ham umrini bekor o‘tkazmay, ilm o‘rganish. Hazrat Navoiy barcha asarlarida insonlarni ilm olishga, safarga chiqib, zehnini oshirishga da’vat etadi. Jumladan, “Mahbub ul qulub” asarining 108- tanbehi ham Safarning foydalari to‘g‘risida bo‘lib, uni hayotiy dalillar asosida isbotlab bergan. Turg‘un yer qayda-yu, aylanuvchi osmon qayda? Bir joyda turgan tuproq qayda-yu, sayr etib yuruvchi yulduz qayda? Biri qimirlamay turgani uchun kishilar oyog‘i ostida poyandoz bo‘ldi; ikkinchisi esa, harakatda bo‘lgani tufayli yuksaklarning yuksagi bo‘ldi. Safar – erituvchi va kuydiruvchi ko‘radir. U erish- kuyish esa er kishining vujud oltinini toblab xom gil(loy)dan tozalovchidir. Safar – ayriliqqa uchraganlarni maqsadiga yetkazuvchi va mahrumlarni murod uyiga olib kiruvchidir. Safar – xom odamlarni pishiruvchi va taomlarni singdiruvchidir. Safar kishilarni olam ajoyibotlaridan bahramand qiladi, g‘aroyibotlar dunyosidan xabardor qiladi. Aziz kishilarning mozorlarini ziyorat qilish fayziga musharraf va mukarram bo‘lmoq ham safardan; fayzli, ulug‘ zotlar xizmatida izzat va hurmat topmoq ham safardan. Yo‘lovchining yurishiga quvvat beruvchi ham safar va ko‘ngliga har tomonga borish zavqini soluvchi ham safar. Musofirni turli joy va manzillar bilan tanishtiruvchi ham u; dunyoni kezish yo‘liga soluvchi ham u. Issiq- sovuqda jonga orom beruvchi ham u; achchiq-chuchukdan ko‘ngilni ogohlantiruvchi ham u. Safar vodiysida musofirning oyog‘iga ko‘p dard-u balo tikanlari sanchiladi, lekin har qadalgan tikandan bir maqsad guli ochiladi. Yo‘l mashaqqati zarbidan kishining a’zoyi badani qaqshaydi; vujudi yo‘lovchilar oyog‘i bilan toptaladi va har a’zosi u oyoqlar ostida ushaladi. Ammo ko‘nglining vayronligi tuzaladi va ruhi ko‘zgusi ravshan tortib, jilo topadi. Har o‘lkaning go‘zalligi, har manzilning osoyishtaligini safarda yuruvchilardan so‘ra va musofirlardan eshit. Safar qilmagan orom olish farog‘atini qaydan bilsin? Musofirlik azobini chekmagan vatandagi hayotning qadrini qaydan anglasin? Oqmaydigan dengiz suvini ichsa bo‘ladimi? Oqar daryoning zilol suvlaridan ichishni tark etsa bo‘ladimi? Odam uchun doim harakatda bo‘lish hayotlikdan asardir; jonsiz mavjudotlar tiriklik nishonasidan bexabardir, deydi Hazrat Navoiy. Demak, safarning foydalari ko‘p. Shu bois ham “Ikki do‘st hikoyati”dagi safarga chiqqani safar davomida mashaqqat chekdi, ilm o‘rgandi va ilmi evaziga shohni davolab, o‘zi ham shoh bo‘ldi. Bularning bari safardan. O‘z Vatanini tark etolmagani esa xorlik va zorlik azobini tortdi, eldan malomatlar eshitib, qashshoqlikda yashadi, do‘stining huzuriga safar qilib borgandagina ulug‘ martabaga erishdi. Ammo Vatanni tark etish oson ish emas, tabiatda Olloh yaratgan barcha jonli mavjudot borki, Vatanini sevib, olis yurtga chiqsa, unga talpinib yashaydi. Buning isbotini “Podshoh qasridan qutulib, o‘z vayronasida farog‘at topgan kabutar hikoyati”da ko‘rishimiz mumkin. Bir xat tashuvchi kaptar bo‘lib, u shohninng tuzog‘iga tushib, qanot-quyrug‘iga ko‘p shikast yetadi. Falakning gardishi unga zulm qilib, uzoq yillar qafasda saqlandi. Bir kuni u mahbus qush qafasdan qutulib, shod-u xurramlik bilan havoga ko‘tarilib, osmonga chiqib, har tomonga sinchikovlik bilan boqib, o‘z diyori tomon yo‘l tutdi. Bu baxtiyor qush g‘ayrat bilan uchib, necha kunlik yo‘lni oz fursatda bosib o‘tdi. Ammo zamon zulmi ko‘p o‘zgarishlar yasab, u turadigan uyni xarob qilgan edi. Kaptar u yerga yetgach, uyini topolmasa ham, o‘sha atrofni aylanib, uchaverdi. Ko‘pgina kishilar tomga don sochib, kaptar uchirib, uni ushlab olmoqchi bo‘ldilar. Kaptar bu narsalarga hech e’tibor bermay o‘z tomini izlab qanot qoqardi. Ko‘p aylangach, nihoyat o‘z vayronasini topdi-da murodiga yetdi. Ki, ma’nus erur garchi vayronadur, Netay shoh qasrinki, begonadur. Yerur qushqa xushroq chu boqsang ayon, Murassa’ qafasdan tikan oshyon. (2.377) Shoh qasrini nima qilsin, o‘z uying – o‘lan tushaging, degan gap bor xalqimizda. Navoiyning mashhur ruboiysi: G‘urbatda g‘arib shodmon bo‘lmas emish, El anga shafiq-u mehribon bo‘lmas emish. Oltin qafas ichra gar qizil gul bitsa, Bulbulga tikondek oshiyon bo‘lmas emish. ham aynan mazkur mavzunining asl mohiyatini ochib beradi. Xullas, asrlar oshsa- da Navoiy asarlarining badiiy qimmati va tarbiyaviy ahamiyati yo‘qolgani yo‘q, yoshlar tarbiyasida muhim vosita sifatida xizmat qilib kelmoqda. Jomiy ham Navoiy kabi talqin usulidan foydalangan desak xató bo‘lmasa kerak. Alloma ilimning ahamiyati haqida gapirar ekan, bu bilimni egallashda kitobning har bir yoshning bilim olishidagi o‘rniga, uning hislatlariga alohida to‘xtalib o‘tadi(“Silsilat uz-zahab”) va kitobni “teri yopingan olim”ga o‘xshatadi. Bilimni yoshlikdan egallashi kerakligini ta’kidlaydi va johillikni qattiq qoralab, dono bilan nodonni bir-biriga qarama qarshi qo‘yadi: Hammadan avval farzand, bilimdan bahramand bo‘l, Nodonlik yurtidan chiq, bilim tomon ol yo‘l Har bir kishiga bu so‘z oyna kabi ayondir, Dono tirik hamisha, nodon o‘liksimondir. Abdurahmon Jomiy donolikni olqishlar ekan, avvalo, mamlakatni boshqaruvchi hukmdorlar ilmli bo‘lishi, agar rahbar nodon, johil bo‘lsa, el boshiga juda ko‘p nadomat, zulm yog‘ilishi mumkinligini ifodalaydi. Shoh agar bo‘lmasa, bilimdon, hokim, Jahl botqoshda bo‘lur muqim. Yo gar undan doim jaholat, o‘lim, El boshiga tushar nadomat, zulm. Ayniqsa, Jomiy “Iskandar Xiradnoma”si asarining “Iskandar pokizalar shaxriga yetishi” bobida ifodalangan insonga xos xislatlarning yoritilishi, bizga Farobiyning “Fozil odamlar shahri” asaridagi “Fozillar shahri hokimining fazilatlari”ni yodga soladi. Har ikki asarda ham fozillar shahri aholisiga xos xislatlar yaxshilikning g‘olib kelishi va barcha yomon illatlar: urush, nizo, johiliyat, zulm, boylikka xirs, ta’magirlik yo‘q etilishi ochib berilgan. Iskandar jahon aylanib, bir shaharga yetib keladi. U joyning odamlari, turmush sharoiti shoxni hayron qoldiradi. Bu shaharda odamlar tinch-totuv, urush- janjallarsiz hayot o‘tkazar edi; barcha barobar mehnat qilar edi. Shaharda o‘g‘ri yo‘q, barcha eshiklarda qulf yo‘q. Bu shaharda adolat hukmron bo‘lib barcha odamlar bir xil yashar ekan. Ularga bunday hayot ota-bobolardan meros qolgan, shahar ahli bu an’analarni asrab avaylaydi. Jomiyning “pokizalar shahri” uning yuksak orzu-umidi, insoniyat tarixidagiideal jamiyat timsoli hisoblanadi. Jomiy jon berayotgan adabiyotni tiriltirishga harakat qildi. Shuning uchun ham u buyuk nasriy va she’riy asarlar yaratib, yuksak mahorat ko‘rsatdi. Jomiy dostoning tili soddaligi ham, ifoda vositalarining aniqligi, nazariy o‘gitlardan so‘ng uning isboti uchun berilgan katta-kichik hikoyatlar kitobxon diliga o‘zgacha bir zavq bag‘ishlaydi. 2.2. Dostondagi hikoyatlarda oriflar timsolining yoritilishi. Jomiy dostonidagi oriflar timsoliga nazar tashlashdan oldin, orif kim? oriflik nima? Degan savollarga ozgina to‘xtalib o‘tsak joiz bo‘lar. Tasavvuf ahli odamlarni ibodatlari, karomat darajasiga ko‘ra uch guruhga ajratadilar. Birinchi guruh – obidlar. Ular shariat qavmidan bo‘lib Alloh-ta’loning buyurganini bajarib, qaytarganidan saqlanadilar. Shariat belgilab bergan halol va harom, pok va nopok barchasiga amal qiladilar. Obidlarning ibodatlari: namoz o‘qimoq, ro‘za tutmoq, zakot bermoq, hajga bormoq, nafs orzularini yengib oxiratni sevmoqdir. Ikkinchi guruh -zohidlar. Zohidlar tariqat ahliga mansub bo‘lib, toat ibodatlarida, dunyodan yuz o‘girishlarida va har qanday zohidona turmush tarzlarida Allohning roziligini topib, jannatga kirish va Jahannam azobidan qutilish g‘oyasiga ega bo‘lishlaridir. Ularning ibodatlari kechayu-kunduz tangrini zikr aylash, qo‘rquv va umid ichida nafas olmoq, orzulari esa bu dunyoda oxirat uchun yaroqli ishlarni amalga oshirmoqdir. Uchinchi toifa- oriflar. Ular ma’rifat ahlidan bo‘lib, aqlu-donishda yetuk ma’rifat nuri bilan qalbi limmo-lim pok niyat, pokiza axloqli zakiy odamlardir. Oriflar hamma vaqt ezgulikni o‘ylab, o‘ziga ergashgan odamlarni qalb sahovati bilan tarbiyalaganlar, ularning irodasini chiniqtirib, ko‘ngil chashmasi ko‘zini ochib, haq yo‘lini himoya qilishga o‘rgatganlar. Orif Alloh-ta’loning tavhidida, Alloh-ta’loga ishongan, Alloh-ta’loga tavakkul qilishda va ishlarni Alloh-ta’loga topshirishda irodasi Alloh-ta’loning irodasiga foniy bo‘lish darajasiga yetgan shaxsdir. Oriflarning ibodati: tafakkur ila dunyoni va oxiratni tark qilmoq, himmat nazari ila valoyatni kutmoq va Haqq ta’lo vasliga yetishmoq orzusidir. Orif Allohni tanigan, bilgan va ilohiy ma’rifatdan mukammal xabardor solik. Orif Allohning hay, ilm, iroda, qudrat singari sifatlarini teran idrok etish yoki o‘zlashtirish bilan cheklanmaydi. Balki butun koinot-borliq olamning sir-asroridan ham chuqur ogohlikka erishadi. 33 Jomiy dostonidagi har bir bobdan so‘ng berilgan hikoyatlar o‘zgacha ma’noga ega. Jomiy bu hikoyatlardan o‘zining fikrini dalilashda unimli foydalangan. Birinchi bobdan so‘ng “Kalxat va qurbaqa” qissasi berilgan. Unda qurbaqa hiylasiga aldanib, taomdan benasib qolgan kalxat haqida hikoya qilinadi. Jomiy 33 Buxoro shahar “Xoja Ismat” jome’ masjidi imom xatibi S.Gadoyev nutqidan. Naqshband.uz sayti. ushbu hikoyatda o‘zining asar yozish jarayonidagi holatini tasvirlab shunday yozadi: Men ham o‘shal kalxat kabi benasib, Dilimda xurramlik orzusin qilib, So‘z fikrida dildan ketibon huzur, Fikrim nuqsonidan so‘zimda qusur. Baxtim qo‘ldan chiqqan, dilimda alam, Na so‘zimda ravnaq, na xotirim jam, Kel, soqiy, keltirgil cho‘ng kosada may, Falak davrasidek tutgil parday-pay. Shunday may bo‘sinki, dilga osoyish, Etak loyni yuvib bersin oroyish. Kel, mutrib, sozingning qulog‘ini bur, Qulog‘in burgil-u ajib bir kuy sur. Bu kuydan dil shodlik nimadir, bilsin, Dono so‘z kishini farishta qilsin. 34 Kitobning boshlanishi bobidan so‘ng “ Bir hokimning bir nokasta bilan uchrashgani” nomli hikoyati keltirilgan. Unda bir husndan mahrum, kiyim boshi oddiy, sodda, kamsuqum, boshdan oyoq go‘zallikdan mahrum bir hokim va yuzsiz bir yigit haqida hikoya qiladi. Yigit hokimga yuzsizlarcha ma’lomat toshini otib, unga qarata shunday so‘zlarni aytadi: “Shakling shu, hikmatdan urmagil sen lof, Qora loyning suvi qachon bo‘lur sof?! Hushrangu hush bo‘yli bo‘lmasa meva, Undan shirinlikni taqozo qilma. Inoyat-la boqma ustiga sira, Ustidan ma’lumdir bo‘lmasa shira”. 34 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 30-31-b. Yigitning bu gaplaridan hokimning kulgisi kelib unga qarata shu gaplarni aytadi. “Ey, soddadil, - dedi asta ochib lab, - Jondan kechib, nasib etdi ulug‘ ish, Haqiqatdan dilim topdi parvarish, Oynadek sayqal topganda siynam, Unda aks etadi har ikki olam. Mendan topdi olam jinsi yangilik, Yangi olam bo‘ldim, yangi manilik. Ma’naviy takomil payti yetishdi, Bunda sustlik mendan uzoqqa tushdi. Suratim sozlashga yetmadi fursat, Bunda kamchiligim qilma ma’lomat”. 