Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 30 Сентябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

Bohodir Jalolov

Kanadaga umumiy iqtisodiy-geografik tavsif

Купить
1 2 KIRISH
Kanada dunyoning eng yirik davlatlaridan biri bo‘lib, Shimoliy Amerikada
joylashgan va ulkan tabiiy resurslari, barqaror iqtisodiyoti hamda qulay geografik
sharoiti   bilan   ajralib   turadi.   Mamlakatning   iqtisodiy   rivojlanishida   uning   tabiiy-
geografik   xususiyatlari,   iqlimi,   qishloq   xo‘jaligi   hamda   mehnat   resurslari   muhim
rol   o‘ynaydi.   Kanada   global   miqyosda   iqtisodiy   aloqalari   keng   rivojlangan
davlatlardan   biri   bo‘lib,   rivojlangan   sanoati,   xomashyo   eksporti   va   ilg‘or
texnologiyalari   bilan   ajralib   turadi.   Shu   sababli,   Kanadaga   umumiy   iqtisodiy-
geografik tavsif berish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Kurs   ishining   dolzarbligi   Kanadaning   iqtisodiy-geografik   xususiyatlarini
o‘rganish   dunyo   iqtisodiyotidagi   o‘rnini   aniqlash,   uning   rivojlanish   omillari   va
muammolarini   tahlil   qilish   nuqtai   nazaridan   muhimdir.   Mamlakatning   tabiiy
resurslari,   iqlimi   va   iqtisodiy   tarmoqlari   o‘ziga   xos   xususiyatlarga   ega   bo‘lib,
global   iqtisodiyotga   sezilarli   ta’sir   ko‘rsatadi.   Shuningdek,   Kanada   rivojlangan
davlatlar qatorida barqaror iqtisodiy tizimga ega bo‘lib, bu o‘z navbatida mamlakat
hududiy rivojlanishini ham shakllantiradi.
Kurs ishining obyekti va predmeti  Mazkur kurs ishining obyekti Kanada
davlati va uning iqtisodiy-geografik xususiyatlari hisoblanadi.
Kurs   ishining   predmeti   esa   Kanadaning   tabiiy   resurslari,   iqtisodiy
tarmoqlari,   tashqi   iqtisodiy   aloqalari   va   hududiy   rivojlanish   jarayonlarini
o‘rganishdan iborat.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi Kanadaga umumiy iqtisodiy-geografik
tavsif berish, uning tabiiy va iqtisodiy sharoitlarini tahlil qilish hamda rivojlanish
omillarini o‘rganishdan iborat.
Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
Kanadaning geografik joylashuvi va tabiiy sharoitlarini o‘rganish;
Mamlakat iqlimining iqtisodiyotga ta’sirini tahlil qilish;
Qishloq xo‘jaligining ixtisoslashuvi va asosiy yo‘nalishlarini aniqlash;
Kanadaning aholisi va mehnat resurslarini tahlil qilish;
3 Mamlakat iqtisodiy tarmoqlari va sanoat sohasi rivojlanishini o‘rganish;
Kanadaning tashqi iqtisodiy aloqalarini tahlil qilish va global iqtisodiyotdagi
o‘rnini aniqlash.
Mazkur kurs ishi ushbu masalalarni o‘rganish orqali Kanada iqtisodiyoti va
geografiyasiga oid umumiy xulosa chiqarishga xizmat qiladi.
4 I BOB KANADANING TABIIY-GEOGRAFIK XUSUSIYATLARI VA
RESURS SALOHIYATI
1.1 Kanadaning geografik joylashuvi va tabiiy sharoiti
Kanada Shimoliy Amerikadagi davlat. Janubda   va shimoli-g’arbda AQSH
bilan chegaradosh. Sharqda Atlantika okeani, g’arbda Tinch   okean, Shimolda   va
shimoli-sharqda Shimoli muz okeani bilan tutash. Chegarasining umumiy uzunligi
8893   km.     Hududining     kattaligi     bo’yicha   dunyoda     2-(Rossiyadan     keying)
o’rinda  turadi.  Mamlakat  hududini shartli  ravishda 4 qisimga  ajratish  mumkun:
mamlakat hududining deyarli  yarmini egallagan,  mamlakatning  sharqiy   qismida
joylashgan,   yassi  tog’liklar  va   tekisliklardan  iborat   Kanada  qalqoni;   g’arbda
joylashgan     Kanada     Kordileralari;     mamlakatning     janubi     bo’ylab     Muqaddas
Lavrentiy   daryosigacha     cho’zilgan     tekisliklar;     shu     daryo       vodiysi     ortida     va
mamlakatning    sharqida qad  ko’targan Appalachi  tog’   tizmasi. 
1.1.1 – rasm Kanada davlat xaritasi
5 Kanada ko’llar o’lkasi.   Ularda     eng   kattalari:   Yuqori—dunyodagi     eng
katta  suvi   chuchik  ko’l,  Katta  Ayiq  ko’li  dunyoda   eng  katta   10 ta  ko’lning
biri,    Katta    Asir       ko’li,      Vinnipik,      Guron,      Eri,      Ontario.    Asosiy   daryolari:
Muqaddas     Lavrentiy,     Saskachevan,    Yukon,       Freyzer.       Mamlakat       yer       osti
boyliklari    quydagi    foydali       qazilmalar:       nikel,    qalay,     mis,      oltin,      kumush,
qo’rg’oshin,     molibdin,       ko’mir,     neft       va     tabiiy     gazga     boy.     Haydaladigan
yerlar     mamlakat   hududining     5 %,     o’rmon   va     butazorlar   35%ni       tashkil
etadi,   shimolda  doimiy  muzliklar   katta  qismini  egallagan.
Tabiiy sharoiti  va  tabiiy   resurslari
      Kanada   hududining    g’arbiy  qismi  tog’li  sharqiy  qismi  tekisliklar,
shimoliy       va     qisman     shimoliy     sharqiy       sohillari       past     tekislikar,     sharqiy
qirg’oqlari   tik,   g’arbiy   sohili   esa   juda   baland.   Materikning   o’rta   qismi   va
Kanada  Arktikasi   arxipelagining    materikga   tutashgan    joyi   tekisliklar   hamda
platolardan     iborat.       Gudzon       qo’ltig’ini     atrofi       past     tekisliklar.     Lavrentiy
qirlari,     Markaziy     tekisliklar,       Buyuk     tekisliklar     bor.   Kanadaning     g’arbiy
chekkasi  Kordilera  tog’lari,   janubi-sharqida   Appalachi  tog’lari  joylashgan. 
O’ran,     temir,     nekil,     mis,       rux,       qo’rg’oshin,     oltin     va   kumush     tosh
ko’mir  neft  tabiiy  gaz  konlari  bor.
    Iqlimi-Kanadaning     ko’p     qismi     arktika       va     subarktika,       janubda
mo’tadil,     asosan     kontinental     iqlim.       Yanvarning     o’rtach     temperaturasi
shimolda   -300     -350,         janubda      -180     -200,     iyulniki     shimolda      4-70   va
janubda   16-180.  G’arbiy  sohilda    yillik  yog’in   2500  mm dan   ortiq,  sharqiy
soxilda   1250   mm  gacha,    markaziy      rayonlarda     400-250 mm,   shimolda   esa
150 mm dan  kam.
    Kanadada     daryolar     ko’p,     asosan,       qor-yomg’ir     suvlaridan     hosil
bo’ladi.     San-Lavrentiy     (Buyuk     Ko’llari     bilan),   Finliy-Pis-River         Ko’llar-
Makenzi   (Kichik     Qullar,    Atabaska,   Katta     Qullar     va     boshqa     ko’llar     bilan),
Bou-   Saskachevan-Nelson   (Bou,   Sidar,     Vinnipeg     va     boshqa     ko’llar     bilan)
daryo-ko’l  tizimlari  Atlantika  va  Shimoliy  Muz  okeani  havzasiga  karadi. 200
dan  ortiq  yirik  ko’llar  bor.
6 Kanadaning     chekka     shimoli     Arktika     sahrosi     bo’lib     onda-sonda
lishayniklar   va  boshqa  o’tlar  uchraydi.   Undan  janubda  tundira,  so’ngra  esa
o’rmon-tundira  zonasi  joylashgan.   Podzol  va  botqoq  tuproqlarda  oq  va  qora
qarag’ay,     amerika     tilog’ochi     o’sadi.     Janubi-sharqiy     chekkasidagi     podzol     va
qo’ng’ir     o’rmon     tuproqlarda     igna     bargli     va     keng     bargli     daraxtlar     bor.
Tekisliklardagi  unumdor  tuproqli  yerlarda  dehqonchilik  qilinadi.
Kanadada     shimol     bug’usi,     mushkli     buqa,     oq     ayiq,     qutb     tulkisi,
lemming,   qutb     quyoni,     kaklik,     boyqush,     los,     bezon,     jayra,     qoplon,     bo’ri,
qunduz     va     boshqa     hayvonlar     yashaydi.     Daryo     va     ko’llari     baliqlarga     boy.
Milliy  bo’g’lari:  Banf,  Vud-Baffalo,  Glusher,  Jasper,  Yoxo  va  boshqa  viloyat
bog’lari  xam  bor.
Kanada       tabiiy     sharoitiga     ko’ra,       shimoliy     hududlarning     kattaligiga
ko’ra     Rossiya     federatsiyasi     bilan     o’xshashlik     tomonlarga     ega.     Bu     yerda
iqlimning     noqulayligi     sababli     inson       tomonidan     kam     o’zlashtirilgan     va
umuman  o’zlashtirilmagan  ko’pgina  hududlar  ham   bor.   Mamlakat  shimoldan
janubga  5000km ga  cho’zilgan  bo’lib  unda  arktika  cho’llaridan  dashtlarigacha
bo’lgan  ko’plab  tabiat   zonalari  joylashgan.
Kanada   relefi  xilma-xil  bo’lib  mamlakatning  o’rta  qismini  tekisliklar
egallasa,   g’arbiy   qismida  baland  Kordilera  tizmalari  joylashgan. (Eng  baland
nuqtasi     Logan     tog’i     balandligi     6045   m).     mamlakatning     janubiy     sharqiy
qismida      o’rtacha   balandlikdagi    Appalachi    tog’   tizma-tarmoqlari    joylashgan.
Kanada     hududining     deyarli     yarmini     qadimgi     Kanada     qalqoni     egallaydi     va
materik  qismi  hisoblangan   Lavrentiy  yassi  tog’ligi   iqlimi  noqulay   bo’lgani
uchun   bu  yerlar  kam  o’zlashtirilgan.   
Kanada     barcha       foydali     qazilma     turlariga     boy.     Mamlakat       temir
rudalari,  rangli va qimmatbaho  metallar,   o’ran,   neft  va  tabiiy  gaz,  kaliy  tuzi
va  ko’mirning  katta  zaxiralariga  ega.  Kanadaning  Kordilyera   tog’larida  rangli
va     nodir     metallar,     bundan     tashqari     ko’mir       va     suv     resurslarining     katta
zaxiralari  joylashgan.   Mamlakatning    Lavrentiy   yassi  tog’ligida    turli  metal
rudalari,   suv   resurslari   ichki   tekisliklarda   esa     ko’mir,     neft,     tabiiy   gaz   va
7 kaliy     tuzlarining   katta   zaxiralari     topilgan.         Appalachi   rayonida   esa   rangli
va   nodir   metallar,     xromid,   asbest,   ko’mir     va   suv   resurslarining     zaxiralari
joylashgan.
Kanada     hududining   deyarli   yarmini   o’rmonlar   tashkil   etadi.   Yog’och
zaxiralarining  ko’pligiga  ko’ra  Kanada   faqat  Rossiya  va  Brazilyadan  keyinda
turadi.
Mamlakatda     ko’p     sonli     daryo     ko’llar     bo’lib     bu     Buyuk     Kanada
ko’llar-Katta  Ayiq  Qullar,     Atabaska,   Vinnipeg   bundan  tashqari   Makkenzi,
Atabaska,     Soskachevan         kabi     ko’plab     daryolarni     misol     keltirishimiz
mumkun. 1
1.2 Mamlakat iqlim va uning iqtisodiyotga ta’siri
Kanada hududining g arbiy qismi tog li, sharqiy qismi tekislik, shimoliy vaʻ ʻ
qisman shimoli-sharqiy sohillari pasttekislik, sharqiy qirg oqlari tik, g arbiy sohili	
ʻ ʻ
esa   juda   baland.   Materikning   o rta   qismi   va   Kanada   Arktikasi   arxipelagining	
ʻ
materikka   tutashgan   joyi   tekislik   hamda   platodan   iborat.   Gudzon   qo ltig ining	
ʻ ʻ
atrofi   pasttekislik.   Lavrentiy   qirlari,   Markaziy   tekisliklar,   Buyuk   tekisliklar   bor.
Kanadaning   g arbiy   chekkasida   Kordilyera   tog lari,   janubi-sharqida   Appalachi	
ʻ ʻ
tog lari   joylashgan.   Uran,   temir,   nikel,   mis,   rux,   qo rg oshin,   oltin   va   kumush,	
ʻ ʻ ʻ
toshko mir, neft, tabiiy gaz konlari bor.	
ʻ
Iqlimi   —   Kanadaning   ko p   qismida   arktika   va   subarktika,   janubida	
ʻ
mo tadil, asosan, kontinental  iqlim. Yanvarning o rtacha harorati shimolda —30°,	
ʻ ʻ
—35°,   janubda   —18°,   —20°,   iyulniki   shimolda   4—7°   va   janubda   16—18°.
G arbiy sohilda yillik yog in 2500 mm dan ortiq, sharqiy sohilda 1250 mm gacha,
ʻ ʻ
markaziy rayonlarda 400—250 mm, shimolda esa 150 mm dan kam.
Kanadada   daryo   ko p,   asosan,   qor-yomg ir   suvlaridan   hosil   bo ladi.   San-	
ʻ ʻ ʻ
Lavrentiy   (Buyuk   ko llari   bilan),   Finli—PisRiver—Qullar—Makenzi   (Kichik	
ʻ
Qullar,   Atabaska,   Katta   Qullar   va   boshqa   ko llar   bilan),   Bou—Saskachevan—	
ʻ
Nelson (Bou, Sidar, Vinnipeg va b. ko llar bilan) daryo-ko l tizimlari Atlantika va	
ʻ ʻ
Shimoliy Muz okeani havzasiga kiradi. 200 dan ortiq yirik ko llari bor.	
ʻ
1
 Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya   ( J ahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi)   Ma’ruzalar matni  qarshi – 
2017
8 Kanadaning chekka shimoli arktika saxrosi bo lib, onda-sonda lishayniklarʻ
va   boshqa   o tlar   uchraydi.   Undan   janubda   tundra,   so ngra   esa   o rmon-tundra	
ʻ ʻ ʻ
zonasi   joylashgan.   Podzol   va   botqoq   tuproqlarda   oq   va   qoraqarag ay,   amerika	
ʻ
tilog ochi   o sadi.   Janubi-sharqiy   chekkasidagi   podzol   va   qo ng ir   o rmon	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tuproqlarda   ignabargli   va   keng   bargli   daraxtlar   bor.Tekisliklardagi   unumdor
tuproqli yerlarda dehqonchilik qilinadi.
Kanadada shimol bug usi, mushkli buqa,  oq ayiq,   qutb tulkisi,  lemming,	
ʻ
qutbquyoni,  kaklik,   boyqush, los,  bizon, jayra, qoplon, bo ri, qunduz va boshqa	
ʻ
hayvonlar yashaydi. Daryo va ko llari  baliqlarga boy. Milliy bog lari: Banf, Vud-	
ʻ ʻ
Baffalo, Gleysher, Jasper, Yoxo va boshqa, viloyat bog lari ham bor.	
ʻ
Havoning   ifloslanishi   va   natijada   kislotali   yomg'ir   ko'llarga   jiddiy   ta'sir
qiladi   va   o'rmonlarga   zarar   etkazadi.[61]   Metall   eritish,   ko'mir   yoqadigan
kommunal   xizmatlar   va   transport   vositalarining   chiqindilari   qishloq   xo'jaligi   va
o'rmonlarning   unumdorligiga   ta'sir   qiladi.   Okean   suvlari,   shuningdek,   qishloq
xo'jaligi, sanoat, tog'-kon sanoati va o'rmon xo'jaligi faoliyati bilan ifloslanmoqda. 
Global Iqlim o'zgarishi va qutb mintaqasining isishi atrof-muhitga sezilarli
o'zgarishlarni,   shu   jumladan   yo'qotishlarni   keltirib   chiqaradi   oq   ayiq,[62]
resurslarni   qidirib   topish,   so'ngra   ushbu   resurslarni   qazib   olish   va   unga   muqobil
transport yo'li Panama kanali orqali Shimoli-g'arbiy o'tish yo'li.
Hozirda Kanada global o'rtacha ko'rsatkichdan ikki marta iliqlashmoqda va
bu amalda qaytarib bo'lmaydigan darajada. 2
1.3 Qishloq xo’jaligining  ixtisoslashuvi
         Qishloq     xo’jaligi      sermahsul,  fermalari  mexanizatsiyalashgan  va
ixtisoslashgan.         Qishloq       xo’jaligiga     yaroqli     yerlarning     ¾     qismiga     yaqini
yirik     xo’jaliklarga     birlashgan.     70   mln     gektar     yer     fermalar     bilan     band.
Dehqonchilik     ustun.     G’alla     (bug’doy,     so’li,     arpa,     makkajo’xori),     texnika
ekinlari  ( qand  lavlagi,   soya,  zig’ir,   tamaki),  o’t  va  yem-xashak,   sabzavot,
kartoshka,       raps     yetishtiriladi.       Fermalarning     9/10     qismi     elektrlashtirilgan.
Don     xo’jaligi     rivojlangan     asosiy     joyla:     dasht     viloyatlari,     ayniqsa,
2
  www.Arxiv.uz  
9 Saskachevan  va    Manitoba.    Yetishtirilgan  bug’doyni  ½  qismidan  ziyodrog’i,
arpa   hosilining   1/3     iqsmi   chetga   chiqariladi.   Sut     chorvachiligi   Ontario   va
Kvebek   va  Britaniya  Kolumbiyasi    viloyatlarda   rivojlangan.  Chorvachiligida
qora  mol,  cho’chqa,   qo’y  va  ot  boqiladi.  Qishloq  xo’jalik  mahsulotining  60
%   ga     yaqinini     chorvachilik     yetishtirib     beradi.   O’rmon       xo’jaligi     Britaniya
Kolumbiyasi,     Ontario     va       Kvebekda     yaxshi     rivojlangan.     Jahonda
tayyorlanadigan     yog’ochning     1/10       Kanadaga     to’g’ri     keladi.     Baliqchilik,
parrandachilik,  hayvonotchilik  va  mo’ynachilik  rivojlangan.
    Kanada     qishloq     xo’jaligida     foydalaniladigan     yerlarning     umumiy
maydoni   79   mln   gektarni     tashkil     etadi.     Mamlakatning     shimolidagi     bepayon
hududlarida       tovar       qishloq       xo’jaligini     rivojlantirish     uchun     iqlim
sharoitlaridan     foydalanish     noqulay.       Kanada     shimoliy     hududlarda     yashovchi
tub     aholining     asosiy     xo’jaligi     o’tmishda     bo’lgani     singari     dengiz     ovchiligi
baliqchilik,  tundraning   kontinental  qismida   esa  bug’u  va  mo’ynali  hayvonlar
ovchiligi  kabi  ananaviy  tarmoqlar  tashkil  etadi.
      Kanada     qishloq     xo’jaligida     foydalaniladigan     yerlar     tarkibida
haydaladigan  yerlar  katta  qismini  yani  60%ini  egallaydi.  Shudgor   qilinadigan
yerlarning     katta     qismi     75%     janubdagi     dasht     provinsiyasida     joylashgan.
Mamlakatning   bosh   qishloq   xo’jaligi   rayoni   Dasht   provinsiyasi     (Soskachevan,
Albert, Monitoba provensiyalari) va (Ontario, Kvebek) provinsiyalari hisoblanadi.
So’nggi   yillarda   Uzoq   G’arbning   qishloq   xo’jaligi   mahsulotlarini   ishlab
chiqarishdagi hissasi oshmoqda. 
            Dasht  provinsiyalari  don  yetishtirishdagi   yaylov  go’sht   qoramolchigi
va     qo’ychilikning       go’sht-jun     mahsulotlari     yetishtirishga     ixtisoslashgan.
Mamlakatda       Saskachevan     provinsiyasi     asosiy     bug’doy     yetishtiruvchi
provinsiyasi  hisoblanadi.  (Ushbu   provinsiya  gerbida    uchta  bug’doy  boshog’i
tasvirlangan).  Kanada  dunyoda  donli  ekinlar  yalpi  hosili   bo’yicha  beshinchi
o’rinda     turadi.     Bug’doy     yetishtirish,     ayniqsa     uni     eksport     qilish     bo’yicha
yetakchi     mamlakatlar     guruhiga     kiradi.         (Kanada     bug’doy     eksporti     qilish
bo’yicha     dunyoda     ikkinchi     o’rinda     turadi).     Ko’lbo’yi     rayonida
10 chorvachilikning     sut     va     go’sht     yetishtirish     yo’nalishi,     cho’chqachilik,
parrandachilik     va     dehqonchilikning       sabzavotchilik,       Niagara     rayonida
mevachilik     tarqalgan.     Mamlakatdagi         eng     kichik     va     aholisi     zich,     qishloq
xo’jaligiga     ixtisoslashgan     Shaxzoda     Eduard     oroli     provensiyasi     o’zining
dunyoda  eng  yirik  kartoshkalari  bilan  mashhur.  Bu  yerda  yetishtirilgan  sifatli
kartoshka  urug’lari  dunyoning  ko’plab  mamlakatlariga  eksport  qilinadi.  
      Kanadaning   Sermahsul,   fermalari   mexanizatsiyalashgan   va
ixtisoslashgan.   Qishloq   xo‘jaligiga   yaroqli   yerlarning   4   qismiga   yaqini   yirik
xo‘jaliklarga   birlashgan.   70   mln.   gektar   yer   fermalar   bilan   band.   Dehqonchilik
ustun.   G‘alla   (bug‘doy,   arpa,   suli,   makkajo‘xori),   texnika   ekinlari   (qand   lavlagi,
soya,   zig‘ir,   tamaki),   o‘t   va   yem-xashak,   sab-zavot,   kartoshka,   raps   yetishtiriladi.
Fermalarning 9/yu kismi elektrlashtirilgan. Don xo‘jaligi rivojlangan asosiy joylar:
dasht   viloyatlari,   ay-niqsa,   Saskachevan   va   Manitoba.  Yetishtirilgan   bug‘doyning
‘/2   qismidan   ziyodrog‘i,   arpa   hosilining   ‘/3   qismi   chetgachiqariladi.   Sut
chorvachiligi Ontario, Kvebek va Britaniya Kolumbiyasi viloyatlarida rivojlangan.
Chorvachiligida   qoramol,   cho‘chqa,   qo‘y   va   ot   boqiladi.   Qishloq   xo‘jaligi
mahsulotining 60% ga yaqinini chorvachilik yetishtirib beradi.
O‘rmon   xo‘jaligi   Britaniya   Kolumbiyasi,   Kvebek   va   Ontarioda   yaxshi
rivojlangan.   Jahonda   tayyorlanadigan   yog‘ochning   ‘/yu   Kanadaga   to‘g‘ri   keladi.
Baliq-chilik,   hayvonotchilik,   parrandachilik,   mo‘ynachilik   rivojlangan.Yangi
Shotlandiya       va     Britaniya       Kolumbiyasida     mevachilik     rivojlangan.    Ayniqsa
olma   yetishtirish   va   vino   ishlab   chiqorish,   olma,   nok,   olcha,   shaftoli,   o’rik
yetishtirish  yo’lga  qo’yilgan.  Mamlakatda   baliqchilik  rivojlangan. 3
Kanada   hududlarining   deyarli   yarmi   o'rmon   bilan   qoplangan   bo‘lib,
yog'ochsozlik va qog'oz uchun juda katta hajmli sanoatni ish bilan ta‘minlaydigan
zahiraga   ega.   Yog'och   yetishtirish   uchun   eng   qimmatli   o'rmon   hududi   ulkan
daraxtlarning   o'sishiga   yordam   beradigan   g'arbiy   qirg'oqlaridagi   yaxshi   iqlim
tufayli   erishilmoqda.Qishloq   xo'jalik   mahsulotlari   Kanadaning   eksporti   savdo
hajmining   yetakchi   qismini   o‘rmonchilik   fermerlariga   to‘gri   keladi.   Kamada
3
 Maxmudova M.J., Qo‘ldasheva M. Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi (O‘quv qo‘llanma). 
NamDU, 2020  –  240 bet
11 AQShga   ko'p   miqdorda   yumshoq   yog'och   eksport   qiladi.   Britaniya   Kolumbiyasi,
Ontario va Quebec o'rmon mahsulotlarini qayta ishlab chiqarish bo'yicha yetakchi
provintsiyalar   hisoblanadi.   Kanadaning   o'rmon   xo'jaligi   yong'in,   hasharot   va
kasallik   xavfiga   qarshi   doimiy   kurash   olib   bormoqda.   Hasharotlarning   ba'zi   bir
nazoratiga   havo   yo‘li   otqali   sug'orish   orqali   erishildi.   Biroq,   bu   amaliyot   o‘rmon
qushlari   va   yirtqich   hasharotlarni   ham   yo'q   qildi.   O'rmonlarning   atrof   muhitda
ekologik muvozanatni saqlab turishida muhim ahamiyatga ega bo'lganligi va dam
olish   uchun   muhim   maskanlar   yaratish   maqsadida   o'rmon   sanoati   tobora   ko'proq
ekologik zarar yetkazadigan amaliyotlarni qisqartirishni zarur bo‘ladi.
Baliqchilik
Kanada   Atlantika   va   Tinch   okeani   qirg'oqlari   bo'ylab   boy   baliq   ovlash
joylari   mavjud.   Juda   keng   suvlikarga   ega   bo'lgan   qit'a   shelfi   qismlari   baliqchilik
banklari sifatida tanilgan. U yerda plankton hajmi juda ko‘p bo‘lib, baliqlar uladan
to‘liq   ozuqlanadi   va   rivojlanadi.   Chunki,   quyosh   nurlari   dengiz   yuzasiga   katta
hajmda   tushib   turadi.   Ushbu   baliq   ovlash   hududlarining   eng   muhim   qismi
Nyufaundlend   hisoblanadi.   Bradelle   Bank,   Sable   Bank,   Georges   Bank   (Amerika
Qo'shma   Shtatlari   bilan   birgalikda)   va   boshqa   bir   qator   baliqchilik   markazlari
dengiz sohil bo'ylarida joylashgan. Tinch okean sohilida qit'a shelfi juda tor bo‘lib,
ko'plab tog' oqimi lososlar boqish uchun juda mos keladi. Uzoq shimol va Arktika
okeanining   daryolarida   ko'p   sonli   mahalliy   aholi   uchun   oziq-ovqatga   bog'liq
ko'plab   baliq   tuelari   mavjud.   Baliq   ovlashning   juda   katta   hajmi   vanatijada   suv
havzalarini   ifloslanishi   Janubiy   Kanadadagi   baliq   resurslarini   sezilarli   darajada
qisqartirgan. Darhaqiqat, 1992 yilda Kanadaliklar hukumati sharqiy qirg'oq bo'ylab
bandlik  uchun  fojiali  oqibatlarga   olib  keladigan  baliq  ovlashga   qarshi   monitoring
joriy   etdi.   Yakuniy   nazoratni   amalga   oshiruvchi   ko'plab   xalqaro   shartnomalar
vaziyatni biroz yaxshiladi. Kichik baliqlarni tutishdam keltirilgan zararning o'rnini
qoplash uchun baliq narxi keskin ko'tarildi.
12 Kanadada dunyodagi okeanlardan olinadigan baliqlarning faqat bir qismini
ushlaydi. Ammo, Kanadaning nisbatan kichik aholisi va jon boshiga tushgan baliq
iste‘moli miqdori tufayli baliq eksporti hajmi bo'yicha yetakchilar orasida turadi. 4
4
 Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S. Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR 
IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
13 II BOB KANADANING IQTISODIYOTI VA HUDUDIY RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI
2.1 Kanadaning aholisi va mehnat resurslari
Kanadada (2025-y.)- 40,126,723 kishi istiqomat qiladi. 5
 
Aholisining   1/3   qismi   ingliz-kanadaliklar   (44%)   va   fransuz-kanadaliklar
(28%).   Tub   aholisi   -   indeyslar   533   ming   va   eskimoslar   salkam   33   ming   kishi
qolgan.
Kanadada   nemislar,   ukrainlar,   italyanlar,   gollandlar,   vengerlar,   ruslar   va
boshqalar   ham   yashaydi.   Rasmiy   tillar-   ingliz   va   fransuz   tillari.   Fransuz-
kanadaliklar   katolik   dinida,   ingliz-kanadaliklarning   asosiy   qismi-   protestant.
Aholining   78,6%   shaharlarda   yashaydi.   Aholisining   2/3       qismi       ingiliz-
kanadaliklar   (44%)       va     fransuz-kanadaliklar       (28%).    Tub     aholisi     -indyeslar
533000   va     eskimoslar     salkam    33000     kishi    qolgan.     Kanadada     nemislar,
ukrainlar,     italyanlar,     gollandlar,       vengerlar,       ruslar,     va     boshqa     millatlar
yashaydi.  Rasmiy  tillar  ingliz  va   fransuz  tillar.   Fransuz-kanadaliklar   katolik
dinida,   ingliz-kanadaliklarning   asosiy       qismi-protestant.         Aholining   78.6   %
shaharlarda    yashaydi.   Yirik  shaharlari:  Monreal,  Kalgari,  Toronto,  Vankuver,
Vinnipeg,       Gamilton,     va     boshqalar.       Mamlakatning       tabiiy     rivojlanishini
ko’rganimizda  bu  hudud 1 - 1494-yilda  inglizlar  kela  boshladi  va 1534-yildan
boshlab   fransuzlar     kela     boshladi.   Natijada       bu     mamlakat   aholining       asosiy
qismini       yevropaliklar     tashkil     qiladi.       Bu       mamlakatda       davlat     tuzulishiga
ko’ra     federal   respublika     hisoblanadi.   U     10 ta     provensiya     va   uchta   yirik
hududdan  tashkil  topgan.  Aholi  din  etiqodi  bo’yicha   46 %   Rim   katolig    va
36 %    protestant. 
   Har yili   bu   mamlakatga  23000 dan   ko’proq  aholi  ko’chib   keladi   va
aholining   80 % ga  yaqini  shaharlarda  yashaydi.
     Bu mamlakat ancha   rivojlangan     industrial   mamlakat     har   yili   yalpi
ichki   mahsulot     2000-yilda     836   mlrd   dollorni   tashkil   etgan   bo’lsa   hozirgi
5
  https://www.worldometers.info/world-population/canada-population/  
14 paytda  bu  ko’rsatgich   900  mlrd  dollardan  oshadi.  Yuqorida ko’rsatilgan milliy
daromad  aholi  jon  boshi   hisobiga  27000  dollordan  oshadi.    
      Shimoliy  Amerikaning   tub   aholisi     bo’lgan     hindular       yevropaliklar
tomonidan     mustamlaka   qilish   jarayonida     qirib     yuborilgan va o’zlashtirilishi
noqulay  hududlarga  surib  chiqarilgan.
        Bugungi     kunda     Shimoliy      Amerika     Makro-mintaqasida     338.06
mln.dan   ortiq  aholi  yashaydi.  Aholining  asosiy  qismi  AQSHga to’g’ri  keladi.
    AQSH   aholisi     milliy     tarkibining       shakillanishida     ommaviy
immigratsiya  hal  qiluvchi   rol  o’ynagan.  Amerika millatining mentaliteti   juda
murakkab     bo’lib       turli     kelgindilarning     birinchi     navbatda,     Yevropa     va
Afrikadan       ko’chib       kelganlarning       etnik     aralashuvi     va     qo’shilishining
oqibatidir.     Bu   jarayon    AQSHning     xozirgi     aholisi       etnik     tarkibiga     yaqqol
ko’zga     tashlanadi.    Ayni     vaqtda    AQSH     aholisini       bir     necha     etnik     guruhga
ajratish     mumkun.     Chunonchi,    Amerikaliklar     (kelib     chiqishi     yevropaliklar)
mamlakat     aholisining     qariyb     80   %   ni     tashkil     etadi.     Buning   20-25%     kelib
chiqishi     nemislardan     (60   mln     kishi     atrofida),     2-o’rinda     kelib     chiqishi
irlandlardan     20.0 mln   kishidan   artiq),   3-o’rinda   kelib     chiqishi   ingilizlardan
(20     mln.     kishi),   4-o’rinda   kelib     chiqishi     italyanlardan   (12   mln.     kishi)   va     5-
o’rinda     kelib     chiqishi     polyaklardan     iborat     guruhlardir.     Shuningdek     alohida
irqiy   etnik   guruhni    mamlakat    aholisining     12 %dan   iborat    ( 30 mln.   kishi)
negrlar   tashkil    qiladi. Ayni   vaqtda   mahalliy   aholidan     hindular     va   Alyaska
eskimoslari  mavjud.
    Kanadaning   bugungi     kundagi   aholisi     fransuz     va     ingliz
mustamlakachilari     bo’lib,   asosan   ikki   millat: ingliz-kanadaliklar (14.0 mln) va
fransuz-kanadaliklardan  (19.0 mln)  iborat.
    Mahalliy   aholi   hindular     (   250000   )     va     eskimoslar   (   60000   )   Kanada
millati  shakillanishida  deyarli  ishtirok  etmagan. 6
Ish kuchi deganda ma'lum bir vaqtda mehnat bozorida mavjud bo'lgan katta
yoshli aholining umumiy soni tushuniladi. Kanada Statistikasi Kanadadagi bandlik
6
 Maxmudova M.J., Qo‘ldasheva M. Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi (O‘quv qo‘llanma). 
NamDU, 2020  –  240 bet
15 va   ishsizlik   darajasi,   shuningdek,   mehnat   bozori   xususiyatlari   to'g'risida
taxminlarni  taqdim  etadigan  oylik uy xo'jaliklari  so'rovi  bo'lgan  Mehnat  Kuchlari
So'rovini   (LFS)   boshqaradi.   Kanada   ishchi   kuchi   haqidagi   ma'lumotlar
iqtisodchilar   va   boshqa   tahlilchilarga   Kanada   iqtisodiyotini   tushunishga   yordam
beradi.
Kanada Statistikasi  tomonidan ishchi  kuchi  "so'rovnoma haftasi  davomida
[ishchi   kuchi   statistikasi  yig'ilganda   ish  bilan  ta'minlangan  yoki  ishsiz  bo'lgan   15
yosh va undan katta bo'lmagan fuqarolik nodavlat aholi" deb ta'riflanadi. Ish bilan
ta'minlangan   shaxslarga   to'liq   yoki   to'liq   ish   kunida   ishlaganlar   va   kasallik,
nogironlik   ,   oilaviy   majburiyatlar,   yomon   ob-havo,   mehnat   nizolari   yoki   ta'tillar
bo'lmaganida   ish   joyida   bo'lganlar   kiradi.   Ishsizlar   jumlasiga   ishsizlar,   lekin   ish
qidirayotganlar, ishlashga yaroqli, ammo vaqtincha ishdan bo'shatilganligi sababli
ish   izlamaganlar   va   ishsizlar,   lekin   to'rt   hafta   ichida   borishlari   kerak   bo'lgan   ishi
borlar kiradi.
Ishchi   kuchining   ta'rifi   statistik   ma'lumotlarni   yig'ish   uchun   texnik   ta'rif
bo'lib,   yillar   davomida   operatsion   sabablarga   ko'ra   ham,   ijtimoiy   va   iqtisodiy
o'zgarishlarni aks ettirish uchun ham takomillashtirildi va o'zgartirildi. Masalan, 20
-   asr   boshida   ishchi   kuchiga   10   yosh   va   undan   katta   yoshdagilar   kiradi   deb
hisoblangan. Bu 1941-yilda 14 - yilga va 1961-yilda 15 yilga o'zgardi, bu qishloq
xo'jaligiga asoslangan qishloq xo'jaligining pasayishini aks ettirdi. 
Ishchi kuchining miqdori katta yoshdagi aholi soni (potentsial ishchi kuchi)
va shu aholining ishlashga  tayyor  va layoqatli  ulushi  (haqiqiy ishchi  kuchi)  bilan
belgilanadi.   Ushbu   ma'lumotlar   Kanada   bo'ylab   taxminan   100   000   respondentga
ega   bo'lgan   56   000   uy   xo'jaligining   oylik   so'rovidan   hisoblab   chiqilgan   bo'lib,
undan   ishsizlik   darajasi,   bandlik   darajasi,   ishchi   kuchini   tark   etish   sabablari   va
boshqalar   ham   hisoblanadi.   Voyaga   etgan   aholining   ishchi   kuchidagi   ulushi
mintaqaga va yoshi yoki jinsi kabi demografik omillarga qarab o'zgarib turadigan
ishtirok darajasi deb ataladi. 7
7
  https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/labour-force  
16 2.2 Kandaning iqtisodiy tarmoqlari
Xo’jalikda   tog’   kon   sanoati   energitika xo’jaligida   qishloq xo’jaligidagi
hamda     o’rmon     va     yog’ochni     qayta     ishlash     sanoati     tarmoqlari     yetakchilik
qiladi. Bu  mamlakat hududida  jahonda   ishlab  chiqariladigan  maxsulotning  7%
va eksport  qilgan xom ashyoning  17%  to’g’ri  keladi.
1-jadval
Kanada iqtisodiyotining umumiy tavsifi (2020-2023-yillar)
Poytaxti  OTTAVA,  Budjeti  Daromadlar: 
YaIM  $1.640 trl  $593.5 trillion  Xarajatlar: $623.3 
trillion 
Maydoni  9,984,670 kv  km 
  Tabiiy resurslar 
Oltin valyuta 
zahirasi  $85.6 mlrd 
temir, nikel, sink, 
mis, oltin, 
qo'rg'oshin, nodir 
elementlar, 
molibden, olmos, 
kumush, baliq, 
yog'och, ko'mir, 
neft, tabiiy gaz, 
18 (53.65) 
10 (0.920) Tashqi qarzi  $1.608 trl 
Aholisi  35,623,680 kishi 
Toronto 5.993 
Montreal 3.981 
Vancouver 2,485 
Kalgari 1.337 
Ottawa 1.326  Sanoati  transport vositalari, 
kimyoviy moddalar,
qayta ishlangan va 
ishlanmagan 
foydali qazilmalar, 
oziq-ovqat 
mahsulotlari, 
yog'och va qog'oz 
mahsulotlari, baliq 
mahsulotlari, neft, 
tabiiy gaz 
Umumiy 
chegarasi  8,893 km 
AQSh 8.893 km 
Alyaska 2477 km  Qishloq xo’jaligi  bug'doy, arpa, 
moyli, tamaki, 
meva, sabzavotlar; 
sutli mahsulotlar; 
baliq; 
yog‘ochsozlik 
17 Ishsizlik 
Inflatsiya 
Soliqlar  5.9% 
1.4% 
38% YaIMda  YaIM tarkibi  Qishloq xo‘jaligi: 
1.7% 
Sanoat:27.5% 
Xizmatlar: 70.8% 
Gini index 
BERI 
Doing Business  0.315 
7 (8.15) 
18 (2018)  Yirik 
kompaniyalari  Air Canada, Teck 
Resources, Rio 
Tinto Alcan Inc, 
Bombardier Inc. 
Research In 
Motion, Catamaran 
Corp, Walmart, 
Costco, Canadian 
Tire, Suncor 
YaIM darajasi  10 (nominal) 
16 (PPP)  Xalqaro 
iqtisodiy hamkor  NAFTA, OECD, 
WTO, CETA, 
TISA, ASEAN , 
EBRD, OECD, 
WMO, OSCE, 
UNCTAD, 
UNESCO, WIPO, 
Davlat 
boshqaruvi  Federal parlamentar 
konstitutsiyaviy 
monarxiya  Jon boshiga YaIM 
darajasi  $48,47(nominal) 
$48,141 (PPP) 
Manba :   Xalqaro   tashkilotlarning   rasmiy   ma ’ lumotlari   asosida   mualliflar   ishlanmalari
( ciaworldfactbook . com ,   britannica . com ,   countrymattersltd . com ,   un . org ,   worldatlas . com ,   focus -
economics . com ,  imf . org ,  metrocosm . com ,  statista . com )
Yalpi     mahsulot   ishlab     chiqarishda   xo ’ jalik     tarmoq     ichida       sanoat
yetakchi   o ’ rinda   turadi .     Hozirgi   paytda   sanoatning     eng     muhum     tarmoqlari
energitika     tog’  kon     sanoati,   rangdor     metallurgiya     tarmoqlari     tez   rivojlandi.
Xususan   sanoatda   yuqoridagilardan   tashqari   qog’oz,   tsellyuloza,   oziq-ovqat,
mashinasozlik   tarmoqlari       yaxshi     rivojlangan.     Hozir   mamlakatda   600   mlrd
kVsoatga  yaqin elektro  energiya   ishlab  chiqaradi.
Tog’   kon     sanoati   asosan     neft,   tabiiy   gaz,     oltin,   ko’mir,   mis,   rux,
nikel,       temir     rudalari,       kaliy   tuzlari     va     asbest     qazib     olinmoqda,       yani
mamlakatda  tog’   kon  sanoati  rivojlangan.
Qayta     ishlash     sanoatida     mashinasozlik     yetakchi     o’rinda     turadi.     U
asosan       30   %     maxsulotni     beradi.   Xususan     transport     mashinalar,     qishloq
xo’jalik  mashinalari  va  tog’  kon  sanoati   uchun  turli   xildagi  jihozlar  ishlab
18 chiqariladi.       Undan   tashqari   mamlakatda   kimyo   yog’   qayta   ishlash   qog’oz
sellyuloza  olish  va  oziq-ovqat   sanoat  tarmoqlari  rivojlangan.
Kanada—yuksak  taraqqiy  etgan  industrial—agrar  mamlakat. Yalpi  ichki
mahsulotda  sanoatning  ulushi  22 %,  qishloq  xo’jalik  ulishi  2.2%.
Makromintaqadagi   AQSH     va   Kanada   iqtisodiy     jihatda     rivojlangan
mamlakatdir.    Ayniqsa,    AQSH   dunyodagi     eng     yirik   iqtisodiy     ilmiy-texnik     va
harbiy       salohiyatga     ega     bo’lib,       hozirgi     Dunyo     iqtisodiy     va     siyosiy
jarayonlarga       kuchli     darajada       faol     tasir     ko’rsatadi.    AQSH     yalpi     ichki
mahsulot   ishlab   chiqorish   bo’yicha     dunyoda 1 - o’rinda     turadi   va   eng yirik
sanoat hamda  qishloq  xo’jaligi  mahsulotlari  yetshtiruvchi  mamlakatdir.
    Elektir     energiyasi     hosil     qilish     bo’yicha     1-   (   4.2   trln.   kVt/s),     don
yetishtirish     bo’yicha     2-(   400.0   ming   t   dan     ortiq)     va     qishloq     xo’jaligi
mahsulotlari   eksporti     bo’yicha     1-o’rinda     turadi.     Neft,     tabiiy   gaz   va     po’lat
eritish   bo’yicha esa   dunyodagi    kuchli   uchlikga   kiradi. AQSH iqtisodiyotining
harakterli   xususiyati     ishlab   chiqarish     va     kapital     kontsentratsiyasining
yuqoriligidir.   Eng   yirik   Amerika   korparatsiyalari   o’zining   faolyati   jihatidan
transmilliy   korparatsiyalardir.   Chunonchi,   dunyodagi   500   ta   yirik   transmilliy
korparatsiyalardan 100 tasi AQSHga qarashli.
    AQSH iqtisodiyotida   xalqaro ixtisoslashuv    yo’nalishidagi  tarmoqlar:
elektro  texnika  va elektronika   (ayniqsa  super  E H M ),  avia  kosmik,  harbiy,
atom  sanoati,  biotexnalogiya   va  bioindustriyal  kabilardir.  Kanada iqtisodiyoti
ham       ishlab   chiqarish   va   kapital   kontsentrasiyaning   yuqoriligi   bilan ajralib
turadi.   anoat     ishlab     chiqarish       jihatidan     iqtisodiy     rivojlangan     mamlakatlar
o’rtasida 7-o’rinda,  aholi  jon  boshiga  yalpi  ichki  mahsulotning  hajmi  jihatidan
AQSHdan  keyingi  o’rinda  turadi.
      Kanada   iqtisodiy   hayotida     davlat     faol     ishtirok     etadi.   Kanada
iqtisodiyoti sertarmoq bo’lib sanoat  bosh sohadir.   Ayniqsa qazib beruvchi  sanoat
rivojlanganligi   jihatidan   iqtisodiy     rivojlangan     mamlakatlar     o’rtasida     faqat
AQSHdan    keyingi    o’rinda,      nikel,    rux,    asbist     qazib    chiqarish    bo’yicha    1-
19 o’rinda    va      boshqa     ko’pgina     mineral    xom    ashyo     resurslari   qazib    chiqarish
bo’yich  kuchli  o’nlikga  kiradi.
  Hozirgi kanada AQSH, Yaponiya, Germaniya, Buyuk Britaniya,  Fransiya,
Italiya   davlatlari   bilan   birga   ,,Katta   yettilik”   mamlakatlar     guruhiga   kirib   ,
xorijiy     dunyoning     industrial     yetakchi     mamlakatlardan     biridir.     Mamlakatda
qisqa     tarixiy   vaqt   davomida     bozor   munosabatlariga   asoslangan   iqtisodiyot
barpo  etildi.
   Kanada   xorijiy dunyoda  nikel,  rux,  asbest,   kaliy  tuzlari,   va  gazeta
qog’ozlari     ishlab     chiqarish     bo’yicha     yetakchi     mamlakatdir.     Bundan   tashqari
mamlakat     oltin,     kumush,     o’ran,     molibdin,     titan,     gips,     oltingugurt,     kobalt,
temir     rudasi,     mis     qazib     chiqarishda     yetakchi   o’rinlarni     egallaydi.     Kanada
qazib  oluvchi  sanoat  maxsulotlari   xom-ashyo  va  yarim  fabrikarining  80%ini
jahon  bozoriga  chiqaradi.  
Sanoat tarmoqlarining rivojlanishi.
       Aholi   jon   boshiga   mineral   xomashyo     va     yarim       fabrikalar       ishlab
chiqarish     jihatdan   Kanada   taraqqiy     etgan     ko’pgina   mamlakatlardan     ustunlik
qiladi.         Nikel,     rux,     kumush,       molibdin,       rudalari       asbist,     oltin,       platina,
niobiy,     tabiiy   gaz,     oltingugurt qazib   chiqarishda, gazetabop   qog’oz alyumini,
tsellyuloza         tilingan     binokorlik     yog’ochlar       ishlab     chiqarishda         dunyoda
oldingi  o’rinda   turadi.     Kanadada   ko’mir, neft,  temir   rudasi,   volfram,  uran,
(metal     tarkibidagi     ruda),     kaliy     tuzlar,       oltingugurt     ham       qazib     chiqariladi.
Yiliga         o’rtacha       490.8   mlrd     kVt       soat     elektir     energiya       hosil     qilinadi.
20 Toronto,    Vankuver       va       Ontrio       atrofida     bir     qancha       yirik     issiqlik     elektr
stansiya  va   AES   bor.  
2.2.1 – rasm Kanada sanoatining yillar bo’yicha o’sish darajasi
(2008-2018 yil birinchi choragi) 8
Asosiy   GESlari   Kvebek,   Ontario,   va   Britaniya   kolumbiyasi   viloyatlarida.
Ishlab   chiqaruvchi   sanoatda     oziq-ovqat     va     tamaki     sanoati,     qora     va     rangli
metallurgiya     hamda     metal         ishlash,         transport     mashinasozligi     va     boshqa
tarmoqlar  yetakchi  o’rinda.
     Mashinasozlik   ishlab  chiqaruvchi  sanoat   maxsulat  qiymatining   ¼
qismisi     beradi.       Uning       asosiy       tarmog’i     transport       mashinasozligi
(avtomobil,   kema,    aviatsiya,   vagon  va     lokomotivsozlik ).    Boshqa   sanoat
tarmoqlaridan     qishloq     xo’jalik     mashinasozligi         neft     va     gaz       sanoati,     kon,
o’rmon      va      tsellyuloza       qog’oz    sanoati      uchun    uskunalar     ishlab    chiqarish
korxonalari     yaxshi     rivojlangan.         Mashinasozlikning       asosiy       markazlari:
Toronto,   Monreal,  Uinsor,   Gamilton   va  boshqalar.  
      Qora     metallurgiya       Gamilton,       Su-Sent-Mari,       Uellend       va     Sidni
shaharlarida     alyuminiy,   rangli   metallar     ishlab   chiqariladi.     Arvid,   Kitimat,
Norand,       Sadberi,       Tompson,       Trayilda     to’plangan.       Neftni     qayta     ishlash
zavodlari     Monreal    va     Sarniyada   joylashgan.     Kimyoviy   o’g’itlar,     sintetik
kauchuk,     va   plastmassa   ishlab   chiqarilgan.     Asosiy       markazlari:         Sarniya,
Monreal,       Toronto,     Niagara-Fols       va       Kitchener.       Un   tortish,   go’sht,   baliq-
konserva,   va       likyor-araq     ishlab       chiqarish     oziq-ovqat     sanoatining     asosiy
tarmoqlari       bo’lib,       ular     muhim     eksport       ahamyatiga     ega.      Yengil   sanoat
tarmoqlaridan   to’qimachilik,     jun-poyafzal     va     tikuvchilik     nisbatan     yaxshi
rivojlangan.  Mahsulotning yarmi    Monrealda ishlab  chiqariladi.    Tilingan taxta,
gazetabop qog’oz,    karton   ishlab  chiqarish   markazlari    Britaniya   Kolumbiyasi
va  Kvebek  viloyatlari.
Energetika – mamlakat yo’qilg’i energetika balansida   birlamchi   energiya
manbalari     hissasiga    neft   35  %,    tabiiy    gaz   37  %,  ko’mir    13%,    gidroenergiya
8
  Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S. Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR 
IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
21 resurslariga   9%,  atom  energiyasiga   2.4 %   tog’ri keladi.   Malakatning neft va
tabiiy     gaz   qazib     oluvchi   asosiy   rayonlari   Britaniya   Kolumbiyasi   Albert   va
Soskachevan   provinsiyalarida   joylashgan.   Bu   yerda   g’arbdan   sharqga   qarab
transkanada        quvirlari   o’tkazilgan.  Mamlakatda   qazib  olinayorgan      neft   va  gaz
asosan     AQSH     ga    eksport    qilinadi. Biroq Kanadaning   sharqiy provinsiyalari
neftni     chetdan     import     qiladi.   Kanada       rivojlangan   neftni       qayta   ishlash
sanoatiga     ega.   Mamlakatning     yirik   neftni   qayta   ishlash   zavodlari   Monreal,
Sarniy, Vankuver, Edmonton shaharlarda joylashgan.
Kanadada   tosh  k’omir  asosan  g’arbiy  provinsiyalardan   qazib olinadi.
Mamlakatda   yiliga 75 mln   tonnaga   yaqin  toshko’mir   qazib olinadi.  Kanada
qazib   olinayotgan   jami   ko’mirlarning       yarmi     (37   mln     tonna   )   Albert
provinsiyasida       Britaniya   Kolumbiya   provinsiyasida   24     mln       tonna       qazib
olinmoqda.       Bu   yerdan         tinch       okean   portlari       orqali   ko’mir   Yaponiyaga
eksport   qilinadi.     Mamlakatning   sharqida   ko’mir     Yangi     Shotlandiya
provinsiyasida  qazib  olinmoqda. 
Kanada   elektron   energiya   ishlab   chiqarish   bo’yicha   dunyoda   yetakchi
mamlakatlar   guruhiga   kiradi.   Mamlakatda       yiliga     535   mlrd     kvt/soat     elektr
energiya ishlab  chiqariladi. Ishlab chiqarilayotgan elektroenergiyaning katta qismi
yani 60%i   Gidroelektro stansiyalar (GES) ga  tog’ri keladi.
Tog’  kon   sanoati     -   mamlakat     iqtisodiyotida   muhim     ahamiyatga     ega
bo’lib,   qayta     ishlash     sanoatini   xom   ashyo     bilan     ta’minlaydi.     Shu       bilan
birgalikda         tog’-kon     sanoati         mamlakat     eksport     qiymatida       30   %   ulushini
tashkil  etadi   .  
Kanadada      yiliga   35 mln     tonna     temir      rudasi, 88 mln     tonna   kaliy
tuzlari,   150   tonna   oltin, 1203   tonna   kumush, 10.4 tonna     uran,   (Soskachevan
provinsiyasining   shimolida   joylashgan   Ki-Leyk   koni-   dunyodagi   Uran     qazib
chiqariladigan     yirik   kon)     qazib       chiqariladi.     Kanada   nikel,   rux,   asbest,   kaliy
tuzi         qazib   chiqarish   bo’yicha   g’arb   mamlakatlari   orasida       birinchi     o’rinda
turadi. Mamlakat qo’rg’oshin, mis, kumush, oltin, temir rudasi, tabiiy gaz     qazib
chiqarish bo’yicha dunyoda oldingi o’rinlardan birini egallaydi. Ko’pgina qazilma
22 konlar   mamlakatning   janubida   joylashgan.   Ontario   provinsiyasida   Saberi   mis,
nikel   koni,   Elliot   –   Leyk,   Blayind-Riven,   uran   koni,   Kvebek   provinsiyasida
noronda   mis   koni,     Shefterfild   temir   ruda   koni,   Soskacheban   provinsiyasida
estereyeziy     kaliy   tuzi   koni     ,     Ki-Leyk     uran   koni,     Manitoba     provinsiyasida
Tompson   nikel     konlari         joylashgan.         Mamlakatning       Kanada   –  Arktika   arxi
pelagida   polimetal   hamda   neft   va     tabiiy     gaz   konlari         Shimoli     g’arbiy
hududlarda  esa  polimetal   konlari   joylashgan.  
Qora   metalurgiya   -     sanoati       mahalliy   kapitali       negizida   shakllangan   .
Yiliga   13-15   mln   tonna   po’lat   ishlab   chiqariladi.   Mamlakatning   yirik   metalurgik
markazlari Atlantika qirg’oqbo’yi va Ko’l  bo’yida  joylashgan. Yirik   metallurgik
markazlariga       Gamilton,   Suv-Sent-Mari,   Uellend,   Sidni   kabi   markazlarni   misol
keltirish mumkin.    
Rangli metallurgiya   - mazkur   sanoati tarmog’ining riovojlanishida AQSh
va       Buyuk   Britaniya   sarmoyasi   mavqei   kuchli.   So’nggi   yillarida   mamlakatda
rangli metallar ishlab chiqarishda (mis, qo’rg’oshin, nikel,  rux) katta   yutuqlariga
erishildi.    Kanada alyuminiy ishlab chiqarish bo’yicha dunyoda AQSH dan keyin
ikkinchi, uni eksport   qilish   bo’yicha   esa birinchi   o’rinda     turadi   .     Mamlakat
alyuminiy sanoati mahalliy gidroenergetika resusrlarni va   import   asosida   tashib
keltiriladigan     xom   –ashyo   negizida     shakllangan.       Kanadada   rangli   metallar
ishlab chiqarish  bo’yicha  bir  qancha  yirik korxona   va markazlar  shakllangan. 
Mashinasozlik   sanoatiga   -   jami   sanoat   mahsulot   qiymatining   va   qayta
ishlash sanoatiga band sanoat ishchi   hodimlarning 30 foizi   tog’ri keladi. 
Mamlakatda tez   sur’atlar bilan o’sib borayotgan mashinasozlik tarmoqlari
ichida     transport   (avtomobilsozlik,   kemasozlik,   temir   yo’llarning   harakatlanuvchi
sostavlari)       va       qisloq       xo’jaligi   mashinasozligi     alohida     ajlarib     turadi.
Mamlakatda   energetika     hamda     tog’-     kon       va     o’rmon   sanoati     uchun   asbob
uskunalar   ishlab chiqarish   rivojlantirilgan, bo’lib   Toronta, Monoreal, Gamilton,
Ottava,     Galifaks,   Vankuver   kabi     mashinasozlikning   muhim   markazlari
shaklangan.
23 Kimyo sanoati -  ushbu sanoat  tarmog’i    asosiy  ximiya, mineral o’g’itlar,
polimerlar,   platmassalar,   sintetik mahsulotlar ishlab   chiqaradi. Kanada     mineral
o’g’itlar       ishlab     chiqarish     bo’yicha     dunyoda     4-   o’rinda     turadi.   Mamlakatda
Sarniya,   Monreal,   Toronta,   Niagara   –Fols,   Kitchener   kabi     kimyo     sanoatining
muhim markazlari ishlab  turibdi.  
O’rmon   sellyuloza-qog’oz   sanoati   -mamlakatning       boy   o’rmon
resurslariga   tayanib,       so’nggi     yillarda     tez   sur’atlarda         rivojlanib     bormoqda.
Mazkur   tarmoqda asosiy ishlab chiqarish mamlakatning sharqiy qismida va yirik
gidroelektr     stansiyalar     joylashgan   rayonlarda     to’plangan.   So’nggi       yillarda
sellyuloza – qog’oz ishlab chiqaruvchi korxonalar mamlkatning g’arbida Britaniya
Kolumbiyasi       provinsiyasida,   Manitoba   provinsiyasining   shimolida,   Albert,
Soskachevan provinsiyalarda  ham qurib ishga  tushirildi. 9
2.3 Mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalari
Kanada   tashqi   savdo   munosabatlari   iqtisodiyot   uchun   muhim   ahamiyatga
ega.   Mamlakatning   iqtisodiy   rivojlanishi   tarixan   katta   miqdordagi   xom   ashyo,
ayniqsa,   baliq,   mo'yna,   don   va   yog'och   eksportiga   bog'liq   edi.   Shunga   qaramay,
xom   ashyo   Kanada   eksportining   asosiy   ulushi   sifatida   kamaydi,   qayta   ishlangan,
ishlab   chiqarilgan   tayyor   mahsulotlar   hajmi   keskin   ortdi.   2020   yilga   Kanada
eksportining   taxminan   beshdan   to'rtqismi   qayta   ishlangan   mahsulotlar   hissasiga
to‘g‘ri   keladi.   2023-yillarning   o'rtalaridan   boshlab   yetakchi   Kanada   eksporti
avtomobillar   (umumiy   eksportning   taxminan   to'rtdan   bir   qismini   tashkil   etadi),
avtomobil   qismlari   va   boshqa   turdagi   mashinalar   hamda   jihozlar,   xususan,
kompyuterlashtirilgan   aloqa   tizimlari   kabi   yuqori   texnologik   mahsulotlar
hisoblanadi.   Tayyor   mahsulotlar   Kanadaning   asosiy   ekspot   qilingan   tovarlari
bo'lib,   ishlab   chiqarilgan   metallar   va   boshqa   materiallar   hamda   o'rmon
mahsulotlari,   jumladan,   yog'ochsozlik   materiallari,   qog'oz   va   gazeta   qog'ozi
hisoblanadi.   Muhim   import   tarkibi   esa   kimyoviy   mahsulotlar,   to'qimachilik,   neft
mahsulotlari   va   qish   mavsumida   sabzavot,   tropik   hamda   subtropik   mevalar,
yong'oqlar va oziq-ovqat mahsulotlari hisoblanadi.
9
 Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya (Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi) Ma’ruzalar matni qarshi – 
2017
24 Qo'shma   Shtatlar   Kanadaning   barcha   savdo-sotiqlarining   uchdan   ikki
qismini   tashkil   etuvchi   bosh   savdo   hamkori   hisoblanadi.   amlakatda   eksport
importdan   ko'ra   ko'proq   savdo   ulushini   tashkil   etadi.   AQSh   savdo-iqtisodiy
aloqalarga qaramlik faqat import va eksportdagi bozor ulushi emas, balki transport,
xalqaro capital ko‘chish, xalqaro moliyaviy yoedamlar,grantlar, gumanitar, tibbiot,
xavfsizlik   kavi   voshqa   sohalarda   ham   hamkorlik   qiladi.   Amerika   Qo'shma
Shtatlarida   iste'molchilarning   o'zgarishi   Kanada   ishlab   chiqaruvchilari   uchun
norasmiy   ta'sirga   ega   bo'lishi   mumkin.   Kanadaning   Yevropaga   kuchli   aloqalari
ham   saqlanib   qolmoqda   (CETA).  Ammo,   yangi   paydo   bo'lgan   savdo   modellari
Kanadaning an'anaviy rivojlanish tizimiga bog'liqligini qisqartirishi mumkin.
Kanada   eksporti   2022   yil   yanvar   oyida   3,4   foizga   kamayib,   55,6   milliard
AQSh   dollariga   yetdi.   Savdoning   katt   aqismini   avtoulovlar   va   ehtiyot   qismlar
tashkil   etdi;   samolyotlar   va  boshqa   transport   vositalari;   yog‘ochsozlik   va   qurilish
materiallarini   tashkil   etdi.Aksincha,   energiya   mahsulotlari   eksport   hajmi   oshdi.
AQShga   jo'natilgan   yuklar   2,9   foizga   kamayib,   34,1   milliard   AQSh   dollarini
tashkil qildi. Bir yil davomida eksport hajmi 1,5 foizga kamaydi. Kanada eksporti
2020-   yildan   2023-yil   vaqt   oralig‘ida   o'rtacha   28,437,96   mlrd.CADdan   iborat
bo'lib, 2020- yil may oyida 50,689,80 mlrd. CADdan yuqori bo'ldi. 2022-yil fevral
oyida   rekord   darajadagi   past   raqam   1,566   mlrd   CADni   tashkil   etgan.Kanada
eksporti  2022 yil  hisobi  bo‘yicha 480.1 mlrd. AQSh  dollarini  tashkil  etgan.  Yirik
hamkorlar sifatida AQSh va Yevropa Ittifoqi tashkil etmoqda.
Kanada   importi   esa,   2021   yil   yanvar   oyida   6,4   foizga   oshib,   50.6   mlrd.
AQSh   dollariga   kamaydi.   Sanoat   mashinalari   uchun   jihozlar   xaridi   kamaydi;
uskunalar   va   ehtiyot   qismlar;   iste'mol   tovarlari   va   elektronika,   elektr   jihozlari   va
ehtiyot   qismlar   asosiy   import   tarkibi   hisoblanadi.   Qo'shma   Shtatlardan   olib
kelingan   import,   asosan,   logistika,   tog'-kon   sanoati   va   qurilish   texnikasi   va
uskunalarini   sotib   olishning   pastligi   sababli   1,8   foizga   kamayib,   30.9   milliard
CADga  yetdi. Yil  davomida import  hajmi  2,0 foizga  oshdi. Kanada  importi  2021
yildan   2023   yil   vaqt   oralig‘ida   o'rtacha   28,058,27   mlrd.CAD   bo'lib,   2023   yil
dekabr oyida bu ko‘rsatkich 49,695,90 mlrd CADni tashkil qildi. 2020 yil yanvar
25 oyida   esa   1,112   mlrd.   CADni   tashkil   etgan   eng   yuqori   rekord   darajasini   tashkil
etgan.   Kanada   importi   2021   yil   yakunlari   bo‘yicha   616.6   mlrd.  AQSh   dollarini
tashkil   etgan   bo‘lib   asosiy   savdo  AQSh,   Xitoy   va  Yevropa   Ittifoqi   bilan   amalga
oshirilgan.
Hozirgi   kunda   AQSh   prezidenti   Donald   Trumpning   jahon   iqtisodiyoti
bo‘yicha   o‘zgacha   qarashlari   Kanadaning   NAFTA  tashkiloti   bo‘yicha   aloqalariga
katta   miqdorda   zarar   yetkazmoda.   Hatto,   2023   yil   aprelida   Kanada   bosh   vaziri
tomonidan qilingan chiqishlar natijasida mamlakat Buyuk yettilik emas, balki 6+1
formati   ham   joriy   qilinishi   mumkinligini   aytib   o‘tdi.   Hozirda AQShning   Kanada,
Yevropa   Ittifoqi,   Rossiya,   Xitoy,   Hindiston   va   Yaponiya   mamlakatlari   o‘rtasida
joriy etilgan savdo urushlari, shuningdek, po‘latga nisbatan 25 foiz ba alyumeniyga
esa,   10   foiz   import   bojining   joriy   etilishi   jahon   savdosidagi   juda   katta   xavflar
keltirib   chiqarishini   xalqaro   institutlar   yetakchi   iqtisodchi   olimlari   president
Trampni ogohlantirdi.
Kanadaning   yalpi   ichki   mahsuloti   (YaIM)   2022-   yilning   to'rtinchi
choragida o'tgan yilning ayni  choragida nisbatan  5,90 foizga oshdi.  Kanada yalpi
ichki   mahsulotining   yillik   o'sish   sur'ati   2020-   yildan   2023-   yil   vaqt   oralig‘ida
o'rtacha   3,16   foizni   tashkil   etib,   1962   yilning   birinchi   choragida   esa   8,80   foizni
tashkil   etgan.   2023   yilning   to'rtinchi   choragiga   kelib   esa   rekord   darajadagi   -4,0
foizni tashkil etgan.
Kanada chetga avtomobil, qog‘oz, bug‘doy, yog‘ochtaxta, sellyuloza, nikel,
alyuminiy, neft va neft mahsulotlari, temir rudasi, mis, asbest, uran, kaliyli tuzlar,
tabiiy gaz, mis, sanoat jihozlari va boshqalae chikaradi. Chetdan mashina va sanoat
uskunalari   va   mollari,   ko‘mir,   kofe,   kauchuk,   banan   va   kakao   sotib   oladi.
Savdosotiqdagi asosiy mijozlari: AQSh, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya.
1989 yilda Kanada bilan AQSh o‘rtasida erkin savdo haqidagi bitim kuchga
kirishi   va   1992-yilda   Shimoliy  Amerika   erkin   savdo   mintaqasi   to‘g‘risidagi   uch
tomonlama   (AQSh-Kanada-Meksika)   bitim   imzolanishi   bilan   Kanada
iqtisodiyotining Amerika iqtisodiyoti bilan birlashuvi  va uning Shimoliy Amerika
yagona iqtisodiy makoni tarkibiy qismiga aylanish jarayoni tezlashdi.
26 Kanadaning   yirik   tashqi   savdo   sherigi   Amerika   Ko'shma   Shtatlari
hisoblanadi   Bundan   tashqari   mamlakat   jahonning   Buyuk   Britaniya,   Yaponiya,
Germaniya,   Fransiya,   Shveysariya   va   Rossiya   kabi   mamlakatlar   bilan   tashqi
iqtisodiy aloqalarni olib boradi.
Kanada chetga avtomobil, qog oz, bug doy, yog ochtaxta, sellyuloza, nikel,ʻ ʻ ʻ
alyuminiy, neft va neft mahsulotlari, temir rudasi, mis, asbest, uran, kaliyli tuzlar,
tabiiy gaz, mis, sanoat jihozlari va boshqalae chikaradi. Chetdan mashina va sanoat
uskunalari   va   mollari,   ko mir,   kofe,   kauchuk,   banan   va   kakao   sotib   oladi.	
ʻ
Savdosotiqdagi asosiy mijozlari: AKSH, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya.
1989-yilda   Kanada   bilan   AQSH   o rtasida   erkin   savdo   haqidagi   bitim	
ʻ
kuchga kirishi va 1992-yilda Shimoliy Amerika erkin savdo mintaqasi to g risidagi	
ʻ ʻ
uch   tomonlama   (AKSH—Kanada   —Meksika)   bitim   imzolanishi   bilan   Kanada
iqtisodiyotining Amerika iqtisodiyoti bilan birlashuvi  va uning Shimoliy Amerika
yagona iqtisodiy makoni tarkibiy qismiga aylanish jarayoni tezlashdi. Pul birligi —
Kanada dollari.
Kanada dunyodagi o'ninchi yirik iqtisodiyot bo'lib, 2022 yilga kelib, YaIM
nominal   qiymati   taxminan   5,89   trillion   AQSh   dollarini   tashkil   etadi.   Bu   biri
dunyodagi  eng kam  korrupsiyaga duchor  bo'lgan mamlakatlar    va dunyodagi  eng
yaxshi savdo davlatlari qatoriga kiradi, yuqori darajada globallashgan iqtisodiyotga
ega.   Kanadada   aralash   iqtisodiy,   Heritage   Foundation   Iqtisodiy   erkinlik
ko'rsatkichlari bo'yicha AQSh va aksariyat g'arbiy Evropa davlatlari reytingida va
nisbatan   past   darajadagi   daromad   nomutanosibligini   boshdan   kechirmoqda.
Mamlakatning   o'rtacha   aholi   jon   boshiga   bir   martalik   daromad   OECD   o'rtacha
ko'rsatkichidan ancha yuqori.  Toronto fond birjasi - kapitallashuvi 2 trillion AQSh
dollaridan   ortiq   bo'lgan   1500   dan   ortiq   kompaniyalar   ro'yxatiga   kiritilgan
to'qqizinchi yirik fond birjasi dunyoda bozor kapitallashuvi. 
2022 yilda Kanadadagi tovar va xizmatlar savdosi CA $ 1,5 trillionga yetdi.
Kanadaning eksporti 585 milliard dollardan oshdi, uning import qilingan tovarlari
907   milliard   dollardan   oshdi,   shundan   taxminan   391   milliard   AQSh   dollari
AQShdan, 576 milliard dollari AQShdan tashqari manbalardan olingan. 2018 yilda
27 Kanadada 22 milliard dollarlik tovarlarning savdo defitsiti va 25 milliard dollarlik
xizmatlarning savdo defitsiti mavjud edi. 
20-asr boshlaridan Kanadaning ishlab chiqarish, tog'-kon sanoati va xizmat
ko'rsatish   sohalarining   o'sishi   mamlakatni   asosan   qishloq   xo'jaligidan
shaharlashgan,   sanoat   iqtisodiyotiga   aylantirdi.     Boshqalar   singari   rivojlangan
mamlakatlar,   Kanada   iqtisodiyotida   mamlakat   ishchilarining   qariyb   to'rtdan   uch
qismi   ishlaydigan   xizmat   ko'rsatish   sohasi   hukmronlik   qiladi.     Biroq,   rivojlangan
mamlakatlar   orasida   Kanada   o'zining   birlamchi   sektorining   ahamiyati   bilan
g'ayrioddiy   bo'lib,   unda   sanoat   xo'jaligi   va   neft   sanoati   eng   ko'zga   ko'ringan
qismlardan biridir.
Ikkinchi   jahon   urushidan   keyin   Kanadaning   AQSh   bilan   iqtisodiy
integratsiyasi  sezilarli   darajada   oshdi.    1965  yilgi  avtomobil   mahsulotlari   savdosi
to'g'risidagi bitim Kanadaning chegaralarini avtomobilsozlik sanoatida savdo qilish
uchun ochdi. 2023-yillarda energetikaning o'zini o'zi ta'minlashi va ishlab chiqarish
sohalarida chet ellarning egaligi bilan bog'liq xavotirlar Bosh vazir Per Trudoning
Liberal   hukumatini   Milliy   energiya   dasturini   (NEP)   va   Chet   el   investitsiyalarini
ko'rib chiqish agentligi (FIRA) ni chiqarishga undadi.  2022 yil Bosh vazir Brayan
Myulronining   Progressiv   konservatorlari   chet   el   investitsiyalarini   rag'batlantirish
uchun NEPni bekor qildi va FIRA nomini Kanada sarmoyasi deb o'zgartirdi. 1988
yil   Kanada   -   AQSh   erkin   savdo   shartnomasi   (FTA)   ikki   mamlakat   o'rtasidagi
bojlarni   bekor   qildi,   Shimoliy   Amerika   erkin   savdo   shartnomasi   (NAFTA)   esa
2023   yilda   Meksikani   o'z   ichiga   olgan   erkin   savdo   zonasini   kengaytirdi
(keyinchalik uning o'rniga Kanada-AQSh- Meksika shartnomasi). Kanadada kuchli
kooperativ   bank   faoliyat   sohasi   mavjud   bo'lib,   dunyodagi   har   bir   kishiga   kredit
uyushmalariga a'zolik darajasi bo'yicha dunyoda eng yuqori ko'rsatkichga ega. 
Kanada   energiyani   aniq   eksport   qiluvchi   kam   rivojlangan   davlatlardan
biridir.   Atlantika   Kanadasida   tabiiy   gazning   ulkan   ofshor   konlari   mavjud   va
Alberta ham yirik neft va gaz resurslariga ega. Athabasca yog 'qumlari va boshqa
aktivlarning   kengligi   Kanadada   global   neft   zaxiralarining   13   foiz   ulushiga   ega
bo'lib,   Venesuela   va   Saudiya   Arabistonidan   keyin   dunyodagi   uchinchi   o'rinni
28 egallaydi.   Kanada   qo'shimcha   ravishda   dunyodagi   eng   yirik   qishloq   xo'jalik
mahsulotlarini etkazib beruvchilardan biri hisoblanadi; Kanada preriyalari bug'doy,
kolza   va   boshqa   donlarning   eng   muhim   global   ishlab   chiqaruvchilardan   biri
hisoblanadi.   Federal   Tabiiy   resurslar   bo'limi   o'zining   asosiy   eksporti   bo'yicha
statistik ma'lumotlarni taqdim etadi; mamlakat rux, uran, oltin, nikel, platinoidlar,
alyuminiy,   polat,   Temir   ruda,   koks   hayot   ko'mir,   kurg'oshin,   mis,   molibden,
kobaltva   kadmiy   eksportchisi   hisoblanadi.   Kanadaning   shimolidagi   qishloq
xo'jaligi   qiyin   bo'lgan   ko'plab   shaharlari   yaqin   atrofdagi   minalar   yoki   yog'och
manbalari   tufayli   barqaror.   Kanada,   shuningdek,   janubiy   Ontario   va   Kvebekda
joylashgan   muhim   ishlab   chiqarish   sektoriga   ega,   ayniqsa   muhim   sanoatni
namoyish etadigan avtomobillar va aviatsiya mavjud.
O zbekiston   —   Kanada   munosabatlari   —   Ikki   mamlakat   o rtasida   savdo-ʻ ʻ
iqtisodiy   munosabatlar   2020-yildan   bir   muncha   osha   boshladi.   2023-yilda
O zbekistonning   Kanadaga   eksporti   xizmat   ko rsa-tish,   qora   metall   va   undan	
ʻ ʻ
yasalgan   buyumlarni   yuborishdan   iborat   bo ldi.   O zbekiston   Kanadadan   elektr	
ʻ ʻ
asbob-uskunalari, plastmassa, oyna, poligrafiya sanoati mahsulotlari, sut, go sht va	
ʻ
baliq   mahsulotlari   sotib   oldi.   2022   yil   yakuni   bo yicha   mamlakatlar   o rtasidagi	
ʻ ʻ
tovar  aylanma 29,68 mln. AQSH dollarini  tashkil  etdi. O zbekistondan Kanadaga	
ʻ
eksport   keskin   o sib,   ijobiy   saldo   9,77   mln.  AQSH   dollariga   yetdi.   2023   yil   17	
ʻ
iyunda   ikkala   mamlakat   hukumatlari   o rtasida   ikkiyoqlama   soliq   solinishiga   yo l	
ʻ ʻ
qo ymaslik   hamda   daromad   va   sarmoya   solig i   to lashdan   bo yin   tovlashning	
ʻ ʻ ʻ ʻ
oldini olish haqida konvensiya imzolandi.
Kanadaning   turli   kompaniya   va   notijorat   tashkilotlari   O zbekistonning	
ʻ
mineral   xom   ashyo   va   neft-gaz   konlarini   ishga   tushirishda   qatnashishga   g oyat	
ʻ
qiziqib qaraydi. Navoiy viloyatidagi Tandir maydonini geologik jihatdan birgalikda
o rganish   to g risida   1998   yil   oktabrda   O zbekiston   Geol.   va   mineral   resurslar	
ʻ ʻ ʻ ʻ
davlat   qo mitasi   bilan   "Xebron   Fiord   Resourses   Ink"   kompaniyasi   o rtasida	
ʻ ʻ
tuzilgan   shartnomada   Kanada   tomoni   salkam   4,5   mln.   AQSH   dollari   sarflashi
ko zda   tutilgan.   Kompaniya   mutaxassislari   belgilangan   ish   dasturini   bajarishga	
ʻ
kirishdi.   Toshkent   aviatsiya   i.ch.   birlashmasi   Kanadaning   "Pratt   end   Uitni"
29 kompaniyasi   bilan   Ilyushin   Il-114   samolyotlari   uchun   PW-127   dvigatellarini
yetkazib   berish   sohasida   bevosita   hamkorlik   qila   boshladi.   O zbekiston   aloka   vaʻ
axborotlashtirish agentligi Kanadaning "Nortel Telekom" kompaniyasi bilan 1993-
yildan buyen hamkorlik qilib kelayotir. Keyingi 8 yil mobaynida ushbu kompaniya
bilan   jami   29   mln.  AQSH   dollari   qiymatiga   ega   bo lgan   8   ta   shartnoma   amalga	
ʻ
oshirilib,   O zbekistonAmerika   "O zdunrobita"   qo shma   korxonasi   uchun   asbob-	
ʻ ʻ ʻ
uskunalar yetkazib berildi.
O zR Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki Kanadaning bir qancha moliya	
ʻ
muassasalari bilan aloqa o rnatgan. Ikki mamlakat o rtasida ta lim, fan va texnika	
ʻ ʻ ʼ
sohasida,   jumladan,   bir-birlariga   talabalar,   aspirantlar,   o qituvchilar   va	
ʻ
mutaxassislar   yuborish,   ularning   malakasini   oshirish   borasida   hamkorlik   yo lga	
ʻ
qo yilgan.   O zRda   2000   yil   boshlarida   Kanadalik   sarmoyadorlar   ishtirokidagi   13	
ʻ ʻ
korxona ro yxatga olingan.	
ʻ 10
O’zbekiston   Lotin   Amerikasi   davlatlari   bilan   faol   aloqalarni   qo’lab-
quvvatlashga   intilmoqda.   Braziliya,   Kuba,   Chili   va  Argentina   mamlakatlari   bilan
munosabatlarda   muntazamlik   kuzatilmoqda.   Ishchi   muloqot   muntazam   ravishda
xabar   almashish   va   delegatsiyalarning   o’zaro   tashriflari   ko’rinishida   amalga
oshirilmoqda.   Xususan,   2024-yil   fevralida   O’zbekiston   Qishloq   va   suv   xo’jaligi
vaziri o’rinbosarining Braziliyaga soya ishlab chiqarish va qayta ishlash sohasida
amaliyotlarni o’rganish bo’yicha tashrifi tashkil etildi.
Kanada,   barqaror   farovonlik   va   iqtisodiy   integratsiya   uchun   global   model
bo'lib  xizmat   qiladi   hamda  Jahon   Banki  Guruhi   bilan  uzoq  muddatli   hamkorlikni
amalg   aoshiradi.   1945   yildan   beri   Kanada   va   Jahon   Banki   Guruhi   boshqa   a'zo
davlatlar   bilan   birgalikda   strategik   loyihalarni   moliyalash,   loyihalashtirish
siyosatini   amalga   oshirish   va   qashshoqlikni   tugatish,   barqaror   rivojlanish
tamoyillariga   asoslanib   dunyoni   rivojlantirish   uchun   dasturlarni   amalga   oshirdi.
Kanada   uchun   dunyoning   ko'p   qirrali   rivojlanish   moliyalashtiruvchi   instituti
a'zoligiga uning nafaqat uning mablag'laridan tashqari, balki qashshoqlik darajasini
pasaytirish va barqaror rivojlanishga ko'proq ta'sir etish uchun bilim qobiliyatlarini
10
 Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya (Jahon mamlakatlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi) Ma’ruzalar matni qarshi – 
2017
30 oshirishga   imkon   beradi.   Jahon   Banki   Guruhi   o'z   navbatida,   Kanadada
qashshoqlikni kamaytirish va inklyuziv barqaror iqtisodiy o'sish hamda rivojlanish
orqali   umumiy   farovonlikni   oshirishga   qaratilgan   xalqaro   hamjamiyatning   sa'y-
harakatlarini   qat'iy   qo'llab-quvvatlaydi.   Kanadaning   rasmiy   rivojlanish
yordamining yarmidan ortig'i Jahon Banki kabi umumiy manfaatlar, shu jumladan
ijtimoiy-iqtisodiy   rivojlanish,   gumanitar   inqirozlar   va   xavfsizlik   masalalari
bo'yicha   kelishuv   tuzish   kabi   ko'p   tomonlama   institutlar   orqali   yo'naltiriladi.
Kanada   bilan   yaqin   hamkorlikda   Jahon   Banki  Afg'oniston   va   Gaitida   kabi   zaif
mamlakatlarga   keng   ko'mak   ko'rsatdi.   Kanadada   Bankning   beqarorlikka   qarshi
kurash   va   xavfsizlikni   sog'lom   dunyoni   qo'llab-quvvatlash   borasidagi   sa'y-
harakatlarini   qo'llab-quvvatlaydi.   Kanada   Jahon   Bankining   eng   kambag'al
mamlakatlar   uchun   jamg'armasi   bo'lgan   Xalqaro   taraqqiyot   uyushmasining   (IDA
International   Development   Association)   yetakchi   hamkori   va   qadrli   hamkori
hisoblanadi.   Mamlakat   IDA  17   to'ldirishning   muvaffaqiyatli   natijasi   Kanadaning
kuchli   qo'llab-quvvatlashiga   ega   bo'lmasdi.   IDA17   uchun,   Kanada   Grantlar
ekvivalentida IDA bo'yicha oltinchi eng yirik ishtirokchi bo'ldi.
Kengash   darajasida,   Kanada   o'z   manfaatlari   va   Irlandiya   hamda   11   ta
Hamdo'stlik   mamlakatlari   uchun   mas'uldir.   Kanadaning   ijrochi   direktori   Kanada,
Irlandiya, Karib dengizi-Antigua va Barbuda, Bagama, Barbados, Beliz, Dominika,
Grenada,   Guyana,   Yamayka,   Sent-Kits   va   Nevis,   St   Lucia   va   Sent-Vinsent,
Grenadinalar.   Kanadadagi   ijrochi   direktori   uning   vazifalarida   Karib
dengizchilaridan   birining   alternativ   ijrochi   direktori   tomonidan   qo'llab-
quvvatlanadi.   Kanadaning   Moliya   Departamenti   Global   masalalar   bo'yicha
Kanadaning   kiritilishini   muvofiqlashtiradi.   Kanada   Jahon   Bankining   yuqori
darajali   rahbariga   ijrochi   direktori   orqali   birlashgan   siyosiy   maslahat   kanallarini
ko'rsatadi. 11
 
11
 Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S. Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR 
IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
31 32 XULOSA
Kanada   dunyoning   eng   rivojlangan   mamlakatlaridan   biri   bo‘lib,   uning
iqtisodiy-geografik   o‘ziga   xosliklari   mamlakatning   iqtisodiy   barqarorligi   va
xalqaro   maydondagi   mavqeini   belgilaydi.   Tadqiqot   natijalari   shuni   ko‘rsatadiki,
Kanadaning   tabiiy-geografik   joylashuvi,   keng   hududlari   va   boy   tabiiy   resurslari
uning   iqtisodiy   rivojlanishida   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Mamlakatning   turli
hududlarida   iqlim   sharoitining   farqliligi   qishloq   xo‘jaligi   tarmoqlarining   turlicha
rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Xususan, g‘alla yetishtirish, chorvachilik va yog‘och
sanoati Kanada iqtisodiyotining muhim qismini tashkil qiladi.
Kanadaning   sanoat   tarmoqlari   global   iqtisodiy   tizimda   katta   rol   o‘ynaydi.
Tog‘-kon   sanoati,   neft   va   gaz   qazib   olish,   mashinasozlik   hamda   axborot
texnologiyalari mamlakat iqtisodiyotining yetakchi yo‘nalishlaridir. Kanada yuqori
texnologiyalar, fan va ta’lim sohasida ham yetakchi mamlakatlardan biri bo‘lib, bu
omil uning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda.
Mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalari asosan AQSh, Yevropa Ittifoqi  va
Osiyo davlatlari bilan amalga oshiriladi. Kanada xalqaro savdoda faol ishtirok etib,
xomashyo   va   tayyor   mahsulotlarni   eksport   qiladi.   Bunda,   NAFTA   (hozirgi
USMCA)  kabi  iqtisodiy  ittifoqlarning roli  katta bo‘lib, u Kanada  iqtisodiyotining
integratsiyalashuv jarayonlarini tezlashtirgan.
Ushbu kurs ishi davomida Kanadaning umumiy iqtisodiy-geografik tavsifi
berildi hamda uning tabiiy va iqtisodiy sharoitlari atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqot
natijasida quyidagi xulosalarga kelindi:
Birinchidan,   Kanadaning   geografik   joylashuvi   va   tabiiy   sharoitlari
o‘rganildi.   Mamlakatning   keng   hududi,   turli   tabiiy   mintaqalarga   bo‘linganligi   va
boy   tabiiy   resurslari   uning   iqtisodiy   rivojlanishida   muhim   ahamiyat   kasb   etishi
aniqlandi.
Ikkinchidan, iqlim sharoitlarining iqtisodiyotga ta’siri tahlil  qilindi. Sovuq
iqlim   mamlakat   qishloq   xo‘jaligi   va   aholi   zichligiga   ta’sir   qilgani   holda,   tabiiy
resurslar, xususan, neft, gaz va o‘rmon xo‘jaligi rivojlanishida muhim rol o‘ynashi
qayd etildi.
33 Uchinchidan, qishloq xo‘jaligi tarmog‘ining asosiy yo‘nalishlari aniqlanib,
uning   g‘alla,   chorvachilik   va   sut   mahsulotlari   yetishtirishga   ixtisoslashgani
aniqlandi. Kanada qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bo‘yicha dunyo bozorida muhim
o‘rin tutishi tasdiqlandi.
To‘rtinchidan, mamlakat aholisi va mehnat resurslari tahlil qilinib, Kanada
aholisi   zichligi   past   bo‘lsa-da,   urbanizatsiya   jarayoni   yuqori   ekani   va   malakali
ishchi   kuchi   iqtisodiyot   rivojida   asosiy   omillardan   biri   bo‘lib   xizmat   qilishi
aniqlandi.
Beshinchidan,   iqtisodiy   tarmoqlar   va   sanoat   sohasi   rivojlanishi   ko‘rib
chiqildi.   Neft-gaz   sanoati,   tog‘-kon   sanoati,   avtomobilsozlik   va   axborot
texnologiyalari Kanada iqtisodiyotining yetakchi tarmoqlari hisoblanadi.
Oltinchidan,   Kanadaning   tashqi   iqtisodiy   aloqalari   tahlil   qilinib,
mamlakatning  AQSh,   Yevropa   Ittifoqi   va   Osiyo   davlatlari   bilan   savdo-iqtisodiy
munosabatlari muhim ahamiyatga ega ekani aniqlandi. Kanada global iqtisodiyotda
tabiiy   resurslar   yetkazib   beruvchi   va   yuqori   texnologiyalar   ishlab   chiqaruvchi
mamlakat sifatida o‘z o‘rniga ega.
Umuman olganda, Kanada  o‘zining tabiiy va mehnat  resurslarini  samarali
boshqarib, iqtisodiy jihatdan barqaror rivojlanish yo‘lidan bormoqda. Mamlakatda
innovatsion   texnologiyalar   va   ekologik   barqarorlikka   katta   e’tibor   qaratilayotgani
iqtisodiy   taraqqiyotning   uzoq   muddatli   istiqbollari   uchun   muhim   omil   bo‘lib
xizmat   qiladi.   Shu   sababli,   Kanada   kelajakda   ham   jahon   iqtisodiyotida   yetakchi
davlatlardan biri bo‘lib qolishi kutilmoqda.
34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O’zbekiston   respublikasining   birinchi   prezidenti   I.A.   Karimov   Jahom
moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning  yo’llari
va choralari. – T.: «O’zbekiston», 2009 y.
2. Abdullayev. O. Iqtisodiy geografiya va ekologiya. Nаmangan 2002 y.
3. Abdullayev   O.   Mintaqalar   va   mamlakatlar   iqtisodiyoti.   –   T.:   “Yangi   asr
avlodi” 2009 y.
4. Islamov   B.A.,   Ismailova   N.S.,   Hasanov   T.A.,   Danaboyev   I.T.,   A.S.
Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
5. Iqtisodiy   va   ijtimoiy   geografiya   (Jahon   mamlakatlari   iqtisodiy   va   ijtimoiy
geografiyasi) Ma’ruzalar matni qarshi – 2017
6. Булатова   А.С.,   Волков   А.М.,   Габарта   А.А.,   Галишева   Н.В.,   Мировая
экономика   и   международные   экономические   отношения.   Полный   М64   курс:
учебник/коллектив авторов; под ред.– 3-еизд., стер. – Москва: КНОКУР, 2017.
– 916 с. – (Бакалавриат).
7. https://www.britannica.com/, Britannica Encyclopedia
8. https://tradingeconomics.com/,trading economics 20 million indicators
9. https://countrymattersltd.com/,Welcome to Country Matters
10.   https://.wikipedia.org/, Wikipedia
11.   https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/,   CIA   World
Factbook - The World Factbook
12. https://uz.wikipedia
13. https://nspi.uz
35 ILOVALAR
1 – ILOVA
Kanada YaIMning yillik o’sish darajasi (2015-2017 y.)
Manba: Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S.
Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
2 – ILOVA 
Kanada ishsizlik darajasining yillar mobaynida o’zgarishi.
(2008-2018 yil birinchi choragi)
Manba: Islamov B.A., Ismailova N.S., Hasanov T.A., Danaboyev I.T., A.S.
Zikriyoev XORIJIY MAMLAKATLAR IQTISODIYOTI TOSHKENT 2018
36 MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I   BOB   KANADANING   TABIIY-GEOGRAFIK   XUSUSIYATLARI   VA
RESURS SALOHIYATI
1.1 Kanadaning geografik joylashuvi  va tabiiy sharoiti……………………………
5
1.2 Mamlakat  iqlim va uning iqtisodiyotga ta’siri………………………………….
8
1.3 Qishloq xo’jaligining  ixtisoslashuvi………………………………….………. 9
II   BOB   KANADANING   IQTISODIYOTI   VA   HUDUDIY   RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI
2.1 Kanadaning aholisi va mehnat resurslari…………………………………….. 14
2.2   Kandaning   iqtisodiy   tarmoqlari……………………………………………….
17
2.3   Mamlakatning   tashqi   iqtisodiy   aloqalari………………………………………
24
XULOSA…………………………………………………………………………
32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 34
ILOVALAR……………………………………………………………………... 35
37
Купить
  • Похожие документы

  • Turkiya Respublikasiga iqtisodiy-geografik ta’rif
  • Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasining mohiyati va sabablari
  • Urbanizatsiya jarayoni va unga ta’sir etuvchi omillar
  • Rossiya va O’zbekistonning iqtisodiy geografik munosabatlari
  • Mirzacho’l iqtisodiy rayoni aholisi va mehnat resurslari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha