Картографик методлардан географик тадқиқотлардан фойдаланиш масалалари - География - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	9.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	География

Картографик методлардан географик тадқиқотлардан фойдаланиш масалалари

Купить

Картографик методлардан географик тадқиқотлардан фойдаланиш масалалари РЕЖА: I . БОБ. КАРТОГРАФИК УСУЛНИНГ ГЕОГРАФИЯДАГИ АҲАМИЯТИ 1.1.Ўзбекистонда картография шаклланиши ҳолатининг муаммолари ва истиқболлари. 1.2 Харитани таҳлил қилишнинг қисқа услуби ва тарихи 1.3. Xaritalar va atlaslar. II. БОБ. КАРТОГРАФИК ВА ГЕОГРАФИК ТАДҚИҚОТЛАРНИНГ АНИҚЛИГИ ВА РИВОЖЛАНИШДАГИ ЎРНИ. 2.1 Карталарда воқеа ва ҳодиса жараёнларнинг боғлиқлик динамикаси. 2.2. Географик карталарнинг илмий –амалий аҳамияти. 2.3. Matematik va kartografik modellashtirish usullari ning amalga oshishirilishi. ХУЛОСА ВА ТАВСИЯЛАР ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР.

КИРИШ. O‘zbeksiton Respublikasi Konustitutsiyasining qabul qilinganligining 20- yilligi munosabati bilan O‘zbeksiton Respublikasi Prezidenti so‘zlagan nutqida bugungi kunning eng dolzarb masalasi iqtisodiyotning rivojlanish sur’atlarini yanada oshirish, shu yo‘l bilan aholi turmush farovonligini ta’minlash ekanligini qayd qilib o‘tgan edi. Mavzuning dolzarbligi . Bugungi kunda yosh avlodni zamon ruhi va talabi hamda ishlab chiqarish extiyojlariga to`liq javob beradigan darajada o‘qitish va tarbiyalash Ta’lim to‘g‘risida"gi qonun va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"ning asosiy talabi hisoblanadi. Belgilangan ushbu vazifalar ta’lim va tarbiya tizimidagi barcha bo`g‘inlarning o‘zaro hamkorligi asosida izchil amalga oshirilmoqda. Ta’lim-tarbiyaning mazmuni, maqsad va vazifalari d

Hozirgi paytda foydalanish sohalarining kengligi jihatidan GISning tengi yo‘q — u navigatsiya, transport, qurilish, geologiya, geografiya, harbiy ishlar, iqtisodiyot, ekologiya, mavzuli kartografiya va boshqa sohalarda keng qo‘llanilmoqda. Ana shunday usullar bilan yaqindan tanishish maqsadida tadqiqotimiz mavzusini “Tuproq meliorativ kartalarini GAT texnologiyasi asosida ishlash masalari” deb nomladik. Tadqiqotning o‘rganilganlik darajasi. Tuproq meliorativ kartalarini geografik axborot tizimi texnalogiyalariga asosan yaratish ko‘plab xorijlik va mahalliy olimlar tomonidan olib borilgan tatkikotlarda yoritilgan jumladan A.H., Robinson J.L., Morrison P.C., Muchrcke A.J., Kimerling S.C. Guptil. (1995), V Plewe ( 1997), A. M Berlyant (1997), M.N.De Mers M.N. (1999). MaplnfoProfessional (2000

3. Bu soha bo‘yicha olingan ilmiy bilim va tajribalarni boshqa hududlar tuproq-meliorativ kartalarini tuzish jarayoniga tadbiq qilish yo‘llariga oid ilmiy- metodik tavsiyalar berish. Tadqiqot metodlari . Ilmiy va adabiy manbalarni tahlil etish, kompyuter texnologiyalarning zamonaviy dasturlash tizimlarini tahlil qilish, analitik tahlil, dala kuzatish ishlari, kartografik qiyoslash Tadqiqotning metodologik asosi. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida” gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”, O‘zbekiston Respublikasi hukumatining umumiy o‘rta ta’limni rivojlantirishga qaratilgan qarorlari, Oliy va o‘rta maxsus hamda xalq ta’limi Vazirliklarining buyruqlari. Prezident I.A.Karimovning ta’lim tizimini takomillashtirishga yo‘naltirilgan nutqlari, unda bayon etilgan yondoshuvlari, t

va uning dasturlari haqida tushuncha bayon etilgan. Ikkinchi bobi kartalashtirishning geografik axbarot tizimi deb nomlanib, unda kartalarni yaratishni jihatlari, xaritalar tuzishda elektron o‘quv materiallarining o‘rni muhokama etiladi. Uchinchi bobda geografik axborot tizimi texnologiyalar asositda tuproq meliorativ kartalarni tuzishning o‘ziga xos jihatlari asoslab beriladi. Unda dastlab, O‘bekiston yangi tuproq kartasiga qo‘yiladigan talablar va meliorativ kartalarini yaratishning texnologlogiyalari to‘g‘risida ma’lumotlar keltiriladi. Xulosa va takliflar to‘g‘risida olib borgan tadqiqotlar asosiad o‘zining eng muhim xulosalarini va takliflarini bayon qilgan. Ishning oxiriga mazkur ishni bajarish jarayonida foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati keltirilgan. I . БОБ. КАРТОГРАФИК УСУЛНИНГ Г

o‘rganishda yordam beradi. Ma’lumot, manbalarining ko‘payib borirshi hamda ularning tez qayta ishlash va tahlil qilish zaruriyatini zamonaviy texnik vositalardan foydalanishni talab etadi. Geografik ma’lumot sistemalarining paydo bo‘lishini va ulardan idora qilish rejalashtirish ishlarida, o‘qitishda qo‘llanishni sonsiz ma’lumotlardan oqilona foydalanishga asosiy sababchi deb hisoblasa bo‘ladi. Dunyo va jamiyatni o‘rganishda xaritaning tarixini kuzatsak uning inson dunyo qarashini o‘zgarishiga bog‘liqligi ko‘zga tashlanadi. Dunyoni tushunish, tabiat va jamiyatni o‘zgarishini kuzatishda insonga ishonchli yordamchi bo‘lib, uning turli savollariga javob berishi mumkin. Yirik sovet geografiyachisini N.N. Baranskiy xaritaning noyob hususiyatlarini alohida ta’kidlab, “Xarita geografiyaning alfa

tuproqshunoslik, kompleks tabiiy - geografik landshaftshunoslik tadqiqotlari tabiiy geografiya va sayyorashunoslik kartografik usulining rivojlanishiga o‘z hissasini qo‘shgan. 1948-yilda sovet kartografigi K.A. Salishev kartografiyaning vazifalarini va mazmunini ko‘rib chiqib hodisalarining o‘zaro aloqadorligini aniqlashda xaritalar asosiy vosita bo‘lishini uqtirgan. Xalqaro kartografik uyushma “Xarita, plan va boshqa turli tasvirlarni yaratish hamda ulardan foydalanish maqsadi bilan bajariladigan turli ishlarini ilmiy, texnikaviy, badiiy “kartografiyaning asosiy vazifasi tushunadi. Bundan ma’lumki kartografik usul, A. N. Brilliant ta’riflab berganidek, xaritadagi tasvirlangan hodisalarni o‘rganish maqsadi bilan xaritadan foydalanish masalalarini o‘rganadigan kartografiyadagi qismidir. 198

1:1000000 masshtabli “O‘zbekiston qishloq xo‘jalik” kartasi chop etilib mavzuli kartalar nashr qilish boshlab yuborildi. 1963-65 yillarda yana o‘sha “Uzgiprozem” instituti xodimlari tomonidan respublikamizning 21 ta devoriy kartalari (geologik, geomorfologik, landshaft, tuproq, geobatanik, gidrografiya, aholi, qishloq xzjaligi, paxtachilik, chorvachilik, sel va qor ko‘chkilari, yaylov, transport kartalari va boshqalar) chop etildi va O‘zbekiston bu sohada boshqa mamlakatlardan ilgarilab ketdi. 1963 yili respublikamizning birinchi ilmiy ma’lumotnomali atlasi chop etildi (prof.L.N.Babushkin tahriri ostida). Mazkur atlasda respublikamizning tabiiy sharoiti va resurslari to‘liq o‘z aksini topgan, natijada butun O‘zbekiston va ayrim hududlarning tabiiy sharoiti va resurslari o‘rganish va unda t

respublikamiz olimlari ishtrokida 2 jilddan iborat yirik geografik ilmiy- ma’lumotnomali kompleks atlas (bosh muharrir Z.M.Akramov va ma’sul muharrirlar T.Mirzaliyev va A.Rafiqov) tuzilib chop etildi. Bu fundamental asar 300 dan ortiq kartani o‘z ichiga olgan. Atlasni tuzishda 30 dan ortiq tashkilotlar va 150 ko‘proq mualliflar ishtroq etgan. Atlasda respublikamizni tabiiy sharoiti va resurslariga, aholisiga, xo‘jaligiga, fan va madaniyatiga kartografik usulda yetarli darajada ma’lumot berilgan. 1984 yilda Toshkent shahrining 2500 yillik yubileyiga bag‘ishlangan “Toshkent shahrining geografik atlasi” yaratildi. Atlasda shahar vashahar atrofining tabiiy sharoiti, aholisiga, sanoati, qishloq xo‘jaligi, transporti, madaniyati va tarixi to‘liq o‘z aksini topgan. 1984 yili “Uzgiprozem” kartogra

oddiy masalalarni yechish-masofadarni o‘lchash, maydonlarni hisoblash, joyning katta-kichikligini taqqoslash, joyda oriyentirlash ishlarida xaritadan foydalanilgan edi. Qadimgi grek geogrofiyachisi Strabon "mamlakatni idora qilishda, uning kattaligini, xususiyatlarini, joylanishini" bilish zarurligini uqtiribgina qolmay» balki globus yaratib, uning tasvirini qog‘ozga tushirish yo`llarini aniqlagandi. Klavdiy Ptolemey “Geogrofiya” asarini yaratganda juda ko‘p xaritalardan foydalanib,shu davrdagi YER va unga tegishli xodisalar to`g‘risidagi bilimlarni sharhlab bergan edi. O‘rta Osiyoda ulug‘ riyoziyotchi va geografiyachi al- Xorazmiy esa 830 yilda "Yer tasvirlar kitob"ini yaratganda turli regionlarni, mamlakatlarni, shaharlarni iqlim nazariyasi bilan bog‘lab xaritalar asosida

qirg‘oqlari shaklini xarita orqali o‘rganganida keldi. A.Vegener qirg‘oqlar o‘xshashligini "qadimiy zamonlarda yaxlit Gondvana qismlarga bo‘linib ayrim qit’alar paydo bo‘lgan" - degan fikr bilan bog‘lagan bo`1sa, bu fikrning tarafdorlari aniq geologik va tektonik xaritalardan foydalanib yangi isbotlarini topishyapti. Geografiya olimlari tabiiy geogrofik hodisalarni tahlil qilishda qit’alar, okeanlar joylashishiga, shakllariga, o‘rtacha chuqurlik va balandliklarni hisoblashishiga, tog‘ sistemalarining taqsimlanishiga asosiy e’tibor bera boshlashdi. 1753 yili fransuz geografiyachisi F.Byuash Yerning asosiy tog‘ tizmalarini va daryolar o‘zanlarini, boshqacha aytganda, asosiy orografik chiziqlarini birinchi bo‘lib xaritalar orqali o‘rgangan edi. Rus kartografik va geodezisti A.A.Tillo

D.Prevoshikov mazkur ishlarni yanada aniqlashtirib, davom ettirgan va nihoyasiga yetkazgan edilar. Natijada bunday ishlar turli masshtabdagi xaritalardan foydalanishni kengaytirgan. A.P.Karpinskiy o‘z fundamental geologik tuzilishlarini va gipotezalarini kartografik ma’lumotni tahlil qilish asosida tuzgan. Qit’alar shaklini va tog‘ tizmalarini o‘xshashligini ko‘rib, noma’lum bo‘lgan Antarktitada tog‘ tiemalariga joylanishini oldindan aniq aytib berdi. 1895 yilda D.N.Anuchin A.A. Tilloning gipsometriya xaritalar»' dan foydalanib va A.II.Karpinskiy tuzgan geologik xaritalarni o‘rganib, asosiy orografik elementlar tuzilishida tektonik jarayonlar sabab bo‘lishni ko‘rsatdi. Bu fikr zamonaviy morfostrukturali geomorfologiyaning a s osi bo‘ldi. Sovet davrida xaritadan foydalanish kengayib bor

2.instrumental tahlil qilish turli asboblardan foydalanib xaritada turli o‘lchov ishlari bajarilmoqda/.; 3 avtomatik tadqiqotlar /EXM va avtomatik vositalardan, foydalanib kartografik tasvirni o‘rganishda turli o‘lchov ishlari, hisoblashlari, baholashishlari avtomatik ravishda bajarilmoqda. A.M. Berlyant taklif qilganday kartografik tasvirni tahlillar asosiy 4 gruppaga ajratiladi: 1. Xaritaning izoxi - xaritadagi tasvirlangan xodisalarni obyektlarni sifat jihatidan ta’riflash usuli; 2. Grafik usullar - xarita aoosida turli grafiklar, promalar, diagrammalar, blok diagrammalarni tuzish usullari; 3. Grafoanalitik usullari – kartometrik va morfometriya xaritada turli o‘lchov ishlarini va xisoblashlarini bajarish uslubiyati; 4.Matematik kartografik modellashtirish-statistik, matematik ma’lumot

izohlash natijalari keltiriladi. Izox, albatta qisqa, ravon, dalillarga asoslantan materiallarga boy bo‘lishi kerak. Shu maqsad bilan jadvallar grafiklar, turli sonli ma’lumotlar, hamda isbotlar keltiriladi, Baholash elementlari qanchalik ko‘p kiritilsa, izohning sifati shuncha oshadi. Xarita izohlashning asosiy prinsiplarini A.M.Berlyant shunday deb ko‘rsatadi: I/ mantiqiylik, barqarorlik, muntazamlik; 2/ dalillarni xarita orqali tanlab olishda muntazamlik srinsipi asosiy prinsip deb hisoblanadi; 3/ taqqoslash elementlarini ishlatish, sonli ko‘rsatkichlardan foydalanib solishtirish prinsipi; 4/ hodisalarni tadqiqot nuqtai nazaridan xolis baholash prinsipi; 5/ xulosalarni va takliflarni muntazam ravishda aniq yo‘l bilan keltirish prinsipi. Turli mavzuiy xaritalarni solishtirib kompleks pro

3-rasm. Oqsoq-ota vodiysining orogidrografik elementlari ni tahlil qilish asosida tuzilgan roza-diagramma. Xarita orqali orogidrografik elementlarining - gidrografik tur, jarliklar azimutlari haqida ueunliklari aniqlandi. Roza-diagrammaning nurlari tegishli azimutdagi elementlar uzunligiga proporsional qilib tuzilgan. Ushbu usulda tektonik yoriqlar roza-diagrammalari' bilan solishtirib orografiyaning va tektonik strukturasi orasidagi munosibligini o‘rganish qulayligi ko‘rinib turibdi. Roza- diagrammalarni tuzib turli dinamik jarayonlarni - oqimlarni, shamol yo‘nalishi, tezligini, migratsiya yullarini o‘rganish imkoniyati bor. Ko‘ndalang hamda bo‘ylama profillarni birlashtirish yo‘li bilan strukturasini o‘rganishda blok-diagraglmalar qo‘llanilmoqda. lokdiagramma joyning perspektiv 3 o‘

4 -rasm. Joyning relyefi /a/ va geologik /b/ xaritalari, tatskoslash asosida tuzilgan aksonometrik blok-diagrammasi /v/ /Berlyant, 1988/. turli yo`nalishlarda har xil o‘lchash ishlarini bajarish mumkin. Blok- diagrammalarni tuzish uchun aksonometrik perspektiv proyeksiyalardan foydalaniladi. Koordinatalar sistemasini tekislikda ko‘rsatish uchun bitta yoki ikkita nuqtadan nurlar o‘tkaziladi. Nuqtalar joylanishini o‘zgartirib, blok- diagrammalarni o‘z o‘qi atrofida "aylantirish" yoki "egish" mumkin. Zamonaviy avtomatik grafopostroitellar ishlatilishi bilan murakkab grafiklarni tuzish ishlarini osonlashtirish imkoniyati yaratildi. Joy relyefining raqamli modelini tuzish maqsadi bilan xaritadan balandliklar tanlanadi va EHMga kirgiziladi. Maxsus dasturlar yordamida turli massht

xususiyatlarini o‘rganib ularning iikoniyatlarini, nuqsonlarini va fazilatlarini aniqlash kerak. Xarita haqiqatning modeli bo‘lib, fazoviy va vaqt o‘xshashligi xususiyatiga ega. Haqiqiy obyekt va xarita oralig`idagi maskanlik shunday namoyon bo‘ladi: u orqali aniq ravish" '/o‘lchash mumkin. O‘lchashlarning aniqligi -,.- xaritaning masshtabiga, qabul qilingan shkalalariga bog‘liq; 2. Bant o‘xshashligi yoki ayrim davrga tegishli obyektlarning xaritalarini, rivojlanishini aniq ravishda kursatilishini kuzatishimiz mumkin. Xaritaning mavhumligi ham generalizatsiyaga bog‘lik va bu xususiyati turli ma’lumotlarni xarita orqali sistemali ravishdir, yagona geografik obrazi sifatida o‘rganish imkoniyatini yaratadi. Xaritadagi mavhumlik darajasi boshqa modellardagi erokosmik rasmlarda, jadvall

xususiyatlarni rasmlarda, fotogrammetrik modellar, grafik va sxemalarda kuzatishimiz mumkin. Kartografik tasvirning bir ma’noligi xaritadan va joydagi nuqta joylashishining munosibligi deb tushuniladi. Demak, xaritada nuqta, belgi, chiziq joydagi faqat bitta nuqta, belgi, chiziqqa tegishli. Tasvirning uzluksizligi xaritaning boshqa modellardan nuqtalik xususiyati hisoblanadi. To‘la bo‘lmagan ma’lumotlar asosida to‘g‘ri xaritani yaratib bo‘lmaydi. Joylarni yaxshi o‘rganilmganda xaritaning bu xususiyati fazilatga aylanib ketadi» joy notekis ravishda yoki yetarli darajada o‘rganilmaganda esa, aksincha bu xususiyat nuqsonga aylanadi. Matematik tenglama, joy izoh tuzilishi to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlar asosida ham yaratiladi. Kartografik tasvirning yaqqolligi uning fazilatlaridan biridir, xarita

ma’no dagi obyektlarni tasvirlash mumkin va xaritani uqish paytida tu - shunmovchilikka olib kelishi mumkin. Shu sababli EHMning xarita o‘qish, o‘rgatish ishlarida qiyinchilik paydo bo‘lmoqda. Yagona xaritada turla xodisalarni birlashtirib tasvirlash imkoniyati ham iqlim, tuproqlar, o‘simliklarni, suvlarni bitta xaritada tasvirlaganda umumiy tasvirni o‘qib bo‘lmaydi. Dinamik jarayonlarni ham xarita orqali tasvirlash yo‘li yo‘q natijada xodisaning o‘zgarmasligi to‘g‘risida fikr paydo bo‘lipsh mumkin, ayniqsa, quyidagi dinamak jarayonlar - shamol» harorat, havo oqimlari va tabiiy ofatlar xaritada faqat bitta davrga tegishli mo‘ljallab ko‘rsatiladi. Shu nuqsonni yo‘qotish maqsadida xaritalardan iborat filmlar yaratsh yo‘li bilan xodisaning o‘zgarib turishini kuzatish va baxolash mumkin. Atlas

2/ nazariy jihatdan maxsus xususiyatlarni ajratib, shu maqsadga muvofiq modellarni tuzish mumkin; 3/ ideal kazachiy modellarni va haqiqatni solishtirib asosiy ta’sir qiluvchi omillarni taqqoslab tahlil qilish lozim; 4/ nazariy qonuniyatlarni yaratish va aniqlab o‘zlashtirish mumkin. Xaritalarni va fizik modellarni birlashtirib ishalatish tajriba natijalarini chuqur o‘rganish imkoniyati paydo bo‘ldi. Misol uchun, jarlik, terrasalar, tektonik xarakatlarni o‘zgarishini va dinamikasini o‘rganishda xarita turli o‘lchashlarni va baholashlarni bajarish uchun nihoyatda qulay. Keng qo‘llanilgan matematik - kartografiya modellashtirish mate matik hisoblarni kartografik jihatdan joyni o‘rganishda yordam beradi. Natijada matematik modellashtirishniig xato va nuqsonlarini kuzatib, yuuqotish yullari pay

o'zining kartalari, atlaslari va globuslaridan foydalanish uchun ko'rsatmalar yozib qoldirgan. Merkator nomini jahonga mashhur etgan 18 varaqdan iborat silindrik proyeksiyali «Dunyo kartasi»da maxsus ko'rsatma keltirgan bo'lib, unda masofalarni joyda o'lchash usullari va matnda u qanday joylar uchun loksodromiyani ortodromiyaga qaraganda qo'llash ma'qulligini tushuntirgan (12.1- rasm). Ushbu kartaning boshqa varaqlarida Merkator navigatsiya masalarini yechish bo'yicha ko'rsatmalar bergan. Bu bilan mashhur kartograf kartalarni yaratish va ulardan foydalanish uslublarini bir-biriga bog'lagan. Kartalardan foydalanishning ilmiy izlanishlarda qo`llanilishi XVIII-XIX asrlarga oid bo'lib, bu vaqtga kelib Yer haqidagi fanlarda juda ko'plab mavzuli ka

12.1-rasm. G. Merkatorning 18 varaqli dunyo kartasi. Harflar bilan vrezkalar ajratgan, ularda kartadan foydalanish yo'llari berilgan. A — kartada masofalarni o'lchash izohi; B — yo'naiishlar diagrammalafidan foydalanish uchun qisqacha ko'rsatmalar; ff — navigatsiya masalalarini yechish uchun chizma.

12.2- rasm . 1817- yilda A . ( Gumboldt tomonida nashr etilgan « Izotermik chiziqtar » kartasi . kartasini tuzdi (12.2- rasrm Tuzilgan kartani tahlil qildi , ularni iqlim ko ' rsatkichlari hamda bosh tabiiy geografik ma ' lumotlar bilan taqqoslab , global iqlim qonuniylarini , materiklarning sharqiy va g ' arbiy qismlaridagi harorat okean qirg ' oqlari va kontinentlar ichkarisidagi haroratdan farqlanishini va natijada — iqlim zonalarini kashf etdi . KeyinclialikV.V. Dokuchayev janub cho'l tuproqlarini kartalashtirish bilan shug'ullanish jarayonida «izotermik chiziqlar»ning o'simliklar va iqlim kichik zonalariga to'g'ri kelishini aniqladi. Shu bilan u geografik zonallik qonuniyatining ochilishiga asos soldi . Quyidagi 12.3- rasmda V . V . Dokuchayev tomon

12.3-rasm. 1899-yilda V.V. Dokuchayev tuzgan Shimoliy yarim shar tuproq zonalari kartasida Tuproq zonalari: I - boreal (arktik); 2 - o'rmon; 3 ~ dashf 4 - a& (a toshloq; b - qum; d - sho 'rlangan; e - less); 5 - latent tuproq, altyuvial tuproqlar; 7 - tog' tuproqlari; 8 - toshloq o 'rmon Yana bir yorqin misol A. Vegener Janubiy Amerikaning g'arbiy qirg'oq chiziqlari Afrikaning sharqiy qirg'oq chiziqlari bilan juda mos kelishini karta orqali isbotladi. bu qit'alar ko'chib yurishi, tektonik plitalarning globallik nazariyasiga asos bo'ldi (12.4-rasm). Kana orqali yirik kartometrik ishlarni ko'plab olimlar olib borgan: V.L. Kraft, F.I. Shubert, N.E. Zernov, G. Shveyser, I. A. Stielbiskiy, Yu.M. Shokalskiy va boshqalar.

Kartalardan foydalanish tarixida asosiy o'rinlardan birini yetuk jug`rof, geograf, gipsometrik kanallarni yaratgan rus olimi A.A. Tillo (1839-1899) egallaydi. Kartalarni tahlil qilish natijasida A. Tillo relyefning geologik tuzilishi va muzliklar tarqalishi o'rtasidagi bog'liqlikni topdi va bu ishi bilan u geomorfologiyadagi zamonaviy morfotarkibli tahlil uslubiga asos soldi, u birinchi bo'lib 3 mingdan ko'p daryoning uzunligini va ularning suv havzasini hisoblab chiqdi. Kartalardan foydalanish nazariyasi 1955-yildan boshlab K.A. Salishchev tomonidan ishlab chiqila boshlandi. U voqea va hodisalarni o'rganishda borliqning modeli bo'lgan geografik kartalarni kiritishni taklif etdi. Karta lardan foydalanish usullarini takomillashtirishda kartograflardan tashqari ko

anglatadi. Tadqiqotlarning kartografik usuli fanda va amaliyotda qo'llanilishi xilma-xil. Har bir fan sohasida borliqni tushunishda, amaliy ishlarda, loyihalashda, yerlarni o'zlashtirishda, aholishunoslikda, tabiatni muhofaza qilishda va boshqa turli masalalarni yechishda kartografik usul qaror qabul qilish vositasi sifatida xizmat qiladi. Kartalardan foydalanish ularni tuzish bilan chambarchas bog`liq. Bu «kartani tuzish — undan foydalanish» chizmasida yaqqol ko'rinadi (12.5-rasm). Kartalarni tuzishda ma'lumotlar manbasi sifatida atrof-muhit olinadi, kartalashtirishda kuzatishlar natijasi ma'lumotlarini tanlab kartaga aylantiriladi va borliqning modeli tuziladi. Kartografik modellashtirishda ma'lumotlarni qayta ishlash bo'yicha murakkab ilmiy ishlar bajariladi,

Yuqorida nomlari keltirilgan usullar bir-biri bilan chambarchas bog'liq. Kartalardan foydalanish imkoniyati boshqa kartalarni tuzish tartibining ketma- ketligini belgilaydi. Tadqiqot natijasida yangi kartalar tuziladi, ular yana o'z navbatida tadqiqotga jalb qilinadi, masalan, gipsometrik karta joyning nishabligini aniqlash uchun qayta ishlanadi, undan esa o'z navbatida yuzaning yuvilish intensivligi darajasini tasvirlovchi karta keltirib chiqariladi va h.k. Bundan tashqari, tuzilgan kartalar o'z navbatida boshqa kartalarni tuzishda manbaa sifatida ishlatiladi, masalan, baholash va bashoratlash 12.5-rasm. «Kartalarni yaratish va ulardan foydalanishli» tizimi. kartalarini tuzishda bir qancha analitik kartalar manbaa sifatida jalb qilinadi. Kartalardan foydalanishning yana bi

Kartalar bilan ishlash usullarining quyidagi ikki yo'nalishini ajratish mumkin: 1. Alohida olingan bitta kartaning tahlili 2. Kartalar seriyasi tizimini tahlili. 1. Alohida olingan bitta kartani tahlil qilishning quyidagi bo'limlari ajratiladi: — kartadagi tasvirni o'zgartirmasdan, qanday bo'lsa shundayligicha o'rganish va tahlil qilish; — kartadagi tasvirni aniq bir tadqiqot maqsadida qayta ishlab tahlil qilish; — kartografik tasvirni tashkil etuvchilarga ajratish ~ bu alohida, o'ziga xos qayta ishlash bo'lib, normal va anomal tarkibli rivojlanishni, hodisalar va jarayonlarning rivojlanishi va joylashishini ajratib ko'rsatishdir. 2. Kartalar seriyasini tahlil qilishning quyidagi ko'rinishlari mayjud: — har xil mavzuli kartalarni tasvirlangan hodisalari

Tadqiqotning barcha bosqichlarida olingan natijalaming geografik tahlili namoyon bo'lishi, joydagi tafsilotlar bilan taqqoslanishi kerak, zarur bo'lganda, tadqiqotni olib borish ketma-ketligiga o'zgartirishlar kiritish ham mumkin. 2.1 Карталарда воқеа ва ҳодиса жараёнларнинг боғлиқлик динамикаси. Kartadan foydalanib hodisa va jarayonlarning tuzilishini o'rganish - bu ularning elementlari zamon va makonda joylashishini, ko'rinishini, shaklini, tabaqalanishini aniqlash va tahlil qilishdir. 13. l-rasm. Tabiiy geografik kartalardagi obyektlaraing tipik shakllari. Karta orqali olib boriladigan tadqiqot maqsadilarning makonda tuzilishini aniqlash, kelib chiqishini va dinamik holatini ochib berishdan iboratdir.

Hodisa va jarayonlarning tuzilishini o'rganishda eng ko'p ma'lumot beradigan usul — bu kartografik tasvirning shaklini tahlil qi l ishdir ya'ni tasvirning geometrik shaklini o'rganishdir. O'rganilayotgan obyektning tashqi — geometrik tasviri uning morfologiyasini, kelib chiqishini (genezisini) va uni yuzaga keltirgan omillar haqida tasavvurga ega bo'lishni ta'minlaydi. Geografik obyektlarning o'ziga xos shakli 13.1-rasmda ko'rsatilgan bo'lib, ularning kelib chiqishi (geriezisi) to'g'risida filer yuritish imkonini beradi. Gidrografiya tarmoqlarning parallel ko'rinishi — daryo vodiysining tektonik yoriqlar tizimi bo'yicha tarqalishini, suv tarmoqlarining radial quyilishi esa gumbazsimon tektonik ko'tarilish mavjudligini anglatad

geografik qonuniyatlar ochilgan, masalan, zonaliik, plitalararo yoriqlar tizimi, o'rta okean tog ` tizmalari va rift zonalari, markaziy hududlar tuzilishi va boshqalar. 13.3-msm. Yuzani qismlarga bo'lishning grafikli usuli. Hodisalar tarkibini o'rganishda ulardagi asosiy va ikkilamchi ahamiyatga ega komponentlar aniqlanadi. Bunday komponentlarni ajratishda (asosiy fondan anomaliyani farqlash uchun) kartografik tasvir taskkil etuvchilarga ajratiladi, bu ishni bajarishda o'rtacha qiymatni hisoblash, «approksimasiya» va «filtrlash» metodlari ancha yordam beradi. Kartada tasvirlangan hodisani Z deb olsak, uni tashkil etuvchi asosiy ahamiyatli fon omili Z f bo'lsa, undan regional, hattoki , global miqyosda bog'liq bo'lgan asosiy fonni to'liruvchi anomal yoki qold

13.4-msm. Issiq davrda yog'in-sochin miqdori kartasi; (a), approksimasiyadan keyingi fonli (b) va qoldiq (d) yuzalar nuqtalar to'ri joylashtiriladi, 13.3-rasmdagi har bir olti burchakli shaklda o'zgaruvchan o'rtacha Z f hisoblangani. 13. 3-d rasmdagi teng chiziqlar (izoliniyalar) kartasida Z f qiymatlari bilan qurilgan shaklda hodisaning eng yirik tuzilishini o'rtacha fonli yuza orqali tasvirlash natijasi berilgan. So'ngra har bir nuqtadan haqiqiy va o'rtacha qiymatfar farqi aniqlab, teng chiziqlar (izoliniya) o'tkazilsa, qoldiqli yuza hosil bo'ladi, anomaliya esa asosiydan chetga chiqishlarni va ikkinchi darajali bo'laklar joylashishini ko'rsatadi. Х uddi shu kabi natijaga tashkil etuvchilarni bo'laklarga ajratib approksimasiyalovchi yuzani

ma'lumotni olish imkonini beradi. Kartografik tasvirni o'zgartirishning bir necha turlari mavjud. Bo'laklarga ajratish ~ bu geotizirnni murakkab qismlarga ajratish va tadqiqotchini qiziqtirgan ma'lumotlardan zarurini ajratib olishdir. Ajratib olingan elementlarning ko'rinishi tadqiqotning maqsadiga mos shaklga keltiriladi, 13.2- rasmda relyef va gidrografiyaning to'g'rilangan chiziqli elementlari tizimi berilgan. 13.5-rasm. Soddalashtirish. Zamo n aviy rel y ef kartasini morfo-izogips kartasiga aylantirish: a — zwnonaviy relef; b — umumlashgan gorizontallar yordamida relefni tasvirlash. Soddalashtirish — kartografik tasvirni sodda ko'rinishga keltirib, ikkinchi darajali elementlardan xolis qilish. Gipsometrik tasvirni soddalashtirish va ikkinchi darajali ele

Diskretlask — uzluksiz tasvirdan diskretli sbaklga o'tish. Kartalardagi kartogramma va teng chiziqlardan foydalanib, raqamli model tuzish, unda nuqtali to'r orqali interpolyatsiyani olib borish (13.7-rasm). O'zgartirish birlamchi va ko'p marotabali, u esa o'z navbatida parallel va ketma-ket bo'lishi mumkin. Parallel o'zgartirishda manba «A» kartadan bir necha hosila A karta (B,C,.......N) olinadi. masalan,

13.7-rasm. Karfografik tasviri qayta o'zgartirish uchun ishlatiladigan to'rlar. topograflk kartadan relyefning qiyrnalanishi, yonbag'rning ekspozisiyasi va boshqa kartalari keltirib chiqariladi. Boshqa holatda «A» kartani ketma-ket «B» kartaga, undan «C» kartaga o'zgartirish mumkin. Masalan, relyef kartasidan relyefning vertikal qiyalanishi, so'ngra yonbag'rning yuvilish tezligi, keyin eroziya xavfi, tuproqni muhofaza qilish chora-tadbirlari kartalarini tuzish mumkin. Juda murakkab tuzilishga ega voqea-hodisalarni o'rganishda daraxtsimon o'zgarishdan uning parallel va ketma-ketli variantlarini birgalikda qo' l lab foydalanish kerak. Geotizimlar va alohida tabiat komponentlari orasidagi o'zaro bog'liqlik yoki qaramlikni, ichki va tashqi aloqalarni

13.8-rasm. B ir-biriga bog'liq bo'lmagan hodisalaming kartograflk tasvirini o'xshashligi: a — qishloq ahoilisi zichligi; b - kartoshkani gullash vaqti.

13.12-rasm. Landshaftlar o'zgarishi kartasini turli vaqtga t egishli kartatar asosida ishlab chiqish. Ko'pchilik Yevropa davlatlari o'rta asrlarda yaratilgan joy tafsilotlari ko'rsatilgan eski, lekin aniq topografik plan va kartalarga egadirlar. 13.12-rasm. Landshaftlar o'zgarishi kartasini turli vaqtga t egishli kartatar asosida ishfab chiqish.

Ko'pchilik Yevropa davlatlari o'rta asrlarda yaratilgan joy tafsilotlari ko'rsatilgan eski, lekin aniq topografik plan va kartalarga egadirlar. Turli vaqtda chop etilgan karta va planlar yordamida quyidagi o'zgarishlarni aniqlash mumkin: 1. Tabiatda bo'layotgan notekis o'zgarishlarni, masalan, tektonik harakatlarni, daryo o'zanlaridagi va qirg'oq chiziqlaridagi o'zgarishlarni va h.k. (13.11-rasm). 2. Tabiatda bo'layotgan tez-tez o'zgarishlarni, masalan, ob-havo, ekologik sharoitdagi o'zgarishlar va h.k. 3. Tabiatdagi muntazam va siklik o ' zgarishlarni ( mavsumiy va fenologik jarayonlarni ). 4. Epizodik va favqulodda o ' zgarishlarni ( zilzilalar , sel , toshqin , qor ko ' chkilari , har xil surilmalar , o ' rmon yog ' inl

kartada esa ushbu tabiiy landshaftlarga bo ' lgan antropogen ta ' sir va uning oqibatlari berilgan . Karta legendasi matrisa ( jadval ) shaklda tuzilgan bo ' lib , unda har bir landshaft turi , landshaft turining hozirgi holati va undagi o ' zgarishlar hamda o ' zgarmay qolganlari o ' z ifodasini topgan . Bunday kartalar landshaftlarda bo ' layotgan o ' zgarishlarning miqdor va sifat ko ' rsatkichlarini baholashda , inson tomonidan ta ' sir darajalarini o ' rganishda , ularning salbiy va ijobiy oqibatlarini hisoblashda qulaydir . 2.2. Географик карталарнинг илмий –амалий аҳамияти. Шубҳасиз картографик асарлар (план, географик карта, атлас, глобус ва бошқалар) инсониятнинг буюк ижод маҳсули қаторига киради. Зеро улар табиатни билиш ва ўзгартиришни

хулоса қилиш йўлларини ўргатади. Картографик асарлардан мактабда ўқувчиларнинг фаоллигини оширишда, географияни кундалик ҳаёт билан боғлашда, уларни ватанпарварлик руҳида тарбиялашда асосий қурол сифатида фойдаланиш мумкин. Ҳар қандай географик тадқиқот карта билан бошланиб карта билан тугалланади. 2.3. Matematik va kartografik modellashtirish usullari ning amalga oshishirilishi. Kartalarda tasvirlangan obyektlar va hodisalarni real borliq bog'liqligini, ular orasidagi munosobatlarni o'rganish, natijani qayta ishlash uchun matematik usullardan keng foydalanilmoqda. Bu esa kartografik tadqiqotlar uchun aniq matematik model tanlash va eng asosiysi, bunday matematik modellashtirishning natijalarini mazmunli tushuntirish imkonini beradi. Approksimasiya. Matematikada approksimasiyani mu

Qatorlarni tashkil etuvchilarni//x,>y+y/x,_y > ) ...... fa(x,y) aniqlash zarur bo'ladi. Buning uchun z ning qiymatini kartadan topish va kvadrat tenglamani yechish kerak: Matematik apparatning xususiyatlariga e'tibor bermasdan, shuni ta'kidlash joizki, barcha hollarda ham approksimasiya tenglamasi tekislikni iloji boricha o'xshashroq tasvirlashni o'z oldiga maqsad qilib qo'yadi. Matematik statistika usullarining bir qancha turlari mavjud bo'lib, ular karta orqali fazoda va makonda tarqalgan statistik ko'plikni va ular hosil qilgan statistik yuzalarni o'rganishga bag'ishlangan (12.16-rasm). Bu usullar quyidagi hollarda ishlatiladi: 1 . Voqea va hodisalaming tarqalish funksiyalarini va xususiyatlarini o'rganish; 12.15-rasm. Yuzalarni approksimasiya

a — dastlahki yuzaning blok-diagrammasi: b, d, e - I, 2 va 3 darajali yaqinlashtirish bo'yicha tuzilgan blok-diagrammalar. 2. Voqea va hodisalar orasidagi bog'liqliknirig mohiyati va yaqinlik darajasini o'rganish; 3. Voqea va hodisalaming alohida faktorlari ta'sir doirasini ajratish. Voqea va hodisalaming tarqalishini tadqiq qilish asosida statistik terma yotadi, ya'ni bir xil qiymatga ega bo'lgan ko'plik. Ular tasodifiy, ma'lum bir tizim asosida, ayrim kalitli (tayanch nuqtalar, hududlar) Joylardan yoki rayonlardan tanlab olinadi. Termalar intervaliga qarab guruhlanadi, so'ngra tarqahsh gistogrammasi tuziladi, keyin har xil statistika hisoblanadi, masalan, o'rganilayotgan hodisaning fazoda tarqalishi haqidagi miqdorli ko'rsatkichlar statistikasi

12.16-rasm. Ustki o'lchamli sinusiodal to'lqinlari bir-biriga ketma-ket joytashtirish yordamida hosil bo'lgan yozaning trigosiometrik approksimasiyasi chizmasi. Eng ko'p ishlatiladigan statistikalar - o'rtacha arifmetik, o'rtacha kvadratik, dispersiya, variasiya va h.k. Bundan tashqari, maxsus ko'rsatkichlar asosida (muvofiqlik kriteriyalari) voqea va hodisalar tarqalishini biror qonunga mos kelishini ham baholash mumkin.

12,17-rasm. Joyning topografik karlasi va u asosida tuzilgan gistogramma. Ko'rinib (uribdiki, asosiy takrorlaaadigan balandliklar 180-185 m ga teng. Voqea va hodisalar orasidagi bog'liqlikni o'rganish uchun matematik statistikaning korrefyatsiya metodidan foydalanish mumkin. Buning uchun har xil mavzudagi kartalardan o'rganilayotgan obyektlar haqida termalar tayyorlanadi. Kartadan A va B laming qiymatlari o'xshash joylardan koordinatalariga qarab olinadi va shunga qarab kon'elyasiya maydoni grafigi tuziladi. Gistogrammaning ko'rinishiga qarab hodisalar orasidagi aloqaning borligi va bunday aloqaning yaqinligi yoki uzoqligi haqida xulosa qilinadi (12.18- rasm). Agar korrelyatsion maydon grafigi to'g'ri chiziq bo'yicha approk- simasiyalansa, unda regre

a. va). — tenna ma'lumotlari, « — tenna hajmi, M a va M h — o'rtacha qiymatlar, a a va o b — o'rtacha qiymatlar kvadrati. 12 . 18-rasm. Voqea va hodisaning korrelyatsiya maydoni karta l ari. Uning qiymati +l>r> -1 orasida bo'lishi mumkin. Agar r +1 yoki - 1 ga teng bo'lsa to'g'ri yoki teskari bog'liqilik mavjud, agar 0 ga yaqin bo'lsa bog'liqilik umuman yo'q. Korrelyatsiya koeffitsienti aniqligi baholash koeffitsienti quyidagicha aniqlanadi: I-r 2 m =

Bunga asosan terma hajmi oshgan sari aniqlik shunchalik boradi. Lekin terma hajmini o'rnatish korrelyasiya koeffitsientini hisoblashda muhim o'rin tutadi, shu sababli terma hajmi 30-50 ta qiymat orasida bo'lishi kerak. Amaliyotda ba'zan dastlabki tajriban qiymatli korrelyasiya koeffitsientlari bahosi tezda kerak, Buning oddiy usuli — statistik yuzalami hisoblashdir. Ikkita o'rganilayotgan yuzaning eng ko'p takrorlanadigan og'ish burchagi kosinusi taxminan korrelya-siya koeffitsientiga tengligi aniqlangan, ya'ni r = cosa u cos 0° > r > cos 180° qiymatlarni oladi. Agar a = 0" bo'lsa yuzalar og'ish burchaklari ustma-ust tushadi, unda r = cos 0° =1, ya'ni hodisalar o'rtasida to'g'ri bog'liqiik mavjud. Agar /•=-! bo'lsa, bog&#3

f r — o ' rganilayotgan hodisaga sintetik baho beruvchi asosiy faktorlar; l pr sintetik baho beruvchi faktorlar vaznij e — qoldiq. Ma'lumotlar nazariyasi usuilan. Bu usullardan karta orqali J| r §aniiayotgan hodisalarning yoki obyektiarning bir-biriga munosib-ini va bir xildagi darajada ekanligini baholash uchun foydalaniladi. yerda so'z ma'lumotlar nazariyasi asosiy funksiyasi — entropiya ketmoqda. 12. 19-rasm. Yuzalarning eng katta qiyaligi kosinus burchagi bo'yicha taqribiy korrleyasiya koeffitsientini aniqlash. Termodinamikada entropiya tartibsizlik darajasini, bog'liqlik nazariyasida - ma'lumotlar noaniqligini bildiradi, kartografik tahlilda esa bu funksiya kartografik tasvirning bir xil yoki ko'p xilligini baholashda juda qo'l keladi (12.20-rasm).

Biror tizimning entropiyasi E(A) - ushbu tizimning turli holatlari ehtimollari to'plamining manfiy belgida olingan ehtimollar logarifmi ko'paytmasiga teng. Entropiya funksiyasi uchun kartada bitta obyekt tanlansa, u 0 ga teng bo'ladi, bu tasvirning bir xilligini bildiradi. Funksiyaning bundagi xususiyati kartografik tasvir har xilligi rniqdor ko'rsatkichlai" ir! ta'riflaydi. Bu bilan konturlar turli- tumanligi va maydonda notekis tarqalganligini tushunish mumkin. 12.20-rasm. Areallar egallagan maydonlar sonini o'zgarib borisbi bilan entropiyaning o'zgarishi. Bundan tashqari turli kartalardagi konturlarni o'zaro bir-biriga mos tushishini baholash uchun ham axborotli funksiyalar ishlatiladi. Shunday holatda ular korrelyatsiya koeffitsientlariga o'xshas

ХУЛОСА ВА ТАВСИЯЛАР Xaritalardan foydalanish tarixini o‘rganib shunday xulosa qilish mumkin: kartografik usulning rivojlanishi turli sohadagi bajarilgan izlanish turli sohadagi bajarilgan izlanishlarning birgalikda olib borilishi tufayli xaritani kompleks geografiyaviy jihatidan foydalanish va tahlil qilish usullari turli fanlarning o‘zaro to‘qnashishiga sabab bo‘lgan. Hozirgi kunda kartografik izlanishlar dunyo, okeanlar, ulakaning geomorfologik tuzilishini, erozion jarayonlarni, turli havzalar va daryo sistemalarini, daryo o‘zanlarining morfologiyasini va dinamikasini, shaharlarning joylanish qonunlarini aniqlashga yo‘naltirilgan». Matematik usullar keng qo‘llanilmoqda. Biogeograflar, tibbiy geografiyachilarning ma’lumotlar nazariyasidan foydalangan holda hodisalar o‘zaro munosibligini a

Kartografik usulning ilmiy usul sifatida paydo bo`lishi va rivojlanishiga asosiy sabablar quyidagilardan iborat bo‘lgan: a/ yirik masshtabli topografik va mavzuiy xaritalarning fondlari yaratilishi, aerokosmik usulning rivojlanishi; b/ xarita tahlil qilish usullarining paydo bo‘lishi va takomillashtrilishi, avtomatik vositalardan keng foydalanish va mavzuiy xaritaning tahlil qilish imkoniyatlarini kengayib borishi; e/ kartografik usul nazariyasining yaratilishi Xaritalardan foydalanish yo‘llari Turli fanlarda xaritadan foydalanishni o‘rganish natijasida tadqiqotlarning bir necha darajalarini ajratish mumkin. Masalan, xaritani izohlash sonli va usullarni ishlatish, matematik modellashtirish hamda oldindan aytib berish. Xaritaning obzorligi uning muhim xususiyatidan biri bo‘lib, geografik bi

Natijada kartografik usul prinsiplari asosida zamonaviy matematik apparatdan foydalangan holda avtomatik vositalar qo‘llanilmoqda. Turli mavzuiy xaritalar va atlaslardan foydalanish orqali geografik sistemalarni har tomonlama o‘rganish yuli topildi. Xari talar orqali geografik sistemalarning elementlarini, ularning strukturasini hamda ta’sir qiluvchi omillarni aniqlash lozim. Sistemalarning harakat qilishini kuzatish mumkin. Xarita orqali kartografiik ekstrapolyatsiyani bajarib, fazo va vaqt mobaynida o‘zgarishlar, o‘rganilmagan obyektlar, territoriyalar uchun hamda noaniq jarayonlar uchun oldindan aytib berish imkoni papdo buldi. Kartografik usul boshqa fanlar uoyapari - geografiya, kartograprinsiplari va g‘oyalari ta’sirida rivojlanib kelmokda. Geografiya nuqtai nazaridan qaraganda xarit

ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР. Юқорида географик картага берилган стилистик бенуқсон деб бўлмаган таърифда карталарни тушуниш учун муҳим ҳисобланган учта асосий хусусият – математик жиҳатдан аниқ тузиш; алоҳида белгилар – картографик символлар (шартли белгилар) системасини қўллаш; тасвирланаётган ҳодисаларни (объектлар) ни саралаб олиш ва умумлаштириб кўрсатиш алоҳида таъкидланган. Лекин картографиянинг бугунги ривожланиш даражаси карта тўғрисидаги тасаввурга яна 2 та биринчи даражали аҳамиятга молик бўлган тамойилни киритишни тақозо этади - борлиқни тизимли (системали) ёндошув асосида тасвирлаш - аниқ бир мақсадни кўзда тутиб моделлаштириш. Карталар ҳақидаги тасаввур, борлиқни (воқейликни) образли белгили моделлар сифатида илмий картографиянинг предмети – бу табиат ва жамият объектларини, уларни жо

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Каримов И.А. Жаҳон молиявий – иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари. – Тошкент., “Ўзбекистон“, 2009. 2. Баранский Н.Н.., Преображенский А.И. Экономическая картография. – М., Географгиз, 1962. 3. Берлянт А.М. Картографический метод исследования. – М., Изд – во Мск, ун-та, 1988.

4. Берлянт А.М. Картография – М.: Ачпккт – Пресс, 2002. 5. Бугаевский Л.М. Математическая картография. .- М.: Златоус, 1988. 6.Галков Ч.В., Раҳимбеков Р.Й., Югай Р.Л. ЎЗбекистон карталари. – Тошкент., Ўқитувчи, 1975 . 7. Географик тадқиқотларда картографик методлардан фойдаланиш // Республика илмий – амалий конференсия материаллари.- Тошкент., Университет, 2011. 8. Евтеев О.А. Проектирование и составление социально – экономических карт..- М.: Изд – во МГУ, 1999. 9. Ғуломова Л.Н. Географияда аэрокосмик услублар .- Тошкент., ТошДУ, 1994. 10. Картография . Термин ы и опрекделения. ГОСТ 21667-76. Издание официальное.-М., Изд – во стандартов, 1978. 11. Берлянт А.М. Образ пространства: карта и информация. М. М ысл, 1986. 12. М ирзалиев Т., Қ орабоев Ж. Карталарни лойиҳалаш ва тузиш. – Тошкент.,

Купить