35 Bundan kelib chiqadiki, insonlarning tashqi ko‘rinishi, chiroyi, husni hech narsani hal qilmaydi. Uning insoniyligi qilayotgan ishlari, amallari va ichidagi toza qalbi bilan o‘lchanadi. Yana shunday ibratli hikoyatlardan biri “Tulki maslahatiga kirib suvga sho‘ng‘igan tuya” hikoyatidir. Bu hikoyatda hozirgi ahvolidan norozi tuyaning tulkining gapiga kirib, bundan da yomon ahvolga tushgani yoritilgan. Ustiga tuz ortilgan tuya yukini yengillatish maqsadida tulki aytganidek suvga obdon sho‘ng‘iydi. Ammo egasi bu hiyladan xabar topib, bu safar tuya ustiga yuvg‘ich ortib qo‘yadi. Yuvg‘ich suvda chunonam ishadiki, bir yuki yuz bo‘lib qoladi. Bu hikoyatda birovlarning gapiga kirib, hiyla yo‘lini tanlamaslik, keyin pushaymon qilmaslik haqida so‘z yuritiladi. Bu hikoyatdan ta’sirlanib keyinchalik xalq orasida shunday mazmundagi ertaklar ham yuzaga kelgan. Dostonda “Qing‘ir fikr kishilar orasida qolgan rostgo‘y” hikoyati ham keltirilgan bo‘lib unda: bir rostgo‘yning aytgan gaplariga hech kim ishonmaydi. Chunki ularning so‘zlari ham, xuddi ishlari kabi qing‘ir edi. Rost gapga ham ishonqiramay, o‘zlari ham hech kimga rost gapirmaydigan insonlar borligi haqida hikoya 35 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 34-35-b qilingan. Rostgo‘y gaplariga ishontirish uchun Hind diyoriga borib gaplariga isbot topib, bir yil deganda shoh yoniga keladi. Shoh uni gaplariga ishonib aytadiki: Men senga ishondim so‘zing ekan chin. Yolg‘onchining tonggi bo‘lmas charog‘on, Sadoqatli dildan chiqmagay yolg‘on. Ammo shunday chinni deyarmi dono, Isbotig‘a bir yil umr o‘lsa ado. Gar isboti bo‘lsa naq bir yillik yo‘l, U chinni aytmoqdan siltab ketgil qo‘l. 36 Shunday ekan so‘zingga isboting bo‘lmasa, uning rostligiga ishontira olmasang, unga ishontirish uchun bir yil umring ketsa, yaxshisi u chin so‘z bo‘lsa ham aytmagan ma’qul degan g‘oya ilgari surilgan. Bekordan bekorga yolg‘onchi bo‘lishdan ko‘ra deydi shoir. Dostondagi ibratli hikoyatlardan yana biri bu “Katta nonni yeb turib, “nonim kichik, ishtaham katta”, deb yig‘lagan bola” hikoyati keltirilgan: Bog‘dodda borardi ziyrak bir kishi, Bir bola duch keldi- dunyoning ishi. Yuzi to‘lin oydan o‘tardi chandon, Qo‘lida oydan ham kattaroq bir non. Nonni tishlab yerdi va yig‘lar edi, Ziyrak unga: “Nechun yig‘larsen?”- dedi. Dedi: “Och bolamen, ishtaham karnay, Yig‘laymen qornimga tadbir topolmay. Ishtaham katta-yu, kichikdir nonim, Qanday to‘yaman deb qiynalar jonim. Non tez tugar deya bo‘laman xunob, Achchiq-achchiq yig‘lab, chekaman azob. Qolurman bosh egik, rangim za’faron, 36 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 49-50-b Na qorin to‘q bo‘lar na qo‘limda non”. 37 Ko‘rayapsizki, shunday insonlar borki, boriga qanoat qilmay, nafsini tiymay faqat nolish bilan kun o‘tkazishadi. Oxir oqibat shu bor narsasidan ham ayrilib qolishlari hayollariga ham kelmaydi. Jomiy hikoyatlarining har birida ma’lum bir o‘git bor. Faqat uni chaqa bilish zarur. Shunday hikoyatlaridan biri “Libosi nag‘z, so‘zi bemag‘z yosh suxandon” hikoyatidir. Bor edi ozoda, bilimdon hakim, Ul erdi qanoat kunjida muqim. Osib kelayotgan bitta yosh barno, Shohona kiyimga berib xo‘p aro, Viqor bila keldi hakim qoshiga, O‘tkazdilar uni majlis boshiga. Yigit so‘z navosin sozlay boshladi, Suhbat darvozasin ochib tashladi. So‘zlardi juda ko‘p, har xil, har bobda, Ammo so‘z ma’nosi emasdi tobda. Na so‘zda chiroy-u, na ma’noga boy, Har jumla, har bitta so‘z xatoga boy. Behuda gaplarga til bo‘gach ravon, Keksa dono dedi: “To‘xta, navqiron, Bo‘la olmas esang so‘zga pazanda, Libosing bo‘lmasin qimmat, arzanda. Tildagi ketma-ket xatoga, hayhot, Chiroyli kiyimlar berolmas najot. So‘zing kiyimingdek bekam-u ko‘st qil, Yoki kiyimingni so‘zingga rost qil. 38 37 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 64-65-b 38 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 66-67-b Jomiy bu hikoyati orqali so‘zi bilan o‘zi mos kelmaydigan, quruq gerdayadigan, muhimi tashqi ko‘rinish emas, balki insonning qalb go‘zalligi, uning gapirayotgan so‘zlari birinchi o‘rinda turishini ko‘rsatib bermoqchi bo‘lgan. Yana bir ibratli hikoyati “Yer sotib olib, undan xazina topgan kishi” hikoyatidir. Hikoyatda bir kishi uy solish uchun yer sotib oladi va undan xazina topib oladi. Yer sotgan odamni oldiga borib, sizdan olgan yerimdan tillo va kumush chiqdi. Kelib xazinangni o‘zing yig‘ib ol deydi. Yer sotgan odam esa “Men yerni senga sotib bo‘lganman, endi u seniki”- deydi. Ikkalasi kelisha olmay qozining oldiga boradi. Qozi aytadiki: “Farzandlaringiz bo‘sa turmush qurishsin, shunda hammaga adolatli bo‘ladi”. Shunday qilib farzandlari turmush qurishadi va xazina ikkala tomon o‘rtasida teng taqsimlanadi. Bu hikoyatda shoir qalbi pok, ishi pok insonlarning “muammolari” ham oxirida yaxshilik bilan hal bo‘lishini ochib bergan. Dostonda “Iskandar onasinini maktubi” bobidan so‘ng “Hayit libosini kiyib, o‘ziga mag‘rur boqqan va ajal o‘qi oyog‘idan yiqqan yigit” hikoyati keltirilgan. Bir yigit libosi edi shohona, Yuzi Moniy rasmi kabi janona. Hayit kuni turib naq azon palla, Yasana boshladi qilib hafsala. Avvalo tongdagi ufqdek oppoq, Ko‘ylagini kiydi kunday yaltiroq. Shafaq rangli libos qabo ustida, To‘lin oy turardi ziyo ustida. So‘ngra talab etdi oina -darhol, Oynadan ko‘rindi bir sohibjamol. O‘ziga xo‘p maqul tushdi jamoli, Yuragin to‘ldirdi g‘urur, hayoli. O‘ziga dedi: “Men shoh-u shahzoda, Shahzoda qayda men undan ziyoda. Zamindan oygacha ko‘rsin xaloyiq, Meningdek bormikin shohlikka loyiq?” Shu so‘zlarni aytib, mindi otiga, Qaramay yon-veri, orqa-ketiga. Ot o‘ynoqlab ketdi, bo‘ldi chilparchin, Hayitni ham ko‘rmay topshirdi jonin. 39 O‘ziga bino qo‘yib o‘zlikni unutish va oxir-oqibat falokatga yo‘liqish kabi harakterga ega ushbu hikoytda ham Jomiy o‘zining keng mushohadasini berishga harakat qilgan. Bunday mazmundagi ibratli hikoyat nafaqat Jomiy dostonida balki Navoiy va shu qatori ijod qilgan barcha buyuk ijodkorlarning ijodida kuzatishingiz mumkin. Shoir bu hikoyatida: o‘z husniga mahliyo bo‘lib, o‘z hayollariga berilib, o‘ziga ortiqcha ishonib yuborgan shaxs fojiasini ochib bergan. Keyingi hikoyatimiz “Bir farzona podsho va o‘zidan begona devona” hikoyatikim, unda quyidagi ibratli voqea qalamga olingan. O‘tmishda bor edi bir zolim podsho, Yaxshilar ozorin ko‘zlar doimo. Ul dedi uchratib bir devonani, Behudu o‘zidan ham begonani. “So‘zlagil olamda ne istaging bor, Mol-u mulkmi, boylikmi, barchasi bisyor. Qayliq istaysanmi, uymi, koshona, Ishratda o‘tkazgil umring shohona. Agar shoh tojidan istasang rivoj, Shoh quyar boshingga o‘z boshidan toj”. Devona kulib der unga: “Soddadil, Shu o‘yinchoqlarga beribsan ko‘ngil. Falak o‘zi nima, qilmishi yolg‘on Kecha-kunduz ishi dilni etmak qon. 39 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 80-81-b Egrilikdan bo‘lak yo‘q fikru-ishi, Yaxshilar ozori – butun qilmishi. No‘shiravon taxtni oladi tortib, Seningdek zolimga etadi tortiq. 40 Shunday podshohlar borki, podshohlik nomiga nomunosib, ular xazina, martaba, shon-shuhrat kabi arzimas narsalarni yuqori o‘ringa qo‘yadilar. Shular ilinjida taxtga o‘tiradilar. Oqil insonlar uchun esa bunday narsalarning ahamiyati yo‘q. Jomiy ham bu hikoyati orqali ana shunday kimsalarni tanqid ostiga olgan. Dostondagi hikoyatlarga falsafiy jihatdan yondashganda, kitobxon ulardan o‘zgacha zavq oladi. Jomiy ana shunday falsafiylik yashiringan bir hikoyatini shunday talqin qilgan: Eshitdim, donishmand bir kishi bermish, Xotiniga bir kun bir hamyon kumush. Bir necha kun o‘tib so‘raramish ahvol, Bergan kumushidan aylamish savol. Demishki: “Qo‘limga tegish bilan siym, Sanab qildim uni ikkiga taqsim. Bir bo‘lagi ko‘ksi dog‘larga ehson, Bir qismin o‘zimga sarf etdim oson”. Hakim bu so‘zlarni tinglab xotindan, Dedi: “Bunda border donolik chindan. Birovga berganing seniki takror, Senikimas zardan aylasang devor. Naqdina ko‘milsa ko‘p uning siri, Kim bilar ne bo‘lar uning oxiri. Hech kim bu tugunni yechib berolmas, Nasib etar senga yo ketar abas”. 41 40 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima)82-83-b 41 SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Iskandar Xiradnomasi” G’ofur G’ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti. 1978-yil (tarjima) 106-107-b Demak, bu hikoyatga falsafiy jihatdan yondashsak shunday xulosa kelib chiqadi: qachonki insonlar yaxshilik qilsa, albatta, o‘ziga qaytib keladi. Agar insonlar qo‘lida yaxshilik qilishga imkoniyatlari bo‘lsayu, ammo yaxshilik qilmasalar bundan hech qanday naf yo‘qdir. Shunday ekan har chog‘ yaxshilik qilishga chog‘lanish darkor. XULOSA Navoiyning “Saddi Iskandariy” va Jomiyning “Xiradnomai Iskandariy” dostonlarini qiyosiy o‘rganish orqali quyidagi xulosalarga kelindi: Navoiyning Iskandar haqidagi tasavvurlari murakkab shakllanish jarayonini bosib o‘tgan bo‘lib, sinkretik tabiatga ham egadir. Uning bir jihati folklor va yozma adabiyot bilan, bir jihatdan din va tarix bilan ham uzviy bog‘liqdir. Adibning bu boradagi qarashlarini anglash uchun uning butun ijodini ko‘zdan kechirish hamda u foydalangan manbalar bilan tanishish lozim. Alisher Navoiy Iskandar haqidagi o‘ziga qadar mavjud bo‘lgan asosiy ilmiy va adabiy manbalarning muhim ta’siri mavjud. Jomiy ham Navoiy singari o‘z asariga tarixiy haqiqatlarga asoslangan badiiy asar sifatida qaragan desak ham bo‘ladi. Navoiy “Saddi Iskandariy”ni yaratishda Tabariy, Dinovariy, Ba’lamiy, Miskavayx, Bayzoviy, Banokatiy, Mustavfiy, Mirxond kabi Sharqda e’tirof etilgan tarixchilar, Firdavsiy, Nizomiy, Dehlaviy singari adiblar asarlariga, shuningdek, ayrim dininy manbalarga murojaat qilgani ma’lum. Jomiy ham o‘z asarida o‘zidan oldingi salaflari va xamsanavislarning talqiniga, qolaversa, Navoiy asarlariga hamohang tarzda o‘z dostonini yaratgan degan qarashlar o‘z aksini topgan. Tahlil jarayonida adabiyotshunoslikda Iskandar obraziga oid mavjud ayrim talqinlarni qayta ko‘rib chiqish zaruriyati paydo bo‘la boshladi. Iskandarning nasabi va dengiz tubiga tushishiga doir talqinlar shular jumlasiga kiradi. Hozirgacha Iskandar obrazi asrandi farzand, shuningdek, dengiz tubiga tushgan qahramon obrazi sifatida talqin etib kelingan. Aslida esa, Navoiy Iskandarni nasab borasida Faylaqusning haqiqiy farzandi deb bilgan va Iskandarning Ajam shohlaridan qayoniylar sulolasiga mansubligi haqidagi qarashga esa umuman qo‘shilmagan. Shuning uchun ham “Saddi Iskandariy”da Iskandarning dengiz tubiga tushmasligini alohida qayd etib o‘tgan. Har ikki doston debochasi sharq debochanavislik qonuniyatlarini o‘zida to‘la aks ettirgandir. Asardagi tavhid, munojot, tavsif na’t, me’roj na’t kabi boblar an’anaviy bo‘lgani uchun o‘z umumiyliklariga ega hisoblanadi. Biroq, Navoiy va Jomiy yagona voqelik tasvirida individual yo‘ldan boradi. Qolgan boblar esa mazmuni va maqsadiga ko‘ra jiddiy farqlar bilan ajralib turadi. Navoiy Jomiy dostoni va boshqa “Iskandarnoma”lardagi mavjud syujetni qayta ishlashda, ya’ni, syujetni yolg‘ondan ajratish, yaxlitlash, tarkib va tartiblarni o‘zgacha tarzda tuzish, tipologik obrazlarni boshqacha tarzda talqin etish, Iskandarning diniy mansubligi va payg‘ambarligi masalasiga yondashish, milliy kolorit tasviriga e’tibor kabi tasvir usullariga tayanib ish ko‘rgan. Navoiy ko‘proq Iskandar obrazi va u bilan bog‘liq syujetning mohiyatini o‘zgartirishga e’tiborini qaratgan. Jomiy Iskandar obrazini shoh, faylasuf sifatida, Navoiy esa jahongir, hakim va valiy sifatida tasvirlaydi. Jomiyning yondashuv uslubida biroz erkinlik ustunlik qilgan. U asosan masala mohiyatini yoritishga o‘z e’tiborini qaratgan. Navoiyning tafakkur tarzi va tasvir uslubiga xos sistemali yondashuv va determinism qonuniyati debocha boblari tartibidan tortib, kompozitsiya va syujet qurilishiga qadar aniq ko‘rinib turadi. Uslub nuqtai nazaridan “Shohnoma” tarkibidagi “Iskandar dostoni”ni chinakkam jangnoma desak bo‘ladi, chunki Nizomiydan boshlab iskandarnoma yozish an’anasiga lirik va didaktik ohang ham kirib keldi. Xusravdan so‘ng iskandarnomalarda jangnomalik xususiyati susayib, ma’rifiy-didaktik ruh ustunlik qila boshlagani ma’lum. Natijada Iskandarning jang-u jadallari tavsilotlari o‘rnini turli ibratli hikoyat va masallar egalladi. Ahmadiy va Jomiy iskandarnomalari bu yo nalishning tipik na’munasi desak adashmaymiz. Navoiy esa o‘z dostonida yuqoridagi ikki yo‘nalishni mo‘tadil holga keltirib, uchinchi yo‘nalishga asos slogan buyuk shoirlardan biridir. Navoiy dostonida namoyon bo‘lgan barcha afzalliklar, avvalo, shoir iqtidori bilan bog‘liq bo‘lsa-da, mukammallikni yuzaga kelishi esa muayyan tajriba natijasi o‘laroq yuzaga kelgan. Navoiy ko‘rsatgan umumlashtirishning oliy darajasiga ko‘tarilish uchun esa bir katta davrni bosib o‘tish zarur. Xulosa qilib aytganda, Jomiy dostonidagi hikoyatlarning barchasidan ana shunday falsafiy mushohadaga ega bo‘lish mumkin. Jomiy va Navoiy dostonidagi bu kabi obrazlar ishtirokida maydonga kelgan g‘oyatda sermazmun badiiy lavhalarda insonni komillik rutbasida ko‘rish g‘oyasi hayotiy timsollar bilan keltirib o‘tilgan. Ko‘rinadiki, ulug‘ shoirlar dunyoqarashicha, inson qaysi tabaqa vakili bo‘lishidan qat'iy nazar, ma'naviy kamolot pillapoyalaridan odimlab bashariyatning oriflik darajasiga chiqishga haqlidirlar. Jomiy va Navoiy bu dostonlari orqali avlodlarga buyuk bir me’ros qoldirdi. Bu buyuk me’rosdan bir necha yuz yillar davomida oziqlanayotgan adabiyot bundan keyin ham undan ozuqa olib yashaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar : 1. O‘zbekiston Respublikasi Prizidenti SH.M.Mirziyoyevning “ O‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotni xalqaro miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilishning dolzarb masalalari” mavzusidagi xalqaro konferensiya ishtirokchilariga yo‘llagan tabrigi. Xalq so‘zi, 2018-yil-avgust. 2. Mirziyoyev SH.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prizidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutqi/Sh.M. Mirziyoyev. - Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2016.-56- b. II. Ilmiy adabiyotlar : 3. Abdurahmonov A. Turk adabiyotining qadimgi davri. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005, -376-b. 4. Abdug‘afurov A. Buyuk beshlik saboqlari. -Toshkent: Adabiyoti va san’ti nashryoti, 1965, - 184-b. 5. Abduqodirov A. “Saddi Iskandariy”: an’ana va o‘ziga xoslik// O‘zbek tili va adabiyoti, 2014.- N:1. -b. 10-14. 6. A.I.Ismoilov Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Dissertatsiya. – Toshkent, 2019. 7. Azimov Y. Abdurahmon Jomiy “Xiradnomai Iskandariy” dostonining qiyosiy – tipalogik tahlili. Filol. Fan. Nomz… diss. - Samarqand, 1996; 8. Boynazarov F. Iskandar Zulqarnayn. -Toshkent: G‘ofur G‘ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti, 1990,-256-b. 9. Бертелс Е.Э Избранные труды. Том 4. Наваи и Джами - Масква. Наука, 1965 -С. 283-368. 10. Fariddin Attorning “Tazkirat ul-avliyo”, “G‘ofur G‘ulom” nashryoti, - Toshkent, 2017. 11. Imomnazarov M. Jomiy “Xamsa” yozganmi? “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasining 2005-yil 51-sonidan. 12. Jalolov T. “Xamsa” talqinlari. -Toshkent: G‘ofur G‘ulom nomidagi Adabiyoti va san’ati nashryoti, 1968. -152-b. 13. Komilov N. Xizr chashmasi. – Toshkent: Manaviyat, 2005. 14. Mark Taunt. Navoiy va Jomiy “So‘nggi Temuriylar davri madaniyati: nazira amalyotini Alisher Navoiyning ”Xamsa “ asari misolida o‘rganish nomli tadqiqoti. Ingliz tilidan Zulxumor Mirzayeva tarjimasi. 15. Muhiddinov M. Adabiy an’ana va ijodiy o‘ziga xoslik. -Toshkent: O‘qituvchi, 1990. -86-b. 16. Muhiddinov M. Alisher Navoiy va uning salaflari ijodida inson konsepsiyasi. Filologiya fanlari d-ri… diss. -Toshkent, 1995, -259-b. 17. Muhiddinov M. Komil Inson – adabiyot ideali. -Toshkent: Ma’naviyat, 2005. -208-b. 18. Qayumov. A Saddi Iskandariy - Toshkent. G‘ofur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashryoti, 1975; 19. Valixo‘jayev B. “Xamsa” yozish an’anasiga Alisher Navoiy munosabati// O‘zbek tili va adabiyoti, 1990. -N:1 -B.16-21. 20. Xamidova. M “Saddi Iskandariy” dostoning ilmiy – tanqidiy matni va matniy tadqiqi. Filol.fan. d-ri. Dis…Toshkent. 1994; 21. Shomuhammedov Sh. Abdurahmon Jomiy. G‘ofur G‘ulom nomidagi adabiyoti va sanati nashryoti, Toshkent- 1978. (tarjima) III. Badiiy adabiyotlar: 22. Alisher Navoiy. “Xamsa” – “Saddi Iskandariy” uchinchi tom, O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi. -Toshkent, 23. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” Badiiy adabiyot nashryoti. Toshkent, 1965 24. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. 11-jild. T.-«Fan»-1993. – B.42. 25. Alisher Navoiy. “Saddi Iskandariy” dostoni konkordansi/ tuzuvchilar: Quronbekov A va bosh. -Toshkent: 2016. -835-b. 26. Alisher Navoiy. Iskandarnoma/ Mir Mahmud ibn Shohyunusning “Nasri Xamsai benazir” kitobi asosida nashrga tayyorlovchi Tojiboyeva O. - Toshkent: MUMTOZ SO‘Z, 2013. -116-b. 27. Alisher Navoiy. Qomusiy lug‘at. Ikki jildlik/ Ma’sul moharrir: Sirojiddinov Sh.1-j. -Toshkent: Sharq, 2016. 28. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri// 2-nashr. -Toshkent: “O‘zbek milliy ensklopediyasi”. Davlat ilmiy nashryoti, 2012. -160-b. 29. Abu Rayhon Beruniy. “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” Asarlar besh tomlik. T.1. -Toshkent: Fan, 1968, -488-b. 30. Bobur “Boburnoma”, O‘zakadnashr, Toshkent, 1960, 222- bet. 31. Donishmand Iskandar: ertaklar (nashrga tayyorlovchi Sarimsoqov B). -Toshkent: Yozuvchi, 1994, -176-b. 32. Ganjaviy N. Iqbolnoma/ forschadan J. Subhon tarjimasi: -Toshkent: ART FLIX; 2009. -288-b. 33. Ganjaviy N. Sharafnoma/ forschadan Jamol Kamol tarjimasi. - Toshkent: Zamin nashr, 2018, -649-b. 34. Plutarx. Saylanma. Iskandar Makdunli. -Toshkent: Yangi asr avlodi, 2006. -198-b. 35. SH.Shomuhammedov. Abdurahmon Jomiy “Fan” nashryoti. Toshkent. 1969-yil . 36. Chomiy A. Haft avrang. Osori muntaxab. Childi panchom. - Dushanbe: Irfon. 1964, -358-c.

Jomiyning “Xiradnomai Iskandariy” va Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonlaridagi hikoyatlarda oriflar timsolining qiyosiy tahlili

Купить