Kanadaga umumiy iqtisodiy-geografik tavsif - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Kanadaga umumiy iqtisodiy-geografik tavsif

Купить

KIRISH
Kanada dunyoning eng yirik davlatlaridan biri bo‘lib, Shimoliy Amerikada
joylashgan va ulkan tabiiy resurslari, barqaror iqtisodiyoti hamda qulay geografik
sharoiti bilan ajralib turadi. Mamlakatning iqtisodiy rivojlanishida uning tabiiy-
geografik xususiyatlari, iqlimi, qishloq xo‘jaligi hamda mehnat resurslari muhim
rol o‘ynaydi. Kanada global miqyosda iqtisodiy aloqalari keng rivojlangan
davlatlardan biri bo‘lib, rivojlangan sanoati, xomashyo eksporti va ilg‘or
texnologiyalari bilan ajralib turadi. Shu sababli, Kanadaga umumiy iqtisodiy-
geografik tavsif berish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Kurs ishining dolzarbligi Kanadaning iqtisodiy-geografik xususiyatlarini
o‘rganish dunyo iqtisodiyotidagi o‘rnini aniqlash, uning rivojlanish omillari va
muammolarini tahlil qilish nuqtai nazaridan muhimdir. Mamlakatning tabiiy
resurslari, iqlimi va iqtisodiy tarmoqlari o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib,
global iqtisodiyotga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, Kanada rivojlangan
davlatlar qatorida barqaror iqtisodiy tizimga ega bo‘lib, bu o‘z navbatida mamlakat
hududiy rivojlanishini ham shakllantiradi.
Kurs ishining obyekti va predmeti Mazkur kurs ishining obyekti Kanada
davlati va uning iqtisodiy-geografik xususiyatlari hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti esa Kanadaning tabiiy resurslari, iqtisodiy
tarmoqlari, tashqi iqtisodiy aloqalari va hududiy rivojlanish jarayonlarini
o‘rganishdan iborat.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi Kanadaga umumiy iqtisodiy-geografik
tavsif berish, uning tabiiy va iqtisodiy sharoitlarini tahlil qilish hamda rivojlanish
omillarini o‘rganishdan iborat.
Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
Kanadaning geografik joylashuvi va tabiiy sharoitlarini o‘rganish;
Mamlakat iqlimining iqtisodiyotga ta’sirini tahlil qilish;
Qishloq xo‘jaligining ixtisoslashuvi va asosiy yo‘nalishlarini aniqlash;
Kanadaning aholisi va mehnat resurslarini tahlil qilish;
3

Mamlakat iqtisodiy tarmoqlari va sanoat sohasi rivojlanishini o‘rganish;
Kanadaning tashqi iqtisodiy aloqalarini tahlil qilish va global iqtisodiyotdagi
o‘rnini aniqlash.
Mazkur kurs ishi ushbu masalalarni o‘rganish orqali Kanada iqtisodiyoti va
geografiyasiga oid umumiy xulosa chiqarishga xizmat qiladi.
4

I BOB KANADANING TABIIY-GEOGRAFIK XUSUSIYATLARI VA
RESURS SALOHIYATI
1.1 Kanadaning geografik joylashuvi va tabiiy sharoiti
Kanada Shimoliy Amerikadagi davlat. Janubda va shimoli-g’arbda AQSH
bilan chegaradosh. Sharqda Atlantika okeani, g’arbda Tinch okean, Shimolda va
shimoli-sharqda Shimoli muz okeani bilan tutash. Chegarasining umumiy uzunligi
8893 km. Hududining kattaligi bo’yicha dunyoda 2-(Rossiyadan keying)
o’rinda turadi. Mamlakat hududini shartli ravishda 4 qisimga ajratish mumkun:
mamlakat hududining deyarli yarmini egallagan, mamlakatning sharqiy qismida
joylashgan, yassi tog’liklar va tekisliklardan iborat Kanada qalqoni; g’arbda
joylashgan Kanada Kordileralari; mamlakatning janubi bo’ylab Muqaddas
Lavrentiy daryosigacha cho’zilgan tekisliklar; shu daryo vodiysi ortida va
mamlakatning sharqida qad ko’targan Appalachi tog’ tizmasi.
1.1.1 – rasm Kanada davlat xaritasi
5

Kanada ko’llar o’lkasi. Ularda eng kattalari: Yuqori—dunyodagi eng
katta suvi chuchik ko’l, Katta Ayiq ko’li dunyoda eng katta 10 ta ko’lning
biri, Katta Asir ko’li, Vinnipik, Guron, Eri, Ontario. Asosiy daryolari:
Muqaddas Lavrentiy, Saskachevan, Yukon, Freyzer. Mamlakat yer osti
boyliklari quydagi foydali qazilmalar: nikel, qalay, mis, oltin, kumush,
qo’rg’oshin, molibdin, ko’mir, neft va tabiiy gazga boy. Haydaladigan
yerlar mamlakat hududining 5 %, o’rmon va butazorlar 35%ni tashkil
etadi, shimolda doimiy muzliklar katta qismini egallagan.
Tabiiy sharoiti va tabiiy resurslari
Kanada hududining g’arbiy qismi tog’li sharqiy qismi tekisliklar,
shimoliy va qisman shimoliy sharqiy sohillari past tekislikar, sharqiy
qirg’oqlari tik, g’arbiy sohili esa juda baland. Materikning o’rta qismi va
Kanada Arktikasi arxipelagining materikga tutashgan joyi tekisliklar hamda
platolardan iborat. Gudzon qo’ltig’ini atrofi past tekisliklar. Lavrentiy
qirlari, Markaziy tekisliklar, Buyuk tekisliklar bor. Kanadaning g’arbiy
chekkasi Kordilera tog’lari, janubi-sharqida Appalachi tog’lari joylashgan.
O’ran, temir, nekil, mis, rux, qo’rg’oshin, oltin va kumush tosh
ko’mir neft tabiiy gaz konlari bor.
Iqlimi-Kanadaning ko’p qismi arktika va subarktika, janubda
mo’tadil, asosan kontinental iqlim. Yanvarning o’rtach temperaturasi
shimolda -300 -350, janubda -180 -200, iyulniki shimolda 4-70 va
janubda 16-180. G’arbiy sohilda yillik yog’in 2500 mm dan ortiq, sharqiy
soxilda 1250 mm gacha, markaziy rayonlarda 400-250 mm, shimolda esa
150 mm dan kam.
Kanadada daryolar ko’p, asosan, qor-yomg’ir suvlaridan hosil
bo’ladi. San-Lavrentiy (Buyuk Ko’llari bilan), Finliy-Pis-River Ko’llar-
Makenzi (Kichik Qullar, Atabaska, Katta Qullar va boshqa ko’llar bilan),
Bou- Saskachevan-Nelson (Bou, Sidar, Vinnipeg va boshqa ko’llar bilan)
daryo-ko’l tizimlari Atlantika va Shimoliy Muz okeani havzasiga karadi. 200
dan ortiq yirik ko’llar bor.
6

Kanadaning chekka shimoli Arktika sahrosi bo’lib onda-sonda
lishayniklar va boshqa o’tlar uchraydi. Undan janubda tundira, so’ngra esa
o’rmon-tundira zonasi joylashgan. Podzol va botqoq tuproqlarda oq va qora
qarag’ay, amerika tilog’ochi o’sadi. Janubi-sharqiy chekkasidagi podzol va
qo’ng’ir o’rmon tuproqlarda igna bargli va keng bargli daraxtlar bor.
Tekisliklardagi unumdor tuproqli yerlarda dehqonchilik qilinadi.
Kanadada shimol bug’usi, mushkli buqa, oq ayiq, qutb tulkisi,
lemming, qutb quyoni, kaklik, boyqush, los, bezon, jayra, qoplon, bo’ri,
qunduz va boshqa hayvonlar yashaydi. Daryo va ko’llari baliqlarga boy.
Milliy bo’g’lari: Banf, Vud-Baffalo, Glusher, Jasper, Yoxo va boshqa viloyat
bog’lari xam bor.
Kanada tabiiy sharoitiga ko’ra, shimoliy hududlarning kattaligiga
ko’ra Rossiya federatsiyasi bilan o’xshashlik tomonlarga ega. Bu yerda
iqlimning noqulayligi sababli inson tomonidan kam o’zlashtirilgan va
umuman o’zlashtirilmagan ko’pgina hududlar ham bor. Mamlakat shimoldan
janubga 5000km ga cho’zilgan bo’lib unda arktika cho’llaridan dashtlarigacha
bo’lgan ko’plab tabiat zonalari joylashgan.
Kanada relefi xilma-xil bo’lib mamlakatning o’rta qismini tekisliklar
egallasa, g’arbiy qismida baland Kordilera tizmalari joylashgan. (Eng baland
nuqtasi Logan tog’i balandligi 6045 m). mamlakatning janubiy sharqiy
qismida o’rtacha balandlikdagi Appalachi tog’ tizma-tarmoqlari joylashgan.
Kanada hududining deyarli yarmini qadimgi Kanada qalqoni egallaydi va
materik qismi hisoblangan Lavrentiy yassi tog’ligi iqlimi noqulay bo’lgani
uchun bu yerlar kam o’zlashtirilgan.
Kanada barcha foydali qazilma turlariga boy. Mamlakat temir
rudalari, rangli va qimmatbaho metallar, o’ran, neft va tabiiy gaz, kaliy tuzi
va ko’mirning katta zaxiralariga ega. Kanadaning Kordilyera tog’larida rangli
va nodir metallar, bundan tashqari ko’mir va suv resurslarining katta
zaxiralari joylashgan. Mamlakatning Lavrentiy yassi tog’ligida turli metal
rudalari, suv resurslari ichki tekisliklarda esa ko’mir, neft, tabiiy gaz va
7

kaliy tuzlarining katta zaxiralari topilgan. Appalachi rayonida esa rangli
va nodir metallar, xromid, asbest, ko’mir va suv resurslarining zaxiralari
joylashgan.
Kanada hududining deyarli yarmini o’rmonlar tashkil etadi. Yog’och
zaxiralarining ko’pligiga ko’ra Kanada faqat Rossiya va Brazilyadan keyinda
turadi.
Mamlakatda ko’p sonli daryo ko’llar bo’lib bu Buyuk Kanada
ko’llar-Katta Ayiq Qullar, Atabaska, Vinnipeg bundan tashqari Makkenzi,
Atabaska, Soskachevan kabi ko’plab daryolarni misol keltirishimiz
mumkun. 1
1.2 Mamlakat iqlim va uning iqtisodiyotga ta’siri
Kanada hududining g arbiy qismi tog li, sharqiy qismi tekislik, shimoliy vaʻ ʻ
qisman shimoli-sharqiy sohillari pasttekislik, sharqiy qirg oqlari tik, g arbiy sohili
ʻ ʻ
esa juda baland. Materikning o rta qismi va Kanada Arktikasi arxipelagining
ʻ
materikka tutashgan joyi tekislik hamda platodan iborat. Gudzon qo ltig ining
ʻ ʻ
atrofi pasttekislik. Lavrentiy qirlari, Markaziy tekisliklar, Buyuk tekisliklar bor.
Kanadaning g arbiy chekkasida Kordilyera tog lari, janubi-sharqida Appalachi
ʻ ʻ
tog lari joylashgan. Uran, temir, nikel, mis, rux, qo rg oshin, oltin va kumush,
ʻ ʻ ʻ
toshko mir, neft, tabiiy gaz konlari bor.
ʻ
Iqlimi — Kanadaning ko p qismida arktika va subarktika, janubida
ʻ
mo tadil, asosan, kontinental iqlim. Yanvarning o rtacha harorati shimolda —30°,
ʻ ʻ
—35°, janubda —18°, —20°, iyulniki shimolda 4—7° va janubda 16—18°.
G arbiy sohilda yillik yog in 2500 mm dan ortiq, sharqiy sohilda 1250 mm gacha,
ʻ ʻ
markaziy rayonlarda 400—250 mm, shimolda esa 150 mm dan kam.
Kanadada daryo ko p, asosan, qor-yomg ir suvlaridan hosil bo ladi. San-
ʻ ʻ ʻ
Lavrentiy (Buyuk ko llari bilan), Finli—PisRiver—Qullar—Makenzi (Kichik
ʻ
Qullar, Atabaska, Katta Qullar va boshqa ko llar bilan), Bou—Saskachevan—
ʻ
Nelson (Bou, Sidar, Vinnipeg va b. ko llar bilan) daryo-ko l tizimlari Atlantika va
ʻ ʻ
Shimoliy Muz okeani havzasiga kiradi. 200 dan ortiq yirik ko llari bor.
ʻ
1
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya ( J ahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi) Ma’ruzalar matni qarshi –
2017
8

Kanadaning chekka shimoli arktika saxrosi bo lib, onda-sonda lishayniklarʻ
va boshqa o tlar uchraydi. Undan janubda tundra, so ngra esa o rmon-tundra
ʻ ʻ ʻ
zonasi joylashgan. Podzol va botqoq tuproqlarda oq va qoraqarag ay, amerika
ʻ
tilog ochi o sadi. Janubi-sharqiy chekkasidagi podzol va qo ng ir o rmon
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tuproqlarda ignabargli va keng bargli daraxtlar bor.Tekisliklardagi unumdor
tuproqli yerlarda dehqonchilik qilinadi.
Kanadada shimol bug usi, mushkli buqa, oq ayiq, qutb tulkisi, lemming,
ʻ
qutbquyoni, kaklik, boyqush, los, bizon, jayra, qoplon, bo ri, qunduz va boshqa
ʻ
hayvonlar yashaydi. Daryo va ko llari baliqlarga boy. Milliy bog lari: Banf, Vud-
ʻ ʻ
Baffalo, Gleysher, Jasper, Yoxo va boshqa, viloyat bog lari ham bor.
ʻ
Havoning ifloslanishi va natijada kislotali yomg'ir ko'llarga jiddiy ta'sir
qiladi va o'rmonlarga zarar etkazadi.[61] Metall eritish, ko'mir yoqadigan
kommunal xizmatlar va transport vositalarining chiqindilari qishloq xo'jaligi va
o'rmonlarning unumdorligiga ta'sir qiladi. Okean suvlari, shuningdek, qishloq
xo'jaligi, sanoat, tog'-kon sanoati va o'rmon xo'jaligi faoliyati bilan ifloslanmoqda.
Global Iqlim o'zgarishi va qutb mintaqasining isishi atrof-muhitga sezilarli
o'zgarishlarni, shu jumladan yo'qotishlarni keltirib chiqaradi oq ayiq,[62]
resurslarni qidirib topish, so'ngra ushbu resurslarni qazib olish va unga muqobil
transport yo'li Panama kanali orqali Shimoli-g'arbiy o'tish yo'li.
Hozirda Kanada global o'rtacha ko'rsatkichdan ikki marta iliqlashmoqda va
bu amalda qaytarib bo'lmaydigan darajada. 2
1.3 Qishloq xo’jaligining ixtisoslashuvi
Qishloq xo’jaligi sermahsul, fermalari mexanizatsiyalashgan va
ixtisoslashgan. Qishloq xo’jaligiga yaroqli yerlarning ¾ qismiga yaqini
yirik xo’jaliklarga birlashgan. 70 mln gektar yer fermalar bilan band.
Dehqonchilik ustun. G’alla (bug’doy, so’li, arpa, makkajo’xori), texnika
ekinlari ( qand lavlagi, soya, zig’ir, tamaki), o’t va yem-xashak, sabzavot,
kartoshka, raps yetishtiriladi. Fermalarning 9/10 qismi elektrlashtirilgan.
Don xo’jaligi rivojlangan asosiy joyla: dasht viloyatlari, ayniqsa,
2
www.Arxiv.uz
9

Saskachevan va Manitoba. Yetishtirilgan bug’doyni ½ qismidan ziyodrog’i,
arpa hosilining 1/3 iqsmi chetga chiqariladi. Sut chorvachiligi Ontario va
Kvebek va Britaniya Kolumbiyasi viloyatlarda rivojlangan. Chorvachiligida
qora mol, cho’chqa, qo’y va ot boqiladi. Qishloq xo’jalik mahsulotining 60
% ga yaqinini chorvachilik yetishtirib beradi. O’rmon xo’jaligi Britaniya
Kolumbiyasi, Ontario va Kvebekda yaxshi rivojlangan. Jahonda
tayyorlanadigan yog’ochning 1/10 Kanadaga to’g’ri keladi. Baliqchilik,
parrandachilik, hayvonotchilik va mo’ynachilik rivojlangan.
Kanada qishloq xo’jaligida foydalaniladigan yerlarning umumiy
maydoni 79 mln gektarni tashkil etadi. Mamlakatning shimolidagi bepayon
hududlarida tovar qishloq xo’jaligini rivojlantirish uchun iqlim
sharoitlaridan foydalanish noqulay. Kanada shimoliy hududlarda yashovchi
tub aholining asosiy xo’jaligi o’tmishda bo’lgani singari dengiz ovchiligi
baliqchilik, tundraning kontinental qismida esa bug’u va mo’ynali hayvonlar
ovchiligi kabi ananaviy tarmoqlar tashkil etadi.
Kanada qishloq xo’jaligida foydalaniladigan yerlar tarkibida
haydaladigan yerlar katta qismini yani 60%ini egallaydi. Shudgor qilinadigan
yerlarning katta qismi 75% janubdagi dasht provinsiyasida joylashgan.
Mamlakatning bosh qishloq xo’jaligi rayoni Dasht provinsiyasi (Soskachevan,
Albert, Monitoba provensiyalari) va (Ontario, Kvebek) provinsiyalari hisoblanadi.
So’nggi yillarda Uzoq G’arbning qishloq xo’jaligi mahsulotlarini ishlab
chiqarishdagi hissasi oshmoqda.
Dasht provinsiyalari don yetishtirishdagi yaylov go’sht qoramolchigi
va qo’ychilikning go’sht-jun mahsulotlari yetishtirishga ixtisoslashgan.
Mamlakatda Saskachevan provinsiyasi asosiy bug’doy yetishtiruvchi
provinsiyasi hisoblanadi. (Ushbu provinsiya gerbida uchta bug’doy boshog’i
tasvirlangan). Kanada dunyoda donli ekinlar yalpi hosili bo’yicha beshinchi
o’rinda turadi. Bug’doy yetishtirish, ayniqsa uni eksport qilish bo’yicha
yetakchi mamlakatlar guruhiga kiradi. (Kanada bug’doy eksporti qilish
bo’yicha dunyoda ikkinchi o’rinda turadi). Ko’lbo’yi rayonida
10

chorvachilikning sut va go’sht yetishtirish yo’nalishi, cho’chqachilik,
parrandachilik va dehqonchilikning sabzavotchilik, Niagara rayonida
mevachilik tarqalgan. Mamlakatdagi eng kichik va aholisi zich, qishloq
xo’jaligiga ixtisoslashgan Shaxzoda Eduard oroli provensiyasi o’zining
dunyoda eng yirik kartoshkalari bilan mashhur. Bu yerda yetishtirilgan sifatli
kartoshka urug’lari dunyoning ko’plab mamlakatlariga eksport qilinadi.
Kanadaning Sermahsul, fermalari mexanizatsiyalashgan va
ixtisoslashgan. Qishloq xo‘jaligiga yaroqli yerlarning 4 qismiga yaqini yirik
xo‘jaliklarga birlashgan. 70 mln. gektar yer fermalar bilan band. Dehqonchilik
ustun. G‘alla (bug‘doy, arpa, suli, makkajo‘xori), texnika ekinlari (qand lavlagi,
soya, zig‘ir, tamaki), o‘t va yem-xashak, sab-zavot, kartoshka, raps yetishtiriladi.
Fermalarning 9/yu kismi elektrlashtirilgan. Don xo‘jaligi rivojlangan asosiy joylar:
dasht viloyatlari, ay-niqsa, Saskachevan va Manitoba. Yetishtirilgan bug‘doyning
‘/2 qismidan ziyodrog‘i, arpa hosilining ‘/3 qismi chetgachiqariladi. Sut
chorvachiligi Ontario, Kvebek va Britaniya Kolumbiyasi viloyatlarida rivojlangan.
Chorvachiligida qoramol, cho‘chqa, qo‘y va ot boqiladi. Qishloq xo‘jaligi
mahsulotining 60% ga yaqinini chorvachilik yetishtirib beradi.
O‘rmon xo‘jaligi Britaniya Kolumbiyasi, Kvebek va Ontarioda yaxshi
rivojlangan. Jahonda tayyorlanadigan yog‘ochning ‘/yu Kanadaga to‘g‘ri keladi.
Baliq-chilik, hayvonotchilik, parrandachilik, mo‘ynachilik rivojlangan.Yangi
Shotlandiya va Britaniya Kolumbiyasida mevachilik rivojlangan. Ayniqsa
olma yetishtirish va vino ishlab chiqorish, olma, nok, olcha, shaftoli, o’rik
yetishtirish yo’lga qo’yilgan. Mamlakatda baliqchilik rivojlangan. 3
Kanada hududlarining deyarli yarmi o'rmon bilan qoplangan bo‘lib,
yog'ochsozlik va qog'oz uchun juda katta hajmli sanoatni ish bilan ta‘minlaydigan
zahiraga ega. Yog'och yetishtirish uchun eng qimmatli o'rmon hududi ulkan
daraxtlarning o'sishiga yordam beradigan g'arbiy qirg'oqlaridagi yaxshi iqlim
tufayli erishilmoqda.Qishloq xo'jalik mahsulotlari Kanadaning eksporti savdo
hajmining yetakchi qismini o‘rmonchilik fermerlariga to‘gri keladi. Kamada
3
Maxmudova M.J., Qo‘ldasheva M. Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi (O‘quv qo‘llanma).
NamDU, 2020 – 240 bet
11

AQShga ko'p miqdorda yumshoq yog'och eksport qiladi. Britaniya Kolumbiyasi,
Ontario va Quebec o'rmon mahsulotlarini qayta ishlab chiqarish bo'yicha yetakchi
provintsiyalar hisoblanadi. Kanadaning o'rmon xo'jaligi yong'in, hasharot va
kasallik xavfiga qarshi doimiy kurash olib bormoqda. Hasharotlarning ba'zi bir
nazoratiga havo yo‘li otqali sug'orish orqali erishildi. Biroq, bu amaliyot o‘rmon
qushlari va yirtqich hasharotlarni ham yo'q qildi. O'rmonlarning atrof muhitda
ekologik muvozanatni saqlab turishida muhim ahamiyatga ega bo'lganligi va dam
olish uchun muhim maskanlar yaratish maqsadida o'rmon sanoati tobora ko'proq
ekologik zarar yetkazadigan amaliyotlarni qisqartirishni zarur bo‘ladi.
Baliqchilik
Kanada Atlantika va Tinch okeani qirg'oqlari bo'ylab boy baliq ovlash
joylari mavjud. Juda keng suvlikarga ega bo'lgan qit'a shelfi qismlari baliqchilik
banklari sifatida tanilgan. U yerda plankton hajmi juda ko‘p bo‘lib, baliqlar uladan
to‘liq ozuqlanadi va rivojlanadi. Chunki, quyosh nurlari dengiz yuzasiga katta
hajmda tushib turadi. Ushbu baliq ovlash hududlarining eng muhim qismi
Nyufaundlend hisoblanadi. Bradelle Bank, Sable Bank, Georges Bank (Amerika
Qo'shma Shtatlari bilan birgalikda) va boshqa bir qator baliqchilik markazlari
dengiz sohil bo'ylarida joylashgan. Tinch okean sohilida qit'a shelfi juda tor bo‘lib,
ko'plab tog' oqimi lososlar boqish uchun juda mos keladi. Uzoq shimol va Arktika
okeanining daryolarida ko'p sonli mahalliy aholi uchun oziq-ovqatga bog'liq
ko'plab baliq tuelari mavjud. Baliq ovlashning juda katta hajmi vanatijada suv
havzalarini ifloslanishi Janubiy Kanadadagi baliq resurslarini sezilarli darajada
qisqartirgan. Darhaqiqat, 1992 yilda Kanadaliklar hukumati sharqiy qirg'oq bo'ylab
bandlik uchun fojiali oqibatlarga olib keladigan baliq ovlashga qarshi monitoring
joriy etdi. Yakuniy nazoratni amalga oshiruvchi ko'plab xalqaro shartnomalar
vaziyatni biroz yaxshiladi. Kichik baliqlarni tutishdam keltirilgan zararning o'rnini
qoplash uchun baliq narxi keskin ko'tarildi.
12

Kanadada dunyodagi okeanlardan olinadigan baliqlarning faqat bir qismini
ushlaydi. Ammo, Kanadaning nisbatan kichik aholisi va jon boshiga tushgan baliq
iste‘moli miqdori tufayli baliq eksporti hajmi bo'yicha yetakchilar orasida turadi. 4
4
Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S. Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR
IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
13

II BOB KANADANING IQTISODIYOTI VA HUDUDIY RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI
2.1 Kanadaning aholisi va mehnat resurslari
Kanadada (2025-y.)- 40,126,723 kishi istiqomat qiladi. 5

Aholisining 1/3 qismi ingliz-kanadaliklar (44%) va fransuz-kanadaliklar
(28%). Tub aholisi - indeyslar 533 ming va eskimoslar salkam 33 ming kishi
qolgan.
Kanadada nemislar, ukrainlar, italyanlar, gollandlar, vengerlar, ruslar va
boshqalar ham yashaydi. Rasmiy tillar- ingliz va fransuz tillari. Fransuz-
kanadaliklar katolik dinida, ingliz-kanadaliklarning asosiy qismi- protestant.
Aholining 78,6% shaharlarda yashaydi. Aholisining 2/3 qismi ingiliz-
kanadaliklar (44%) va fransuz-kanadaliklar (28%). Tub aholisi -indyeslar
533000 va eskimoslar salkam 33000 kishi qolgan. Kanadada nemislar,
ukrainlar, italyanlar, gollandlar, vengerlar, ruslar, va boshqa millatlar
yashaydi. Rasmiy tillar ingliz va fransuz tillar. Fransuz-kanadaliklar katolik
dinida, ingliz-kanadaliklarning asosiy qismi-protestant. Aholining 78.6 %
shaharlarda yashaydi. Yirik shaharlari: Monreal, Kalgari, Toronto, Vankuver,
Vinnipeg, Gamilton, va boshqalar. Mamlakatning tabiiy rivojlanishini
ko’rganimizda bu hudud 1 - 1494-yilda inglizlar kela boshladi va 1534-yildan
boshlab fransuzlar kela boshladi. Natijada bu mamlakat aholining asosiy
qismini yevropaliklar tashkil qiladi. Bu mamlakatda davlat tuzulishiga
ko’ra federal respublika hisoblanadi. U 10 ta provensiya va uchta yirik
hududdan tashkil topgan. Aholi din etiqodi bo’yicha 46 % Rim katolig va
36 % protestant.
Har yili bu mamlakatga 23000 dan ko’proq aholi ko’chib keladi va
aholining 80 % ga yaqini shaharlarda yashaydi.
Bu mamlakat ancha rivojlangan industrial mamlakat har yili yalpi
ichki mahsulot 2000-yilda 836 mlrd dollorni tashkil etgan bo’lsa hozirgi
5
https://www.worldometers.info/world-population/canada-population/
14

paytda bu ko’rsatgich 900 mlrd dollardan oshadi. Yuqorida ko’rsatilgan milliy
daromad aholi jon boshi hisobiga 27000 dollordan oshadi.
Shimoliy Amerikaning tub aholisi bo’lgan hindular yevropaliklar
tomonidan mustamlaka qilish jarayonida qirib yuborilgan va o’zlashtirilishi
noqulay hududlarga surib chiqarilgan.
Bugungi kunda Shimoliy Amerika Makro-mintaqasida 338.06
mln.dan ortiq aholi yashaydi. Aholining asosiy qismi AQSHga to’g’ri keladi.
AQSH aholisi milliy tarkibining shakillanishida ommaviy
immigratsiya hal qiluvchi rol o’ynagan. Amerika millatining mentaliteti juda
murakkab bo’lib turli kelgindilarning birinchi navbatda, Yevropa va
Afrikadan ko’chib kelganlarning etnik aralashuvi va qo’shilishining
oqibatidir. Bu jarayon AQSHning xozirgi aholisi etnik tarkibiga yaqqol
ko’zga tashlanadi. Ayni vaqtda AQSH aholisini bir necha etnik guruhga
ajratish mumkun. Chunonchi, Amerikaliklar (kelib chiqishi yevropaliklar)
mamlakat aholisining qariyb 80 % ni tashkil etadi. Buning 20-25% kelib
chiqishi nemislardan (60 mln kishi atrofida), 2-o’rinda kelib chiqishi
irlandlardan 20.0 mln kishidan artiq), 3-o’rinda kelib chiqishi ingilizlardan
(20 mln. kishi), 4-o’rinda kelib chiqishi italyanlardan (12 mln. kishi) va 5-
o’rinda kelib chiqishi polyaklardan iborat guruhlardir. Shuningdek alohida
irqiy etnik guruhni mamlakat aholisining 12 %dan iborat ( 30 mln. kishi)
negrlar tashkil qiladi. Ayni vaqtda mahalliy aholidan hindular va Alyaska
eskimoslari mavjud.
Kanadaning bugungi kundagi aholisi fransuz va ingliz
mustamlakachilari bo’lib, asosan ikki millat: ingliz-kanadaliklar (14.0 mln) va
fransuz-kanadaliklardan (19.0 mln) iborat.
Mahalliy aholi hindular ( 250000 ) va eskimoslar ( 60000 ) Kanada
millati shakillanishida deyarli ishtirok etmagan. 6
Ish kuchi deganda ma'lum bir vaqtda mehnat bozorida mavjud bo'lgan katta
yoshli aholining umumiy soni tushuniladi. Kanada Statistikasi Kanadadagi bandlik
6
Maxmudova M.J., Qo‘ldasheva M. Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi (O‘quv qo‘llanma).
NamDU, 2020 – 240 bet
15

va ishsizlik darajasi, shuningdek, mehnat bozori xususiyatlari to'g'risida
taxminlarni taqdim etadigan oylik uy xo'jaliklari so'rovi bo'lgan Mehnat Kuchlari
So'rovini (LFS) boshqaradi. Kanada ishchi kuchi haqidagi ma'lumotlar
iqtisodchilar va boshqa tahlilchilarga Kanada iqtisodiyotini tushunishga yordam
beradi.
Kanada Statistikasi tomonidan ishchi kuchi "so'rovnoma haftasi davomida
[ishchi kuchi statistikasi yig'ilganda ish bilan ta'minlangan yoki ishsiz bo'lgan 15
yosh va undan katta bo'lmagan fuqarolik nodavlat aholi" deb ta'riflanadi. Ish bilan
ta'minlangan shaxslarga to'liq yoki to'liq ish kunida ishlaganlar va kasallik,
nogironlik , oilaviy majburiyatlar, yomon ob-havo, mehnat nizolari yoki ta'tillar
bo'lmaganida ish joyida bo'lganlar kiradi. Ishsizlar jumlasiga ishsizlar, lekin ish
qidirayotganlar, ishlashga yaroqli, ammo vaqtincha ishdan bo'shatilganligi sababli
ish izlamaganlar va ishsizlar, lekin to'rt hafta ichida borishlari kerak bo'lgan ishi
borlar kiradi.
Ishchi kuchining ta'rifi statistik ma'lumotlarni yig'ish uchun texnik ta'rif
bo'lib, yillar davomida operatsion sabablarga ko'ra ham, ijtimoiy va iqtisodiy
o'zgarishlarni aks ettirish uchun ham takomillashtirildi va o'zgartirildi. Masalan, 20
- asr boshida ishchi kuchiga 10 yosh va undan katta yoshdagilar kiradi deb
hisoblangan. Bu 1941-yilda 14 - yilga va 1961-yilda 15 yilga o'zgardi, bu qishloq
xo'jaligiga asoslangan qishloq xo'jaligining pasayishini aks ettirdi.
Ishchi kuchining miqdori katta yoshdagi aholi soni (potentsial ishchi kuchi)
va shu aholining ishlashga tayyor va layoqatli ulushi (haqiqiy ishchi kuchi) bilan
belgilanadi. Ushbu ma'lumotlar Kanada bo'ylab taxminan 100 000 respondentga
ega bo'lgan 56 000 uy xo'jaligining oylik so'rovidan hisoblab chiqilgan bo'lib,
undan ishsizlik darajasi, bandlik darajasi, ishchi kuchini tark etish sabablari va
boshqalar ham hisoblanadi. Voyaga etgan aholining ishchi kuchidagi ulushi
mintaqaga va yoshi yoki jinsi kabi demografik omillarga qarab o'zgarib turadigan
ishtirok darajasi deb ataladi. 7
7
https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/labour-force
16

2.2 Kandaning iqtisodiy tarmoqlari
Xo’jalikda tog’ kon sanoati energitika xo’jaligida qishloq xo’jaligidagi
hamda o’rmon va yog’ochni qayta ishlash sanoati tarmoqlari yetakchilik
qiladi. Bu mamlakat hududida jahonda ishlab chiqariladigan maxsulotning 7%
va eksport qilgan xom ashyoning 17% to’g’ri keladi.
1-jadval
Kanada iqtisodiyotining umumiy tavsifi (2020-2023-yillar)
Poytaxti OTTAVA, Budjeti Daromadlar:
YaIM $1.640 trl $593.5 trillion Xarajatlar: $623.3
trillion
Maydoni 9,984,670 kv km
Tabiiy resurslar
Oltin valyuta
zahirasi $85.6 mlrd
temir, nikel, sink,
mis, oltin,
qo'rg'oshin, nodir
elementlar,
molibden, olmos,
kumush, baliq,
yog'och, ko'mir,
neft, tabiiy gaz,
18 (53.65)
10 (0.920) Tashqi qarzi $1.608 trl
Aholisi 35,623,680 kishi
Toronto 5.993
Montreal 3.981
Vancouver 2,485
Kalgari 1.337
Ottawa 1.326 Sanoati transport vositalari,
kimyoviy moddalar,
qayta ishlangan va
ishlanmagan
foydali qazilmalar,
oziq-ovqat
mahsulotlari,
yog'och va qog'oz
mahsulotlari, baliq
mahsulotlari, neft,
tabiiy gaz
Umumiy
chegarasi 8,893 km
AQSh 8.893 km
Alyaska 2477 km Qishloq xo’jaligi bug'doy, arpa,
moyli, tamaki,
meva, sabzavotlar;
sutli mahsulotlar;
baliq;
yog‘ochsozlik
17

Ishsizlik
Inflatsiya
Soliqlar 5.9%
1.4%
38% YaIMda YaIM tarkibi Qishloq xo‘jaligi:
1.7%
Sanoat:27.5%
Xizmatlar: 70.8%
Gini index
BERI
Doing Business 0.315
7 (8.15)
18 (2018) Yirik
kompaniyalari Air Canada, Teck
Resources, Rio
Tinto Alcan Inc,
Bombardier Inc.
Research In
Motion, Catamaran
Corp, Walmart,
Costco, Canadian
Tire, Suncor
YaIM darajasi 10 (nominal)
16 (PPP) Xalqaro
iqtisodiy hamkor NAFTA, OECD,
WTO, CETA,
TISA, ASEAN ,
EBRD, OECD,
WMO, OSCE,
UNCTAD,
UNESCO, WIPO,
Davlat
boshqaruvi Federal parlamentar
konstitutsiyaviy
monarxiya Jon boshiga YaIM
darajasi $48,47(nominal)
$48,141 (PPP)
Manba : Xalqaro tashkilotlarning rasmiy ma ’ lumotlari asosida mualliflar ishlanmalari
( ciaworldfactbook . com , britannica . com , countrymattersltd . com , un . org , worldatlas . com , focus -
economics . com , imf . org , metrocosm . com , statista . com )
Yalpi mahsulot ishlab chiqarishda xo ’ jalik tarmoq ichida sanoat
yetakchi o ’ rinda turadi . Hozirgi paytda sanoatning eng muhum tarmoqlari
energitika tog’ kon sanoati, rangdor metallurgiya tarmoqlari tez rivojlandi.
Xususan sanoatda yuqoridagilardan tashqari qog’oz, tsellyuloza, oziq-ovqat,
mashinasozlik tarmoqlari yaxshi rivojlangan. Hozir mamlakatda 600 mlrd
kVsoatga yaqin elektro energiya ishlab chiqaradi.
Tog’ kon sanoati asosan neft, tabiiy gaz, oltin, ko’mir, mis, rux,
nikel, temir rudalari, kaliy tuzlari va asbest qazib olinmoqda, yani
mamlakatda tog’ kon sanoati rivojlangan.
Qayta ishlash sanoatida mashinasozlik yetakchi o’rinda turadi. U
asosan 30 % maxsulotni beradi. Xususan transport mashinalar, qishloq
xo’jalik mashinalari va tog’ kon sanoati uchun turli xildagi jihozlar ishlab
18

chiqariladi. Undan tashqari mamlakatda kimyo yog’ qayta ishlash qog’oz
sellyuloza olish va oziq-ovqat sanoat tarmoqlari rivojlangan.
Kanada—yuksak taraqqiy etgan industrial—agrar mamlakat. Yalpi ichki
mahsulotda sanoatning ulushi 22 %, qishloq xo’jalik ulishi 2.2%.
Makromintaqadagi AQSH va Kanada iqtisodiy jihatda rivojlangan
mamlakatdir. Ayniqsa, AQSH dunyodagi eng yirik iqtisodiy ilmiy-texnik va
harbiy salohiyatga ega bo’lib, hozirgi Dunyo iqtisodiy va siyosiy
jarayonlarga kuchli darajada faol tasir ko’rsatadi. AQSH yalpi ichki
mahsulot ishlab chiqorish bo’yicha dunyoda 1 - o’rinda turadi va eng yirik
sanoat hamda qishloq xo’jaligi mahsulotlari yetshtiruvchi mamlakatdir.
Elektir energiyasi hosil qilish bo’yicha 1- ( 4.2 trln. kVt/s), don
yetishtirish bo’yicha 2-( 400.0 ming t dan ortiq) va qishloq xo’jaligi
mahsulotlari eksporti bo’yicha 1-o’rinda turadi. Neft, tabiiy gaz va po’lat
eritish bo’yicha esa dunyodagi kuchli uchlikga kiradi. AQSH iqtisodiyotining
harakterli xususiyati ishlab chiqarish va kapital kontsentratsiyasining
yuqoriligidir. Eng yirik Amerika korparatsiyalari o’zining faolyati jihatidan
transmilliy korparatsiyalardir. Chunonchi, dunyodagi 500 ta yirik transmilliy
korparatsiyalardan 100 tasi AQSHga qarashli.
AQSH iqtisodiyotida xalqaro ixtisoslashuv yo’nalishidagi tarmoqlar:
elektro texnika va elektronika (ayniqsa super E H M ), avia kosmik, harbiy,
atom sanoati, biotexnalogiya va bioindustriyal kabilardir. Kanada iqtisodiyoti
ham ishlab chiqarish va kapital kontsentrasiyaning yuqoriligi bilan ajralib
turadi. anoat ishlab chiqarish jihatidan iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar
o’rtasida 7-o’rinda, aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotning hajmi jihatidan
AQSHdan keyingi o’rinda turadi.
Kanada iqtisodiy hayotida davlat faol ishtirok etadi. Kanada
iqtisodiyoti sertarmoq bo’lib sanoat bosh sohadir. Ayniqsa qazib beruvchi sanoat
rivojlanganligi jihatidan iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar o’rtasida faqat
AQSHdan keyingi o’rinda, nikel, rux, asbist qazib chiqarish bo’yicha 1-
19

o’rinda va boshqa ko’pgina mineral xom ashyo resurslari qazib chiqarish
bo’yich kuchli o’nlikga kiradi.
Hozirgi kanada AQSH, Yaponiya, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya,
Italiya davlatlari bilan birga ,,Katta yettilik” mamlakatlar guruhiga kirib ,
xorijiy dunyoning industrial yetakchi mamlakatlardan biridir. Mamlakatda
qisqa tarixiy vaqt davomida bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiyot
barpo etildi.
Kanada xorijiy dunyoda nikel, rux, asbest, kaliy tuzlari, va gazeta
qog’ozlari ishlab chiqarish bo’yicha yetakchi mamlakatdir. Bundan tashqari
mamlakat oltin, kumush, o’ran, molibdin, titan, gips, oltingugurt, kobalt,
temir rudasi, mis qazib chiqarishda yetakchi o’rinlarni egallaydi. Kanada
qazib oluvchi sanoat maxsulotlari xom-ashyo va yarim fabrikarining 80%ini
jahon bozoriga chiqaradi.
Sanoat tarmoqlarining rivojlanishi.
Aholi jon boshiga mineral xomashyo va yarim fabrikalar ishlab
chiqarish jihatdan Kanada taraqqiy etgan ko’pgina mamlakatlardan ustunlik
qiladi. Nikel, rux, kumush, molibdin, rudalari asbist, oltin, platina,
niobiy, tabiiy gaz, oltingugurt qazib chiqarishda, gazetabop qog’oz alyumini,
tsellyuloza tilingan binokorlik yog’ochlar ishlab chiqarishda dunyoda
oldingi o’rinda turadi. Kanadada ko’mir, neft, temir rudasi, volfram, uran,
(metal tarkibidagi ruda), kaliy tuzlar, oltingugurt ham qazib chiqariladi.
Yiliga o’rtacha 490.8 mlrd kVt soat elektir energiya hosil qilinadi.
20

Toronto, Vankuver va Ontrio atrofida bir qancha yirik issiqlik elektr
stansiya va AES bor.
2.2.1 – rasm Kanada sanoatining yillar bo’yicha o’sish darajasi
(2008-2018 yil birinchi choragi) 8
Asosiy GESlari Kvebek, Ontario, va Britaniya kolumbiyasi viloyatlarida.
Ishlab chiqaruvchi sanoatda oziq-ovqat va tamaki sanoati, qora va rangli
metallurgiya hamda metal ishlash, transport mashinasozligi va boshqa
tarmoqlar yetakchi o’rinda.
Mashinasozlik ishlab chiqaruvchi sanoat maxsulat qiymatining ¼
qismisi beradi. Uning asosiy tarmog’i transport mashinasozligi
(avtomobil, kema, aviatsiya, vagon va lokomotivsozlik ). Boshqa sanoat
tarmoqlaridan qishloq xo’jalik mashinasozligi neft va gaz sanoati, kon,
o’rmon va tsellyuloza qog’oz sanoati uchun uskunalar ishlab chiqarish
korxonalari yaxshi rivojlangan. Mashinasozlikning asosiy markazlari:
Toronto, Monreal, Uinsor, Gamilton va boshqalar.
Qora metallurgiya Gamilton, Su-Sent-Mari, Uellend va Sidni
shaharlarida alyuminiy, rangli metallar ishlab chiqariladi. Arvid, Kitimat,
Norand, Sadberi, Tompson, Trayilda to’plangan. Neftni qayta ishlash
zavodlari Monreal va Sarniyada joylashgan. Kimyoviy o’g’itlar, sintetik
kauchuk, va plastmassa ishlab chiqarilgan. Asosiy markazlari: Sarniya,
Monreal, Toronto, Niagara-Fols va Kitchener. Un tortish, go’sht, baliq-
konserva, va likyor-araq ishlab chiqarish oziq-ovqat sanoatining asosiy
tarmoqlari bo’lib, ular muhim eksport ahamyatiga ega. Yengil sanoat
tarmoqlaridan to’qimachilik, jun-poyafzal va tikuvchilik nisbatan yaxshi
rivojlangan. Mahsulotning yarmi Monrealda ishlab chiqariladi. Tilingan taxta,
gazetabop qog’oz, karton ishlab chiqarish markazlari Britaniya Kolumbiyasi
va Kvebek viloyatlari.
Energetika – mamlakat yo’qilg’i energetika balansida birlamchi energiya
manbalari hissasiga neft 35 %, tabiiy gaz 37 %, ko’mir 13%, gidroenergiya
8
Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S. Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR
IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
21

resurslariga 9%, atom energiyasiga 2.4 % tog’ri keladi. Malakatning neft va
tabiiy gaz qazib oluvchi asosiy rayonlari Britaniya Kolumbiyasi Albert va
Soskachevan provinsiyalarida joylashgan. Bu yerda g’arbdan sharqga qarab
transkanada quvirlari o’tkazilgan. Mamlakatda qazib olinayorgan neft va gaz
asosan AQSH ga eksport qilinadi. Biroq Kanadaning sharqiy provinsiyalari
neftni chetdan import qiladi. Kanada rivojlangan neftni qayta ishlash
sanoatiga ega. Mamlakatning yirik neftni qayta ishlash zavodlari Monreal,
Sarniy, Vankuver, Edmonton shaharlarda joylashgan.
Kanadada tosh k’omir asosan g’arbiy provinsiyalardan qazib olinadi.
Mamlakatda yiliga 75 mln tonnaga yaqin toshko’mir qazib olinadi. Kanada
qazib olinayotgan jami ko’mirlarning yarmi (37 mln tonna ) Albert
provinsiyasida Britaniya Kolumbiya provinsiyasida 24 mln tonna qazib
olinmoqda. Bu yerdan tinch okean portlari orqali ko’mir Yaponiyaga
eksport qilinadi. Mamlakatning sharqida ko’mir Yangi Shotlandiya
provinsiyasida qazib olinmoqda.
Kanada elektron energiya ishlab chiqarish bo’yicha dunyoda yetakchi
mamlakatlar guruhiga kiradi. Mamlakatda yiliga 535 mlrd kvt/soat elektr
energiya ishlab chiqariladi. Ishlab chiqarilayotgan elektroenergiyaning katta qismi
yani 60%i Gidroelektro stansiyalar (GES) ga tog’ri keladi.
Tog’ kon sanoati - mamlakat iqtisodiyotida muhim ahamiyatga ega
bo’lib, qayta ishlash sanoatini xom ashyo bilan ta’minlaydi. Shu bilan
birgalikda tog’-kon sanoati mamlakat eksport qiymatida 30 % ulushini
tashkil etadi .
Kanadada yiliga 35 mln tonna temir rudasi, 88 mln tonna kaliy
tuzlari, 150 tonna oltin, 1203 tonna kumush, 10.4 tonna uran, (Soskachevan
provinsiyasining shimolida joylashgan Ki-Leyk koni- dunyodagi Uran qazib
chiqariladigan yirik kon) qazib chiqariladi. Kanada nikel, rux, asbest, kaliy
tuzi qazib chiqarish bo’yicha g’arb mamlakatlari orasida birinchi o’rinda
turadi. Mamlakat qo’rg’oshin, mis, kumush, oltin, temir rudasi, tabiiy gaz qazib
chiqarish bo’yicha dunyoda oldingi o’rinlardan birini egallaydi. Ko’pgina qazilma
22

konlar mamlakatning janubida joylashgan. Ontario provinsiyasida Saberi mis,
nikel koni, Elliot – Leyk, Blayind-Riven, uran koni, Kvebek provinsiyasida
noronda mis koni, Shefterfild temir ruda koni, Soskacheban provinsiyasida
estereyeziy kaliy tuzi koni , Ki-Leyk uran koni, Manitoba provinsiyasida
Tompson nikel konlari joylashgan. Mamlakatning Kanada – Arktika arxi
pelagida polimetal hamda neft va tabiiy gaz konlari Shimoli g’arbiy
hududlarda esa polimetal konlari joylashgan.
Qora metalurgiya - sanoati mahalliy kapitali negizida shakllangan .
Yiliga 13-15 mln tonna po’lat ishlab chiqariladi. Mamlakatning yirik metalurgik
markazlari Atlantika qirg’oqbo’yi va Ko’l bo’yida joylashgan. Yirik metallurgik
markazlariga Gamilton, Suv-Sent-Mari, Uellend, Sidni kabi markazlarni misol
keltirish mumkin.
Rangli metallurgiya - mazkur sanoati tarmog’ining riovojlanishida AQSh
va Buyuk Britaniya sarmoyasi mavqei kuchli. So’nggi yillarida mamlakatda
rangli metallar ishlab chiqarishda (mis, qo’rg’oshin, nikel, rux) katta yutuqlariga
erishildi. Kanada alyuminiy ishlab chiqarish bo’yicha dunyoda AQSH dan keyin
ikkinchi, uni eksport qilish bo’yicha esa birinchi o’rinda turadi . Mamlakat
alyuminiy sanoati mahalliy gidroenergetika resusrlarni va import asosida tashib
keltiriladigan xom –ashyo negizida shakllangan. Kanadada rangli metallar
ishlab chiqarish bo’yicha bir qancha yirik korxona va markazlar shakllangan.
Mashinasozlik sanoatiga - jami sanoat mahsulot qiymatining va qayta
ishlash sanoatiga band sanoat ishchi hodimlarning 30 foizi tog’ri keladi.
Mamlakatda tez sur’atlar bilan o’sib borayotgan mashinasozlik tarmoqlari
ichida transport (avtomobilsozlik, kemasozlik, temir yo’llarning harakatlanuvchi
sostavlari) va qisloq xo’jaligi mashinasozligi alohida ajlarib turadi.
Mamlakatda energetika hamda tog’- kon va o’rmon sanoati uchun asbob
uskunalar ishlab chiqarish rivojlantirilgan, bo’lib Toronta, Monoreal, Gamilton,
Ottava, Galifaks, Vankuver kabi mashinasozlikning muhim markazlari
shaklangan.
23

Kimyo sanoati - ushbu sanoat tarmog’i asosiy ximiya, mineral o’g’itlar,
polimerlar, platmassalar, sintetik mahsulotlar ishlab chiqaradi. Kanada mineral
o’g’itlar ishlab chiqarish bo’yicha dunyoda 4- o’rinda turadi. Mamlakatda
Sarniya, Monreal, Toronta, Niagara –Fols, Kitchener kabi kimyo sanoatining
muhim markazlari ishlab turibdi.
O’rmon sellyuloza-qog’oz sanoati -mamlakatning boy o’rmon
resurslariga tayanib, so’nggi yillarda tez sur’atlarda rivojlanib bormoqda.
Mazkur tarmoqda asosiy ishlab chiqarish mamlakatning sharqiy qismida va yirik
gidroelektr stansiyalar joylashgan rayonlarda to’plangan. So’nggi yillarda
sellyuloza – qog’oz ishlab chiqaruvchi korxonalar mamlkatning g’arbida Britaniya
Kolumbiyasi provinsiyasida, Manitoba provinsiyasining shimolida, Albert,
Soskachevan provinsiyalarda ham qurib ishga tushirildi. 9
2.3 Mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalari
Kanada tashqi savdo munosabatlari iqtisodiyot uchun muhim ahamiyatga
ega. Mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi tarixan katta miqdordagi xom ashyo,
ayniqsa, baliq, mo'yna, don va yog'och eksportiga bog'liq edi. Shunga qaramay,
xom ashyo Kanada eksportining asosiy ulushi sifatida kamaydi, qayta ishlangan,
ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotlar hajmi keskin ortdi. 2020 yilga Kanada
eksportining taxminan beshdan to'rtqismi qayta ishlangan mahsulotlar hissasiga
to‘g‘ri keladi. 2023-yillarning o'rtalaridan boshlab yetakchi Kanada eksporti
avtomobillar (umumiy eksportning taxminan to'rtdan bir qismini tashkil etadi),
avtomobil qismlari va boshqa turdagi mashinalar hamda jihozlar, xususan,
kompyuterlashtirilgan aloqa tizimlari kabi yuqori texnologik mahsulotlar
hisoblanadi. Tayyor mahsulotlar Kanadaning asosiy ekspot qilingan tovarlari
bo'lib, ishlab chiqarilgan metallar va boshqa materiallar hamda o'rmon
mahsulotlari, jumladan, yog'ochsozlik materiallari, qog'oz va gazeta qog'ozi
hisoblanadi. Muhim import tarkibi esa kimyoviy mahsulotlar, to'qimachilik, neft
mahsulotlari va qish mavsumida sabzavot, tropik hamda subtropik mevalar,
yong'oqlar va oziq-ovqat mahsulotlari hisoblanadi.
9
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya (Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi) Ma’ruzalar matni qarshi –
2017
24

Qo'shma Shtatlar Kanadaning barcha savdo-sotiqlarining uchdan ikki
qismini tashkil etuvchi bosh savdo hamkori hisoblanadi. amlakatda eksport
importdan ko'ra ko'proq savdo ulushini tashkil etadi. AQSh savdo-iqtisodiy
aloqalarga qaramlik faqat import va eksportdagi bozor ulushi emas, balki transport,
xalqaro capital ko‘chish, xalqaro moliyaviy yoedamlar,grantlar, gumanitar, tibbiot,
xavfsizlik kavi voshqa sohalarda ham hamkorlik qiladi. Amerika Qo'shma
Shtatlarida iste'molchilarning o'zgarishi Kanada ishlab chiqaruvchilari uchun
norasmiy ta'sirga ega bo'lishi mumkin. Kanadaning Yevropaga kuchli aloqalari
ham saqlanib qolmoqda (CETA). Ammo, yangi paydo bo'lgan savdo modellari
Kanadaning an'anaviy rivojlanish tizimiga bog'liqligini qisqartirishi mumkin.
Kanada eksporti 2022 yil yanvar oyida 3,4 foizga kamayib, 55,6 milliard
AQSh dollariga yetdi. Savdoning katt aqismini avtoulovlar va ehtiyot qismlar
tashkil etdi; samolyotlar va boshqa transport vositalari; yog‘ochsozlik va qurilish
materiallarini tashkil etdi.Aksincha, energiya mahsulotlari eksport hajmi oshdi.
AQShga jo'natilgan yuklar 2,9 foizga kamayib, 34,1 milliard AQSh dollarini
tashkil qildi. Bir yil davomida eksport hajmi 1,5 foizga kamaydi. Kanada eksporti
2020- yildan 2023-yil vaqt oralig‘ida o'rtacha 28,437,96 mlrd.CADdan iborat
bo'lib, 2020- yil may oyida 50,689,80 mlrd. CADdan yuqori bo'ldi. 2022-yil fevral
oyida rekord darajadagi past raqam 1,566 mlrd CADni tashkil etgan.Kanada
eksporti 2022 yil hisobi bo‘yicha 480.1 mlrd. AQSh dollarini tashkil etgan. Yirik
hamkorlar sifatida AQSh va Yevropa Ittifoqi tashkil etmoqda.
Kanada importi esa, 2021 yil yanvar oyida 6,4 foizga oshib, 50.6 mlrd.
AQSh dollariga kamaydi. Sanoat mashinalari uchun jihozlar xaridi kamaydi;
uskunalar va ehtiyot qismlar; iste'mol tovarlari va elektronika, elektr jihozlari va
ehtiyot qismlar asosiy import tarkibi hisoblanadi. Qo'shma Shtatlardan olib
kelingan import, asosan, logistika, tog'-kon sanoati va qurilish texnikasi va
uskunalarini sotib olishning pastligi sababli 1,8 foizga kamayib, 30.9 milliard
CADga yetdi. Yil davomida import hajmi 2,0 foizga oshdi. Kanada importi 2021
yildan 2023 yil vaqt oralig‘ida o'rtacha 28,058,27 mlrd.CAD bo'lib, 2023 yil
dekabr oyida bu ko‘rsatkich 49,695,90 mlrd CADni tashkil qildi. 2020 yil yanvar
25

oyida esa 1,112 mlrd. CADni tashkil etgan eng yuqori rekord darajasini tashkil
etgan. Kanada importi 2021 yil yakunlari bo‘yicha 616.6 mlrd. AQSh dollarini
tashkil etgan bo‘lib asosiy savdo AQSh, Xitoy va Yevropa Ittifoqi bilan amalga
oshirilgan.
Hozirgi kunda AQSh prezidenti Donald Trumpning jahon iqtisodiyoti
bo‘yicha o‘zgacha qarashlari Kanadaning NAFTA tashkiloti bo‘yicha aloqalariga
katta miqdorda zarar yetkazmoda. Hatto, 2023 yil aprelida Kanada bosh vaziri
tomonidan qilingan chiqishlar natijasida mamlakat Buyuk yettilik emas, balki 6+1
formati ham joriy qilinishi mumkinligini aytib o‘tdi. Hozirda AQShning Kanada,
Yevropa Ittifoqi, Rossiya, Xitoy, Hindiston va Yaponiya mamlakatlari o‘rtasida
joriy etilgan savdo urushlari, shuningdek, po‘latga nisbatan 25 foiz ba alyumeniyga
esa, 10 foiz import bojining joriy etilishi jahon savdosidagi juda katta xavflar
keltirib chiqarishini xalqaro institutlar yetakchi iqtisodchi olimlari president
Trampni ogohlantirdi.
Kanadaning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 2022- yilning to'rtinchi
choragida o'tgan yilning ayni choragida nisbatan 5,90 foizga oshdi. Kanada yalpi
ichki mahsulotining yillik o'sish sur'ati 2020- yildan 2023- yil vaqt oralig‘ida
o'rtacha 3,16 foizni tashkil etib, 1962 yilning birinchi choragida esa 8,80 foizni
tashkil etgan. 2023 yilning to'rtinchi choragiga kelib esa rekord darajadagi -4,0
foizni tashkil etgan.
Kanada chetga avtomobil, qog‘oz, bug‘doy, yog‘ochtaxta, sellyuloza, nikel,
alyuminiy, neft va neft mahsulotlari, temir rudasi, mis, asbest, uran, kaliyli tuzlar,
tabiiy gaz, mis, sanoat jihozlari va boshqalae chikaradi. Chetdan mashina va sanoat
uskunalari va mollari, ko‘mir, kofe, kauchuk, banan va kakao sotib oladi.
Savdosotiqdagi asosiy mijozlari: AQSh, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya.
1989 yilda Kanada bilan AQSh o‘rtasida erkin savdo haqidagi bitim kuchga
kirishi va 1992-yilda Shimoliy Amerika erkin savdo mintaqasi to‘g‘risidagi uch
tomonlama (AQSh-Kanada-Meksika) bitim imzolanishi bilan Kanada
iqtisodiyotining Amerika iqtisodiyoti bilan birlashuvi va uning Shimoliy Amerika
yagona iqtisodiy makoni tarkibiy qismiga aylanish jarayoni tezlashdi.
26

Kanadaning yirik tashqi savdo sherigi Amerika Ko'shma Shtatlari
hisoblanadi Bundan tashqari mamlakat jahonning Buyuk Britaniya, Yaponiya,
Germaniya, Fransiya, Shveysariya va Rossiya kabi mamlakatlar bilan tashqi
iqtisodiy aloqalarni olib boradi.
Kanada chetga avtomobil, qog oz, bug doy, yog ochtaxta, sellyuloza, nikel,ʻ ʻ ʻ
alyuminiy, neft va neft mahsulotlari, temir rudasi, mis, asbest, uran, kaliyli tuzlar,
tabiiy gaz, mis, sanoat jihozlari va boshqalae chikaradi. Chetdan mashina va sanoat
uskunalari va mollari, ko mir, kofe, kauchuk, banan va kakao sotib oladi.
ʻ
Savdosotiqdagi asosiy mijozlari: AKSH, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya.
1989-yilda Kanada bilan AQSH o rtasida erkin savdo haqidagi bitim
ʻ
kuchga kirishi va 1992-yilda Shimoliy Amerika erkin savdo mintaqasi to g risidagi
ʻ ʻ
uch tomonlama (AKSH—Kanada —Meksika) bitim imzolanishi bilan Kanada
iqtisodiyotining Amerika iqtisodiyoti bilan birlashuvi va uning Shimoliy Amerika
yagona iqtisodiy makoni tarkibiy qismiga aylanish jarayoni tezlashdi. Pul birligi —
Kanada dollari.
Kanada dunyodagi o'ninchi yirik iqtisodiyot bo'lib, 2022 yilga kelib, YaIM
nominal qiymati taxminan 5,89 trillion AQSh dollarini tashkil etadi. Bu biri
dunyodagi eng kam korrupsiyaga duchor bo'lgan mamlakatlar va dunyodagi eng
yaxshi savdo davlatlari qatoriga kiradi, yuqori darajada globallashgan iqtisodiyotga
ega. Kanadada aralash iqtisodiy, Heritage Foundation Iqtisodiy erkinlik
ko'rsatkichlari bo'yicha AQSh va aksariyat g'arbiy Evropa davlatlari reytingida va
nisbatan past darajadagi daromad nomutanosibligini boshdan kechirmoqda.
Mamlakatning o'rtacha aholi jon boshiga bir martalik daromad OECD o'rtacha
ko'rsatkichidan ancha yuqori. Toronto fond birjasi - kapitallashuvi 2 trillion AQSh
dollaridan ortiq bo'lgan 1500 dan ortiq kompaniyalar ro'yxatiga kiritilgan
to'qqizinchi yirik fond birjasi dunyoda bozor kapitallashuvi.
2022 yilda Kanadadagi tovar va xizmatlar savdosi CA $ 1,5 trillionga yetdi.
Kanadaning eksporti 585 milliard dollardan oshdi, uning import qilingan tovarlari
907 milliard dollardan oshdi, shundan taxminan 391 milliard AQSh dollari
AQShdan, 576 milliard dollari AQShdan tashqari manbalardan olingan. 2018 yilda
27

Kanadada 22 milliard dollarlik tovarlarning savdo defitsiti va 25 milliard dollarlik
xizmatlarning savdo defitsiti mavjud edi.
20-asr boshlaridan Kanadaning ishlab chiqarish, tog'-kon sanoati va xizmat
ko'rsatish sohalarining o'sishi mamlakatni asosan qishloq xo'jaligidan
shaharlashgan, sanoat iqtisodiyotiga aylantirdi. Boshqalar singari rivojlangan
mamlakatlar, Kanada iqtisodiyotida mamlakat ishchilarining qariyb to'rtdan uch
qismi ishlaydigan xizmat ko'rsatish sohasi hukmronlik qiladi. Biroq, rivojlangan
mamlakatlar orasida Kanada o'zining birlamchi sektorining ahamiyati bilan
g'ayrioddiy bo'lib, unda sanoat xo'jaligi va neft sanoati eng ko'zga ko'ringan
qismlardan biridir.
Ikkinchi jahon urushidan keyin Kanadaning AQSh bilan iqtisodiy
integratsiyasi sezilarli darajada oshdi. 1965 yilgi avtomobil mahsulotlari savdosi
to'g'risidagi bitim Kanadaning chegaralarini avtomobilsozlik sanoatida savdo qilish
uchun ochdi. 2023-yillarda energetikaning o'zini o'zi ta'minlashi va ishlab chiqarish
sohalarida chet ellarning egaligi bilan bog'liq xavotirlar Bosh vazir Per Trudoning
Liberal hukumatini Milliy energiya dasturini (NEP) va Chet el investitsiyalarini
ko'rib chiqish agentligi (FIRA) ni chiqarishga undadi. 2022 yil Bosh vazir Brayan
Myulronining Progressiv konservatorlari chet el investitsiyalarini rag'batlantirish
uchun NEPni bekor qildi va FIRA nomini Kanada sarmoyasi deb o'zgartirdi. 1988
yil Kanada - AQSh erkin savdo shartnomasi (FTA) ikki mamlakat o'rtasidagi
bojlarni bekor qildi, Shimoliy Amerika erkin savdo shartnomasi (NAFTA) esa
2023 yilda Meksikani o'z ichiga olgan erkin savdo zonasini kengaytirdi
(keyinchalik uning o'rniga Kanada-AQSh- Meksika shartnomasi). Kanadada kuchli
kooperativ bank faoliyat sohasi mavjud bo'lib, dunyodagi har bir kishiga kredit
uyushmalariga a'zolik darajasi bo'yicha dunyoda eng yuqori ko'rsatkichga ega.
Kanada energiyani aniq eksport qiluvchi kam rivojlangan davlatlardan
biridir. Atlantika Kanadasida tabiiy gazning ulkan ofshor konlari mavjud va
Alberta ham yirik neft va gaz resurslariga ega. Athabasca yog 'qumlari va boshqa
aktivlarning kengligi Kanadada global neft zaxiralarining 13 foiz ulushiga ega
bo'lib, Venesuela va Saudiya Arabistonidan keyin dunyodagi uchinchi o'rinni
28

egallaydi. Kanada qo'shimcha ravishda dunyodagi eng yirik qishloq xo'jalik
mahsulotlarini etkazib beruvchilardan biri hisoblanadi; Kanada preriyalari bug'doy,
kolza va boshqa donlarning eng muhim global ishlab chiqaruvchilardan biri
hisoblanadi. Federal Tabiiy resurslar bo'limi o'zining asosiy eksporti bo'yicha
statistik ma'lumotlarni taqdim etadi; mamlakat rux, uran, oltin, nikel, platinoidlar,
alyuminiy, polat, Temir ruda, koks hayot ko'mir, kurg'oshin, mis, molibden,
kobaltva kadmiy eksportchisi hisoblanadi. Kanadaning shimolidagi qishloq
xo'jaligi qiyin bo'lgan ko'plab shaharlari yaqin atrofdagi minalar yoki yog'och
manbalari tufayli barqaror. Kanada, shuningdek, janubiy Ontario va Kvebekda
joylashgan muhim ishlab chiqarish sektoriga ega, ayniqsa muhim sanoatni
namoyish etadigan avtomobillar va aviatsiya mavjud.
O zbekiston — Kanada munosabatlari — Ikki mamlakat o rtasida savdo-ʻ ʻ
iqtisodiy munosabatlar 2020-yildan bir muncha osha boshladi. 2023-yilda
O zbekistonning Kanadaga eksporti xizmat ko rsa-tish, qora metall va undan
ʻ ʻ
yasalgan buyumlarni yuborishdan iborat bo ldi. O zbekiston Kanadadan elektr
ʻ ʻ
asbob-uskunalari, plastmassa, oyna, poligrafiya sanoati mahsulotlari, sut, go sht va
ʻ
baliq mahsulotlari sotib oldi. 2022 yil yakuni bo yicha mamlakatlar o rtasidagi
ʻ ʻ
tovar aylanma 29,68 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. O zbekistondan Kanadaga
ʻ
eksport keskin o sib, ijobiy saldo 9,77 mln. AQSH dollariga yetdi. 2023 yil 17
ʻ
iyunda ikkala mamlakat hukumatlari o rtasida ikkiyoqlama soliq solinishiga yo l
ʻ ʻ
qo ymaslik hamda daromad va sarmoya solig i to lashdan bo yin tovlashning
ʻ ʻ ʻ ʻ
oldini olish haqida konvensiya imzolandi.
Kanadaning turli kompaniya va notijorat tashkilotlari O zbekistonning
ʻ
mineral xom ashyo va neft-gaz konlarini ishga tushirishda qatnashishga g oyat
ʻ
qiziqib qaraydi. Navoiy viloyatidagi Tandir maydonini geologik jihatdan birgalikda
o rganish to g risida 1998 yil oktabrda O zbekiston Geol. va mineral resurslar
ʻ ʻ ʻ ʻ
davlat qo mitasi bilan "Xebron Fiord Resourses Ink" kompaniyasi o rtasida
ʻ ʻ
tuzilgan shartnomada Kanada tomoni salkam 4,5 mln. AQSH dollari sarflashi
ko zda tutilgan. Kompaniya mutaxassislari belgilangan ish dasturini bajarishga
ʻ
kirishdi. Toshkent aviatsiya i.ch. birlashmasi Kanadaning "Pratt end Uitni"
29

kompaniyasi bilan Ilyushin Il-114 samolyotlari uchun PW-127 dvigatellarini
yetkazib berish sohasida bevosita hamkorlik qila boshladi. O zbekiston aloka vaʻ
axborotlashtirish agentligi Kanadaning "Nortel Telekom" kompaniyasi bilan 1993-
yildan buyen hamkorlik qilib kelayotir. Keyingi 8 yil mobaynida ushbu kompaniya
bilan jami 29 mln. AQSH dollari qiymatiga ega bo lgan 8 ta shartnoma amalga
ʻ
oshirilib, O zbekistonAmerika "O zdunrobita" qo shma korxonasi uchun asbob-
ʻ ʻ ʻ
uskunalar yetkazib berildi.
O zR Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki Kanadaning bir qancha moliya
ʻ
muassasalari bilan aloqa o rnatgan. Ikki mamlakat o rtasida ta lim, fan va texnika
ʻ ʻ ʼ
sohasida, jumladan, bir-birlariga talabalar, aspirantlar, o qituvchilar va
ʻ
mutaxassislar yuborish, ularning malakasini oshirish borasida hamkorlik yo lga
ʻ
qo yilgan. O zRda 2000 yil boshlarida Kanadalik sarmoyadorlar ishtirokidagi 13
ʻ ʻ
korxona ro yxatga olingan.
ʻ 10
O’zbekiston Lotin Amerikasi davlatlari bilan faol aloqalarni qo’lab-
quvvatlashga intilmoqda. Braziliya, Kuba, Chili va Argentina mamlakatlari bilan
munosabatlarda muntazamlik kuzatilmoqda. Ishchi muloqot muntazam ravishda
xabar almashish va delegatsiyalarning o’zaro tashriflari ko’rinishida amalga
oshirilmoqda. Xususan, 2024-yil fevralida O’zbekiston Qishloq va suv xo’jaligi
vaziri o’rinbosarining Braziliyaga soya ishlab chiqarish va qayta ishlash sohasida
amaliyotlarni o’rganish bo’yicha tashrifi tashkil etildi.
Kanada, barqaror farovonlik va iqtisodiy integratsiya uchun global model
bo'lib xizmat qiladi hamda Jahon Banki Guruhi bilan uzoq muddatli hamkorlikni
amalg aoshiradi. 1945 yildan beri Kanada va Jahon Banki Guruhi boshqa a'zo
davlatlar bilan birgalikda strategik loyihalarni moliyalash, loyihalashtirish
siyosatini amalga oshirish va qashshoqlikni tugatish, barqaror rivojlanish
tamoyillariga asoslanib dunyoni rivojlantirish uchun dasturlarni amalga oshirdi.
Kanada uchun dunyoning ko'p qirrali rivojlanish moliyalashtiruvchi instituti
a'zoligiga uning nafaqat uning mablag'laridan tashqari, balki qashshoqlik darajasini
pasaytirish va barqaror rivojlanishga ko'proq ta'sir etish uchun bilim qobiliyatlarini
10
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya (Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi) Ma’ruzalar matni qarshi –
2017
30

oshirishga imkon beradi. Jahon Banki Guruhi o'z navbatida, Kanadada
qashshoqlikni kamaytirish va inklyuziv barqaror iqtisodiy o'sish hamda rivojlanish
orqali umumiy farovonlikni oshirishga qaratilgan xalqaro hamjamiyatning sa'y-
harakatlarini qat'iy qo'llab-quvvatlaydi. Kanadaning rasmiy rivojlanish
yordamining yarmidan ortig'i Jahon Banki kabi umumiy manfaatlar, shu jumladan
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, gumanitar inqirozlar va xavfsizlik masalalari
bo'yicha kelishuv tuzish kabi ko'p tomonlama institutlar orqali yo'naltiriladi.
Kanada bilan yaqin hamkorlikda Jahon Banki Afg'oniston va Gaitida kabi zaif
mamlakatlarga keng ko'mak ko'rsatdi. Kanadada Bankning beqarorlikka qarshi
kurash va xavfsizlikni sog'lom dunyoni qo'llab-quvvatlash borasidagi sa'y-
harakatlarini qo'llab-quvvatlaydi. Kanada Jahon Bankining eng kambag'al
mamlakatlar uchun jamg'armasi bo'lgan Xalqaro taraqqiyot uyushmasining (IDA
International Development Association) yetakchi hamkori va qadrli hamkori
hisoblanadi. Mamlakat IDA 17 to'ldirishning muvaffaqiyatli natijasi Kanadaning
kuchli qo'llab-quvvatlashiga ega bo'lmasdi. IDA17 uchun, Kanada Grantlar
ekvivalentida IDA bo'yicha oltinchi eng yirik ishtirokchi bo'ldi.
Kengash darajasida, Kanada o'z manfaatlari va Irlandiya hamda 11 ta
Hamdo'stlik mamlakatlari uchun mas'uldir. Kanadaning ijrochi direktori Kanada,
Irlandiya, Karib dengizi-Antigua va Barbuda, Bagama, Barbados, Beliz, Dominika,
Grenada, Guyana, Yamayka, Sent-Kits va Nevis, St Lucia va Sent-Vinsent,
Grenadinalar. Kanadadagi ijrochi direktori uning vazifalarida Karib
dengizchilaridan birining alternativ ijrochi direktori tomonidan qo'llab-
quvvatlanadi. Kanadaning Moliya Departamenti Global masalalar bo'yicha
Kanadaning kiritilishini muvofiqlashtiradi. Kanada Jahon Bankining yuqori
darajali rahbariga ijrochi direktori orqali birlashgan siyosiy maslahat kanallarini
ko'rsatadi. 11

11
Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S. Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR
IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
31

XULOSA
Kanada dunyoning eng rivojlangan mamlakatlaridan biri bo‘lib, uning
iqtisodiy-geografik o‘ziga xosliklari mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va
xalqaro maydondagi mavqeini belgilaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
Kanadaning tabiiy-geografik joylashuvi, keng hududlari va boy tabiiy resurslari
uning iqtisodiy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Mamlakatning turli
hududlarida iqlim sharoitining farqliligi qishloq xo‘jaligi tarmoqlarining turlicha
rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Xususan, g‘alla yetishtirish, chorvachilik va yog‘och
sanoati Kanada iqtisodiyotining muhim qismini tashkil qiladi.
Kanadaning sanoat tarmoqlari global iqtisodiy tizimda katta rol o‘ynaydi.
Tog‘-kon sanoati, neft va gaz qazib olish, mashinasozlik hamda axborot
texnologiyalari mamlakat iqtisodiyotining yetakchi yo‘nalishlaridir. Kanada yuqori
texnologiyalar, fan va ta’lim sohasida ham yetakchi mamlakatlardan biri bo‘lib, bu
omil uning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda.
Mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalari asosan AQSh, Yevropa Ittifoqi va
Osiyo davlatlari bilan amalga oshiriladi. Kanada xalqaro savdoda faol ishtirok etib,
xomashyo va tayyor mahsulotlarni eksport qiladi. Bunda, NAFTA (hozirgi
USMCA) kabi iqtisodiy ittifoqlarning roli katta bo‘lib, u Kanada iqtisodiyotining
integratsiyalashuv jarayonlarini tezlashtirgan.
Ushbu kurs ishi davomida Kanadaning umumiy iqtisodiy-geografik tavsifi
berildi hamda uning tabiiy va iqtisodiy sharoitlari atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqot
natijasida quyidagi xulosalarga kelindi:
Birinchidan, Kanadaning geografik joylashuvi va tabiiy sharoitlari
o‘rganildi. Mamlakatning keng hududi, turli tabiiy mintaqalarga bo‘linganligi va
boy tabiiy resurslari uning iqtisodiy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etishi
aniqlandi.
Ikkinchidan, iqlim sharoitlarining iqtisodiyotga ta’siri tahlil qilindi. Sovuq
iqlim mamlakat qishloq xo‘jaligi va aholi zichligiga ta’sir qilgani holda, tabiiy
resurslar, xususan, neft, gaz va o‘rmon xo‘jaligi rivojlanishida muhim rol o‘ynashi
qayd etildi.
33

Uchinchidan, qishloq xo‘jaligi tarmog‘ining asosiy yo‘nalishlari aniqlanib,
uning g‘alla, chorvachilik va sut mahsulotlari yetishtirishga ixtisoslashgani
aniqlandi. Kanada qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bo‘yicha dunyo bozorida muhim
o‘rin tutishi tasdiqlandi.
To‘rtinchidan, mamlakat aholisi va mehnat resurslari tahlil qilinib, Kanada
aholisi zichligi past bo‘lsa-da, urbanizatsiya jarayoni yuqori ekani va malakali
ishchi kuchi iqtisodiyot rivojida asosiy omillardan biri bo‘lib xizmat qilishi
aniqlandi.
Beshinchidan, iqtisodiy tarmoqlar va sanoat sohasi rivojlanishi ko‘rib
chiqildi. Neft-gaz sanoati, tog‘-kon sanoati, avtomobilsozlik va axborot
texnologiyalari Kanada iqtisodiyotining yetakchi tarmoqlari hisoblanadi.
Oltinchidan, Kanadaning tashqi iqtisodiy aloqalari tahlil qilinib,
mamlakatning AQSh, Yevropa Ittifoqi va Osiyo davlatlari bilan savdo-iqtisodiy
munosabatlari muhim ahamiyatga ega ekani aniqlandi. Kanada global iqtisodiyotda
tabiiy resurslar yetkazib beruvchi va yuqori texnologiyalar ishlab chiqaruvchi
mamlakat sifatida o‘z o‘rniga ega.
Umuman olganda, Kanada o‘zining tabiiy va mehnat resurslarini samarali
boshqarib, iqtisodiy jihatdan barqaror rivojlanish yo‘lidan bormoqda. Mamlakatda
innovatsion texnologiyalar va ekologik barqarorlikka katta e’tibor qaratilayotgani
iqtisodiy taraqqiyotning uzoq muddatli istiqbollari uchun muhim omil bo‘lib
xizmat qiladi. Shu sababli, Kanada kelajakda ham jahon iqtisodiyotida yetakchi
davlatlardan biri bo‘lib qolishi kutilmoqda.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O’zbekiston respublikasining birinchi prezidenti I.A. Karimov Jahom
moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari
va choralari. – T.: «O’zbekiston», 2009 y.
2. Abdullayev. O. Iqtisodiy geografiya va ekologiya. Nаmangan 2002 y.
3. Abdullayev O. Mintaqalar va mamlakatlar iqtisodiyoti. – T.: “Yangi asr
avlodi” 2009 y.
4. Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S.
Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
5. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya (Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy
geografiyasi) Ma’ruzalar matni qarshi – 2017
6. Булатова А.С., Волков А.М., Габарта А.А., Галишева Н.В., Мировая
экономика и международные экономические отношения. Полный М64 курс:
учебник/коллектив авторов; под ред.– 3-еизд., стер. – Москва: КНОКУР, 2017.
– 916 с. – (Бакалавриат).
7. https://www.britannica.com/, Britannica Encyclopedia
8. https://tradingeconomics.com/,trading economics 20 million indicators
9. https://countrymattersltd.com/,Welcome to Country Matters
10. https://.wikipedia.org/, Wikipedia
11. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/, CIA World
Factbook - The World Factbook
12. https://uz.wikipedia
13. https://nspi.uz
35

ILOVALAR
1 – ILOVA
Kanada YaIMning yillik o’sish darajasi (2015-2017 y.)
Manba: Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S.
Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
2 – ILOVA
Kanada ishsizlik darajasining yillar mobaynida o’zgarishi.
(2008-2018 yil birinchi choragi)
Manba: Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S.
Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
36

MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB KANADANING TABIIY-GEOGRAFIK XUSUSIYATLARI VA
RESURS SALOHIYATI
1.1 Kanadaning geografik joylashuvi va tabiiy sharoiti……………………………
5
1.2 Mamlakat iqlim va uning iqtisodiyotga ta’siri………………………………….
8
1.3 Qishloq xo’jaligining ixtisoslashuvi………………………………….………. 9
II BOB KANADANING IQTISODIYOTI VA HUDUDIY RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI
2.1 Kanadaning aholisi va mehnat resurslari…………………………………….. 14
2.2 Kandaning iqtisodiy tarmoqlari……………………………………………….
17
2.3 Mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalari………………………………………
24
XULOSA…………………………………………………………………………
32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 34
ILOVALAR……………………………………………………………………... 35
37

Купить