Kartoshka ekinlarini zararkunandalari va ularga qarshi kurash choralari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Kartoshka ekinlarini zararkunandalari va ularga qarshi kurash choralari

Купить

Kartoshka ekinlarini zararkunandalari va ularga qarshi kurash
choralari.
Reja
1. Kolorado qo’ng’izi biologiyasi, ekologiyasi tarqalishi va zarari.
2. Kolorado qo’ng’izi biologiyasi, ekologiyasi tarqalishi va zarari.

Kolorado (kartoshka) qo’ng’izi bargxo’rlar oilasiga mansub bo’lib, bu
oila o’z ichiga 20000 dan ortiq turni oladi. Amerikalik entomolog olim Sey
tomonidan 1821 yilda ta’riflangan. O’zining kolorado qo’ng’izi nomini
AQSHning kolorado shtatida kartoshkani ko’p maydonlarda zararlangani
tufayli (1848 yillar) olgan.(A.L.Efimov, Koloradskiy kartofelniy juk i merы
borbы s nim,1946).
Qo’ng’iz oval shaklda, ustki tomoni birmuncha bo’rtib chiqqan, osti
tomoni yassi, asosiy rangi ob–havo iqlim sharoiti, oziqlangan o’simligiga
qarab birmuncha o’zgaradi, somonsimon-sarg’ish tusdan sarg’ish qo’ng’ir
tusgacha o’zgaradi, boshi, oldingi ko’kragi jigarrang tusda, qo’ng’izning
ostki tomoni sarg’ish–qo’ng’ir, silliq, yaltiroq, nuqtasimon o’yiqchalar bilan
qoplangan, qorinchasida 3 yoki 4 qator qora dog’lari bor.
Boshiga e’tibor bilan qaraganda peshonasida uchburchak dog’i bor.
Ko’zlari qora, muylovlari 11 bo’g’imli, uchiga qarab kengayib boradi,
oldingi 5-6 bo’g’imlari qo’ng’ir, qolganlari qora tusda. Oldingi ko’kragi usti
tomonidan qo’polroq nuqtali chuqurchalar bilan qoplangan, 11 dona qora
dog’i bo’lib, o’rtadagisi bir muncha katta bo’lib, rim harfi V ni eslatadi,
qolgani sarg’ish-qo’ng’ir, silliq, chetlari qora tusda, qanot ustligi silliq, 5
tadan uzunasiga joylashgan qora chizig’i bo’lib, chiziqlar ikki qatordan
suyuqchali nuqtachalar bilan hoshiyalangan, qanot ustidagi shu chiziqlari
bilan boshqa oilaga kiruvchi qo’ng’izlardan farq qiladi, ostki tomoni yaxshi
taraqqiy etgan va yorqin pushti rang-qizg’ish, tusli bo’ladi.
Oyoqlari qo’ng’ir yoki qizg’ish, oyoq panjalari qora yoki qoramtir-
qo’ng’ir. Qo’ng’iz urg’ochilari 8-16,5 mm, erkagi 7-12,5 mm, eniga esa 0,8-
1,5 mm kattalikda, qurtlari 10-12.mm katta qurtlari 15 mm, tanasi yopishqoq
go’shtli, semiz. Ostki tomoni yassi, ustki tomoni bo’rtiq bukri holatda
b o’ ladi. Qorinchasi oldinga yo’g’onlashib, uchiga qarab keskin
ingichkalashib borgan. Rangi oldinlari pushtirang qizg’ish, keyinlari pushti –

sarg’ish tusgacha o’zgaradi. Qurtning boshi qora, qorinchasining ikki
tomonida qora dog’li chiziq o’tadi. Tashqi tomondan bo’lajak qo’ng’izini
eslatadi.
Kolorado qo’ng’izining biologiyasi va ekologiyasi.
Kolorado qo’ng’izi faqat qo’ng’izlik davrida tuproqning 18-70 sm
gacha chuqurligida qishlab chiqadi, bu tuproq iqlim sharoitiga qarab
o’zgaradi. Erta bahorda qo’ng’izlari qishlagan joylardan tuproq yuzasiga
ko’tarila boshlaydilar. Tuproq-iqlim sharoitiga qarab kanadalik olimlarning
ma’lumotiga asosan qo’ng’izlar tuproq harorati 22-23 0
S issiqlikka yetganda,
Frantsiyalik, Belgiyalik va boshqa olimlar ma’lumotlariga qaraganda 14-15 0
S
gradus ayrim hollarda 10 0
S yetganda qo’ng’izlar tuproq yuzasiga uyg’onib
chiqishlari mumkin degan xulosalar bor. Bahorda vaqtinchalik sovuqlar
bo’lsada, qo’ng’izlarning uyg’onishi 1-2 haftaga, hatto 3 hafta kechikadi.
Asosan fevral oyining o’rtalarida qo’ng’izlar paydo bo’lib, iqlim sharoitiga
qarab may hatto iyun oylarigacha boradi. Namgarchilikning ko’p bo’lishi,
yuqori atmosfera haroratida qo’ng’izlarning uyqudan uyg’onishi tezlashadi.
Qo’ng’izlar qishlab qolgan joylaridan tuproq yuzasiga chiqishlari bilan
darhol suv izlab topib qoniqib ichib keyin kartoshka ekilgan maydonlarga
o’ta boshlaydilar. Agarda qo’ng’izlar tuyib suv ichib chanqo g’ ini yaxshi
qondirsa, kuzda qishlashdan oldin tuyib ovqatlanganligi tufayli bahorda
ovqat vaqtida suv topilmasa uzoq muddat ovqatlanmasdan yashashi mumkin.
Boshqa tajribada esa qishlab chiqqan qo’ng’izlarni ovqatlantirmasdan faqat
suv ichirganda 11 oygacha chidashi aniqlangan. Qishdan chiqqan qo’ng’izlar
oldin kartoshkaning mayda barglari bilan oziqlansa, keyinchalik boshqa
organlarini shikastlaydi, ovqat izlab bir kunda 40-500 metrgacha masofaga
uchib o’tadi. Qo’ng’izlarning ko’plab gala-gala bo’lib uchishlari yozda quruq
issiq havoda qulay kunlari ko’proq bo’ladi. Kuzgi avloddan rivojlangan
qo’ng’izlar, 12-14 oy hatto bir necha yilgacha yashaydilar

Tuxum qo’yishi.
Qishlovdan chiqqan urg’ochi qo’ng’izlar bir oz ovqatlangandan so’ng
juftlashib tuxum quyishga kirishadilar. Lekin, bahorda qo’ng’izlar
juftlashmasdan ham tuxum quyishlari mumkin, u holda kuzda urg’ochi
qo’ng’izlar juftlashib, keyin qishlashga ketishlari ham mumkin. Juftlashish
bilan tuxum quyishga kirishish 3 kungacha davom etadi. Kanadalik
olimlarning kuzatishlaricha urg’ochi qo’ng’izlar urug’langan va
urug’lanmagan tuxumlarni quyishlari mumkin, urug’lanmagan tuxumlardan
avlod (lichinka, qurt) chiqmaydi, puch holida qoladi. Kuzda juftlashgach
qo’ng’izlar juda serpusht buladi, kuzda 100 tagacha tuxum quyib qolgan
qismlarni bahorda quyadi, o’rtacha bir urg’ochi qo’ng’iz (kuzgisi) 400-600
dan ayrimlari esa 1800-2400 donagacha tuxum quyadi. YOzda qo’ng’izlar
esa 400-500 ta tuxum quyadi, kuzda quyilgan tuxumlar ulardan chiqqan
qurtchalar qishda sovuqda deyarli hammasi nobud buladi.
Urg’ochi qo’ng’izlar o’z tuxumlarini bargning ostki tomonida to’da-
to’da qilib, o’rtacha 30 tadan qilib qo’yadi.
Lekin ayrim paytlarda bir to’dada 100-200 tuxum ham qo’yishi
mumkin. Erta baxorda qo’ng’izlar o’z tuxumlarini kartoshkaning yirik
barglariga, yer ustki qismiga yaqin joylashgan barglariga qo’ysa, yozda esa
o’simlikning o’rta yuzasida joylashgan barglariga joylashtiradi. Tuxumda
embrionning rivojlanishi ham iqlim sharoitiga bog’liq bo’lib 4 kundan 17
kungacha cho’ziladi. Harorat 24-26 0
C da embrion rivojlanish davri 4-5 kun
20-22 0
C da 5-6 kun, 18-20 0
C da 7 kun,12 0
C da 17 kun, harorat 12 0
C dan
past, bo’lganda tuxum rivojlanmaydi, harorat +38 0
C dan yuqori bo’lganda
tuxum rivojlanmasdan o’ladi. Qo’ng’izlar tuxumlarini quygan joylarida bir
muncha qiyshaytirgan vertikal holatda quyib maxsus suyuqlik bilab qotirib
qo’yadi.
Qurtlarining hayot kechirishi va oziqlanishi.

