Jordam chizig‘iga doir bazi misollar va ularning kompleks tekislikdagi tasviri

Jordam chizig'iga doir bazi misollar va ularning kompleks tekislikdagi tasviri
REJA:  
Kirish
1. Egri chiziqli harakat va uning xossalari.  
2. Egri chiziqli harakatda normal va to’liq tezlanish.  
3. Chiziqli va burchakli kattaliklar orasidagi bog’lanish.  
Xulosa  
Foydalanilgan adabiyotlar.   KIRISH
To'g'ri  chiziqli  harakatda  tezlik  vektorining  yo'nalishi  hamma   vaqt  ko'chish  yo'nalishi  bilan   bir
xil   bo'ladi.   Egri   chiziqli   harakatda   ko'chish   va   tezlik   vektorlarining   yo'nalishi   to'g'risida   nima
deyish mumkin?
Ko'chish vatar bo'ylab yo'naladi. Egri chiziqli traektoriya tasvirlangan . Jism bu traektoriyada A
nuqtadan B nuqtaga harakat qilayapti deb farazetaylik. Bunda jism bosib o'tgan yo'l AB yoyning
uzunligi bo'lib jismning ko'chishi AB vatar bo'ylab yo'nalgan vektordir. 
Albatta,endi   biz   harakat   davomida   jismning   tezligi   ko'chish   vektor   bo'ylab   yo'nalgan   deb   ayta
olmaymiz.  Ava B nuqtalar orasida bir qator vatarlar o'tkazamiz va jism ayni mana shu vatarlar
bo'ylab   harakat   qilayapti,deb   tasavvur   etamiz.   Bu   vatarlarning   har   birida   jism   to'g'ri   chiziqli
harakat qiladi va tezlik vektori vatar bo'ylab ya'ni ko'chish vektori bo'ylab yo'nalgan bo'ladi. 
Oniy   tezlik   urunma   bo'ylab   yo'naladi.   Endi   to'g'ri   chiziqli   qismlarini   (vatarlarni)   qisqaroq
qilamiz. . Avvalgicha ularni har birida tezlik vektori o'sha vatar bo'ylab yo'naladi. Lekin bu siniq
chiziq endi silliq egri chiziqqa o'xshaydi. To'g'ri chiziqli qismlarning uzunligini qisqartira borib
(albatta   ularning   sonini   ortira   bora)   biz   ularni   nuqtaga   keltirgandek   bo'lamiz   vabunda   siniq
chjiziq silliq egri chiziqqa aylanadi. Bu egri chiziqning har bir nuqtasida tezlik egri chiziqqa shu
nuqtada o'tkazilgan urunma bo'ylab yo'naladi.  
Egri chiziqli harakat va uning xossalari.  
Egri   chiziq   –   fazoda   harakatlanuvchi   nuqtaning   ketma   –   ket   harakatlarining   yig`indisi.   Egri
chiziqlar   tekis   yoki   fazoviy   bo`ladilar.   Agar   egri   chiziqning   hamma   nuqtalari   bir   tekislikda
yotsalar , bu geri chiziq  tekis egri chiziq  deyiladi. 
Bularga – aylana, ellips, parabola kiradi. 
Agar egri chiziqning hamma nuqtalari bir tekislikda yotmasalar, bu egri chiziq  fazoviy vintli egri
chiziq   deyiladi. Vint chizig`i uning o`qi atrofida tekis  aylanuvchi to`g`ri chiziq bo`ylab harakat
qiluvchi nuqtaning aylanma harakatida hosil bo`luvchi egri chiziq. 
Egri   chiziqni   proyeksiyalarini   yasash   uchun   unda   yotuvchi   bir   nechta   nuqtalarning
proyeksiyalarini yasash kerak. 
Egri chiziqlarning xossalari:  1.   Agar   nuqta   egri   chiziqda   yotsa,   uning   proyeksiyalari   shu   egri   chiziqning   bir   ismli
proyeksiyalarida va bir bog`lovchi chiziqda yotadi .  
2.   Proyeksiyalovchi   tekislikda   yotuvchi   egri   chiziqning   proyeksiyasi   to`g`ri   chiziqdir.   Sirtning
hosil bo`lishi va ularning klasiffikatsiyasi. 
Sirtlarning   hosil   bo`lish   usullari   turlicha,   misol   uchun   bir   sirtning   o`zi   bir   necha   turlicha
chiziqlarning harakatidan hosil bo`lishi mumkin. Misol uchun, doiraviy silindrning yon sirti: 
a) to`g`ri chiziqni qo`zg`almas o`qqa parallel ravishda harakatidan; 
b) egri chiziqni aylantirishdan; 
c)   markazi   aylana   tekisligiga   perpendikulyar   to`g`ri   chiziq   bo`yicha   siljuvchi   aylananing
harakatidan   hosil   bo`lishi   mumkin.   Sirtni   hosil   qiluvchi   to`g`ri   chiziq   uni   yasovchisi   deb
yuritiladi. Yasovchi harakat qiluvchi chiziq, uning  yo`naltiruvchi  deb yuritiladi. 
Yasovchisiga   qarab,   sirtlar   chiziqli   (   yasovchilari   to`g`ri   chiziq)   va   chiziqli   emas   sirtlar
( yasovchilari egri chiziq) ga bo`linadi. 
Hozirgi   zamon   matematikasida   egri   chiziq   turlicha   ta’riflangan   bo`lib,   ular   orasida   Jordan
tomonidan keltirilgan ta’rif birmuncha tabiiyroq hisoblanadi. U egri chiziqni nuqtaning uzluksiz
harakati natijasida qoldirgan izi sifatida qaragan. Chiziqlar o`z harakatiga ko`ra  elementar, oddiy
va   umumiy   egri   chiziqlarga   ejratiladi.   Differensial   geometriya   kursida   elementar   chiziqlar
o`rganiladi.   Ochiq   kesmani   topologik   almashtirish   natijasida   hosil   qilingan   figuraga   elementar
chiziq   yoyi   deb   aytiladi.   Ochiq   kesma,   to`g`ri   chiziq,   parabola,   giperbola,   aylana,   ellips   kabi
chiziqlar misol bo`ladi.  x ( t ) ,  y ( t ) funksiyalar [ α ,  β ] segmentda aniqlangan va uzluksiz bo`lsin. Bu
fuksiyalardan tuzulgan ushbu 
(1) 
sistemani   qaraymiz.   Tekislikda   dekart   koordinatalar   sistemasini   olib,   x,   y   larni   shu   tekislikda
biror   M   nuqtani   koordinatalari   sifatida   qaraymiz.   MqM( x,y ).   M   nuqta   [ α ,   β ]   dan   olingan   t   ga
bog`liq. Ayni paytda,  M nuqta argument   t   ning (1) akslantirishdagi  aksi (obraz),   t   ning o`zi bu
akslantirishdagi   M   nuqtaning   asli   (proobrazi)   bo`ladi.   (1)   akslantirish   yordamida   [α,β]
segmentning aksi tekislikda ushbu ,  to`plamni hosil qiladi. Bu G to`plamga tekislikdagi egri chizq deyiladi. Demak, egri chiziq [ α ,  β ]
da uzluksiz bo`lgan 2 ta  x ( t ),  y ( t ) funksiyalar yordamida ta’riflanar ekan. Odatda egri chiziqning
bunday   berilishi   uning   paramentrik   ko`rinishda   berilishi   deyiladi.   Bunda   t   –   parametr.
Masalan,   (2)   sistema   tekislikda   markazi   koordinatalar   boshida,   radiusi   R   ga   teng   bo`lgan
aylanani ifodalaydi. Demak, (2)  aylananing parametrik tenglamasi . 
Biz   chiziqni   harakatlanuvchi   nuqtaning   izi   deb   qaraymiz.   Chiziqlar   o`z   xarakteriga   qarab
elementar,   oddiy   va   umumiy   egri   chiziqlarga   ajratiladi.   Differensial   geometriya   kursida
elementar chiziqlarni o`rganamiz. 
Ochiq   kesmani   topologik   almashtirish   natijasida   hosil   qilingan   figuraga   elementar   chiziq   yoyi
deb   aytiladi.   Elementar   chiziqlarga:   ochiq   kesma,   to`g`ri   chiziq,   parabola,   giperbola,   aylana,
ellips kabi chiziqlar misol bo`la oladi. 
Agar (AB) to`g`ri chiziqni  sonlar o`qi deb hisoblab unga   t   koordinata kiritsak. ]AB[ kesmani   γ
egri   chiziqqa   o`tkazilgan   almatirishni  
(3)  
tenglamalar bilan ifodalaymiz. Bu yerda   -   t   parametrning uzluksiz funksiyalar bo`lib,   va
qiymatlar   uchun  
tenglik   o`rinlidir.   (1)   ko`rinishdagi   tenglamalrni   egri   chiziqning   parametrik   tenglamalari
deyiladi. Agar egri chiziqning barcha nuqtalari biror tekislikda yotsa, unga  yassi egri chiziq  deb
aytiladi.
Silliq   egri   chiziq   (3)   tenglamasi   bilan   berilgan   t   parametrni   uning   yoy   uzunligini   S   orqali
ifodalasak   egri   chiziqning   tabiiy   parametrli   tenglamasi   hosil   qilinadi.  
(4)  Fazoga   to`g`ri   burchakli   dekart   koordinata   sistemasini   kiritsak,   boshiu   koordinata   boshida,   uni
uchun egri chiziqda joylashgan vektorni 
yoki 
ifodalaymiz.   Bu   yerda   -lar   t   –   ning   uzluksiz   funksiyalari   bo`lib,   egri   chiziqda   yotgan
nuqtaning   koordinatalaridir.   Egri   chiziqni   (3)   3   ta   tenglamalarini   bitta   vektorli   tenglamasiga
almashtirish mumkin va uni qisqacha quyidagicha yozamiz
(5)  
Agar   funksiyalar   k   marta differensiallanuvchi  bo`lib,   shart bajarilsa, egri
chiziq  regulyar  bo`ladi.  Agar   t   parametrning  barcha qiymatlari  uchun   bo`lsa, chiziqning   t
ga   mos   keluvchi   nuqtasining   cheksiz   kichik   atrofida   egri   chiziqni   ushbu   tenglamalar   bilan
ifodalash   mumkin   bo`ladi  
Ba’zi hollarda egri chiziqni ikkita   va   ko`rinishdagi sirtlarning kesishishi natijasi
kabi   ifodalash   mumkin  
(7) 
Yassi egri chiziq oshkor va oshkormas tenglamalari bilan ham ifodalanishi mumkin 
va  (8) 
Qutb koordinata sistemasida yassi chiziq ushbu tenglama bilan ifoda etiladi  (9) 
Ba’zi   xollarda   egri   chiziqning   ta’rifini   ifodalaydigan   G   to`plam   murakkab   bo`lib,   xatto   u   biz
tasavvur etadigan egri chiziqqa butunlay o`xshamay qolishi mumkin.  Masalan, Piano tomonidan
[0,1] segmentga uzluksiz bo`lgan shunday  x ( t ),  y ( t ) funksiyalar tuzilgan. G to`plam uchlari (0,0),
(1,0), (1,1), (0,1) nuqtalarda bo`lgan kvadratlardan iborat bo`ladi. Boshqacha qilib aytganda, egri
chiziq   kvadratning   har   bir   nuqtasidan   o`tadi.   Bu   egri   chiziq   shu   bilan   xarakterlanadiki,   bunda
parametrning   cheksiz   ko`p   turli   qiymatlarida   x ( t )   va   y ( t )   funksiyalar   bir   xil   qiymatlarni   qabul
qilgan. 
Aytaylik  (1) 
tenglamalar   sistemasi   biror   egri   chiziqni   ifodalasin,   bunda   x ( t ),   y ( t )   funksiyalar   [ α ,   β ]   da
uzluksiz.   Agar   da   bo`lganda   va   nuqtalari   uning   karrali   nuqtalari
deyiladi.  Karrali  nuqtalarga   ega  bo`lmagan  egri   chiziq   sodda  Jordan  egri   chizig`i   deyiladi.  Bu
holda   t   parametrning   turli   t
1   ,   t
2   qiymatlariga   mos   keluvchi   egri   chiziqning   ,
nuqtalari   turlicha   bo`ladi.   Masalan,   [ α , β ]   segmentda   uzluksiz   bo`lgan   yqf   ( x )   funksiya   gr
afigi   sodda   Jordan   egri   chizig`i   bo`ladi.   Haqiqatan   ham,
deyilsa,   u   holda   turli   ,   (   )   uchun   bo`lishi   ravshan.  
Agar (3) sistema bilan aniqlanadigan egri chiziqga   t   parametrning turli   , (   ) qiymatlariga
mos keluvchi  egri chiziqning   ,   nuqtalari  ham turlicha  bo`lib  
bo`lsa,   egri   chiziq   sodda   yopiq   egri   chiziq   deyiladi.   Masalan,   ushbu  
sistema bilan aniqlanadigan egri chiziq ( ellips ) sodda yopiq egri chiziq bo`ladi. Biror sodda egri
chiziq   ushbu   tenglamalar   sistemasi   bilan   aniqlangan   bo`lsin.   ,
nuqtalar bu egri chiziqning mos ravishda  boshi  va  oxirgi  nuqtalari deyiladi. Bu holda egri   chiziqni   yoy   deb   ham   yuritiladi.   Parametr   ning   ,   (   )   qiymatlari   uchun  
bo`lganda   egri   chiziqning   nuqtasi   nuqtadan   keyin   kelishi   bilan   AB   yoyga
yo`nalish o`rnatiladi. Bunday yo`nalish A dan B ga qarab bo`ladi. Agar (3) sistemadagi  x ( t ),  y ( t )
funksiyalar   [ α ,   β ]   da   uzluksiz,   xosilalarga   ega   bo`lib,   bo`lsa,   (3)   sistema
aniqlagan egri chiziq silliq egri chiziq deyiladi. Agar AB egri chiziq   silliq egri chiziq   deyiladi.
Agar   AB   egri   chiziq   chekli   sondagi   silliq   egri   chiziq   egri   chiziqdan   tashkil   topgan   bo`lsa,   uni
bo`lakli   silliq   egri   chiziq   deyiladi.   Silliq   egri   chiziq   har   bir   nuqtasi   urinmaga   ega   bo`ladi.
Bo`lakli  silliq  egri chiziqlar  esa chekli sondagi nuqtalarda  bir tomonli  urinmalarga  ega bo`lishi
mumkin.   Masalan,  
Ellips – silliq egri chiziq, siniq chiziq esa bo`lakli egri chiziq bo`ladi.
Biz   chiziqni   harakatlanuvchi   nuqtaning   izi   debqaraymiz.   Chiziqlar   o`z   xarakteriga   qarab
elementar,   oddiy   va   umumiy   egri   chiziqlarga   ajratiladi.   Differensial   geometriya   kursida
elementar chiziqlarni o`rganamiz. 
Ochiq   kesmani   topologik   almashtirish   natijasida   hosil   qilingan   figuraga   elementar   chiziq   yoyi
deb   aytiladi.   Elementar   chiziqlarga:   ochiq   kesma,   to`g`ri   chiziq,   parabola,   giperbola,   aylana,
ellips kabi chiziqlar misol bo`la oladi.
Agar (AB) to`g`ri chiziqni  sonlar o`qi deb hisoblab unga   t   koordinata kiritsak. ]AB[ kesmani   γ
egri   chiziqqa   o`tkazilgan   almatirishni  
(10)  
tenglamalar bilan ifodalaymiz. Bu yerda   -   t   parametrning uzluksiz funksiyalar bo`lib,   va
qiymatlar   uchun  
tenglik   o`rinlidir.   (1)   ko`rinishdagi   tenglamalrni   egri   chiziqning   parametrik   tenglamalari
deyiladi. Agar egri chiziqning barcha nuqtalari biror tekislikda yotsa, unga  yassi egri chiziq  deb
aytiladi. Silliq   egri   chiziq   (1)   tenglamasi   bilan   berilgan   t   parametrni   uning   yoy   uzunligini   S   orqali
ifodalasak   egri   chiziqning   tabiiy   parametrli   tenglamasi   hosil   qilinadi.  
(4) 
Fazoga   to`g`ri   burchakli   dekart   koordinata   sistemasini   kiritsak,   boshiu   koordinata   boshida,   uni
uchun egri chiziqda joylashgan vektorni 
yoki 
ifodalaymiz.   Bu   yerda   -lar   t   –   ning   uzluksiz   funksiyalari   bo`lib,   egri   chiziqda   yotgan
nuqtaning   koordinatalaridir.   Egri   chiziqni   (1)   3   ta   tenglamalarini   bitta   vektorli   tenglamasiga
almashtirish mumkin .
Egri chiziqli harakatda normal va to’liq tezlanish.  
Egri chiziqli tekis harakat.Egri chiziqli harakatning xususiy holi 
sifatida aylana bo‘ylab tekis harakatni olish mumkin. Bunday harakatda 
har doim tezlik yo‘nalishi uzluksiz o‘zgarib, trayektoriyaga urinma bo‘ylab yo‘nalgan bo‘ladi.
Harakatning asosiy parametrlari: 
 – chiziqli tezlik; 
ω – burchak tezlik; 
T– ayla nishlar davri; 
v– aylanishlar chastotasi; 
Syoy–   yoy   uzunligi;   s–   bosib   o‘tilga   n   yo‘l.Shuni   ta’kidlash   joizki,   yuqorida   keltirilgan
harakatlarda jism faqat bitta harakatda qatnashgan hollar o‘rganilgan. Hayotda ko‘pincha jismlar
bir vaqtning o‘zida bir nechta harakatda qatnashadi. Masalan, daryo bo‘ylab  harakatlanayotgan kema, poyezd vagoni ichida yurib ketayotgan odam, 
uchib ketayotgan samolyotdan tashlangan yuk va h.k. Bunda daryoda 
harakatlanadigan   kema   o‘z   dvigatelining   tortish   kuchi   tufayli   bir   yo‘nalishda    1tezlik   bilan
harakatlansa, suv uni    2 tezlik bilan oqim yo‘nalishida harakatlantiradi. Bu misollarda jismning
ikkita harakatda qatnashayot ganligi ko‘rinib turibdi. 
Agar   trayektoriya   to‘g‘ri   chiziqdan   iborat   bo‘lsa,   harakat   to‘g‘ri   chiziqli,   trayektoriya   egri
chiziqdan iborat bo‘lsa, harakat egri chiziqli deb ataladi.
Egri   chiziqli   harakat  
tezlanish   deb   ataluvchi   fizik   kattalik   kiritiladi.   Moddiy   nuqtaning   tezligi   t   vaqtda   =   2   -   1   ga
o‘zgarsa,   uning   tezlanishi  
Demak,   tezlanish   -   moddiy   nuqta   tezligining   vaqt   birligi   davomida   o‘zgarishini
xarakterlaydigan   vektor   kattalik   bo‘lib,   u   tezlik   vektoridan   vaqt   bo‘yicha   olingan   birinchi
tartibli   hosila   yoki   radius   vektoridan   vaqt   bo‘yicha   olingan   ikkinchi   tartibli   hosila   tarzida
ifodalanadi.   Trayektoriyasi  egri chiziqdan  iborat bo‘lgan  harakat  egri chiziqli  harakat deyiladi.
Bunga misol qilib, yer yuzidagi barcha transport vositalarini, mashina va mexanizm qismlarini,
oqar   suvni,   atmosferadagi   havo   zarralarini,   kosmik   fazodagi   barcha   planetalar   va   sun’iy
yo‘ldoshlarning harakatini olish mumkin.  Egri chiziqli harakat to‘g‘ri chiziqli harakatga nisbatan
murakkabroqdir Egri chiziqli harakatda moddiy nuqta tezlanishi
ifodadagi   yig‘indining   birinchi   limitini   markazga   intilma   tezlanish   yoki   normal   tezlanish   deb
ataladi.
ifodadagi yig‘indining ikkinchi   limitini urinma tezlanish   yoki   tangensial tezlanish   deb ataladi  
O‘rtacha   tezlik   quyidagicha   ifodalanadi:  
Bu   tezlik   vektor   kattalikdir,   uning   yo‘nalishi   MM 1   xorda
yoki kesma yo‘nalishi bilan mos tushadi. 
 O‘rtacha tezlikning  t  vaqtni nolga intilishida olgan chegaraviy qiymati radius – vektor dan vaqt
bo‘yicha olingan hosilaga teng bo‘ladi: Bu   yerda   moddiy   nuqtaning   egri   chiziqli   harakatidagi   oniy   tezligidir.   Oniy   tezlik   yo‘nalishi
harakatlanayotgan   moddiy   nuqta   trayektoriyasiga   urinma   yo‘nalishda   bo‘ladi.   Oniy   tezlik
belgilangan   t   vaqtga   tegishli   M   nuqtada   egri   chiziqqa   urinma   bo‘ladi.   Tezlanish   esa,   tezlik
vektoridan   vaqt   bo‘yicha   olingan   hosilaga   teng  
Chiziqli va burchakli kattaliklar orasidagi bog’lanish.  
Bunda va mos turda zarrachaning massasi va chiziqli tezligi. Chiziqli tezlik bilan burchakli tezlik
orasidagi bog`liqlikni hisobga olsak va bunida 
hosil qilamiz. 
Qattiq   jism   kinetik   energiyasi   uni   tashkil   etuvchi   barcha   zarrachalarning   kinetik   energiya-
larining yig‘indisidan iborat
g а   asoslanib   jismning   aylanish   o qiga   nisbatan   inertsiya   momenti   ekanligini‟
hisobga olsak
ifodasi paydo bo‘ladi
Demak, qo‘zg`almas o‘q atrofida aylanayotgan qattiq jismning kinetik energiyasi ushbu jismning
aylanish   o qiga   nisbatan   inertsiya   momentining   burchaklik   tezlik   kvadratiga   ko paytmasining	
‟ ‟
yarmiga teng. Agar jism harakatlanuvchi o qga nisbatan aylanmali harakatda bo lsa, ya ni ham	
‟ ‟ ‟
aylanmali, ham ilgarilanmali harakatda bo lsa, uning kinetik energiyasi aylanma va ilgarilanma
‟
harakat   kinetik   energiyalarining   yig`indisi   orqali   aniqlanadi:   Aylana bo‘ylab tekis harakatlanayotgan moddiy nuqtaning vaqt birligi ichida yoy bo‘ylab bosib
o‘tgan   yo‘liga   son   jihatdan   teng   bo‘lgan   kattalikka   chiziqli   tezlik   deyiladi   va   quyidagicha
ifodalanadi. 
Aylana   bo‘ylab   tekis   harakatda   aylana   radiusi   burilish   burchagining   shu   burilish   uchun   ketgan
vaqtga nisbati burchak tezlik deyiladi: 
Aylana   bo‘ylab   harakatlanayotgan   jismning   burchak   tezligi   vaqt   davomida   o‘zgarib
turadigan   harakat   o‘zgaruv   chan   aylanma   harakat   deyiladi.   O‘zgaruvchan   aylanma
harakatlar orasida burchak tezligi ixtiyoriy teng vaqt oralig‘ida teng miqdorda o‘zgarib turadigan
harakatlar ham uchraydi. 
Masalan,   bekatga   yaqinlashayotgan   yoki   undan   uzoqlashayotgan   avtobusning   g‘ildiragi   tekis
o‘zgaruvchan aylanma harakat qiladi. 
Bunday harakatlarda burchak tezlikning o‘zgarish jadalligi burchak tezlanish deb ataluvchi fizik
kattalik bilan tavsiflanadi. 
Burchak   tezlik   o‘zgarishining   shu   o‘zgarish   uchun   ketgan   vaqtga   nisbati   bilan
o‘lchanadigan   kattalikka   burchak   tezlanish   deyiladi  
Burilish burchagi :  
Burchakli ko‘chish  -  aylanayotgan nuqtaning bosib o‘tgan  S  yoy uzunligini,  R  radiusga nisbati
bilan   o‘lchanadigan,   yoy   bilan   radius   orasidagi   burchakka   teng   fizikaviy   kattalikdir.   -   moduli   burilish   burchagiga   teng   bo‘lgan,   yo‘nalishi   o‘ng   parmaning   ilgarilanma   harakati  
yo‘nalishiga   mos   tushadigan   vektor   kattalikdir.  
Burchakli tezlik  -  burchakdan vaqt bo‘yicha olingan birinchi xosilaga teng vektor kattalikdir 
  vektor aylanish o‘qi bo‘ylab    burchak tezlik vektori o‘sishi tomon yo‘nqalgan:
  vektor aylanish o‘qi bo‘ylab 
   burchak tezlik vektori o‘sishi tomon yo‘nqalgan: 
 tezlanuvchan aylanishda 
   vektor 	   vektor   yo‘nalishiga mos tushadi; 
 sekinlanuvchan   aylanishda   burchakli   tezlanish   vektori  	
   vektor   yo‘nalishiga   teskari
yo‘nalgandir. 
Chiziqli   tezlik   - Nuqtaning   aylana   bo‘ylab   chiziqli   tezligi   burchak   tezlik   va   traektoriya   radiusi
bilan quyidagi o‘zaro nisbat orqali bog‘langan 
Aylana   bo‘lab   harakatdagi   chiziqli   tezlik   tezlik   ifodasini   vektor   ko‘rinishda   quyidagi   vektor
ko‘paytma ko‘rinishda ifodalash mumkin:
Tekis aylanma harakat
Agar   burchak   tezlik  	
   o‘zgarmas   bo‘lsa,   aylana   bo‘ylab   harakat   tekis   aylanma   harakat   deb
ataladi. Bir marta to‘liq aylanishga ketgan vaqt  Т  aylanish davri deb hisoblanadi demak 
Tekis   aylanma   harakatda   chiziqli   tezlik   va   tezlanish   bir-biriga   perpendikulyar   bo‘ladi.   Tekis
bo‘lmagan aylanma harakat 
-   tangensial   tashkil   etuvchisi   –   traektoriyaning   urinmasiga   yo‘nalgan   bo‘lib   tezlik   yo‘nalishiga
mos keladi va tezlikni miqdor jihatidan o‘zgarishi hisobiga paydo bo‘ladi.
-   normal   tashkil   etuvchisi   –   traektoriya   egriligi   markaziga   yo‘nalgan   bolib   markazga   intilma
tezlanish   hisoblanadi   va   tezlikning   yo‘nalishi   o‘zgarishi   hisobiga   paydo   bo‘ladi.  
Tekis tezlanuvchan aylanma harakat 
Burchak     tezlanishi.     Burchak     tezlanishi     deb     burchak     tezlikdan    
olingan     birinchi     tartibli     hosiladek     aniqlanadigan     vektor     kattalikka    
aytiladi:   Burchak   tezlanishning   yo'nalishi     burchak   tezlik   yotgan   o‘q   bilan    
mos     keladi.     Tezlanish     ortganda     l     va     ó     vektorlaming     yo‘nalishlari    
bir   xil,     tezlanish     kamayganda   esa   qarama-qarshi     bo'ladi      
Burchak     tezlanishning   o'rtacha     qiymatifoda   yordamida   topiladi.   Burchak   tezlikning   vaqt   birligida   o‘zgarishiga   burchak   tezlanish    
deyiladi. 
XULOSA  
Nuqtaning traektoriyasi  deb, tanlangan sanoq sistemasiga nisbatan nuqta harakatida chiziladigan
chiziqqa aytiladi.
Trayektoriyasi   egri   chiziqdan   iborat   bo‘lgan   harakat   egri   chiziqli   harakat   deyiladi.   Kuzatish
boshlanganda   egri   chiziqli   harakat   qilayotgan   moddiy   nuqta   trayektoriyaning   A   nuqtasidan
o‘tayotgan bo‘lsin. Biror kichik D t  vaqt ichida kichik D S  yoyni bosib  V  nuqtaga keladi .
Bu ifodadagi yig‘indining birinchi limitini markazga  intilma tezlanish  yoki  normal tezlanish  deb
ataladi.   Geometrik   mulohazalar   asosida   normal   tezlanishning   moduli   tezlik   kvadratining
trayektoriya ayni sohasining egrilik radiusiga (R) bo‘lgan nisbatiga tengligini aniqlash mumkin:
Tezlik grafigini chizish uchun absissa o‘qiga vaqtning, ordinata o‘qiga esa tezlikning qiymatini
qo‘yamiz. Agar Vo = 0 bo‘lsa u holda tezlik grafigi koordinata boshidan o‘tgan to‘g‘ri chiziqdan
iborat   bo‘ladi.   Vo   ≠   0   bo‘lganda   esa   tezlik   grafigi   ordinata   o‘qida   Vo   ga   teng   kesmadan
boshlanadi. 1,2-to‘g‘ri chiziqlar (a>0); 3 – to‘g‘ri chiziq tekis  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Q.P.Abduraxmanov, V.S.Xamidov, N.A.Axmedova. FIZIKA. Darslik. 
Toshkent. 2018 y.
2.  К . П . Абдурахманов ,  Ў . Эгамов  “ Физика ”.  Дарслик .  Тошкент . 2013  й .
3. Q.P.Abduraxmanov, O’.Egamov. “FIZIKA”. Darslik. Toshkent. 2015 y.
4. Douglas C. Giancoli. Physics. Principles with Applicathions. 2004 USA ISBN-
13 978-0-321-62592-2.
5. Physics for Scientists and Engineers, Raymond A. Serway, John W. Jewett. 9th 
Edition, 2012.
                                            Internet materiallari  
1.http//www.ziyo.uz 
2. http//www.arxiv.uz 
3. http//www.21asr.uz 
4. http//www.aim.uz
http://fayllar.org