Kartoshkaning rak kasalligi xarakteristikasi va sistematikasi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	930.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Kartoshkaning rak kasalligi xarakteristikasi va sistematikasi

Купить

Mavzu: Kartoshkaning rak kasalligi xarakteristikasi va sistematikasi
Reja:
I. Kirish qism
II. Asosiy qism:
1.Kartoshkaning rak kasalligi xarakteristikasi va sistematikasinig
ahamiyati.
2. Kartoshkaning rak kasalligi xarakteristikasi va sistematikasining hozirgi
kundagi holati va tahlili.
3. Kartoshkaning rak kasalligi xarakteristikasi va sistematikasining
vujudga kelishi va rivojlanishi
4. Kartoshkaning rak kasalligi turlari va shakllari
III. Xulosa
IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro yxatiʻ
1

Kirish
Kartoshka ekini dunyoda to'rtinchi asosiy oziq - ovqat ekini bo'lib, dunyo
aholisining katta qismini oziqlantiradi. Keyingi yillarda ko'plab kasallik va
zararkunanda hashoratlar tufayli qishloq xo'jaligi ekinlari hosildorligiga salbiy
ta'sir ko'rsatmoqda. Qishloq xo'jaligi ekinlari orasida kartoshka ekini asosiy
ekinlardan biri bo'lib, bu o'simlikka ham turli kasalliklar tufayli hosildorligi
pasaymoqda. Qishloq xo'jaligida Kartoshka o'simligiga zarar keltiradigan
kasallik qo'zg'atuvchilarning eng xavflilaridan biri bu rakdir. Dunyo bo'ylab
juda ko'p hollarda rak tabiiy ravishda kartoshka o'simligini zararlaydi. 1
Kartoshkaning rak kasalligi dunyoning ko’pchilik davlatlarida (40 taga yaqin)
keng tarqalgan bo’lib, yevropaning Angliya, Avstriya, Belgiya, Germaniya,
Gollandiya, Daniya, Islandiya, Irlandiya, Italiya, Lyuksemburg, Norvegiya,
SHvetsiya, Portugaliya, Finlyandiya, Frantsiya, Polsha; Shimoliy va Janubiy
Amerikada - Kanada, AQSH, Meksika, Braziliya, Chili,
Peru; siyoningYAponiya, Isroil, Koreya, Hindiston; Avstraliya va
Okeaniyaning YAngi Zelandiya; Afrikaning Aljir, Zimbabe, Janubiy Rodeziya
va JAR davlatlarning kartoshka ekiladigan maydonlarda tarqalgan.
Shuningdek, Ukraina, Belorussiya, Rossiyaning ba’zi bir viloyatlarida, Boltiq
bo’yi respublikalarida, Kareliya avtonom respublikasida uchrashi aniqlangan.
Rossiyada birinchi marta 1935 yilda uchrashi kuzatilgan.
1.Kartoshkaning rak kasalligi xarakteristikasi va sistematikasinig
ahamiyati.
1 Hasanov B.A. Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasalliklari va ularga qarshi kurash choralari. Toshkent,
2011, ToshDAU nashr tahririyati bo‘limi, 207 b.
2

Bu kasallikni xitridiomitsetlar (Shytridiomycetes) sinfi, xitridia (Chytridiales)
tartibiga kiruvchi Synchytrium endobioticum vakili keltirib chiqaradi. Kasallik
tarqatuvchi zamburug’ kartoshka tugunaklarida dastlab butun ildiz meva
yuzasida ko’payib, vegetatsiya davrining oxirigacha Shu qismda saqlanib qoladi
va bo’rtmalar hosil qila boshlaydi. Bu bo’rtmalar 4-5 tagacha bo’ladi 12-rasm.
Poyada bo’rtmalar ko’pchilik hollarda ildiz bo’g’zida va barglarda, barg
qo’ltig’ida, yaproqlarida hosil bo’ladi. Bo’rtmalar to’qimaning yorilishi
natijasida hosil bo’ladi. O’simlik kasallanishi natijasida o’simlik hujayrasining
asosini kraxmal tashkil etadi.

Kartoshkadagi bo’rtmani kesib ko’rilganda, rak qo’zg’atuvchi uchun xarakter
bo’lgan belgilari, ya’ni tinch holatdagi spora va yo’g’on tillasimon-sariq yoki
tillasimon-qo’ng’ir po’stga ega tsistalarni ko’rish mumkin. Uning kuzda
o’simtalarning to’qimalarida tinim davridagi sporalari qishki sporangiylari 3
qobiqda o’ralgan bo’ladi, ko’rinishi dumaloq, sariq-oltinrangda yoki
sariqjigarrangda bo’lib, 50-80 mkm gacha xajmga ega. Qishlab chiqqandan
so’ng tinim davridagi sporalar bir xivchinli zoosporaga aylanadi.
Zoosporalar to’la moslanib olgandan so’ng, xivchinlarini tashlab yuboradi va
vegetativ tana, ya’ni tsistalarni hosil qiladi. TSistalar kattalashadi, bir yadroli
holatda saqlanib qoladi. Ularning rivojlanishi 10-12 kunni tashkil etadi.
3

TSistalarning rivojlanishi namlik, havo haroratiga bog’liq bo’ladi. Havo harorati
5240 S gacha, nisbiy havo namligi 60-80 % bo’lishi o’simlikni zararlashiga
yetarli bo’ladi. Zamburug’lar asosan kislorodga bog’liq bo’lib, bunda sporalar
tinch holatga o’tishida kislorod yetishmasligi hisobiga o’sa olmasligi mumkin,
ammo o’zining hayotchangligini yo’qotmaydi. Bu bilan ularning tuproq
qatlamining 70 sm chuqurligida uzoq saqlanishini aytish mumkin.
Qishki sporalar faqat tinch holatga o’tgandan so’ng una boshlaydi va 70
kungacha davom etadi. Ular tashqi muhit omillarga nisbatan chidamli. Ularni
anchagina qismi quruq havo holatida saqlanishi, 10-13 yil va undan ko’proq
vaqtda unishi mumkin.
Rak kasalligini qo’zg’atuvchi qishki zoosporalangiy bosqichida (tsista)
kartoshka tugunagida, tuproqdagi ildiz mevasi va ekilayotgan mahsulotlar,
go’ng va hayvonlarni zararlangan kartoshka bilan oziqlantirilganda hamda
tuproqqa ishlov berilayotgan ish qurollari, yomg’irli suv orqali tarqaladi.
Karantin choralari va qarshi kurash.Almashlab ekishni to’g’ri tashkil etish.
Kasallik tarqalgan maydonlardan urug’lik tayyorlamaslik. Kartoshka ekilgan
maydonlar yil davomida karantin fitosanitariya nazoratida bo’lishi lozim.
Urug’larni erta muddatlarda ekishni tashkil etish. 2
Kasallik aniqlangan maydonlar bo’yicha tuman, qishloq xo’jalik
mutaxassislariga doimiy ravishdama’lumot berish kerak bo’ladi. kasallik
o’chog’i bo’lgan joylardan kartoshka tuganagi va ildiz mevalarini keltirish
to’xtatiladi. Kasallik tarqalgan maydonlarda 5 yilgacha kartoshka, pomidor va
ildiz mevali ekinlar va boshqa tuproq osti ekinlari ekish ta’qiqlanadi.
2 Xo‘jayev Sh.T. “Entomologiya, qishloq xo‘jalik ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari.
Toshkent, “Fan”. 2016. (darslik).
4

Zararlangan tugunaklar, kartoshka palagi va qurigan yog’ochlik qismini yig’ish,
yo’qotish hamda ohak eritmasi, formalin bilan ishlov berish lozim.
Kasallik tarqalishini aniqlash uchun kartoshka palagi, qurigan poyalari va
tugunaklari sinchiklab ko’zdan kechiriladi. Dalani diagonali bo’ylab bir xil
oraliqda tartib bilan 5 tupdan kartoshka olib tekshiriladi. Namunalar soni ekin
maydoniga qarab olinadi.
2. Kartoshkaning rak kasalligi xarakteristikasi va sistematikasining hozirgi
kundagi holati va tahlili.
Kartoshkaning ko'pgina kasalliklari mavjud. Ammo xavfli kasallik - kartoshka
saratoni. Agar kartoshka saraton kasalligiga chalingan bo'lsa, unda bu kasallik
oqibatida kelib chiqadigan zarar profilaktik chora-tadbirlar oldidan olinmasa,
o'simlik uchun juda og'ir bo'lishi mumkin. 3
Ayniqsa, bu kasallik juda ko'p miqdorda o'stirilgan bu sabzavot uchun xavflidir
- issiqxonalarda ham, ochiq maydonda ham. Bunday holda, agronom chora-
tadbirlar talab qilishi kerak, aks holda barcha ekin buziladi.
Kartoshkaning saraton kasalligi sababli patogen fungus Synchytrium
endobioticum (Schilb.) Pard, faqat kartoshkada parazit emas, balki boshqa
solanas pomidorlar, fizalis, yovvoyi o'simliklar va o'simliklar ildiz tizimiga ta'sir
qiladi.
3 Hasanov B.A. Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasalliklari va ularga qarshi
kurash choralari. Toshkent, 2011, ToshDAU nashr tahririyati bo‘limi, 207 b.
5

Qo'ziqorin ortiqcha issiqlikka yoki sovuqlikka toqat qilmaydi. Uzoq vaqt
davomida 10 sm chuqurlikda -11 ° C gacha bo'lgan yoki 30 gradusgacha
qizdirilgan shimoliy va janubiy hududlarda kartoshkaning saraton yo'q.
Patogen zoosporangiya shaklida tuproqda - kuchli qobiqli kichik kistlar bo'lib,
zoosporlar bahorda (bir zoosporangia - 200-300 zoospores) qoldirib ketadi.
Zoosporangiya mamlakati 30 yilgacha yashashi mumkin.
Patogen hosil bo'lishining maqbul shart-sharoitlari tuproqning harorati + 15-18 °
C va tuproqning namlik darajasi 80% ni tashkil qiladi. Fojia, kartoshkaning bir
xil sharoitlarda eng yaxshi o'sishi. Zoosporangia ellik foizi ildiz mevalarni
ekmoqchi faol yaratish davrida - iyun oyida - iyulda taraladi.
Kistalardan kelib chiqqan zoosporlar tuproq kapillyarlari orqali harakatlanishi
mumkin. Uy egasi hujayralariga 12 soat davomida kirmasa, ular o'lishadi.
Hujayrada patogen toksinlar ta'siri ostida kuchayib boradi, atrofdagi o'simlik
hujayralari o'sishni yaratib, intensiv ravishda bo'linadi. Muayyan vaqtdan keyin
o'sishning o'rtasida yangi zoosporangiya paydo bo'ladi.
Yordam Qo'ziqorinlarning joriy aylanishi - 12-14 kun. Sezon davomida
infektsiyalangan joyda patogenning 17 ga yaqin avlodi paydo bo'ladi.
Natijalar
Kartoshka saratoni barcha o'simliklarni yo'qotadi, bu o'simliklar va tuberni ham
havo hajmini katta ta'sir qiladi. Ta'qiblangan ildiz ranglari birinchi rangli
o'simliklar mavjud bo'lib, u keyin qorong'i va jigarrang bo'ladi. Kasallikning
kuchli shakllanishi bilan, bunday o'simliklar faqat jarohatlaydi va barglarida,
balki hatto o'simliklar gullarida ham shakllantirilishi mumkin. O'simliklar hajmi
turli xil - kichik no'xatdan yumurtaning o'zi.
6

Tashqi ko'rinishida, bu o'smalar gulkaram gulzorlarga o'xshaydi. Bu ildiz oziq-
ovqat va hayvon emi uchun mos emas. Ayniqsa, yomon, kartoshka doimo
madaniyatda, saraton kasalligidan, kartoshkadan yiliga 1 uchastkada
o'stiriladigan maydonlarda ta'sir ko'rsatadi.
Agar ta'sirli butalar saytda aniqlansa, ular yondirilishi kerak, keyin 3 yil
davomida saraton kasalligiga chalingan ekinlarni etishtirishlari kerak: ko'k,
karam, bodring, piyoz.
Kartoshka saratoni kasallik sifatida inson uchun xavfli emasAmmo, u ildiz
mevalarni ekmoqchi bo'lib, ularni oziq-ovqat uchun yaroqsiz qiladi. Biror
kishini ranjitgani emas, balki uning mevasini yo'qotib qo'yishi mumkin emasligi
uchun emas, balki yomonlashadi.
Xususiyat bayoni
Avval ko'zga yaqin oqqan ildiz mevalaridagi yumshoq to'qimalarda paydo
bo'ladi va oxir-oqibat qorong'ilik va jigarrang urg'ochi o'smalarga aylanadi,
uning hajmi tuberaning kattaligidan oshishi mumkin.
O'simliklar shakli gulkaram kurtaklari bilan o'xshash.
7

Eng kichik grayish-jigarrang tüberküller stolonlarda, barglar oqsillarida yashil
rangga, ba'zi hollarda esa barglar ustida va gulzorlarda (gullar bir-biriga qo'shib
o'sadi) paydo bo'ladi.
Saraton hech qachon kartoshkaning ildizlariga o'tmaydiShu sababli, ildiz
mevasini ekmoqchi bo'lgan vaqtgacha kasallik aniqlanmaydi. Kuzda,
yuqtirilgan kartoshka sezilarli darajada erga aylantiriladi, boshqalari atrofdagi
sog'lom ildiz mevalarni yuqtirib, saqlashning dastlabki oylarida yomonlashadi.
Yoz issiq bo'lsa, saraton boshqa shakllarni olishi mumkin:
bargliqobiqdagi o'simliklar, daraxt tanasi bo'ylab bo'shashgan barglar yoki
qo'ziqorin qo'ziqorinlariga o'xshash bo'lsa;
gofrirovka qilinadi - musht sirtining tekisligi, po'stloqi, qobig'ining
shovullanishi;
qoraqarag'ali shakllangan - Yumru terisi juda ko'p mayda qoraqo'tir qismlarini
qamrab oladi.
8

Qalin qobiqdagi qishki zoosporangiya faqat bir daqiqada 100 ° C da qaynab
chiqqandan keyin halok bo'ladi. Yuqtirilgan ildiz mevalari ildiz otiladi.: Fan
hozir odam va hayvonlar uchun ularning xavfsizligi haqidagi savolga yakuniy
javob bermadi.
9

Saraton kasalligi bilan og'riydigan urug'lar ildiz va boshoq bilan birgalikda
yondiriladi yoki chuqurga kamida bir metr chuqurga tashlanadi va oqartgich
bilan qoplanadi (yoki muqobil ravishda formalin yoki kerosin bilan quyiladi).
Agrotexnik
Sovuq yoki qishki zoosporangia faqat bir qismi "uyg'onadi" har yili (taxminan
30%). Kurashning agrotexnika usullari qiymati imkon qadar ko'p kistlarni
aniqlash va o'simlik xo'jayini topmagan zoosporlar halok bo'ldi. Xuddi shunday
natijaga erishish uchun bir necha usullar:
O'tgan yili kartoshkaning o'sishi to'shagida, jo'xori ekilgan. Uning ildizlarini
ajratish zoosporlarning ozod bo'lishiga yordam beradi. Bundan tashqari, javdar
va baklagiller (no'xat, loviya, lupinlar) tuproqni yaxshi tozalashadi.
Bahorda 300 kg go'ng miqdorida sayt urug'lantirish uchun. Issiqxonada erni
dezinfeksiya qilish zarur bo'lsa, granulani karbamid (1 kvadrat uchun - 1,5
kilogramm) kiritiladi.
Saratonga chidamli kartoshka navlarini ekish. Ushbu turdagi kartoshka
jarayonida zoosporlarning ta'siri juda sezgir. Ta'sir hujayrasi parazitni
oziqlantirmaydi, lekin o'ladi, uning atrofidagi hujayralar qattiqlashadi, o'lik
patogenni qamab qo'yadigan pustul shakllanadi. Kuchli to'qimalar pustulani
tashqariga chiqarib yuboradi va yara yaxshilanadi. 5-6 yil davomida bunday
kartoshka ekilgan bo'lsa, butun er qo'ziqorinlardan tozalanadi. Biroq, har to'rt
yilda bir marta, saraton kasalligining sababchi agenti unga moslashishini oldini
olish uchun turli xillikni o'zgartirish kerak. Ekishdan oldin urug'larni
zararsizlantirish uchun tuber 0,5% Benomil eritmasida (Benleit) yoki 1%
Fundazol eritmasida yarim soat davomida saqlanadi.
10

INFEKTSION manbasini bartaraf etish uchun tuproq kuchli pestitsid bilan
sug'oriladi: 1 ml uchun 20 ml 2% nitrofen eritmasi.
Kimyoviy operatsiya faqat mutaxassislar tomonidan amalga oshirilishi kerak.
Muolaja qilingan joyda 2-3 yil ichida hech qanday qishloq xo'jalik ekinlarini
etishtirish mumkin emas.
Profilaktik choralar
Sayt kontaminatsiyasi oldini olish uchun siz quyidagilarni bajarishingiz kerak:
har 3-4 yilda bir martadan ortiq bo'lmagan joyda o'simlik rotatsiyasini va
o'simlik kartoshka tamoyillarini kuzatish;
kartoshkali choyshablar yonida pushtunning boshqa ekinlari yo'q;
kartoshkaning atrofida butalar turini begona o'tlardan ehtiyotkorlik bilan otish;
karantin hududlaridan ekish materiallari va go'ngni sotib olmaslik;
agar yaqin orada karantin zonasi paydo bo'lgan bo'lsa, saratonga chidamli
turlarning ko'chat materiallarini ishlatish o'rinli bo'ladi.
3. Kartoshkaning rak kasalligi xarakteristikasi va sistematikasining
vujudga kelishi va rivojlanishi
Ko'pincha tuber o'simliklari saraton kasalligiga ta'sir qiladi. Ushbu kasallikning
qo'zg'atuvchisi biotrofik bakteriyalar guruhiga tegishli bo'lgan qo'ziqorin.
Ta'kidlash kerakki, kartoshkaning saraton kasalligi qisman yoki butunlay yo'q
qilishga qodir bo'lgan karantin kasalligi.
11

TARQATISH XUSUSIYATLARI
1888 yilda birinchi marta kartoshka saratoni aniqlandi. Bugungi kunda ushbu
kasallik butun Yevropaga tarqaldi. Eng kam kasallik Amerika, Yangi Zelandiya
va Afrikada joylashgan. 4
Mamlakatimizda bu madaniyat yetishtiriladigan ko'plab viloyatlarda kartoshka
saratoni kuzatilgan. Ayniqsa, ushbu kasallikka moyil bo'lganlar uy sharoitida
ekilgan o'simliklardir. Saratonning eng kam ta'siri janubiy va shimoliy
hududlarning hosilini beradi.
Shunisi e'tiborga loyiqki, bu kasallik Buyuk Vatan urushi davrida butun
Rossiyaga tarqaldi. Qo'ziqorin kartoshka nafaqat yuqtirishga qodir. Bunday
mikroorganizmlar qalampir, lavlagi, patlıcan, pomidor va hk.
4 Hasanov B.A. Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasalliklari va ularga qarshi
kurash choralari. Toshkent, 2011, ToshDAU nashr tahririyati bo‘limi, 207 b.
12

O'simlik karantini
KASALLIKNING ASOSIY BELGILARI
Kartoshka ildizlarini saraton kasalligi kasallik belgilari bo'lgani uchun tanib
olish oson. Biroq, kasallik belgilarini aniqlash uchun o'z vaqtida bo'lishi kerak.
Aks holda infektsiya tez tarqaladi. 5
Bu kasallik bilan, o'simlik ildiz mevalari o'simliklar bilan qoplangan, ular
ko'zdan o'sadi. Tashqi ko'rinishdagi bunday neoplazmalar karamning gullab-
yashnashiga o'xshaydi. O'sish hajmlari o'n millimetrdan o'n santimetrgacha
bo'lishi mumkin.
5 Xo‘jayev Sh.T. “Entomologiya, qishloq xo‘jalik ekinlarini himoya qilish va
agrotoksikologiya asoslari. Toshkent, “Fan”. 2016. (darslik).
13

Ilgari, ildiz mevalaridagi o'simliklar ochiq sariq rangga ega. Biroq, asta-sekin
ularning rangi o'zgaradi va qora jigarrang bo'ladi. Bunday holda o'sishlar
parchalana boshlaydi va parchalanadi.
Ba'zi hollarda o'simliklar barglarda paydo bo'ladi va erning balandligidan daroz.
Qo'ziqorin o'simlikning yosh to'qimalariga ta'sir qiladigan bo'lsa, ayni paytda,
ildizlar kasallik ta'sir qilmaydi. Agar qo'zg'atuvchi vositaning shartlari noqulay
bo'lsa, barglar kabi o'simliklar, qarag'ay konuslariga o'xshash o'simliklar va
qoraqo'tga juda o'xshash qattiq qobiq hosil bo'lishi mumkin.
Agar kasallik vaz'iyatli shaklga ega bo'lsa, ildizlar infektsiyadan keyin
burishadi. Yuzlarida yuzaga keladigan hosilalar, to'lqinlar va tushkunliklar
bo'lishi mumkin.
QANDAY KASALLIK TARQALADI
Kartoshka saratoni tez tarqaladigan kasallikdir. Kasallikni vaqtida aniqlash
uchun sog'lom o'simliklarning infektsiyasini bilish kerak. Quyidagi omillar
qo'ziqorinning tarqalishiga yordam beradi:
Yuqtirilgan ildiz mevalari mavjud;
14

Tuproq va ko'chatlar fleksiyadan ta'sirlangan uchastkada o'stirilgan;
Yuqtirib olingan tuproq, iqtisodiy vosita bilan birgalikda saytga keltirildi, unda
parazit qo'ziqorin bilan tuproq plashlari bo'lgan.
Kartoshkaning saraton ko'p yillar davomida bir xil joyda o'sib chiqqanida paydo
bo'ladi. Ildizli ekinlarni buzadigan qo'ziqorin yomg'ir va eritilgan suv bilan
birga saytga keltirilishi mumkin. Muhim ahamiyatga ega bo'lgan go'ng. Agar
qoramol kartoshkaning ildiz ildizlari bilan ifloslangan bo'lsa, patogen o'g'itga
tushishi mumkin. Alohida saytda qo'ziqorin ekish materiallari bilan birga
keltirilishi mumkin.
Kartoshkaning saratonini engib o'tish osonmi? Ushbu kasallikning
rivojlanishiga sabab bo'lgan qo'ziqorin hujayralararo organizmdir. Ta'sir agenti
tashqi omillarga juda chidamli. Ta'kidlash joizki, yuqumli kasalliklar 30 yil
davomida tuproqda davom etishi mumkin.
Qurg'oqchilik davrida kartoshka ildizlarining saraton kasalligi sababli faol
rivojlana olmaydi. Zoosporlar etarli darajada namlik bo'lmasa, o'ladi. Yomg'irli
mavsum boshlanganda tuproqning ifloslanishi tezroq davom etadi. Bu
barqarorlik tufayli saraton ko'p o'simlik ekinlari uchun xavfli kasallikdir.
Kartoshka saratoni
15

ODAMLARGA XAVF TUG'DIRADI
Kartoshka saratoniga sababchi bo'lgan agent juda tez tarqaladi. Biroq, o'simlik
madaniyatining kasalligi odam uchun xavf tug'dirmaydi. Rasmiy ifloslangan
sabzavotlar zararli mahsulotlar sifatida tan olinmaydi. Bunday mahsulot juda tez
ko'rinishini yo'qotadi va yomon yomonlashishiga qaramay, sotishga ruxsat
etiladi.
Biror kishi uchun kartoshka saratoni xavfli bo'lmasa-da, ekspertlar ifloslangan
sabzavotni iste'mol qilishni tavsiya etmaydi. Ko'pgina Yevropa davlatlarida
kasallikni bartaraf etish, shuningdek, lokalizatsiya qilish bo'yicha qattiq
cheklovlar va chora-tadbirlar mavjud. Agar qo'ziqorin hech bo'lmaganda bitta
o'simlikni yuqsa, bu sayt infektsiyalangan deb hisoblanadi. Undagi o'simlik
mahsuloti taqiqlanadi. Bu holda o'simliklar karantini harakatga kirisha
boshlaydi. Yuqtirilgan hudud xavfsiz masofa bilan o'rab olingan. Bu
patogenning tarqalishini oldini oladi.
KASALLIK PROFILAKTIKASI
O'simlik karantini bilan bir qatorda ushbu kasallikda turli nazorat usullari
qo'llaniladi. Biroq, har qanday kasallik davolashdan ko'ra oldini olish
osonroqdir. Oldini olish maqsadida quyidagi tadbirlar amalga oshirilishi kerak:
Ekinlarni ekish uchun faqat tasdiqlangan va sog'lom ko'chat materiallarini
ishlatish kerak;
Ekin ekinlarining aylanishini hisobga olish va ekinlarni aylantirishning barcha
qoidalariga amal qilish kerak;
Kartoshkani o'stirishda saraton kasalligining etuvchi moddasiga chidamli
navlarni qo'llash tavsiya etiladi;
O'simliklar yuqtirgan hududga o'tqazmang;
16

Inventarizatsiyadan va ishlaydigan mashinalardan foydalangandan so'ng,
tuproqni chuqurlikdan yaxshilab tozalash tavsiya etiladi.
Bundan tashqari, kartoshkani qachon ekish kerakligini tushunish muhimdir. Erta
bahorda quyoshli va ochiq ob-havo sharoitida tushish tavsiya etiladi. Har yili
kartoshka etishtiriladigan joyni o'zgartirish kerak. Ekin ekish qoidalariga rioya
qilish kerak. Shu bilan bir qatorda ekinlar karam, don va jo'xori bilan bo'lishi
mumkin. Bu o'simlik saratoni xavfini kamaytiradigan agrotexnikada asosiy
voqea. Kartoshkaning saratoniga qarshi kurash choralari butunlay boshqacha.
Eng muhimi, ta'sirlangan tuproqli shoxli o'simliklar o'simliklarni ekmasin. Bu
vaziyatni yanada kuchaytiradi va qo'ziqorinning tarqalishini tezlashtiradi. Uy-
joy va ishlab chiqarish maydonchalari odatda urug'lik kartoshka ekinlari bo'lgan
joylardan bir kilometr masofada joylashgan. 6
Ekish materialining ifloslanish xavfini kamaytirish uchun, ildiz mevalarni
ekmoqchi borik kislota eritmasi bilan davolash tavsiya etiladi. Bahorda
kartoshkalarni ekish paytida o'g'itlardan foydalanish ham muhim ahamiyatga
ega. Odatda tuproqni dezinfektsiyalashadigan va hosilni oshiradigan mineral
aralashmalardan foydalanish tavsiya etiladi. Bundan tashqari, organik kelib
chiqishi uchun qulay qo'shimchalar. To'g'ri tanlangan o'g'it o'simliklar
infektsiyasi xavfini kamaytiradi va ildiz mevalarni ekishni yaxshilashga yordam
beradi.
Kartoshka saratoniga sababchi bo'lgan agent juda tez tarqaladi. Ayniqsa, buning
uchun qulay sharoit yaratilgan. Shuning uchun, yuqadigan joylar odatda
karantinaya olinadi. Sabzavot ekilishi muntazam ravishda tekshirilishi kerak.
Agar kasallik belgisi topilsa, ta'sirlangan o'simlik tepaliklar bilan birga olib
6 Hasanov B.A. Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasalliklari va ularga qarshi
kurash choralari. Toshkent, 2011, ToshDAU nashr tahririyati bo‘limi, 207 b.
17