Tuxumdan chiqqan qurtchalar 2,4 mm gacha kattalikda bo’lib,
tuxumdan chiqib tuxum po’stlog’i bilan oziqlanadi, ayrimlari esa tuxumlar
bilan oziqlanishi kuzatilgan, bunday qurtchalar keyinchalik mayda
barglarning mag’zi bilan oziqlanishga o’tadilar (asosan barg to’qimasini barg
ostidan zararlaydi). Bunday barglar sklet (g’alvir) holatiga kelib qoladi.
Kun chiqishi bilan bargdan o’simlik o’sish nuqtasigacha ko’tarilib
keyin boshqa shoxlarga o’rmalab o’tadi.
Birinchi yoshdagi qurtchalar oldin bargning ustki tomonini,
keyinchalik ostki tomonini zararlaydi, va shu yerda tuxumlik po’stini tashlab
bir oz kattalashib ikkinchi yoshga o’tadi. Ikkinchi yoshdagi qurtlar o’simlik
ustida qolib, barg mag’zi bilan oziqlanadi va bargning yirik tomonini
qoldiradi. Uchinchi yosh qurtlar esa, barg plastinkasini to’liq zararlaydi,
kaltalarini tomirlari bilan yeydi, qurtlari kunduzi va kechasi to’xtovsiz
oziqlansada to’rtinchi yoshga borib juda ham ishtahasi ochilib ochko’z
bo’lib, o’simlikni tezlik bilan nobud qilib, yalang’ochlab qo’yadi. Bunday
qurtlar birinchi o’simlikni to’liq zararlab, keyin boshqa poyalar va
o’simliklarga yurib o’tadilar va ovqatlanishni davom ettiradi.
Qurtlar oziqlanishni tugatib tuproqqa tushib g’umbakka aylanadi.
Kolorado qo’ng’izi qurtlari oziqlanayotganda kuchli va surunkali
hatto sovuq yomg’irni ham hech sezmagandek o’simlikda bemalol turaveradi,
lekin harorat +10 0
C dan pastga tushganda qurtlar oziqlanishni to’xtatib
karaxt holga tushadilar harorat +38 0
C dan oshganda esa issiqqa bardosh
bermasdan nobud bo’ladi. Qurtlik davri o’rtacha 16-25 kun davom etadi.
Qurtlarning g’umbakka aylanishi.
Oziqlanishi tugatgan to’rtinchi yoshdagi qurtlar g’umbakka kirishdan
oldin tuproqqa tushib chuqurchalar tayyorlab, 15-18 sm gacha chuqqurlikka
kirib asosiy qismi 5-8 sm chuqurlikda g’umbakka aylanadi. Agarda
oziqlanayotgan o’simlik osti yumshoq bo’lsa o’sha yerda, bo’lmasa, qattiq

bo’lsa, boshqa o’ziga qulay joyni izlab o’rmalab ketadilar. Tuproqda
o’zlaridan chiqargan maxsus suyuqliklari bilan maxsus “beshikcha”lar
yasaydilar va ichiga kirib 3-5 kun haratkasiz yotib, keyin oxirgi marta po’st
tashlab g’umbakka aylanadi. YOzda tuproq iqlim-sharoitiga qarab
g’umbaklik davri 6-15 kun davom etadi va keyin yosh qo’ng’izchalar
g’umbaklik po’stini tashlab tuproq yuzasiga chiqib oladilar.
Tuproq yuzasi +38 0
C qiziganda ko’plab g’umbaklar qo’ng’izga
aylanmasdan nobud bo’ladilar, kuzda qo’ng’izga aylanmagan g’umbaklar
qish qattiq kelganda qirilib ketadi.
Qo’ng’izlardan yangi avlodlarni paydo bo’lishi, hayoti va qishlab
qolishga tayorlanishi.
G’umbakdan chiqqan yosh qo’ng’izchalar tuproq yuzasiga chiqib, bir
qancha o’simlikda oziqlanib, juftlashadilar, urg’ochilari tuxum quyishi bilan
yana shu hasharotning rivojlanishi boshlanadi. Iyun, iyul oylarida yozda havo
issiq bo’lganda, kuzda ham issiqda, oziqlanishdan so’ng tuproqqa tushib
g’umbakka aylanadi. Kolorado qo’ng’izi qurtlari oziqlanayotganda kuchli va
surunkali hatto sovuq yomg’irni ham hech sezmagandek o’simlikda bemalol
turaveradi. Lekin harorat +10 0
C dan pastga tushganda qurtlar oziqlanishi
to’xtatib karaxt holga tushadilar harorat +38 0
C dan oshganda esa issiqqa
bardosh bermasdan nobud bo’ladi. Qurtlik davri o’rtacha 16-25 kun davom
etadi.
Qurtlarning g’umbakka aylanishi. Oziqlanishni tugatgan to’rtinchi
yoshdagi qurtlar g’umbakka kirishdan oldin tuproqqa tushib, chuqurchalar
tayyorlab 1,5-18 sm gacha chuqurlikka kirib asosiy qismi 5-8 sm chuqurlikda
g’umbakka aylanadi. Agarda oziqlanayotgan o’simlik osti yumshoq bo’lsa,
o’sha yerda, bo’lmasa qattiq bo’lsa, boshqa o’ziga qulay joyni izlab o’rmalab
ketadilar. Tuproqda o’zlaridan chiqargan maxsus suyuqliklari bilan maxsus
beshikchalar yasaydilar va ichiga kirib 3-5 kun harakatsiz yotib keyin oxirgi

marta po’st tashlab g’umbakka aylanadi. YOzda tuproq iqlim sharoitiga
qarab g’umbaklik davri 6-15 kun davom etadi va keyin yosh qo’ng’izchalar
g’umbaklik po’stini tashlab tuproq yuzasiga chiqib oladi. Tuproq yuzasi
+38 0
S qiziganda ko’plab g’umbaklar qo’ng’izga aylanmasdan nobud
bo’ladilar, kuzda qo’ng’izga aylanmagan g’umbaklar qish qattiq kelganda
qirilib ketadi.
Kolorado qo’ng’izining rivojlanishi, avlod berishi va tarqalishi.
Kolorado qo’ng’izining rivojlanishi uchun, ya’ni tuxumlik davridan
qo’ng’izlik davrigacha bir avlodni o’tishiga o’rtacha 25-60 kun o’tadi bu ham
o’z navbatida tuproq iqlim sharoitiga, ozuqasiga, geografik o’rniga qarab
birmuncha o’zgaradi, yillik avlod berishi o’rtacha rivojlangan kunlariga qarab
belgilanadi.
AQSHda yilning kelishiga qarab 1-4 martacha, Kanadada 1-2,
Frantsiyada 2-3, Germaniyada 1-2 marta, Rossiyada 2-3 avlod berishi
kuzatilgan. Avlod berishi umuman kolorado qo’ng’izining uchishi, -7 0
C
(yanvar uchun) +22 0
C (iyul) uchun qulay hisoblanadi. Bu mintaqalarda yillik
yog’in miqdori 200-1000 mm, 20-40 kun yog’ingarchilik bo’lib, qo’ng’iz
uchun optimal 600-1500 mm, havoning nisbiy namligi bu mintaqalarda 30-
80%, kolorado qo’ng’izi uchun bu ko’rsatkich 72% atrofida bo’lsa yetarli.
Ko’pchilik olimlarning ma’lumotlariga qaraganda kolorado qo’ng’izi
tuproqda qor bo’lganda kuchli sovuqlarga ham bardosh berishi mumkin,
lekin qurtlari yuqori haroratlarga bardosh bermaydilar shunday qilib,
kolorado qo’ng’izi AQSH, yevropa mamlakatlari, Finlandiyaning,
Rossiyaning shimoliy qismida ham rivojlana oladi deb xulosa qilish mumkin.
Kolorado qo’ng’izi zararlashi mumkin bulgan o’simliklar turi.
Kartoshka asosiy ekin va ozuqa bo’lsada, shu oilaga mansub ko’plab
ekinlarda (yovvoyi va madaniy) pomidor, baklajon, qalampir, tamaki,

bangidevona, oqquray, ituzumning barcha turlarida va boshqa o’simliklarda
oziqlanishi mumkin.
Kolorado qo’ng’izining zarari.
Kolorado qo’ng’izi kartoshka yetishtiriladigan barcha xo’jaliklarda
o’zining serpushtligi, ko’p oziqlanishi bilan katta zarar keltiradi. 1919 yilda
Kanadalik olimlar 10 ta maydondan 10 tadan o’simlikda qo’ng’izlar
miqdorini ikki xaftada bir sanab turganlarida iyun va iyulning birinchi
xaftasida 1 ga maydonda o’rtacha 37500 qo’ng’iz, 7-20 iyulgacha esa 75000
qo’ng’iz, yangi-yangi avlod paydo bulishi bilan esa avgust oxiriga borib 1
gekda 2500000 qo’ng’iz urchigan yoki ayrim maydonlarga 1.m 2
maydonda
714 qo’ng’iz bo’lgan, bir kunda tuproqdan 260000 tagacha qo’ng’iz chiqqan,
qurtlari esa gektariga o’rtacha 500000 tadanni tashkil etgan. Kolorado
qo’ng’izi ko’p urchiydigan va ko’p oziqlanadigan hasharot, uning 10 qurti
o’z hayotida (o’rtacha 15 kun) 7,92 gr yashil massa bilan oziqlangan, ayniqsa
4 yoshda juda ko’p zarar yetkazadi va boshqa davrlardan ko’ra 2,5 baravar
ko’p zarar yetkazadi. G’umbakdan yangi chiqqan qo’ng’izlari 5-6 haftacha
yashagan qo’ng’izlardan ko’p ovqatlanmaydi, qo’ng’izlar kechalari kunduzga
nisbatan ko’proq ovqatlanadi, 10 ta qo’ng’iz (o’rtacha 30 kun) 34-42 gr
yashil maysa bilan oziqlangan. SHunday qilib ular 25-30% bargni bir
o’simlikdan yeyishi mumkin. Hisob qilib qaraganda bir urg’ochi qo’ng’iz
o’rtacha 500 ta tuxum quyganda avlodi 3 marta qaytarilsa 31.000.000
qo’ng’izga yetishi mumkin, bu miqdor 2,5 gektar kartoshkani butunlay yo’q
qilishi mumkin.
Kolorado qo’ng’izining tarqalishi.
Aktiv va passiv holda tarqaladi. Aktiv holda maydonlardan– maydonlarga
uchish bilan, lichinkalari esa yurib o’tadilar, qurtlari qisqa masofalarga,
qo’ng’izlari 20 km gacha oziqa izlab tarqalsa, ko’plab yurganda 50 km
gacha boradi. Issiq kunlari qo’ng’izlar havoga ko’tarilib 40-500 metrgacha

uchadilar. Kolorado qo’ng’izining biologiyasi, ekologiyasi, tarqalishi va
zarar keltirishi to’g’risida izlanishlar olib borib, koloradolik olimlar
kolorado qo’ng’izi qishlab qolgan joylaridan ya’ni qishki uyqudan tuproq
harorati +22 +23 0
C bo’lganda uyg’onadi deb xulosa qilganlar. yevropalik,
Frantsiyalik, Belgiyalik olimlar esa 14-15 0
C da va hatto +10 0
C da ham
uyg’onganini ma’lum qiladilar. SHarhdan ko’rinib turibdiki, bu sohada
olimlar o’rtasida ham ancha noaniqliklar bor. Ayrim yevropa
entomologlari qo’ng’izlar qishdan chiqishiga vaqtincha bo’lib o’tadigan
sovuqlar ta’sir etadi deb xulosa qiladi. Bu holda hasharotlarning chiqishi
1-3 haftaga cho’zilib ketadi. Hatto aprel o’rtalaridan boshlab may, iyun
oylarigacha borishini kuzatganlar. Kolorado qo’ng’izi biologiyasi,
ekologiyasi sohasidagi kuzatuvlarga olimlar yuqori harorat tuxumining
rivojlanishiga salbiy ta’sir etib, ya’ni rivojlanmasdan puch bo’lib qolishini
kuzatgan,+38 0
S tuxumni t o’ liq nobud bo’lishiga olib kelgan

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kimsanboyev X.X., Yo’ldoshev A. va boshqalar - O’simliklarni
kimyoviy himoya qilish. Darslik - T.: “O’qituvchi”, 1997.-280 b.
2. Xo’jaev SH.T., Xolmurodov E.A. - “Entomologiya, o’simliklarni
zararkunandalardan uyg’unlashgan himoya qilish, qishlok xo’jalik
ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari”. Darslik -
Toshkent, “Fan” nashriyoti, 2009.-396 b.
3. Xasanov B.O. va boshqalar “G’o’zani zararkunanda kasallik va
begona o’tlardan himoya qilish”. Darslik- “Universitet” nashriyoti,
Toshkent. 2002.-379 b.
4. O’ zbekiston Respublikasi q ishlo q x o’ ja l igida ishlatish uchun
ruxsat etilgan pestitsidlar va agroximikatlar r o’ yxati. “ O ’ simliklar
himoyasi va karantini ” jurnali ilovasi. Toshkent, 2013.-335 b.
5. YAxontov V.V. - O’rta Osiyoda qishloq ekinlarining va
mahsulotlarining zararkunandalarini va ularga qarshi kurash. Darslik-
T., 1962. -186 b.
6. Vasilev V.II., Livshits I.Z.- Vrediteli plodov ы x kultur 2-e izd.
Uchebnik.-M.: «Kolos», 1984,-190 b.
7. Kimsanboyev X.X. va bosh q alar. - G’o’ zaning zararkunandalariga
q arshi uy g’ unlashgan kurash choralari. Ma’ruza matni. T., 1994.-196 b.
8. K i msa n boyev X.X., Boltaev B.S., Sulaymonov B.A. - Bo g’
za rarkuna n dalar g a q arshi uy g’ unla shg an kurash choralari. O’q uv
qo’ llanma T oshkent. 1998,- 168 b.

Kartoshka ekinlarini zararkunandalari va ularga qarshi kurash choralari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish