Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 94.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Kartometrik ishlarning aniqligi va xaritalardan miqdoriy aniqlashning aniqligi to‘g‘risida

Купить
KA RTOMETRIK ISHLA RN IN G AN IQLI GI VA X A RITA LA RDA N MIQDORIY A N IQLA SHN IN G AN IQLIGI TO` G` RISIDA MUN DA RIJ A KIRISH… … … … … … … … .… … … … … … … … … … … … … … … … … … .… … ...2 I-BOB. KA RTOMETRIY A A SOSLA RI VA X A RITA LA RN IN G A N IQLIGI 1.1. Kartometriya sohasining maqsadlari va vazifalari…………………………...4 1.2. Xaritadagi masofa, maydon va hajmlar o'lchovlari…………... ……………...7 1.3. Xaritalarning turli masshtablardagi aniqligi va kelib chiqishi... …………….10 II-BOB. MIQDORIY A N IQLA SH N A ZA RIY A SI VA METODOLOGIY A SI 2.1. Miqdoriy aniqlashning asosiy tushunchalari va uni xaritalarni tahlil qilishdagi roli……………….………………………………………………………………... 13 2.2. Geometrik, statistik va boshqa usullar yordamida miqdoriy o'lchovlarni amalga oshirish. ……........................................................................................................... 15 2.3. O'lchovlar natijalarini tahlil qilish……………………………………………19 III-BOB. X A RITA A N IQLIGIN I OSHIRISHN IN G ZA MON A VIY USULLA RI 3.1. Xarita ma'lumotlarini qayta ishlash va yangilash metodikalari…. ……………23 3.2. Xaritaning aniqligiga ta'sir etuvchi omillar…………………….…………. 1 ….26 3.3. Zamonaviy texnologiyalarning qo'llanilishi.……………………………….… 29 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 32 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R… … … … … … … … … … … … … .… … ..34 KIRISH Mazkur o`guv qo`llanmada kartografiya fanining bugungi geodeziya va kartografiya sohalarida, barcha xarita va planlarni tuzish va ularni yangilab turish zarurligi, fan tarixi va rivojlanishi uning istiqboli hamda respublikamiz ijtimoiyiqtisodiy islohotlar natijalari va muammolarini yechishda, ta’sirini, ahamiyatini, hamda ishlab chiqarishda kartografik mahsulotlarning samaradorligini oshirish yo’llari va usullarini ochib bergan. Kartografiya fanini o’zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida, xarita va planlarni hamda yer kadastri loyihalarining tuzishni optimal usullarni aniqlash orqali ularning iqtisodiy samaradorligi ham ko’rsatib berilgan.. O`guv qo`llanma geodeziya va kartografiya yo’nalishi texnikumlari o’quvchilari uchun tayyorlangan. Shu bilan birgalikda ushbu darslikdan yuqorida keltirilgan sohalarida ta’lim olayotganlar oliy o’quv yurti va texnikum talabalari, shu soha mutaxassislari foydalanishlari mumkin. Ushbu dastur qurilish, geodeziya, kartografiya, yer tuzish va yer kadastri sohalari bo’yicha barcha xarita va planlarni tuzish va ularni yangilab turish usullarini, fan tarixi va rivojlanish tendensiyasi, istiqboli hamda respublikamiz ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar natijalari va muammolarining ko’rsatilgan sohalarida 2 yechishda, ta’sirini ularning ahamiyatini, hamda ishlab chiqarishda kartografik mahsulotlarning samaradorligini oshirish yo’llari va usullarini qamrab oladi. Fanni o’qitishdan maqsad – talabalarda tabiat va jamiyatdagi voqea va hodisalarning joylashishini va ular o’rtasidagi o’zaro bog’liqligini, o’zgarishini, maxsus tasvir- obrazli belgi modellar vositasida matematik yo’l bilan tekislikda kichraytirib, generalizasiya qilib tasvirlashni va undan tadqiqot usuli asosida manba sifatida foydalanishni mos bilim va malakasini shakllantirishdir. Fanning vazifasi – atrofimizda sodir etilayotgan voqea va hodisalarning joylashishini va bog’liqligini, o’zgarishini, maxsus belgi modellar vositasida matematik yo’l bilan tekislikda kichraytirish, kartografik generalizasiyalash va tasvirlash va hosil bo’lagan xarita va planlardan tadqiqot maqsadlarida foydalanishning samaradorligini oshirish yo’llarini aniqlash. « Kartografiya » fanini o’zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida o’quvchi va bakalavr: -mamlakat iqtisodiyotidakartografik mahsulotlarning o’rni va ahamiyatini, xalq xo’jalik korxonalarida qo’llanilishi, qishloq xo’jalik korxonalari yer egaliklari va yerdan foydalanuvchilar yerlarining optimal o’lchamlarini aniqlashda va yetishtiraladigan mahsulotlarni bashoratlashdagi o’rnini baholashni bilishi kerak; -umumxo’jalik ahamiyatiga ega bo’lgan injenerlik obyektlarini joylashtirishda, xarita va planlarni hamda yer kadastri loyihalarining tuzishni optimal usullarni aniqlash orqali ularning iqtisodiy samaradorligini baholash ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak. Respublikamizning talabalari uchun o’qitiladigan fanlar orasida kartografiya alohida o’rin egallaydi. Chunki geografik xarita va kartografik bilimlar talabalarning dunyoqarashlarini shakllantirishda, borliqni makon va zamon bilan bog’lab tushuntirishda, geografik jarayonlarning tabiiy qonuniyatlarini o’rganishda, geografik tadqiqotlarni mukammal olib borishda juda qo’l keladi. Geografik xarita Yer yuzasidagi tabiiy va ijtimoiy voqea va hodisalarni ma’lum bir vaqtdagi holatini maxsus belgilar-modellar yordamida, matematik yo’l bilan kichraytirilib tasvirlangan ko’zgudir. Geografik xaritasiz biron-bir hududning tabiati, xo’jaligi, tarixi va boshqa xususiyatlari to’g’risida aniq ko’rgazmali 3 ma’lumot olib, tasavvur hosil qilish qiyin. O’z vatanini va uning hududlarini bilish, o’rganish uchun dastavval uning kartografik tasviriga ega bo’lish lozim. Shu sababdan geografik xaritalarga bo’lgan e’tibor bugungi kunda tobora oshib bormoqda. Geografik xaritadan maktabda va kundalik axborot vositalarida (ayniqsa televideniyada) eng yangi va ko’rgazmali informasiya beruvchi manba sifatida keng foydalanilmoqda. I-BOB. KA RTOMETRIY A A SOSLA RI VA X A RITA LA RN IN G A N IQLIGI 1.1. Kart omet riy a sohasining maqsadlari v a v azifalari Xarita ( nemischa Karte-asl; yunoncha chartes-yozish uchun ishlatiladigan papirus varag'i)- kartografik proyeksiyalardan foydalangan holda belgilar yordamida yaratilgan Yer yuzasi, yulduzli osmon yoki uning qismlarining qisqartirilgan tasviri (namunasi).Xaritada daryo o zanining o zgarishi,tuproqʻ ʻ qoplami, jarliklar, botqoqliklar, aholi punktlari va yo llarning tabiatni uzgarishi va ʻ boshqalar ko rsatilgan. buli arni. aniqlash mumkin. Ob'ektlarning joylashishini va ʻ o'zaro bog'liqligini masshtabda, fazoviy va sonli xususiyatlarda aniqlaydi. Xarita mamlakat sanoati va iqtisodiyoti, ilm- fan va mudofaa sohasida muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, u turli binolarni tadqiq qilish, rejalashtirish, loyihalashda keng qo'llaniladi;[1] Xarita-Yer yuzasi yoki uning qismlarini aniq kartografik proyeksiyadagi xaritasi,uni tekislikda minimallashtirish va umumlashtirish.Kerakli ma'lumotlar foydalanish maqsadiga qarab ko'rsatiladi. (Xaritalar yordamida yo'llarda harakatlanish).Xaritani oldindan sinchkovlik bilan o'rganish va harakatlanish yo'nalishini eslab qolish kerak:yo'lning tabiati,yo'l 4 bo'yidagi inshootlar,yo'lning ufqqa nisbatan umumiy yo'nalishi,o'tish mumkin bo'lmagan nuqtalar va aylanib o'tish mumkin bo'lgan yo'llarning joylashuvi,chorrahalar va kesishmalar. Keyin xaritada asosiy yo'nalishlar tanlanadi va harakatning to'g'riligini nazorat qilish uchun kerakli marshrut uchun tanlanadi.Butun marshrut uzunligi va tanlangan marshrutlar orasidagi masofalar o'lchanadi va qayd etiladi.Xarita haydash paytida yo'naltirilgan bo'lishi kerak.Bir marshrutdan ikkinchisiga o'tish,xaritani mahalliy relef bilan muntazam ravishda taqqoslash, bosib o'tgan masofa va marshrutlar bo'yicha harakatlanishning to'g'riligini kuzatish sizning joylashuvingizni va tanlangan marshrutlarga nisbatan marshrutdagi transportning oxirgi nuqtasini bilish uchun zarurdir. Nuqta [19, 273]. (Kartochkalar yordamida yo'ldan tashqarida harakatlanish).Buning uchun xaritada yo'lning har bir burilishi uchun taniqli mahalliy quruqlik yo'nalishlari ko'rsatilgan holda yo'nalish belgilanadi.Marshrut imkon qadar mahalliy ob'ektlarga (zovuqlar, aloqa liniyalari va boshqalar)yaqin bo'lishi kerak. b.) tuzlashning chiziqli yo'nalishlariga to'g'ri kelishi kerak.Bir marshrutdan ikkinchi marshrutga o'tishda xaritada marshrutni tez-tez yo'naltirish va uni mahalliy relef bilan tekislash kerak. (Mahalliy relyefni xaritada o‘rganish)-tekislikning gorizontal tasviri haqida fikr yuritish,yer yuzasida notekis bo‘shliqni va relyefni (qiyalik,nuqtalar balandligi va boshqalar) tasavvur qilish b.) tabiatni aniqlash uchun hisob-kitoblar va o'lchovlarni bajarish.R е lyefni umumiy xarakteristikalari gorizontallarning shakli va chastotasining yuzaki ko'rinishi bilan aniqlanadi.Bu xususiyatlardan foydalanib,birinchi navbatda,asosiy vilkalar (tizmalar),vodiylar va jarliklar ko'rsatiladi. Relyefning tabiati bilan umumiy tanishgandan so'ng,berilgan vazifaga muvofiq uni har tomonlama o'rganish,shuningdek,kerakli o'lchov va hisob- kitoblarni amalga oshirish boshlanadi. Xaritaga ko'ra, yer yuzasining mutlaq balandligini gorizontallar va belgilar orqali aniqlash mumkin. Ufqdagi nuqtaning balandligi bu ufqning belgisiga to'g'ri keladi. Agar nuqta gorizontallar orasida joylashgan bo'lsa, u unga eng yaqin bo'lgan pastki ufqning balandligini topadi va bu hajmga bu nuqtaning ortiqcha qismini qo'shadi gorizontal . Ushbu ortiqcha, 5 odatda, vizual interpolasyon bilan aniqlanadi. Nisbiy ustunlik (nisbiy balandlik) ularning mutlaq balandliklari orasidagi farq sifatida hisoblanadi. Nishabning nishabi maxsus grafik - yotoq shkalasi bilan belgilanadi. U xarita ramkasining o'ng tomonida, chiziqli masshtabning o'ng tomonida joylashgan. (Xaritadagi orientatsiya)-mahalliy orientatsiyaning asosiy shakli [12, 181]. Xaritadagi orientatsiya xaritani yo‘naltirish,undagi nuqtani aniqlash va xaritani mahalliy hududga moslashtirishdan iborat. (Mashtabli xarita).Kartalarning shkalasi 1:10000, 1:25000, 1:50000, 1:100000, 1:200000, 1:500000 va 1:1000000. Kichik bo'linmalarning komandirlari o'z vazifalarini bajarish uchun ko'pincha janglarda 1:50000 va 1:100000 masshtabli xaritalardan foydalanadilar. 1:200 000, 1:500000 va 1:1000000 masshtabli xaritalar katta shtab-kvartiralar ishida, shuningdek, maxsus vazifalar uchun ishlatiladi. (Kartadagi nuqtalarni qo'llang)- nuqta koordinatalarda joylashishi kerak bo'lgan kvadratni aniqlang va unga nuqta chizing.Topilgan kvadratning janubiy chizig'idan uning yon tomonlarida xarita masshtabidagi bo'lim chizilgan.U kvadratning pastki qismi va X nuqtasi orasidagi farqga mos kelishi kerak.Olingan belgilar nozik chiziqlar bilan birlashtiriladi.Ushbu chiziq bo'yicha kvadratning g'arbiy tomoniga chiziq torting.U kvadratning chap tomonidagi Y nuqtasining farqiga mos kelishi kerak. Bu siz izlayotgan nuqta. (Nomenklatura xaritasi)-ko p sahifali geografikʻ xaritalarning har bir sahifasining joylashishini yoki xaritaning boshqa sahifalariga nisbatan joylashish tartibini belgilovchi belgilar tizimi. Xaritalar nomenklaturasi.Xaritalarda chiziqlar chizish bilan chambarchas bog'liq bo'lib,u qo'shinlarni xaritalar bilan ta'minlashni tashkil etishda qo'llaniladi.Xaritalar nomenklaturasi jadval shaklida (xaritaning har bir sahifasi yig'ish jadvali yoki xaritalar katalogiga muvofiq alfavit-raqamli yoki alfanumerik belgi bilan belgilanadi),koordinata (xaritaning har bir varag'i uning nuqtalaridan birining koordinatalari bilan belgilanadi) sahifaning markaziy nuqtasi), raqamli yoki alfanumerik, yoki alfanumerik kod tayinlangan). (Mahalliy chiziqlar bo yicha ʻ xaritalarni yo naltirish)–mahalliy ob yektlar (yo llar,ariqlar,aloqa liniyalari) ʻ ʼ ʻ mavjud bo lganda qo llaniladigan chiziqli yo nalish [14, 97]. ʻ ʻ ʻ 6 Mahalliy hududdagi chiziq ustida turib,xaritani shunday aylantiringki,chiziqli ob'ekt tasvirining yo'nalishi uning xaritadagi mahalliy yo'nalishiga to'g'ri keladi,shunda uning o'ng va chap tomonidagi barcha boshqa ob'ektlarning tasvirlari joylashadi chap.Agar manzil ma'lum bo'lsa va o'sha joydan ko'rinadigan marshrutlar xaritada belgilangan bo'lsa, u holda xarita marshrut yo'nalishi bo'yicha yo'naltiriladi. O'lchagichni istalgan yo'nalishdagi joylashuv nuqtasi bilan tekislaydi. Tanlangan yo nalish maqsadli chiziqda bo lishi uchun xaritani chizg ichʻ ʻ ʻ bo ylab aylantiradi. Nishon qilayotganda, o'lchagichning chetini yo'riqnomaga ʻ qaratib ushlab turing. 1.2. X arit adagi masofa, may don v a hajmlar o'lchov lari Xaritalar masshtabiga, ularda tasvirlangan hududning katta-kichikligiga, mazmuni, vazifasi va tuzilishiga ko‘ra bir qancha turlarga bo‘linadi. Xaritalar masshtabiga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi: yirik masshtabli — 1:10000 dan 1:200000 gacha, o‘rta masshtabli —1:200000 dan 1:1000000 gacha, mayda masshtabli — 1:1000000 dan kichik. Тurli masshtabli xaritalarda voqea va hodisalar turli xil aniqlikda tasvirlanadi. Xaritalar ularda nima tasvirlanganligi va hududning katta-kichikligiga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi: yulduzlar xaritasi, sayyoralar va Yer xaritasi, yarimsharlar xaritasi, materiklar va okeanlar xaritalari, tabiiy geografik o‘lkalar va dengizlar xaritasi, mamlakatlar xaritasi, ma’muriy birliklar xaritasi, maxsus hudud (qo‘riqxona, sayohatbop joy)lar xaritasi, shahar, viloyat va tumanlar xaritasi. Mazmuniga ko‘ra xaritalar ikkita yirik guruhga bo‘linadi: umumiy geografik xaritalar va mavzuli xaritalar. Umumiy geografik xaritalarda joy geografik sharoitining asosiy tarkibiy qismlari bir xil aniqlikda tasvirlanadi: relyef, daryo, ko‘l, muzliklar, tuproq va o‘simlik qoplami, aholi yashaydigan joylar, xo‘jalik tarmoqlarining tarkibi, aloqa yo‘llari, chegaralar va h. k. Mavzuli xaritalar, o‘z navbatida, yana ikki guruhga — tabiiy va iqtisodiy xaritalarga bo‘linadi. Тabiiy geografik xaritalarga Yer yuzasi va okean tagi relyefi, iqlim, tuproq, o‘simlik, hayvonlar, landshaft, tabiatni qo‘riqlash, foydali qazilma konlari xaritasi kiradi. 7 Ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar iqtisodiy, tarixiy, madaniy-siyosiy, siyosiy-ma’muriy xaritalardan iborat [2, 247]. Vazifasiga ko‘ra xaritalar yana ilmiy, madaniyat va targ‘ibot, texnik, sayohat hamda o‘quv xaritalariga bo‘linadi. Geografik atlas va uning turlari. Atlas — to‘la va aniq ma’- lumotga ega bo‘lgan, yagona dastur asosida tuzilgan, tartibga solingan xaritalar to‘plamidir. «Atlas» atamasi fanga flamand xaritashunosi Merkator tomonidan kiritilgan. U o‘zi tuzgan xaritalar to‘plamini (1595- yil) Livanning afsonaviy qiroli Atlas nomi bilan ataydi. Birinchi xaritalar to‘plami II asrda Klavdiy Ptolemey tomonidan tuzilgan. Hozirgi zamon atlaslarining asosiy xususiyatlari undagi xaritalarning bir butunligi, bir-biriga muvofiqligi va bir-birini to‘ldirishidir. Atlaslar ham xaritalarga o‘xshab juda xilma-xil bo‘ladi. Ular qamrab olgan maydoniga ko‘ra sayyoralar, dunyo, materiklar, tabiiy geografik o‘lkalar, davlatlar, viloyatlar atlaslariga; mazmuniga ko‘ra umumiy geografik va mavzuli atlaslarga bo‘linadi; vazifasiga ko‘ra ilmiy, ommabop (o‘lkashunoslik), o‘quv atlaslari, sayohat va yo‘l atlaslariga bo‘linadi. Ilmiy atlaslar ma’lum bir joy haqida to‘la, ilmiy asoslangan ma’lumot beruvchi atlaslardir. Bunday atlaslarda shu joyning tabiiy sharoiti, xo‘jaligi, aholisi va madaniyati ko‘rsatiladi. Ommabop (o‘lkashunoslik) atlaslar keng o‘quvchilar ommasiga mo‘ljallangan bo‘lib, ular foydalanishga qulay va oson qilib tuziladi. Ularda rasmlar, chizmalar, ma’lum bir hudud to‘g‘risidagi ma’lumotlar, tarixiy yodgorliklar ko‘rsatiladi. O‘quv atlaslari maktablar va oliy o‘quv yurtlarida foydalanish uchun mo‘ljallanadi. Hozirgi paytda xarita va atlaslar xalq xo‘jaligining turli sohalarida, tadqiqot ishlarida keng qo‘llaniladi. Ulardan joyning aniq o‘rnini belgilashda, ilmiy tekshirish ishlarida, xalq xo‘jaligi (dasturlar tuzish, loyihalashtirish, qurilish, yerlarni o‘zlashtirish, foydali qazilma konlarini qidirish, ob-havoni bashorat qilish va h. k.)da, harbiy va o‘quv ishlarida foydalaniladi. Xarita yordamida masofa, maydon va burchaklar ham o‘lchanadi. Xaritada masofa masshtab yordamida quyidagi tartibda aniqlanadi: 8 1. Xarita masshtabidan xaritadagi 1 sm masofa joyda necha km ga teng ekani topiladi. 2. Berilgan ikki nuqta orasi xaritada necha sm ekani aniqlanadi. 3. Bu ikki son (km va sm) ko‘paytirilsa, berilgan nuqtalar oralig‘i necha km ga teng ekani, ya’ni haqiqiy masofa chiqadi. Masalan, xaritaning masshtabi 1:1000 000, ya’ni 1 sm 10 km ga teng. Xaritada ikki nuqta oralig‘i 4,5 sm ga teng. Binobarin, 4,5 x 10 = 45 km yoki 45 000 m. Xaritalar ularda nima tasvirlanganligi va hududning katta- kichikligiga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi: yulduzlar xari- tasi, sayyoralar va Yer xaritasi, yarimsharlar xaritasi, mate- riklar va okeanlar xaritalari, tabiiy geografik o‘lkalar va den- gizlar xaritasi, mamlakatlar xaritasi, ma’muriy birliklar xa- ritasi, maxsus hudud (qo‘riqxona, sayohatbop joy)lar xari- tasi, shahar, viloyat va tumanlar xaritasi. Mazmuniga ko‘ra xaritalar ikkita yirik guruhga bo‘linadi: umumiy geografik xaritalar va mavzuli xaritalar. Umumiy geografik xaritalarda joy geografik sharoitining asosiy tarkibiy qismlari bir xil aniqlikda tasvirlanadi: relyef, daryo, ko‘l, muzliklar, tuproq va o‘simlik qoplami, aholi yashaydigan joylar, xo‘jalik tarmoqlarining tarkibi, aloqa yo‘l- lari, chegaralar va h. k [7, 175]. Mavzuli xaritalar, o‘z navbatida, yana ikki guruhga— ta- biiy va iqtisodiy xaritalarga bo‘linadi. Òabiiy geografik xari- talarga Yer yuzasi va okean tagi relyefi, iqlim, tuproq, o‘sim- lik, hayvonlar, landshaft, tabiatni qo‘riqlash, foydali qazilma konlari xaritasi kiradi. Ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar iqtisodiy, tarixiy, madaniy-siyosiy, siyosiy-ma’muriy xaritalardan iborat. Vazifasiga ko‘ra xaritalar yana ilmiy, madaniyat va targ‘i- bot, texnik, sayohat hamda o‘quv xaritalariga bo‘linadi. Geografik atlas va uning turlari. Atlas — to‘la va aniq ma’- lumotga ega bo‘lgan, yagona dastur asosida tuzilgan, tartibga solingan xaritalar to‘plamidir. «Atlas» atamasi fanga flamand xaritashunosi Merkator tomonidan kiritilgan. U o‘zi tuzgan xaritalar to‘plamini (1595-yil) Livanning afsonaviy qiroli At- las nomi bilan ataydi. Birinchi xaritalar to‘plami II asrda Klavdiy Ptolemey tomonidan tuzilgan. Hozirgi zamon atlasla- rining asosiy xususiyatlari undagi xaritalarning bir butunligi, bir-biriga muvofiqligi va bir-birini to‘ldirishidir. 9 Atlaslar ham xaritalarga o‘xshab juda xilma-xil bo‘ladi. Ular qamrab olgan maydoniga ko‘ra sayyoralar, dunyo, ma- teriklar, tabiiy geografik o‘lkalar, davlatlar, viloyatlar atlas- lariga; mazmuniga ko‘ra umumiy geografik va mavzuli at- laslarga bo‘linadi; vazifasiga ko‘ra ilmiy, ommabop (o‘lka- shunoslik), o‘quv atlaslari, sayohat va yo‘l atlaslariga bo‘li- nadi. Ilmiy atlaslar ma’lum bir joy haqida to‘la, ilmiy asoslan- gan ma’lumot beruvchi atlaslardir. Bunday atlaslarda shu joy- ning tabiiy sharoiti, xo‘jaligi, aholisi va madaniyati ko‘rsa- tiladi. Ommabop (o‘lkashunoslik) atlaslar keng o‘quvchilar om- masiga mo‘ljallangan bo‘lib, ular foydalanishga qulay va oson qilib tuziladi. Ularda rasmlar, chizmalar, ma’lum bir hudud to‘g‘risidagi ma’lumotlar, tarixiy yodgorliklar ko‘rsatiladi [11, 275]. O‘quv atlaslari maktablar va oliy o‘quv yurtlarida foydala- nish uchun mo‘ljallanadi. Hozirgi paytda xarita va atlaslar xalq xo‘jaligining turli so- halarida, tadqiqot ishlarida keng qo‘llaniladi. Ulardan joyning aniq o‘rnini belgilashda, ilmiy tekshirish ishlarida, xalq xo‘- jaligi (dasturlar tuzish, loyihalashtirish, qurilish, yerlarni o‘z- lashtirish, foydali qazilma konlarini qidirish, ob-havoni ba- shorat qilish va h.k.)da, harbiy va o‘quv ishlarida foyda- laniladi. 1.3. X arit alarning t urli massht ablardagi aniqligi v a k elib chiqishi Topografik xaritalarda yirik shaharlarni tasvirlashda: – aholi punktlarini loyihalashtirish (magistral, asosiy va tor ko‘chalarni, orientir hisoblangan bino va inshootlarni); – aholi punktlarining tashqi konturlarini aniq ko‘rsatilishi va ularning joy tabiiy obyektlari bilan bog‘liqligi; – aholi punktlarining ichki tuzilishi, imoratlarni zichlik nisbati, kvartallar shakli va ularni orientirlanishi; – aholi punktlari hududida o‘simlik qoplami, uni xususiyatlari, o‘ziga xoslik alomatlari (bog‘lar, hiyobonlar va boshqalar). Taxririy planning tarkibiy elementlari odatdagidek tuzib chiqiladi. Taxririy planda xaritani tuzish uchun zarur bo‘lgan keng va tor ko‘chalarni tanlash uslubi 10 va tartibi, oraliq magistrallarni ajratib ko‘rsatish, kvartallarni umumlashtirish, aholi punktining umumiy tuzilish strukturasi va loyihasi hamda kvartallar bo‘yicha qurilishi, aholi punktining tarkibiy tuzilmasini buzmasdan xaritada tasvirlanishi shart bo‘lgan orientirlarni tanlashni alohida ta'kidlab o‘tish kerak. Birinchi navbatda, aholi punktidagi yirik orientirlar tasvirlanadi: baland tutun quvurlariga ega bo‘lgan zavod inshootlari, ibodatxonalar, minoralar va h.k. Agar yong‘inga bardoshli yirik inshootlar aholi punktlaridan tashqarida yoki ularda joylashgan bo‘lsa hamda ular yirik orientir sifatida xizmat qilsa, u holda alohida shartli belgilar bilan tasvirlanadi. Aholi punktidagi asosiy orientirlar o‘rnini siljitishga ruxsat berilmaydi. Ularni joylashtirish geodezik koordinatalar bo‘yicha qat'iy tartibda amalga oshiriladi. Orientirlarni tanlash va tasvirlash ishlari amalga oshirilgandan keyin, aholi punktlari orqali o‘tuvchi temir yo‘llar, shosselar, asosiy va ikkinchi darajali hamda boshi berk ko‘chalarni tasvirlashga o‘tiladi. Magistral va asosiy ko‘chalar keng rangli shartli belgilar bilan ajratib ko‘rsatiladi. Bunday shartli belgilar bilan, odatda, aholi punktlariga yondashadigan yuqori darajali yo‘llarni eng qisqa masofada tutashtiradigan ko‘chalar ko‘rsatiladi. Ikkilamchi darajadagi tuproq yo‘llari o‘tadigan, mayda qishloq tipidagi aholi posyolkalarini tasvirlashda magistral yo‘llar ajratib ko‘rsatilmaydi. Barcha yo‘l tarmoqlari haqiqiy kengligidan biroz yiriklashtirib, chiziqli belgilar bilan tasvirlanadi [15, 257]. Bu esa o‘z navbatida aholi kvartallarini o‘rnini siljishiga olib keladi, siljish qiymati yo‘l o‘qi bo‘ylab ikki tomonga teng tarqatilgan bo‘lishi talab etiladi. So‘ngra, ikkilamchi darajadagi ko‘chalar va tor ko‘chalarni tanlashga va tasvirlashga o‘tiladi. Bunda asosiy ko‘chalarni kengaytirish natijasida yuzaga kelgan kvartallarni siljish qiymati hisobga olinishi kerak. Kvartallarni siljish qiymati umumiy shahar planiga ta'sir ko‘rsatmasligi uchun, u atrofda joylashgan boshqa kvartallarga taqsimlab yuboriladi. Kvartallar siljishi aholi punktining umumiy maydonining ortib ketishiga olib kelmasligi kerak. Masalan, bir yo‘nalishda joylashgan ayrim ko‘chalar va o‘tish joylarini tashlab 11 yuborish, boshqa yo‘nalishda esa barcha ko‘chalarning saqlab qolinishi aholi punktini umumiy planida xatolikni yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi, ya'ni kvartallar boshqa shaklni va orientirovkani olganligini ko‘rish mumkin. Asosiy va tor ko‘chalar tasvirlanganidan keyin, kvartallarning ichki tuzilmasini tasvirlash ishlari bajariladi. Bunda planli imorat qurilgan va qurilish bo‘lmagan uchastkalar (hiyobonlar, bog‘lar, ishlab chiqarish obyektlari maydonlari va h.k.) o‘rtasidagi nisbatni saqlanishiga hamda imorat qurilishining nisbiy zichligini tasvirlashga e'tibor berish muhim hisoblanadi. Topografik xaritaning boshqa elementlari tanlangan fragmentda odatdagi tartibda, taxririy ko‘rsatmalarga muvofiq tuzib chiqiladi. Hududni o‘rganib chiqish natijasida tuzilgan geografik ma'lumotnomada, hududning umumiy tabiiy va iqtisodiy geografik tavsiflaridan tashqari, quyidagi holatlar ham qayd qilib o‘tilishi talab etiladi: – bir qismi ushbu xaritaga olinayotgan joy hisoblangan, orografik hududni ta'riflash; asosiy tog‘ tizmalari va xududiy balandliklarni ko‘rsatish; – xarita fragmentida tasvirlanilayotgan relyefning kelib chiqishini ta'riflab berish: akkumulyativ, denudatsion, vulqonogen, muzlikga oid, tog‘ – cho‘kindi, qoldiqlar asosida va h.k.; zamonaviy relyef xosil qiluvchi jarayonlarga tavsif berish; – relyefni balandlik ko‘rsatkichlariga ta'rif berish: eng baland, o‘rtacha va eng past, mutloq va nisbiy balandlik qiymatlari, ularning maydon bo‘yicha taqsimlanishi; 19 – orografik sxemani tuzib chiqish, uning tarkibida turli tipdagi relyefga ega bo‘lgan hududlarni ajratib ko‘rsatish. Orografik sxemani tuzishda ishni asosiy orografik chiziqlarni ajratib ko‘rsatishdan boshlash taklif qilinadi: birinchi va ikkinchi darajali tog‘ tizmalari, shuningdek, birlamchi va ikkilamchi tartibdagi daralar, yo‘l bilan tog‘li xududlar va daryo havzalarining orografik tarkibiga oydinlik kiritiladi. Makromorfologik tarkibiy tuzilmalar aniqlangandan so‘ng, mezomorfologik strukturalar tarkiblari aniqlanadi. Bunda o‘rganilayotgan hududni relyefi bo‘yicha bo‘linishi alohida qismlar asosida tavsiflanadi. Mezomorfologik strukturalar tarkibiga: balandliklar, cho‘qqilar, vodiylar, yon bag‘irlar kiritiladi. 12 Orografik chizmada quyidagilar ham ko‘rsatilishi mumkin: – tog‘ tizmalarining planli joylashishi (kenglik bo‘yicha, meridian bo‘ylab, cho‘zilgan, ovalsimon, to‘g‘ri chiziqli, egri–bugri va h.k.). – har xil tavsifga ega bo‘lgan (alp, o‘tkir, platosimon, aylana, yassi va h.k.) tog‘ cho‘qqilari; – har xil shakldagi balandliklar (gumbazli, piramida, konus, chodir va h.k.); – har xildagi ko‘ndalang kesimga ega bo‘lgan vodiylar (v – simon, u – simon, qutisimon); – har xil shakldagi yonbag‘irlar (qavariq, ko‘tarilma, to‘g‘ri holatda); – har xil qiyalikka ega bo‘lgan yonbag‘irlar (nishab, tik, jarsimon); – simmetrik (asimmetrik) tavsifdagi vodiylar va tog‘ tizmalari; – maxsus shartli belgilar bilan ifodalanuvchi relyef shakllari: to‘kilmalar, daralar, uzun vodiylar, qoyalar, jarlar, o‘pqonlar, toshli sochilmalar, muzliklar, o‘ziga xos balandliklar va boshqalar. So‘ngra reja bo‘yicha topografik xaritada ko‘rsatiladigan barcha elementlar bo‘yicha taxririy ko‘rsatmalar tuzib chiqiladi, bunda ayniqsa orografik chizmada ajratib ko‘rsatilgan joylar relyefi bo‘yicha shakllarni tuzib chiqilishi haqida batafsil ma'lumotlar keltiriladi [8, 178]. II-BOB. MIQDORIY A N IQLA SH N A ZA RIY A SI VA METODOLOGIY A SI 2.1. Miqdoriy aniqlashning asosiy t ushunchalari v a uni xarit alarni t ahlil qilishdagi roli Hudud uning qog‘ozda kichraytirilgan tasviri topografik xaritalar asosida o‘rganiladi. Topografik xarita faqat yer yuzasini har tomonlama o‘rganishdagina emas, balki territoriyani hudud jihatdan o‘zlashtirish, tabiiy resurslami hisobga olish va ulardan maqsadga muvofiq foydalanish hamda turli xil inshootlar qurish kabi ilmiy va amaliy ishlarda keng qo‘llaniladi. Topografik xarita barcha geografik xaritalami tuzishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Umuman, mamlakatimiz hududining 13 topografik xaritalarini tuzish qishloq xo‘jaligini rivojlantirish vositalaridan biri hisoblanadi. Ma’lum bir hududning topografik xaritasini tuzish uchun mazkur hududni topografik jihatdan o‘rganib, uning plani olinadi. Yer yuzasini topografik jihatdan o‘rganish maqsadida uning planini olish nazariyasi va amaliyoti bilan shug‘ullanadigan fan topografiya deyiladi. Topografiya grekcha so‘z bo‘lib “joyni tasvirlash” degan ma’noni bildiradi. Kishilik jamiyati ishlab chiqarish kuchlarining rivojlana borishi munosabati bilan hududni topografik jihatdan o‘rganish va uning planini olish metodlari ham taraqqiy eta borgan. Dastlabki vaqtlarda joyning plani yoki xaritasi ko‘z bilan chamalab, keyinchalik oddiy asboblar bilan plan asosida tuzilgan bo‘Isa, endilikda takomillashgan asboblar bilan plan olish yoki samolyot va kosmosga o‘matilgan maxsus aerofotoapparat bilan olingan joy suratini (aero va kosmosuratni) qayta ishlash natijasida tuziladi. Hozirgi vaqtda yer yuzasini topografik xaritasini tuzishda plan olishning turli metodlari qo‘llanadi. Topografik plan olishning ana shu metodlarini o‘rganish hamda plan olish ishini tashkil etish va bajarish topografiyaning asosiy vazifasidir [3, 185]. Yer shakli tushimchasi yagona emas va u yoki bu inasalalami yechish aniqligiga qo‘yilgan talabga ko‘ra Yeming shakli va o‘lchamlarmi turiicha talqin qilish murnkin. Bir holatda Yemi shar deb qabul qilish mumkin bo‘Isa, boshqa holatda, masalan, geodeziya va kartografiya ko‘plab masalalami yechishda qutbiv siqiqligi bo‘lgan ikki o‘qli aylanma ellipsoid deb qabul qilinadi. Quruqlik Yer yuzasining 1/3 hissasiga yaqin qismini tashkil etadi. Uning yuzasi dengiz yuzasidiin o'rtacha 900 m baland ко Чап lib turadi, bu esa Yeming o'rtacha radiusi R-6371 km ga nisbatan juda kichik miqdordir. Yer yuzasini 70% dan ko‘pi dengiz va okeanlar bilan qoplangani sababli Yeming shakli deb birinchi yaqinlashishda, dengiz va okeanlaming tinch holatdagi yuzasi bilan chegaralangan va suv yuzasini materiklar ostidan barcha nuqtalarda shovun chizig'i yo‘nalishiga рефеп «11 ки 1 уаг davom ettirish bilan hosil qilmgan shakl qabul qilingan (1.1- rasm). Yeming bunday shakli nemis fizigi Listingning taklifiga ko‘ra geoid deb ataladi. Geoidni o‘rganish bilan geodezistlar 100 yildan 14 ortiqroq vaqt davomida shug‘ullangan. Hozirgi kunda dunyo okeani akvatoriyasida sun’iy yo‘ldoshdan altimetriya usulida uni ostidagi dengiz va okean yuzasidagi nuqtalargacba bo‘lgan masofalami o‘lchab, geoid sirtini yuqori aniqlikda (balandlik bo‘yicha 0,1 - 0,3 m gacha) o‘rganilmoqda. Yeming shaklini o‘rganishda ko‘p vaqtlardan beri quyidagi tarzda yondosxiladi. Dastlab sirti nisbatan oddiy va geometrik jihatdan yaxshi o‘rganilgan, unda geodezik masalalami yechish uchun qulay va birinchi yaqinlashishda yeming shakli va o‘lchamlarini to‘liq xarakterlaydigan yer modelining shakli va oMchamlari aniqlanadi. So‘ngra bu Yer modelining yuzasi boshlang‘ich deb qabul qilinib, unga nisbatan o‘rganiluvchi shakl - geoid (kvazigeoid) yoki real Yeming yuzasidagi nuqtalaming balandliklari aniqlanadi, shu tariqa konkret shakli va o‘lchamlarini tavsiflovchi ma’lumotlar olinadi. Geodeziya masalalarini yechishda bunday shakl sifatida umumyer ellipsoidi deb ataluvchi kichik qutbiy siqilishli aylanma ellipsoid qabul qilinadi [13, 197]. Yaqin vaqtlargacha, kosmik fazoni o‘zlashtirgunga qadar, yer ellipsoidining parametrlari gradusli o'lchash deb ataluvchi o‘lchashlarni bajarish orqali olingan. Bu maqsadda turli kengliklardagi meridian va parallellar bo‘ylab triangulyatsiya qatorlar o‘tkazilgan, ularning boshi va oxirgi punktlarida astronomik kengliklar, uzoqliklar va tomonlar azimutlari aniqlangan. Ishonchli qiymatlami olish maqsadida bunday kuzatishlar dunyo dengiz va okeanlari yuzida ham olib borilgan. Bundan tashqari, astronomik koordinatalar va azimutlarga odatda noma’lum bo‘lgan shovun chizig‘ining og‘ishini ta’sir uchun tuzatmalar kiritish kerak bo‘lgan. Ko‘plab mamlakatlaming olimlari bir yarim asr davomida, turli hajmga, aniqlikka va mazmnnga ega bo‘lgan gradus o‘lchovlaridan foydalanib, yer ellipsoidi o‘lchamlarini aniqlaganlar. Bulardan Xeyford ellipsoidi qator Yevropa mamlakatlarida foydalanadi. U 1942-yil Madridda o‘tkazilgan Geodeziya Xalqaro Bosh Assambleyasida halqaro ellipsoid sifatida tavsiya etilgan. Bessel ellipsoidi 1841-yilda hisoblangan bo‘lib, Germaniya va boshqa davlatlarda geodezik maqsadlarda qo‘llanadi. Yer sirti o‘lchashlarini qayta ishlashdan olingan barcha ellipsoidlar ichida Krasovskiy 15 ellipsoidi (1940-y.) eng aniq hisobalanadi. Uning o‘lchamlari sun’iy yo‘ldoshlami kuzatishdan olingan ma’lumotlar bo‘yicha olingan umumyer ellipsoidining o‘lchamlariga yaqin. Krasovskiy referensi-ellipsoidi katta yarim o‘qi a = 6378245 m, siqilish koeffisienti a = 1:298,3 tashkil qilib, sun’iy yo'ldoshlar kuzatishlaridan aniqlangan qiymatlar quyidagicha a = 6378137 .m va a = 1:298,257 . 0 ‘lchamlari ma’lum va yer tanasida ma’lum holatda oriyentirlab joylashtirilgan ellipsoidga referensi elipsoid deb ataladi. Hozirgi kunda 0 ‘zbekiston Respublikasi hududi uchun ushbu referensi-ellipsoid amal qiladi. 2.2. Geomet rik , st at ist ik v a boshqa usullar y ordamida miqdoriy o'lchov larni amalga oshirish Yer yuzasidagi nuqtalar о ‘mini aniqlash uchun koordinata sistemalaridan foydalaniladi. Geodeziya va topografiyada geodezik, astronomik (geografik) va yassi to‘g‘ri burchakli koordinatalar sistemalari qo‘llanadi. Geodezik koordinatalar sistemasida ellipsoid sirtidagi nuqtaning o‘rni uning geodezik kengligi В va geodezik uzoqligi L bilan aniqlanadi. Mnuqtasining geodezik kengligi В shu nuqtadan o‘tgan nonnal chiziq tekisligi bilan ekvator tekisligi orasidagi burchak, geodezik uzoqlik L esa shu nuqtadan o‘tgan meridian tekisligi bilan bosh meridian tekisligi orasidagi ikki yoqli burchak bilan aniqlanadi. Kenglik shimoliy va janubiy bo‘lib, ekvatordan boshlab ikkala geografik qutb tomon 0° dan 90° gacha o‘lchanadi. Uzoqlik esa sharqiy va g‘arbiy bo‘lib, u Grinvich meridianidan boshlab g‘arbga va sharqqa tomon 0° dan 180° gacha hisoblanadi. Geodezik koordinaialar ellipsoid sirtiga proyeksiyalangan geodezik o‘lchashlat natijasi orqali hisoblanadi. Geodezik meridian deb, berilgan M nuqta va ellipsoid kichik o‘qi RR] dan o‘tuvchi tekislikning ellipsoid sirti bilan kesimiga aytiladi. Geodezik parallel deb, ellipsoid kichik o‘qiga perpendikulyar bo‘lgan M nuqtadan o‘tuvchi tekislikning ellipsoid bilan kesimiga aytiladi (1.3-rasmda EME\ chizig‘i). Katta maydonlarda xaritalar tuzish uchun meridian va parellellardan tashkil topgan kartografik to‘rdan amaliy geodeziya ishlarida, shuningdek, yirik 16 masshtabli plan va xaritalar tuzishda esa asosan, to‘g‘ri burchakli koordinatalar sistemasidan foydalaniladi. Astronomik (geografik) koordinatalar sistemasida Yer shar deb olinib, uning sirtidagi nuqta о ‘mi astronomik (geografik) kenglik (p va astronomik ( geografik) uzoqlik A bilan aniqlanadi. To‘g‘ri burchakli koordinatalar sistemasida tekislikda olingan nuqta o‘mi uning absisissasi x va ordinatasi у bilan aniqlanadi. Geodeziyada qabul qilingan to‘g‘ri burchakli koordinatalar sistemasi matematikada qabul qilingan to‘g‘ri burchakli koordinata sistemasiga nisbatan 90° ga burilgan boiib, XX va XU o‘qlarining kesishgan nuqtasi koordinatalar boshi deyiladi (1.4- rasm). Bu sistemada meridian yo‘nalishi abssissa o‘qi deb qabul qilinib, x qiymati bosh nuqtadan shimolga musbat, janubga manfiy ishorada olinadi; ordinata o‘qi absisissa o‘qiga perpendikulyar olinib, у qiymatlari bosh nuqtadan sharqqa musbat, G‘arbga manfiy ishora bilan olinadi. 1.4-rasmda M nuqtasining o‘ni xm va y m bilan aniqlanadi [6, 254]. Geodeziyada to‘g‘ri burchakli koordinatalar sistemasining choraklari meridian chizig‘ining uchidan boshlab soat milining harakati bo‘yicha raqamlangan. Nuqtaning qaysi chorakda joylashganligi koordinatalar ishorasi bilan aniqlanadi. Davlat sistemasida esa ekvator chizig‘i ordinata o‘qi deb, zona o‘q meridian chizig'i yo‘nalishini esa absisissa o‘qi deb qabul qilingan. Yer sirtidagi nuqtaning balandligi asosiy sathiy yuzaga nisbatan hisoblanadi. Nuqtaning sathiy yuzadan (dengiz yoki okean suvlarining tinch turgandagi yuzasi) bo‘lgan balandligi mutlaq (absalyut) balandlik deyiladi va u JV harfi bilan belgilanadi. Nuqtaning mutloq balandligini ifodalovchi raqamga balandlik belgisi deb ataladi. Sobiq Ittifoqda va mamlakatimizda mutlaq balandlik hisobini yuritadigan boshlang‘ich sath nol nuqta sifatida Boltiq dengizidagi Kronshtadt ko'prigi to‘sinida o‘matilgan futehtog (reyka) da suv sathi o‘rtacha balandligini ko'rsatuvchi belgisi qabul qilingan. Nuqtalar balandligini hisoblashda boshlang‘ich sathga bog‘lanish imkoni bo‘lmasa, amaliy ishlami bajarish uchun joyda biron-bir nuqta balandligi ixtiyoriy olinadi va boshqa nuqtalaming o‘ngga nisbatan aniqlangan balandligiga shartli balandlik deyiladi. Bir nuqtaning ikkinchi nuqtaga nisbatan bo‘lgan balandligi 17 nisbiy balandlik deyiladi va h bilan belgilanadi. Yuqorida aytib o'tganimizdek Yer sharini yuzasini tekis yuzaga to‘g‘ridan to‘g‘ri tasvirlab bo‘lmaydi. Buning uchun Yer sharining tabiiy yuzasini awallo ellipsoid yuzaga, undan keyin esa tekis yuzaga tasvirlash kerak. Bu ancha qiyin va murakkab matematik masaladir. Yer ellipsoidi yuzasini tekis yuzaga tushirish usuliga kartografik proyeksiya deyiladi. Xaritani maqsadiga ko‘ra uning proyeksiyalari ham har xil bo‘ladi. Hamma yirik masshtabli topografik xaritalar tuzishda, nemis olimlari Gauss va Kryugerlar taklif qilishgan teng burchakli ko‘ndalang slindrik proyeksiyadan foydalaniladi. Bu proyeksiyaning geometrik xususiyati shundan iboratki, Yer shari bosh meridiandan boshlab sharq tomonga 6° li 60s ta zonaga O - . . . . bo‘lingan. Bu 6 li zonalaming har biri alohida - alohida ko‘ndalang slindr ichiga joylashtirilib so‘ng yoyiladi ya’ni proyeksiyalanadi. BGnda burchaklar o‘zgarmasligi shart qilib olingan. Shunga ko‘ra bu proyeksiyada tuzilgan topografik xaritalarda tasvirlangan burchaklar yer yuzasidagi shu burchaklarga teng bo‘ladi 2 nuqta orasidagi masofalar ham deyarli xatosiz tasvirlanadi. Binobarin, topografik xaritalarda masshtab hamma joyda deyarlik bir xil bo‘ladi. Bu esa topografik xaritalarda nuqtalaming geografik va to‘g‘ri burchakli koordinatalarini aniqlashga imkon beradi. Nuqtalaming geografik koordinatalari (kenglik va uzoqliklar) burchaklar birligida gradus, minut, sekundlar bilan o‘lchansa, to‘g‘ri burchakli koordinatalar esa burchak birligida emas uzunlik o‘lchov birligida ya’ni km, m hisobida ko‘rsatiladi. Nuqtalaming to‘g‘ri burchakli koordinatalami aniqlash uchun Gauss Kryugeriami taklif qilgan 6° li zonalardan foydalaniladi. Buning uchun har bir zonaning o'rtasidan o‘q meridian o‘tqaziladi. Masalan: 1 - zona 0C - 6° bo‘lsa o‘q meridiani 3° dan, 2 - zonada 6° ] 2° bo‘lsa 9° dan o‘tqaziladi. Sharqiy yarim shardagi har bir zona o‘q meridianinmg geografik uzunligi quyidagi formula bilan topiladi: L = 6 0H -3 ° (1.1) Bu yerda N - zona nomi. Masalan 12 - zona c>‘q meridianning geografik uzoqligi L=(6° (12°) - 3°) = 69° ekan. Yer shari (ellipsoidi) ni tekislikda yaxlit tasvirlab bo‘lmaganligidan, har bir zona alohida - alohida slindirning ichki yuzasiga tegib turadi, deb faraz qilamiz [16, 140]. 18 So‘ngra har bir zonadagi meridian va paralellar slindming ichki yuzasiga proyeksiyalanadi (biroq bunda burchaklar o‘zgarmasligi shart). Shundan keyin u yoyiladi. Natijada o‘q meridiani bilan ekvator bir-birlariga nisbatan vertikal joylashgan to‘g‘ri chiziqqa aylanib o‘q qoladi o‘q meridian X - lar o‘qi absitsa, ekvator esa U - lar o‘qi ordinata bo‘ladi. Koordinata boshidan shimolga tomon olingan hisoblar X ishorasi bilan janub tomondagisi - ishorasi bilan, koordinata boshidan sharqda bo‘Isa - ishorasi, g‘arbda bo‘Isa Y ishorasi bilan belgilanadi. Ordinataning 2 xil ishorada bo‘lishi hisoblash ishlarini qiyinlashtiradi. Buni osonlashtirish uchun koordinataning boshlangich nuqtasi shartli ravishda 500 km g‘apbra suriladi. Binobarin, har bir zonaning eng g‘arbiy nuqtasining ordinatasi taxminan 165 km ga teng bo‘ladi. Nuqtalaming to‘g‘ri burchakli koordinatalarini aniqlashni osonlashtirish maqsadida har bir 6° li zonada o‘zaro to‘g‘ri chiziqlar orqali 1 yoki 2 km ga teng bo‘lgan km li to‘rlar hosil qilinadi. To‘g‘ri burchakli yassi koordinata va qutbiy koordinata. Kichik hududlaming planini olishda va katta aniqlik talab qilinmaydigan hisoblarda to‘g‘ri burchakli yassi koordinata, hamda qutbiy koordinata sistemalaridan foydalaniladi. To g‘ri burchakli yassi koordinata sistemasida nuqtalaming bir - biriga nisbatan tutgan о ‘mi o‘zaro perpendikulyar ikki chiziqning kesishgan nuqtasiga nisbatan aniqlanadi. 0 ‘zaro ikki chiziqqa koordinata o‘qlari ulaming kesishgan nuqtasiga esa koordinata boshi deyiladi. Bu koordinata tizimi Dekart to‘g‘ri burchakli yassi koordinata sisitemasi deb yuritiladi. Bu sistemada ordinata U absitsa esa X o‘qi deyiladi. Geodeziyada aksincha vertikai chiziq absitsa X gorizantal chiziq esa ordinata U deb qabul qilingan. Chunki geodeziyada asosiy yo‘nalish deb qabul qilingan meridian chizig'i to‘g‘ri burchakli koordinataning vertikai chizig‘iga to‘g‘ri keladi. Qutbiy koordinata agar to‘g‘ri burchakli koordinata sistemasidagi X va U o'qlar o‘rniga faqat X o‘qi va koordinata boshlanish nuqtasi 0 olinsa qutbiy koordinata sistemasi hosil bo‘ladi. Bu sistemada qutbiy o‘q OX (vertikai chiziq) uni boshlanish nuqtasi 0 qutbiy nuqta deb yuritiladi. 2.3. O'lchov lar nat ijalarini t ahlil qilish 19 Geografik xarita - Yer yuzasining yoki uning biror qismini yeming egriligini hisobga olib, ma’lum matematik qoidalar asosida biroz o'zgartirib, kichraytirib, umumlashtirib qog‘ozga (tekislikka) tushirilgan tasviri (proyeksiyasi) bo‘lib, u qabul qilingan shartli belgilar sistemasida unda joylashgan obyektlaming geografik o‘mini, joylashishini, holatini, vaqt mobaynida o‘zgarishini va ular orasidagi o'zaro bogliqlikni ko!rsatadi. Nuqtalami ham planli ham balandlik o‘rnini (holatini) aniqlashga imkon beradigan joyni mufassal (batafsil) xaritasiga topografik xarita deyiladi. Mazmuniga ko‘ra topografik xaritalar geografik xaritalarning umumgeografik xaritalar guruhiga kiradi. Ma’lumki, umumgeografik xaritalarda joyning barcha (hamma, jami) asosiy elementlari (relyef, gidrografiya, crsimlik qoplami va gruntlar, aholi punktlari, yo‘llar va aloqa vositalari, siyosiy-ma’muriy chegaralar, iqtisodiyot va madaniyat elementlari) bir xil aniqlikda mukammallikda ko‘rsatiladi. Masshtabining yirik maydaligiga qarab ular topografik (1:10000, 1:25000, 1:50000 va 1:100000); obzor topografik (1:200000, 1:300000 va 1:500000) va obzor (1:1000000 va undan mayda) xaritalarga bo‘linadi. Topografik xaritalardan asosan joym to‘la o‘rganishda hamda tekshirishda, turli inshootlami loyihalash va qurishda, aniq o‘lchash va loyihalash kabi muhandislik ishlarmi bajarishda va joyda oriyentirlashda foydalaniladi. Obzor topografik xaritalardan asosan iqtisodiyotni rivojlantirish rejalari va loyihalashtirishni tuzishda, virik qurilish ishlarida joylarini belgilashda, hududni dastlabki o'rganishda hamda mayda masshtabli xarita va atlaslami tuzishda foydalaniladi [5, 170]. Obzor xaritalardan hududni umumiy tarzda o‘rganishda, o‘sha hudud to‘g‘risidagi dastlabki ma’lumotlami to‘plashda, Insoniyatning dunyo miqyosidagi muammolarini o‘rganishda, tahlil qilishda, baholashda, dunyoviy miqyosda fikrlab, lokal miqyosda ish yuritishda foydalaniladi. Topografik xaritaiarni elementlarini umumlashtirib ularni 3 ta guruhga, ya’ni matematik (kartografik to‘r, masshtab, ramka, varaqlarga bo‘linishi (razgrafka) va nomenklaturasi hamda geodezik tayanch punktlari) va geografik (hududning relyefi, gidrografiyasi, o‘simlik, tuproq grunt qoplami, aholi punktlari, yo'llar va aloqa vositalari, siyosiy 20 ma’muriy chegaralar, boshqa xo'jalik obyektlari v.b) elementlari guruhiga bo‘lish mumkin. Bizga ma’lumki topografik xaritalar yirik, o‘rta va mayda masshtabli bo‘ladi. Yirik masshtabli xaritalar joydagi hamma geografik obyektlami o‘rganishga, har xil qurilish ishlarida, loyihalashda foydalanishga mo‘ljallangan bo‘lsa, mayda masshtabli xaritalar Yer yuzasidagi geografik obyektlar to‘g‘risida to‘liq maiumoi bera olmaydi. Yirik masshtabli xaritalarda tasvirlanadigan hududlar ma’liun kattalikdagi bo‘laldarga bo'linib, ulaming har biri alohida varaq (list)larda tasvirlanadi. Topografik xaritaning har bir varag‘i shimol va janubdan parallel chiziqlar bilan sharq va g‘arbdan meridian chiziqlari bilan chegaralanib' trapetsiya hosil qiladi. Ko‘p varaqli topografik xaritalardan foydalanishni osonlashtirish maqsadida ular ma’lum sistema (tizim) bo‘yicha varaqlarga bo‘lingan va har bir varaq alohida belgilar bilan belgilangan. Topografik xaritalarning varaqlarga bulinishiga razgrafka deyiladi. Yer yuzasidagi bizga kerakli bo‘lgan hududlar tasvirlangan varaqlami topishni osonlashtirish uchun varaqlar lotin harflari va raqamlar bilan belgilanadi. buni esa nomenklatura deyiladi. Xaritani varaqlarga bo'lish hamda varaqlar nomenklaturasini belgilash uchun butun Yer sharining yuzasi bosh meridiandan (Grinvichdan) boshlab 6C dan o‘tkazilgan meridianlar bilan 60 ta kolonnalarga bo'linadi; kolonnalar arab raqamlari bilan nomerlanadi; nomerlash uzoqligi 180° bo'lgan meridiandan boshlanib, g‘arbdan sharqqa tomon 1 dan 60 gacha oshib boradi. Kolonnalar va koordinata zonalari nomerlari orasidagi bog‘lanish quyidagicha ifodalanadi: n=Q-30, n - Gauss-Kryuger koordinatalari zona nomeri, 0-1:1 000 000 masshtabdagi xarita kolonna nomeri [18, 134]. Kolonnalar ekvatordan boshlab, shimoliy va janubiy qutblarga tomon har 4° dan o‘tkazilgan parallellar vositasida qatorlarga bo‘linadi. Qatorlar o‘mi lotin alifbosining bosh harflari bilan belgilanadi. Yuqoridagidek o‘tkazi]gan meridian va parallellar bilan yer yuzasida 1:1 000 000 masshtabdagi xaritalarning trapetsiyasi hosil bo‘ladi. Har qaysi trapetsiya bitta alohida varaqda tasvirlanadi; meridian va parallel chiziqlar esa shu varaqlaming ichki ramkasi hisoblanadi. 1:1 000 000 21 masshtabdagi xarita bir varag‘ining nomenklaturasi shu xarita trapetsiyasi joylashgan qator harfi va kolonna nomeridan iborat bo‘lib, 2.1-rasmda belgilangan trapetsiyaning nomenklaturasi N-37 bo‘ladi. Qator va kolonnalarga bo'lish, raqamlash, belgilash 2.1- shaklda to‘la ko‘rsatilgan. Qatorlaming qaysi yarim sharda ckanligini bilish uchun uni belgilovchi harf oldiga shimoliy yarim sharda N, janubiy yarim sharda esa S harfi yoziladi. Hamma topografik xaritalarning shimol va janub tomonlari parallellar bilan hamda sbarq va g‘arb tomonlari meridianlar bilan chegaralangan. Topografik xaritani 4 tomondan chegaralab turgan meridian va parallellar ushbu xaritaning ichki ramkasi bo‘lib hisoblanadi. Topografik xaritalarning ichki ramkasidan tashqari tashqi va minutli ramkalari ham bor. Tashqi ramka qalin chiziqdan iborat bo‘lib, xaritani bezatib turadi. Minutli ramka esa ichki va tashqi ramkalar orasida ko‘rsatiladi va bir minutning uzunligi oq yoki qoraga bo‘yalgan bo‘ladi. Minutli ramka bilan tashqi ramka oralig‘ida minutli ramkaga qo‘shimcha qilib har 10 sekundga teng bo'lgan oraliq nuqtalar bilan belgilanadi. Ichki va tashqi ramkalar oralig‘ida topografik xaritani chegaralab turgan meridianlaming uzoqlik hamda parall^Haming kenglik qiymatlari vozilgan bo‘ladi. Bu yozuvlar topografik xaritaning burchagida, parallel biian meridian kesishgan joyda yozib ko‘rsatiladi. Hamma topografik xaritalarda ko'rsatiladigan kiiometrli to'r chiziqlarining ekvatordan hamda zonaning o‘q meridianidan uzoqligini bildiruvchi raqamlar ham topografik xaritaning ichki va tashqi ramkalari oralig‘ida yoziladi. Kiiometrli to‘r chizig‘ming ekvatordan uzoqligini bildiruvchi yozuvlar xaritaning yon tomonlarida va zonaning o‘q meridianidan uzoqligini bildiruvchi yozuvlar xaritaning tepa va pastki tomonlarida yoziladi. Barcha topografik xaritalarda ramkadan tashqarida ko‘rsatiladigan yozuvlar va chizmalar bor. Bu yozuvlar tashqi ramkaning tepa va pastki tomonlarida beriladi. Tashqi ramkanining tepasida, xarita varag‘ining o'rtasida shu topografik xaritaning nomenklaturasi ko'rsatiladi. Masalan; “U34-39-A-a (Snov)”. Nomenklatura yozuvi ostida xaritani nashr etilgan yili ko‘rsatiladi. Tashqi ramkaning pastida, xarita varag‘ining o‘rtasida sonli masshtab, so‘z bilan ifodalangan masshtab, chiziqli 22 masshtab, tutash gorizontaliaming metr hisobidagi kesimi va balandlik sistemasi yozilib va chizilib ko‘rsatiladi (2.3-rasm). Topografik xarita varag‘ining tashqi ramka pastidagi masshtab yozuvining o‘ng tomonida gorizontallar quyilish shkalasi beriladi. Ushbu gorizontallaf quyilish shkalasi yordamida topografik xaritada yonma-yon gorizontallar oralig‘ining qiyalik burchagini aniqlash murnkin. III-BOB. X A RITA A N IQLIGIN I OSHIRI SHN IN G ZA MON A VIY USULLA RI 3.1. X arit a ma'lumot larini qay t a ishlash v a y angilash met odik alari Xaritaning maqsadi va mavzusiga binoan ba’zi bir manbalar asosiy, ba’zilari esa qo‘shimcha, boshqalari yordamchi manbalar vazifalarini o‘taydi. Masalan, 23 iqtisodiy geografik xaritalar uchun asosiy manba bo‘lib statistik hisobotlar, geologik xaritalar uchun esa geologik plan olish, aerokosmik suratlar hisoblanadi. Manbalar xaritaga olinayotgan obyektning hozirgi holatini ifodalaydigan zamonaviy va obyektning o‘tmishini yoki oldin o‘rganilgan holatini ko‘rsatadigan eski turlarga ajratiladi. Ma’lum xaritalar uchun, masalan, tarix xaritalariga, dinamikani ko‘rsatishda eski manbalar zarur. Bundan tashqari, manbalar birlamchi, ya’ni obyektni to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchash natijasida olingan ma’lumotlarga va ikkilamchi, birlamchi materiallarni qayta ishlash natijasida olingan ma’lumotlarga bo‘linadi. Tabiiyki, birlamchi materiallar ikkilamchilaridan o‘zlarining ishonchliligi, aniqligi, umumlashish saviyasi, generalizatsiya darajasi bilan ancha farq qiladi. Bu manbalar turiga astronomo-geodezik, gravimetrik, triangulyatsiya va trilateratsiya kuzatishlari, poligonometriya, joyni nivelirlash natijalari kiradi. Ular xaritaning matematik asosini tayyorlashga zarur, chunki bu manbalar orqali punktlarning dengiz sathiga nisbatan planli va balandlikli o‘rni aniqlanadi, Yer shakli va ellipsodi parametrlari hisoblanadi. So‘nggi yillarda geodezik tarmoqlarni hosil qilishda global pozitsion tizim (GPS) qo‘llanilmoqda, uni yo‘ldoshli pozitsion tizim ham deb yuritishadi. Bu tizim yer yuzasidagi xohlagan nuqtaning koordinatasini aniqlashda Yerning sun’iy yo‘ldoshlaridan foydalanishga asoslangan. Yo‘ldoshlar yuqori orbitalarda joylashgan bo‘lib, ba’zi birlari hamisha ko‘rinadi va ularda yulduzlarni kuzatish kabi astronomo-geodezik o‘lchashlar olib boriladi [4, 169]. GPS o‘lchashlar barcha geodezik o‘lchashlarda revolyutsiya yaratdi, xaritaga olish ishlarida ma’lumotlarni olishning yangi prinsipial turini keltirib chiqardi. Bu tizimda ish bajarish ancha oson, vaqt kam ketadi, barcha ishlar triangulyatsiya tarmoqlariga bog‘lanmasdan avtonom holatda bajariladi. Dalada o‘lchashlari va kuzatishlari ma’lumotlari – xohlagan mavzuli xaritalarni tuzish uchun ishlatiladigan faktik materiallar. Bunday materiallarsiz nazariy qonuniyatlarni ishlatish, bilvosita kuzatishlarni talqin qilish, aerokosmik suratlarni deshifrovka qilish mumkin emas. Dala materiallari shakli har xil: gidrologik kuzatishlarda ular 24 dala jurnallarida keltirilgan o‘lchash natijalari; tabiiygeografik tadqiqotlarda – kundalik va hisobotlarda berilgan matnlar, rasmlar va chizmalar; geofizik plan olishda – yerning fizik parametrlari ko‘rsatkichlari va h.k. Dala materiallari lokalizatsiya qilinish maqsadiga ko’ra nuqtali, alohidagi punktda bajarilgan kuzatish natijalari, marshrut bo‘yicha – tanlangan yo‘nalish bo‘yicha olib borilgan kuzatishlarga (daryolar, yo‘llar, profillar va h.k.), maydonli – butun hudud bo‘yicha o‘tkazilgan kuzatishlar guruhlariga bo‘linadi. Alohida guruhga stansiyada o‘tkazilgan davriy kuzatishlar ajratiladi, chunki ular tanlangan punktlarda olib boriladi, uzoq vaqt davomida obyektning xususiyati kuzatiladi. Bunday kuzatish natijalari dinamik xususiyatni tasvirlashda juda qo‘l keladi. Bundan tashqari “kalitli” tadqiqotlar materiallari guruhini ajratish kerak, bunday kuzatishlar yuqori aniqlikda va yirik masshtabda olib boriladi. Kalitli tadqiqotlar hudud juda katta bo‘lganda va uning hamma joyida izlanishlar olib borilishi mumkin bo‘lmaganda o‘tkaziladi. Ular obyekt uchun xarakterli bo‘lgan, etalonli maydonlarda o‘tkazilib, tadqiqotlar natijasi bir xil tipdagi hududlarga yoyib yuboriladi. Kalitli tadqiqotlar aerokosmik suratlarni deshifrovka qilish natijalarini boshqa hududlarga tarqatish uchun ham qo‘llaniladi. Kosmonavtika va masofadan turib, Er va boshqa planetalarni o‘rganish kartografiya fani uchun katta o‘zgarishlarni shakllantirdi. Masofadan turib kosmik s’emka qilishning asosiy mahsuloti bo‘lib kosmik suratlar hisoblanadi. Kosmik surat - bu Erdagi yoki boshqa planetalardagi obyektlarni Quyosh nurini, sun’iy nurlarning yoki o‘zining tarqatayotgan nurini tarqatish hisobiga uzoq masofadan turib olingan tasviridir. Bunday tasvirlar suratga olish jarayonida bizga ko‘rinib turgan butun borliqning obyektiv holatini o‘zida ifodalaydi. Uzoq masofadan turib olingan kosmik suratlarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: suratga olingan joydagi obyektlar birdaniga yaxshi ko‘rinish imkoniyatini berishi bir xil tabiiy sharoitda va bir vaqtda suratga olishi; juda katta hududlarni o‘z ichiga olishi; borishi qiyin bo‘lgan va borib bo‘lmaydigan joylarni o‘zida ifodalashi; suratlarni qayta (takroriy) olish imkoniyati; suratga olingan 25 barcha elementlarning generalizatsiya qilinishi; narsalarning (obyektlarni) o‘zaro aloqalarini va tuzilishini (strukturasi) ko‘rsatishi; optik generalizatsiya va boshqalar. Kosmik suratlar surat olish apparatlaridan foydalanish va ularning turiga qarab quyidagilarga bo‘lanadi: kadrli kosmik suratlar; lokatsiyali kosmik suratlar; skanerli kosmik suratlar. Suratga olishda ishlatiladigan spektr nurlari bo‘yicha kosmik suratlar quyidagilarga bo‘linadi: ko‘rish diapazonida olingan suratlar; yaqin infraqizil diapazonlarda olingan suratlar; uzoq infraqizil diapazonlarda olingan suratlar; radioto‘lqinlarda olingan suratlar [17, 83]. Fotografik materiallar bo‘yicha kosmik suratlar quyidagilarga bo‘linadi: oqqora ranglarda olingan suratlar; rangli tasvirda olingan suratlar; spektrozonal suratlar. Masshtabi bo‘yicha kosmik suratlar quyidagilarga bo‘linadi: yirik masshtabli 1:100 000 va undan yirik; o‘rta masshtabli 1:100 000 – 1:1 000 000; mayda masshtabli 1:1000 000 va undan mayda. Fotografik suratlar - bu Yerdagi obyektlarni Quyosh nuri yoki o‘zi tarqatayotgan nurning qaytarilishi hisobiga yorug‘likni sezuvchi fotomoslamalarda kadrli qayd qilinishini natijasidir. Kadrli kosmik suratlar fotografik va televizion kameralar yordamida olinadi. Syomka vaqtida har xil oq-qara, rangli va spektrozonal fototasvirlardan (fotoplyonka) foydalaniladi. Fototasmalardagi yorug‘likni sezuvchi qatlam o‘zining tarkibiga qarab har xil diapazon uzunligidagi o‘ziga mos holda sezuvchanlik xususiyatlariga ega bo‘ladi. Masalan, rangli fotosuratlarni olish uchun ikki yoki uch qatlamli fototasmalar ishlatiladi. Ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar tuzish uchun ishlatiladigan manbalar va xarita tuzishda ularni qo‘llash o‘rganiladi. Iqtisodiy-statistik manbalar. Asosiy iqtisodiy-statistik manbalarga davlat statistika materiallarini, BMT va boshqa davlatlar tomonidan nashr etiladigan hisobotlarni keltirish mumkin. Davlat statistikasi markaziy va mahalliy idoralar va tashkilotlar tomonidan tasdiqlangan yaxlit metodika bo‘yicha doimiy ravishda olib boriladi. Aholi, xizmat ko‘rsatish va madaniyat xaritalarini tuzish uchun demografik va ijtimoiy-iqtisodiy ko‘rsatkichli aholini ro‘yxatga olish materiallari ishlatiladi. Iqtisodiy ko‘rsatkichlar faqat 26 xaritalarga tushiribgina qolmasdan, balki ular ishlab chiqarish ko‘rsatkichlarini hisoblash, sintetik baholarni berish uchun ham ishlatiladi. Shu bilan bir qatorda ular sintetik ijtimoiy-iqtisodiy xaritalarni tuzish uchun manba bo‘lib ham xizmat qiladi. Kartografik manbalar – xaritalar va boshqa fazoviy modellar –axboratning alohida (asl) shakli sifatida tabiat va jamiyatdagi hodisalarning fazoviy joylashuvi, holati, xususiyatlari va vaqt mobaynida o‘zgarishi haqida ma’lumot beradi. Jamiyat hayotidan o‘rganish zarur bo‘layotgan manbaning ushbu shaklidan keng foydalaniladi, u fanning va amaliyotning ko‘pgina sohalari uchun g‘oyatda zarurdir. Kartografik manbalarni o‘rganishning aynan shu aspekti xaritashunoslikka xosdir. Ammo, kartografik axborotdan mohirlik bilan foydalanish uchun avvalambor, dunyoda bor bo‘lgan asosiy xarita va atlaslar haqida tasavvurga ega bo‘lish kerak, shuningdek, zarur kartografik manbalarni qayerdan va qanday qilib topish va jalb etishni bilish lozim. So‘ngra ularning ichidan muayyan vazifani yechish uchun eng munosiblarini tanlab ola bilish kerak. Ushbu maqsadda mazkur bobda eng muhim kartografik manbalar obzori o‘rin olgan. Istalgan mamlakatni (hududni) xaritaga olish asosini umumgeografik xaritalar tashkil etadi. Ular joy haqidagi asosiy ma’lumotlarni bir xil aniqlikda va mukammallikda tasvirlaydi. Fanda va amalda ularni o‘rganish uchun, chunonchi, yerning ko‘zga ko‘rinib turgan elementlarining taqsimlanishidagi ma’lum qonuniyatlarni aniqlash va ular bilan bog‘liq ravishda kelib chiqqan joyning tabiiy va ijtimoiy iqtisodiy xususiyatlarini, har xil mavzuli xaritalarni yaratish uchun asos sifatida (ko‘pincha esa manba sifatida) keng foydalaniladi [10, 298]. 3.2. X arit aning aniqligiga t a'sir et uv chi omillar Raqamli xarita ( ingl. numerical map , digital map ) deb xaritalarni proyeksiyalashda, koordinata va balandlik tizimini aniqlashda qabul qilingan kartografik generalizatsiyalash qonunlari asosida tashkil etilgan yuzaning raqamli modeliga aytiladi. Boshqacha aytganda raqamli kartografik ma lumot. Raqamli xarita kartografiyalash, xarita aniqligi, generalizatsiya, shartliʼ belgilar tizimining barcha me yorlari va qoidalari asosida yaratiladi. Raqamli ʼ 27 xarita oddiy qog ozli, kompyuter va elektron xarita yaratishda asos bo lib xizmatʻ ʻ qiladi va kartografik ma lumotlar bazasi tarkibiga kiradi. Shu bilan birga GAT ʼ axborot ta minotining muhim unsurlaridan hisoblanib, bir vaqtning o zida GAT ʼ ʻ jarayonlarining natijasi ham bo lishi mumkin. ʻ Raqamli kartografiya" kursi kartografiyaning ajralmas qismi. U raqamli va raqamli va usullarini o'rganadi va rivojlanadi elektron kartalar, shuningdek, kartografik asarlarni avtomatlashtirish kabi. • Ayni paytda kartografiya yangi sifat darajasiga o'tmoqda. Kompyuterlashtirishni rivojlantirish munosabati bilan ko'plab karta yaratish jarayoni butunlay o'zgardi. Xaritalashning yangi usullari, texnologiyalari va yo'nalishlari mavjud. Siz bugun kartografiya bilan shug'ullanadigan turli yo'nalishlarni ta'kidlashingiz mumkin: raqamli xaritalash, uch o'lchovli modellashtirish, kompyuter nashriyot tizimlari Va hokazo. Shu munosabat bilan yangi kartografik asarlar paydo bo'ldi: Raqamli, (elektron va virtual) kartalar, animatsiyalar, uch o'lchovli kartografik modellar, raqamli joylashuv naqshlari. Kompyuter kartalarini yaratish, raqamli kartografik ma'lumotlar bazasini shakllantirish va qo'llab-quvvatlash vazifasi. 70-yillarning oxirida mamlakatimizda raqamli kartalarni yaratish bo'yicha birinchi ishlar boshlandi. Hozirgi kunda raqamli kartalar va rejalar asosan xaritalar va rejalarning asl nusxalari, tuzilish asl nusxalari, piksiyasini bosma va boshqa kartografik materiallar yaratadi. • Raqamli kartalar - X va Y va z ilovasining soniy shaklida ko'rsatilgan raqamli ob'ekt modellari - raqamli ob'ekt modellari. • Raqamli kartalar ob'ektlarning mantiqiy va matematik tavsiflari (ularning kombinatsiyalari, chorrahalar, mahallalar, yengil tomonlar, yorug'lik tomonlarga yo'naltirilganlik shaklida ob'ektlararo munosabatlar), An'anaviy xaritalar, shartli belgilar, shartli belgilarning proektsiyalari, shartli belgilar belgilari uchun qabul qilingan koordinatalarda aniqligi aniqlandi [20, 107]. Oddiy kartalar singari, ular shkala, mavzu, fazoviy qamrovi va boshqalarni farq qiladi. Raqamli kartalarning asosiy maqsadi ma'lumotlar bazalarini shakllantirish va avtomatik kompilyatsiya, tahlillar, xaritalarni o'zgartirish uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Tarkib, proektsiya, koordinata va balandligi, aniqlik, 28 aniqlik va ajratish tizimi, raqamli kartalar va rejalar an'anaviy xaritalar va rejalarga bo'lgan talablarga to'liq javob berishi kerak. Ob'ektlar o'rtasidagi topologik munosabatlar barcha raqamli xaritalar bo'yicha bajarilishi kerak. Adabiyotda raqamli va elektron kartalarning bir nechta ta'riflari mavjud. Ulardan ba'zilari ushbu mavzuda beriladi. Kadastr planlari va xaritalari maxsus manbalar hisoblanib, ular voqea va hodisalar hamda resurlarning joylashishini, miqdor va sifat ko‘rsatkichlarini hujjatli aniqlikda tasvirlaydi, ijtimoiy-iqtisodiy bahosini, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish uchun ko‘rsatmalarni beradi. Bular jumlasiga respublikamizda shakllantiralayotgan 21 ta kadastr turini – yer, suv, o‘rmon, yo‘llar, aloqa va boshqa kadastr ma’lumotlarini keltirishimiz mummkin. Xaritalarda voqea va hodisalar miqdor ko‘rsatkichi chiziqlar yog‘onligi bilan, sifat ko‘rsatkichi esa rang yoki shtrixli belgilar bilan tasvirlansa chiziqli belgilar deb yuritiladi. “Areal” so‘zi lotinchadan olingan bo‘lib maydon, fazo, makon, tarqalgan joy degan ma’noni bildiradi, areallar asosan ekin maydonllari, yaylovlar, o‘rmonlarni bildiradi. Xaritalarda tasvirlanayotgan voqea va hodisalarning sifat ko‘rsatkichlari rang yoki shtrix chiziqlar bilan tasvirlashga sifatli rang usuli deb ataladi. Miqdor rang usulida ranglar miqdori asosiy hisoblanadi. – Teng chiziq (izoliniyalar) usuli voqea hodisalarning miqdor ko‘rsatkichlari chiziqlar bilan tasvirlanadi. Iqlim va ob-havo bosimini-izobata, yog‘in-sochin miqdori-izogtyetalar. Hozirgi vaqtda plan va xaritalarni yaratish ikki usulda olib boriladi: Yerda geodezik ishlarni olib borish bo‘yicha va joyning masofadan turib olingan rasmini deshifrovka qilish (o‘qish) natijasida. Bunday rasmlar yerning turli sun’iy yo‘ldoshlaridan, ya’ni kosmik kemalar, samolyotlar va vertolyotlardan olingan yarim tonalli (rangliga o‘xshash) yoki oqqora kosmik va aerofotosuratli tasvirlardan iborat [1, 123]. Oq-qora va rangli fotosuratlarni EHM xotirasiga kiritish, ularni raqamli ko‘rinishga aylantirish va ma’lum darajada ularga ishlov berish, so‘ngra ortofotoplanlarni (joy uchastkasi tasvirining ortogonal proeyksiyasida tuzilgan plan) yoki shtrixli kadastr planlarini hosil qilish; - ortofotoplan va xaritalarni raqamlash tizimi – bu tizim yordamida plan va xaritalar raqamli ko‘rinishga 29 (vektorli holatga) o‘tkaziladi; - kartografik ma’lumotlarga ishlov berish, ularni saqlash va tasvirlash tizimi – joy yoki hududning rastrlangan tasviri orqali ularning raqamli modelini tuzish, vektorli ko‘rinishga aylantirish, mavzuli qatlamlarni tuzish, ma’lumotlar va elektron xaritalar maxsus bazasini yaratish, tayyor mahsulotni saqlash, rangli yer kadastri va boshqa turdagi mavzuli xaritalarni tuzish. Yer yuzasining aero- va kosmik fotosuratlari aerofotoapparatlar yordamida olinadi, so‘ngra negativlardan kontaktli yoki proeksion usullar bilan qog‘oz yoki deformatsiyalanmaydigan plyonkalarda diapozitivli fotonusxalar tayyorlanadi. Keyingi yillarda suratga olishda raqamli aerofotokameralardan foydalanilmoqda. 3.3. Zamonav iy t exnologiy alarning qo'llanilishi Sizga interaktiv xaritalar bilan ishlash bo'yicha amaliy mashg'ulotlar berishim mumkin. Interaktiv xaritalar, ma'lumotlarni ko'rsatish, tahlil qilish va tasvir qilish uchun qulay vositalar hisoblanadi. Bu mashg'ulotlarni amaliy qilish uchun quyidagi yo'llarni ko'rib chiqamiz: Google Maps API yordamida joylashuvni toping : Google Maps API, interaktiv xaritalarni veb-saytlarga qo'shish imkonini beradi. Siz bu API orqali joylashuvni aniqlashingiz va uning koordinatalarini olishingiz mumkin. Bu mashg'ulotda, joylashuvni topish va uning koordinatalarini olishni o'rganishingiz talab qilinadi. Markerlarni qo'shish : Interaktiv xaritalar orqali markerlar (belgilar) qo'shishingiz mumkin. Bu, ma'lum bir nuqtani yoki joylashuvni belgilash uchun foydalaniladi. Siz markerlarni qo'shish, ularni tahrirlash va o'chirish imkoniyatiga ega bo'lishingiz kerak. Xarita elementlarini tahrirlash : Interaktiv xaritalarda elementlarni (ko'rsatkichlar, sirtlar, ko'proq) tahrirlashga imkon beriladi. Siz xaritani o'lchamlarini o'zgartirishingiz, ranglarini o'zgartirishingiz, elementlarni yashirishingiz, chizishni boshqarishingiz va boshqalarini qo'shishingiz mumkin. Tahlil qilish va ma'lumotlarni ko'rsatish : Interaktiv xaritalarda statistik ma'lumotlarni ko'rsatish uchun grafiklar, diaqrammalar va boshqa tahlil vositalaridan foydalanish mumkin. Siz ma'lum bir hudud bo'yicha ma'lumotlarni 30 tahlil qilishingiz, ularni vizualizatsiyalash va foydalanuvchilarga ko'rsatish uchun vositalardan foydalanishingiz mumkin. Geozonalarni aniqlash : Interaktiv xaritalarda geozonalarni aniqlash va ko'rsatish imkoniyati mavjud. Siz belgilangan hududlar orqali geozonalarni yaratishingiz, ularni tahlil qilishingiz, tartiblashingiz va bundan foydalanish chegaralarini belgilashingiz mumkin. Ma'lumotlarni uzatish : Interaktiv xaritalar, ma'lumotlarni ko'rsatish uchun bir qator vositalarni o'z ichiga oladi. Siz interaktiv xaritalar orqali ma'lumotlarni ko'rsatishingiz, ular bilan bog'liq ma'lumotlarni chaqirishingiz va ularga o'zgartirishlar qilishingiz mumkin [9, 187]. Bu mashg'ulotlar sizga interaktiv xaritalar bilan ishlashda amaliy tajriba berish imkonini beradi. Bu yo'llardan foydalanib, interaktiv xaritalar yaratishda va ulardan foydalanishda ustunliklaringizni oshirishingiz mumkin. Interaktiv xarita dasturlari, yerlarni ko'rsatish, yo'l tarixini aniqlash, yo'l tarixini yaratish, navigatsiya va boshqa xarita funktsiyalarini o'z ichiga olgan dasturlardir. Ularning amaliy mashg'ulotlari quyidagilar bo'lishi mumkin. Interaktiv xarita dasturlarida qidirish funktsiyasi mavjud bo'lib, siz istalgan joyning nomini yozib, ushbu joyning koordinatalarini topishingiz mumkin. Bundan tashqari, bir nechta qidirish parametrlari (masalan, manzil, restoran, do'kon, ko'chalar) bilan ham qidirish amalga oshirishingiz mumkin. Xarita dasturlarida yo'l tarixini aniqlash funktsiyasi mavjud bo'lib, siz biron bir joydan boshqa joyga borish uchun kerak bo'lgan eng qisqa yo'l tarixini ko'rsatadi. Bu funktsiya sizga yo'lning uzunligi, yo'l bosqichlari va yo'lning qaysi transport vositasida amalga oshirilishi haqida ma'lumot beradi. Xarita dasturlarida yo'l tarixini yaratish ham mumkin. Siz bir nuqtadan boshqa nuqtaga yo'l tarixini yaratishingiz, yo'lning o'tishini ko'rsatingiz va yo'lning uzunligi va bosqichlari haqida ma'lumot olishingiz mumkin. Interaktiv xarita dasturlarida navigatsiya funksiyasi yo'l tarixini ko'rsatib, sizni istalgan joyga yo'l tarixi bilan yo'naltiradi. Ushbu funktsiya sizga yo'l tarixini ko'rsatadi, yo'l bosqichlarini bildiradi va sizga 31 yo'l tarixini to'g'ri boshlash uchun kerak bo'lgan tashqi nuqtalar haqida ma'lumot beradi. Ba'zi interaktiv xarita dasturlari qo'shimcha funktsiyalarga ega bo'lishi mumkin, masalan, restoranlar, do'konlar, madrasalar, kasalliklar, transport vositalari va boshqa obyektlarni ko'rsatish. Siz bu funktsiyalar orqali kerakli obyektlarni topishingiz va ularga yo'l tarixini aniqlashingiz mumkin. Ushbu mashg'ulotlar sizga interaktiv xarita dasturlarini o'rganish, yo'l tarixini yaratish va yo'l tarixini aniqlashda yordam beradi. Har bir dastur o'zining o'ziga xos funktsiyalarga ega bo'lishi mumkin, shuning uchun dasturni o'rganishda yordamga qarshilik etish mumkin. 32 X ULOSA So’nggi 10-15 yillarda kartografik ishlarni avtomatizasiya qilish tez suratlar bilan ham ilmiy, ham amaliy jihatdan rivojlanib bormoqda. Yer to’g’risidagi fanlarda an’anaviy usullardan yangi texnologiyaga asoslangan avtomatik usulga o’tganda uning har tomonlama afzalligi sezilmoqda. Kartografiyada ham ma’lumotlarni faqat chizma ravishda emas, balki raqamlar yordamida hamda yer yuzasining modelini ko’rgazmali qilib yaratish imkoniyati kattaligi amalda ko’rilmoqda. Xalq xo’jaligi sohasida ham, ilmiy-tadqiqot ishlarida ham EHM dan foydalanishning afzalliklari sezilmoqda. Yer yuzasining kichikrok, qismining modelini yaratish bilan u joy to’g’risida yetarli ma’lumot olish mumkin. Kartografik texnologiyani avtomatlashtirish masalalari kompyuter grafikasi (chizmachiligi) bilan ko’shilib yirik avtomatlashtrilgan sistemasini tashkil qiladi, natijada kartografik avtomatizasiya sistemasi (KAS) bunyodga keladi. Bu tizimda raqamli ma’lumotlar, chizmali (garfik) ishlar, yer yuzasining modellari, aerokosmik manbalar va kartografik ma’lumotlardan foydalanib ma’lum bir sohani tadqiq qilish imkoniyati tug’ilmoqda. Bularning hammasi kartografik ma’lumotlar banki orqali bajariladi. Kartografiyada dastlabki avtomatizasiyani qo’llash jarayoni yordamida qog’ozda yoki plastikda, EHM dan olingan raqamlar asosida chizma shakllar olish bilan bog’liqdir. Raqamlar yordamida mikrofilmli xaritalar bunyodga keltirish jarayoni AQSh va Angliyada ishlab chiqilgan. Kartografik tasvirn maxsus apparatlar yordamida mikrofilm tasmalarida yoziladi so’ng undan xaritalar tuzish mumkin. Kartografik ma’lumotlar banki turli sohalarda qo’llaniladi. Kartografik ma’lumotlar banki (KMB) ning ma’lumotlar bankidan farqi shundaki, kartografik ma’lumotlar bankida, ma’lumotlar banki yirik kompleks bo’lib, undan xalq xo’jaligining turli sohalarida va ilmiy tadqiqot ishlarida asosiy manba sifatida foydalaniladi. Bunda hamma ma’lumotlar fondlarni yig’ish asosida vujudga keladi. Kartografik ma’lumotlar banki quyidagi asosiy vazifalarni 33 bajarishga qodir: raqamli ma’lumotlarni yig’adi va hisobga oladi, ularni saqlaydi, doimo yangilab turadi va kerakli joylarga yetkazib beradi. Kartografik ma’lumotlar banki quyidagi ko’rsatkichlari bo’yicha egallagan hududga, ishlatilishiga va tashkiliy darajasiga qarab tasniflanadi. Egallagan hududi bo’yicha kartografik ma’lumotlar banki Yer shari va uning regionlari bo’yicha, kosmik ma’lumotlar asosida yig’iladi. Uni o’rganish obyekti, mamlakat uning qismlari, shaharlari, sanoat kompleksi bo’lishi mumkin. Kartografik ma’lumotlar bankidan ma’lum sohalarda masalan, tabiatni muxofaza qilishda, meliorasiya ishlar bo’yicha, geografik informasiya sistema (GIS) da foydalanish mumkin. Ba’zan alohida kartografik ma’lumotlarni yig’ish bo’yicha ham sistema tashkil qilish mumkin. So’nggi vaqtlarda kartografik ma’lumotlarni qidirib topishning avtomatik sistemasi ishlab chiqilgan. Bu sistemada faqat biror hudud bo’yicha yoki soha bo’yicha kartografik ma’lumotlarni yig’ish, saqlash va yetkazib berishdan tashqari, undan kerakli kartografik ma’lumotlarni qidirib topib sistemaga solib avtomatlashtirish mumkin. Kartografik sistema yordamida juda yirik masalalarning yechimini topish mumkin. Hozirgi vaqtda davlat chegaralarning kartografik sistemasini yaratish, ekologik vaziyati tang bo’lgan hududlarni o’rganishda (masalan, Orol muammosi), kartografik geoinformatikaning xizmati tobora oshib bormoqda. Respublikamizda xarita va atlaslarni tez va sifatli qilib yaratishda xorijdan keltirilgan kartogafik avtomatik asboblardan «Merqator» sistemasining xizmatlari kattadir. Avtomatik usul faqat xarita tuzishda emas, xaritadan foydalanishda ham qo’l kelmokda. Masalan, bu usuldan xaritadagi maydonlarni o’lchashda daryo, aloqa yo’llarining uzunligini aniqlashda ham foydalanilmoqda. Hozirgi vaqtda maxsus avtomatik asboblar yordamida samolyotning harakati va qayerda uchib ketayotganligi aeronavigasiya xaritasida maxsus belgi bilan avtomatik usulda ko’rsatib beriladi. 34 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R 1. .Asamov M.,Mirzaliyev T. Topopgrafiya asoslari va kartografiya. Toshkent. «O’qituvchi», 1988, -123 s. 2. .Musayev I., Nurmatov E. Geodeziya va kartografiyadan atamalar. T.: TIIKXMI. 2000, -247 s. 3. Asamov M.,Mirzaliyev T. Topografiya asoslari va kartografiyadan laboratoriya mashg’ulotlari. Toshkent. «O’qituvchi», 1990, -185 s. 4. Egamberdiyev A. Geodeziya asoslari va topografiyadan testlar. T.: Universitet. 1999, -169 s. 5. G‘ulomova L.H. Geografiyada aerokosmik uslublar. - Toshkent., ToshDU, 1994. -170 s. 6. Gulyamova L.X. Geoaxborat tizimlari va texnologiyalari.- Toshkent.:Universitet, 2018, -254 s. 7. Gulyamova L.X. Geografiyada aerokosmik uslublar. Toshkent.: O’qituvchi, 1993, -175 s. 8. Mirzaliev Т ., Musaev I.M., Safarov E.Yu. Ijtimoiy-iqtisodiy kartografiya. - Toshkent.: Yangi asr avlodi, 2009. -178 s. 9. Mirzaliyev T,Safarov E.YU, Egamberdiev A., Qoraboyev J.S. Atlas kartografiyasi. Toshkent.:Universitet, 2015, -187 s. 10. Mirzaliyev T. Geo. tadqiqotlarda aerokosmik metodlar.T.:1984, -298 s. 11. Mirzaliyev T. Geografik xarita va undan foydalanish. T.: O’qituvchi 1982, -275 s. 12. Mirzaliyev T. Kartografiya (ma’ruzalar matni). T.: Un., 2000, -181 s. 13. Mirzaliyev T. va bosh. Kartografiya. Toshkent. Chulpon, 2012 , -197 s. 35 14. Mirzaliyev T.Kartografiya. T.: 1982, -97 s. 15. Muborakov H., Axmedov S. Geodeziya va kartografiya. Toshkent. “Q‘qituvcbi”, 2002, -257 s. 16. Narxodjaev T. Injenyerlik geodeziyasi. - Toshkent.: 0 ‘qituvchi 1984, -140 s. 17. Qo‘ziboev T. Geodeziya. - Toshkent.: 0 ‘qituvchi, 1975, -83 s. 18. Suyunov A.S., Isakov E.X., Artikov G’.A.: Kartografiya.O’quv qo’llanma.S.SamDAQI. 2006. -134 s. 19. Suyunov A.S.,.i dr. Kartografiya. Uchebnik. T.: “Innavasion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, 2021. -273 s. 20. Suyunov A.S.,.va boshqalar. kartografiya fanidan o’quv metodik majmua S.: SamDAQI. 2021. -107 s. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB. Kartometriya Asoslari va Xaritalarning Aniqligi Kartometriya sohasining maqsadlari va vazifalari

Xaritadagi masofa, maydon va hajmlar o'lchovlari

Xaritalarning turli masshtablardagi aniqligi va kelib chiqishi

II-BOB. MIQDORIY ANIQLASH NAZARIYASI VA METODOLOGIYASI

2.1. Miqdoriy aniqlashning asosiy tushunchalari va uni xaritalarni tahlil qilishdagi roli

2.2. Geometrik, statistik va boshqa usullar yordamida miqdoriy o'lchovlarni amalga oshirish

2.3. O'lchovlar natijalarini tahlil qilish

III-BOB. XARITA ANIQLIGINI OSHIRISHNING ZAMONAVIY USULLARI

3.1. Xarita ma'lumotlarini qayta ishlash va yangilash metodikalari

3.2. Xaritaning aniqligiga ta'sir etuvchi omillar

3.3. Zamonaviy texnologiyalarning qo'llanilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить