Kampyuterning asosiy qurulmalari va vazifalari
![tarqalgan. Ularni ulash uchun maxsus interfeys yoki «sichqoncha» porti kerak
bo’ladi.
Uchinchi ko’rinishdagi ulanish PSG`2 stilidagi sich qonchalarda amalga
oshirilgan.
Hozirgi kunda ular portativ kompyuterlarda ishlatilmoqda.
Trekbol
— «ag’darilgan» sichqonchani eslatuvchi qurilmadir. Trekbolda uning
korpusi emas ,
balki sharcha harakatga keltiriladi . Bu esa kursorni boshqarish
aniqligini sezilarli ravishda oshirishga imkon beradi .
Shu bois trekbolga ega
bo ’ lgan sichqonchalarga qiziqish ortib bormoqda .
Klaviatura – kompyuterga buyruq va axboratlarni kiritish qurilmasi .
Tugmalari soniga ko ’ ra ctandart
(84) va kengaytirilgan (101) klaviaturalari
mavjuddir .
Bundan tashqari , klaviyaturalar lotin harflarining joylashuviga ko ’ ra
ham farqlanadi :
amerika va angliya standarti – QWERTY , fransuz standarti -
AZERTY .
Klaviaturadagitugmalarvazifasi
Foydalanuvchitomonidankompyutergaaxborotkiritishuchunmo ’ ljallangan . Albatta ,
modeliga qarab tugmalarining soni va joylashishi klaviaturalarda farqlanishi
mumkin .
Lekin bir xil tugmalarining vazifasi har xil klaviaturalarda bir biriga mos
keladi.
Klaviaturaning asosiy tugmalari va ularning vazifalari bilan batafsil
tanishib
chiqamiz:
[ESC]
– tugma -aynan bajarilayotgan harakatlarni to’xtatadi;
[F1]…[F12]
– funksional tugma, dasturchi (foydalanuvchi) mo’ljaliga ko’ra
dasturlanadi.
[PrScr]
(PRINT SCREEN) – bu tugmadan foydalanib ekrandagi tasvirni
to’laligicha
bosmaga chiqarish mumkin.
[SCROLL
LOCK] – vaqtincha to’xtatish.
[BREAK]
– bu tugmadan faqat [CTRL] tugmasi bilan hamkorlikda qo’llaniladi.
[CTRL
– BREAK] tugmalarini bir vaqtda bosish bajarilayotgan buyruq yoki
dasturni
tugallashni bildiradi.
[CAPS
LOCK] – bosh harflarni foydalanishni belgilab qo’yish uchun. [CAPS](https://docx.uz/documents/b96e2950-e8cc-4c92-b603-716ed9f0de0f/page_15.png?v=1)
![LOCK] ni bosilganda klaviaturaning o’ng tepa qismida joylashgan xabar
chiroqchasi
yonib qoladi. [CAPS LOCK] tugmani qayta bosish bosh harflardan
foydalanishni
bekor qiladi.
Ba’zan
[CAPS LOCK] bu tugmani boshqa maqsadlar, misol uchun, rus alfavitiga
o’tish
uchun ishlatiladi.
[Shift]
– klaviaturaning yuqorigi registrida joylashgan bosh harflar va boshqa
simvollarni
kiritish uchun qo’llanadi. Masalan, «d» kichik harfini kiritish uchun,
«D»
tasvirlangan tugmani bosish kerak, agar «D» bosh harfini kiritmoqchi
bo’lsangiz
[Shift] ni bosib, qo’yib yubormay turib «D» tugmasini bosasiz.
[CTRL]
– o’z holicha ishlamaydi, klaviatura imkoniyatlarini kengaytirish uchun
qo’llaniladi.
[ALT]
– bu tugma ham analogik holatda ishlaydi. [CTRL] va [ALT] tugmalarini
Windows
98 da qo’llanishini biz amaliy mashg’ulotlarda ko’rib o’tamiz.
[Backspace]
([Enter] tugmasi tepasida chapga strelka) – kursordan chapda
joylashgan
simvollarni yo’qotish uchun.
[Enter]
– «kiritish» tugmasi
[Ins]
– simvollarni qo’yish va o’zgartirish uchun qo’llanadi. (simvollarni
o’chirmasdan
almashtiradi).
[Del]
– tugmasi ustida kursor joylashgan simvollarni yo’qotish uchun qo’llanadi.
[Home]
– kursorni chap va qator boshiga qo’yish uchun ishlatiladi.
[End]
– kursorni o’ng va ekranni pastki burchagiga o’tkazadi.
[PgUp]
– betlarni tepaga o’tkazishga, to’g’ri yo’nalishda varaqlash uchun.
[PgDn]
– betlarni pastga varaqlash uchun.
—
bu tugma kursorni boshqarishga mo’ljallangan, kursorni kerakli yo’nalishi
tanlab
bosilsa shu yo’nalishda harakatlanadi.
[Space]
– bu tugma klaviaturaning pastki qismida joylashgan bo’lib, [Alt]
tugmalari
oralig’ida, bo’sh joy (probel) qoldirish deb ataladi.
Kampyuterning
qo'shimcha qurulmalari va vazifalari](https://docx.uz/documents/b96e2950-e8cc-4c92-b603-716ed9f0de0f/page_16.png?v=1)
![Ona plata "materinka" ( inglizcha : mainboard — bosh plata; hisoblanadi. sleng . ona
-
barcha chip va qurilmalarni bir biriga ulash uchun asos ) — Shaxsiy
kompyuterning ,
noutbuk , telefon , planshetlarning asosiy qurilmalari — tezkor
xotira , qattiq disk , chiplar ,
slot , kuler , ulash portlari va boshqa qurilmalar
o ʻ rnatiladigan ko ʻ p qatlamli muxr plata .
Aynan ona plata bir-biridan farq qiluvchi
qurilmalarni
birlashtiradi va boshqaradi.
Asosiy
qismlari[ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Shaxsiy
kompyuterning sxemasi: 1. Monitor tizimi 2. Ona plata 3. Protsessor 4.
Port ATA 5. Tezkor
xotira 6. Kengaytiruvchi kartalar 7. Quvvat
bloki 8. Diskovod 9. Qattiq
disk 10. Klaviatura 11. Sichqon
Ona
plataga o rnatiladigan asosiy qurilmalar: ʻ
Markaziy protsessor (CPU).
Tizimning
mantiqiy yig indisi ( ʻ chipset — inglizcha : chipset) —
Markaziy protsessor (CPU)ni
tezkor xotira va periferik qurilmalar kontrollyo rlari ʻ
bilan
ulanishni ta minlovchi mikrosxemalar yig indisi. Odatda, zamonaviy ʼ ʻ
tizimning
mantiqiy yig indisi: „Shimoliy“" va „Janubiy“ ko priklar asosida ʻ ʻ
quriladi.
Shimoliy
ko prik ʻ ( inglizcha : Northbridge), MCH (Memory controller hub), tizim
kontrollyori.
Janubiy
ko prik ʻ ( inglizcha : Southbridge), ICH (I/O controller hub), periferik
kontrollyor.
Ona
plataning form-faktori (shakli, katta-kichik o'lcham) bo yicha ʻ
tasnifi[ tahrir | manbasini
tahrirlash ]
Asosiy
maqola: Form-faktor (texnika)](https://docx.uz/documents/b96e2950-e8cc-4c92-b603-716ed9f0de0f/page_30.png?v=1)
![Ona plataning form-faktori — bu ona plataning xajmi, mahkamlash joylari,
protsessorning
qay tartibda o rnatilishini aniqlovchi standart. ʻ
Eskirgan: Baby-AT ; Mini-ATX ; polnorazmernaya
plata AT ; LPX .
Zamonaviy: ATX ; microATX ; FlexATX ; NLX ; WTX , CEB .
Kiritilayotgan: Mini-ITX i Nano-ITX ; Pico-ITX ; BTX , MicroBTX i PicoBTX
Shunday
ona platalar bor hech qaysi form-faktorga mos kelmaydi. Mashxur ona
plata
ishlab chiqaruvchi
kompaniyalar: Asus , Gigabyte , MSI , Intel , Biostar , Elitegroup , ASRock .
Modelini
aniqlash[ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Ona
plataning o rnatilgan modelini ʻ DMI orqali bilish mumkin. Linuxda dmidecode
utilitasi
orqali, Windowsda — SIW yoki AIDA64 orqali bilib olish mumkin.
Quvvat
saqlash texnologiyasi[ tahrir | manbasini tahrirlash ]
„Zangori“
texnologilarga katta e tibor ko p ona plata ishlab chiqaruvchi ʼ ʻ
kompaniyalarni
yangi masalarni yechishga undadi.
Mobil
kompyuterlarning ona platasi[ tahrir | manbasini tahrirlash ]
Mobil
kompyuterlarning ( noutbuk ) ona platasi stol kompyuterlarining ona
platasidan
ancha farq qiladi va ularda ko p qurilmalar o rnatilgan bo ladi. Masalan, ʻ ʻ ʻ
(videokarta),
oddiy kompyuterlarda ona plataga o rnatiladi. Bu, o z navbatida, ʻ ʻ
noutbuklarning
oz quvvat ishlatishga va xajmini kichikligini ta minlaydi. ʼ
Intel
mikroprosessori haqida malumot](https://docx.uz/documents/b96e2950-e8cc-4c92-b603-716ed9f0de0f/page_31.png?v=1)
![Microsoft Offiсe dasturlaridan foydalanuvchi har bir masalani yechishda,
hujjatlarni
taxrirlashda va boshqa ishlarda unimli foydalanishi mumkin. Officedan
foydalangan
foydalanuvchi ekranni o z xohishi bo yicha o zgartirishi, shriftlarni ʻ ʻ ʻ
tanlashi,
printerlarni tanlashi, boshqa tizimlarni disklarga yozishi, qo shimcha ʻ
kompyuter
qurilmalarini o rnatishi va hakozo imkoniyatlardan foydalanishi ʻ
mumkin.
Qisqa qilib aytganda, kompyuter ishini o z xohishiga moslab kompyuter ʻ
xotirasi,
ekranni, ishlash tezligi, qo shimcha qurilmalaridan optimal foydalanishi ʻ
mumkin.
Mashxur Microsoft korporatsiyasi shaxsiy kompyuterlardan
foydalanuvchilar
uchun ko pgina dasturlar va operatsion tizimlarni ishlab ʻ
chiqarishni
jadal rivojlantirmoqdalar. Jumladan, foydalanuvchilarning
kompyuterdan
foydalanish imkoniyatlarini oshirish uchun OFFICE dasturlar
to plamini
ham ishlab chiqarishgan. ʻ
Ko pgina
foydalanuvchilar Windows operatsion tizimi bilan OFFICE dasturlar ʻ
to plamini
chalkashtirishadi. To g'ri, bu ikkala dasturlarni ham Microsoft ʻ ʻ
korporatsiyasi
ishlab chiqqan va asosan shaxsiy IBM va Pentium kompyuterlariga
o rnatishga
mo ljallangan. Windows operatsion tizimi OFFICE dasturlarisiz ʻ ʻ
bemalol
ishlay oladi, lekin OFFICE dasturlari Windows dasturisiz
ishlamaydi. Windows dasturlarining
quyidagi versiyalari mavjud: Windows-3.X,
Windows-95,
Windows-98, Windows-2000, Windows-2002, Windows NT,
Windows
XP va hokozo.
Office
dasturlar to plamini esa quyidagi versiyalari mavjud: Office-95, Office-96, ʻ
Office-97,
Office-2000, Office-2002 va Office XP. Office-2003 dasturlar
to plamini
shaxsiy kompyuterga o rnatish uchun kompyuterda Windows ʻ ʻ
operatsion
tizimi o rnatilgan bo lishi, so ng kompyuter operativ xotirasi kamida 8- ʻ ʻ ʻ
16
Mb bo lishi va qattiq diskda kamida 250 Mbdan 700 Mbgacha (Officedan ʻ
foydalanish
imkoniyatiga qarab) bo sh joy bo lishi lozim. ʻ ʻ
Office
tarkibi[ tahrir | manbasini tahrirlash ]](https://docx.uz/documents/b96e2950-e8cc-4c92-b603-716ed9f0de0f/page_41.png?v=1)
Kampyuterning asosiy qurulmalari va vazifalari