tashlanadi. Erga bir metr chuqurlikda qazish va xlorli ohak bilan sepish tavsiya
etiladi. Qolgan o'simliklarga kelsak, ular egan emas. Bunday saytlardan hosilni
faqat texnik maqsadlarda ishlatish tavsiya etiladi. Agar karantin sertifikati
mavjud bo'lsa, sabzavotlar yig'ib olinishi va eksport qilinishi mumkin.
Ta'sir qilingan hududda karantin qoidalari qat'iyan rioya qilinishi kerak.
Sabzavotlarni olib tashlash va ularni ko'chat materiallari sifatida ishlatish
taqiqlanadi. Nopok mahsulotlar bilan oziqlangan go'ng go'ngini qo'llash
mumkin emas.
Agar saraton kasalligida o'simliklar infektsiyasini yuqtirgan bo'lsa, darhol yaqin
fermaga yoki tekshiruvga boring. Mutaxassislar kartoshkaning o'zlari uchun
kimyoviy birikmalardan foydalanishni tavsiya etmaydi, chunki texnologiyani
kuzatishda ular bilan ishlash juda muhimdir. Har xil kasalliklardan ekinlarni
saqlaydiganlardan yordam so'rash yaxshidir. Ta'sirlangan hududda kartoshkani
etishtirish tavsiya qilinmaydi 7 yil.
Saraton o'simtasining zararli ta'siriga qarshilik ko'rsatadigan kartoshkalarni
ekish va ko'paytirish navlari qo'ziqorinlarning tarqalishini to'xtatish imkonini
beradi. Bundan tashqari, bunday o'simliklar taxminan 5-6 yil davomida
qo'ziqorinlar tuprog'ini tozalaydi. Yuqtirilgan hududlarda kasallikning turli
darajalariga ega bo'lgan kartoshka navlarini etishtirish mumkin emas. Ekspertlar
navlarini 5 yil ichida bir marta almashtirishni tavsiya etmoqdalar.
Ichak navlari orasida saraton kasalligining eng muhim agenti bo'lganlar:
18

Falen, Iskra, Erta Sariq, Borodanskiy va boshqalar. Bu navlarning barchasi erta
hosilni beradi. Mamlakatning o'rta-erta navlariga kelsak, u Ogonyok, Lviv oq,
19-jadval, Smachny, Zorka kabi kartoshkaning navlarini tanlashga arziydi.
O'rta yoshdagilar orasida Vilia, Candidate, Loshitsky, Sulev, Pavlinka va
boshqalar bor. Barcha turdagi kartoshkalar o'simlik saratoniga qarshi vositaga
qarshilik ko'rsatishga qodir emas. Saratonga qarshi kuchli qarshilik
ko'rsatadigan ichki navlar orasida Lork, Ulyanovsk, Tulun, Kemerovo, Pink,
Priobskiy, Ermak, Voljanin bor. Kartoshkada ko'rsatilgan navlari kasallik uchun
immunitetga ega. O'simliklarning saratoniga deyarli ta'sir qilmaydi. Yuk
mashinalarining eng mashhur xorijiy navlari Arosa, Rosara, Bellarosa. Ular
o'simlik saratoni sababli agentiga chidamli. Bunday navlarni har qanday
hududda etishtirish mumkin. Eng muhimi, qachon kartoshkani ekish va qanday
o'g'itlar ishlatish kerakligini bilish.
4. Kartoshkaning rak kasalligi turlari va shakllari
O‘simliklar karantini to‘g‘risidagi qonun va qoidalari. Mamlakatimizda
o‘simliklar karantini xizmatining tarixi, uning tashkil etilishi, tuzilishi, qishloq
ho‘jalik maxsulotlarini olib kelishda va chetga chiqarishda xalqaro xamkorligi,
karantin organizmlarni kelib qolish yo‘llari, nazorat usullari. O‘zbekiston
Respublikasi karantin xizmatining tarkibiy tuzilishi. O‘simliklar karantini
bo‘yicha davlat xizmatini o‘rganish va uni bekor qilish tartibi. Urug‘larni,
o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarining import va eksport qilish. G‘o‘zani
karantin zararkunandalari. G‘o‘zani karantin zararkunandalarini tarqalishi,
biologik xususiyatlari, aniqlanish belgilari va qarshi kurash usullari. G‘alla va
don dukkakli o‘simliklarni karantin zararkunandalari. Dukkakli o‘simliklarni
zararkunandalarini ekspertiza qilish usullari. Sabzavot ekinlarini karantin
zararkunandalari. Poliz ekinlarini karantin zararkunandalari. Kartoshkani
karantin zararkunandalari. Sabzavot ekinlari zararkunandalarini ekspertiza
qilish usullari. Kartoshkaning karantin zararkunandalari tarqalishi, biologik
19

xususiyatlari, aniqlanish belgilari va qarshi kurash usullari. Mevali bog‘larni
karantin zararkunandalari. Mevali daraxtlarning karantin zararkunandalari
tarqalishi, biologik xususiyatlari, aniqlanish belgilari va qarshi kurash usullari.
G‘o‘zaning karantin kasalliklari. G‘o‘zaning antraknoz kasalligi. Antraknoz
turlari, biologik ahamiyati, tarqalishi. Texas ildiz chirish. Kasallikni tashqi
belgilari. Tarqalish yo‘llari. Kasallik qo‘zg‘atuvchining biologik ahamiyati
karantin tadbirlar. Boshoqli don va dukkakli don ekinlarining karantin
kasalliklari. Bug‘doyning hind qorakuyasi. Bug‘doyning sariq shilimshiq
bakterioz kasalligi. Sholi barglarining bakteriyal kuyishi. Makkajo‘xorining
bakteriyali so‘lishi. Kasallik belgilari, qo‘zg‘atuvchilarning biologiyasi,
tarqalishi, zarari. Karantin tadbirlar. Mevali daraxtlar va tokning karantin
kasalliklari. Mevali daraxtlarning bakterial kuyish kasalligi. Olxo‘rining
chechak kasalligi. Tokning bakteriyali so‘lishi. Kasallik belgilari. Tarqalishi.
Karantin tadbirlari. Sitrus ekinlarining karantin kasalliklari. Sitrus ekinlarining
rak kasalligini belgilari. Tristetsa – sitrus ekinlarining tez nobud bo‘lishi.
Kasallikni tashqi farq qiluvchi belgilari. Analiz usullari. Kompleks kurash
choralari. Kartoshkaning karantin kasalliklari. Kartoshkaning rak kasalligi.
Kasallikni paydo bo‘lish shakllari. Zarari. Tarqalishi. Kasallik
qo‘zg‘atuvchining ichki tur o‘zgarishi. Rak kasalligiga qarshi sistemali kurash
choralarini qo‘llash. Lavlaginig karantin kasalliklari. Lavlagining kumush rang
dog‘lanish kasalligi. Kasallik belgilari. Kasallik qo‘zg‘atuvchilarining biologik
ahamiyati. Tarqalishi. Infeksiya manbalari. Kurash choralari. Gullarning
karantin kasalliklari va karantin materiallarini zararsizlantirish usullari.
Xrizantemaning askoxitoz kasalligi. Xrizantemaning oq zang kasalligi.
Gvozdikaning bakteriyali so‘lishi (vilt). Giotsinning sarg‘ayish kasalligi.
Giotsin piѐSzlarining kasalliklarining fuzarioz bilan o‘xshashligi va farqlari.
Kasallik qo‘zg‘atuvchilarning biologik ahamiyati.
Kasallik belgilari. Kurash choralari. Karantin materiallarini zararsizlantirish
usullari. Karantin osti mahsulotlarni zararsizlantirish texnologiyasi. (ko‘chat va
20

urug‘larni zararsizlantirish, sabzavot, meva va kartoshkani zararsizlantirish).
Asosiy tushuncha (kuzatish, ekspertiza, partiya, o‘rtacha namuna, xujjat –
namuna). Kuzatish turlari. Kuzatishning asosiy qoidalari.
Ko'pgina bog'bonlar an'anaviy ravishda butun qish uchun sabzavotlarni
to'ldirish uchun kartoshkani ko'p miqdorda etishtirishadi. Ammo, boshqa
ko'plab ekinlar singari, kartoshka ham ba'zi xarakterli kasalliklarga duchor
bo'lib, fermerning sa'y-harakatlariga qaramay, mahsulotning hosildorligi va
sifatini pasaytiradi, uning pishishini sekinlashtiradi.
Kasallik belgilari paydo bo'lganda, bog'bon infektsiyaning tarqalishini oldini
olish va mevaning sog'lig'ini saqlab qolish uchun kartoshkani davolash uchun
choralar ko'rishi kerak. Bir qator profilaktika choralari sizga sabzavotlarni
ekishni oldindan himoya qilishga imkon beradi. Shunday qilib, eng keng
tarqalgan kartoshka kasalliklari va ularga qarshi kurash, shuningdek tavsiya
etilgan profilaktika choralari quyida maqolada tasvirlangan. Ushbu ma'lumot,
shubhasiz, yangi boshlanuvchi va tajribali fermerga muammoni aniqlashga va
uni muvaffaqiyatli hal qilishga yordam beradi.
Kartoshka kasalliklari va ularga qarshi kurash
Kartoshka kasalliklari zamburug'lar, bakteriyalar va viruslar sabab bo'lishi
mumkin. Ular o'simlik tanasiga ildiz, barglar, poyaning shikastlangan qismlari
orqali kiradi. Har bir kasallik uchun bir qator xarakterli belgilar mavjud bo'lib,
ular mavjud bo'lganda bog'bon darhol o'simliklarni davolash uchun choralar
ko'rishi kerak.
Patogen qo'ziqorin sporalari havo oqimi va suv tomchilari bilan tarqaladi.
Uyqusiz holatda harakatlanib, ular kartoshka barglari yuzasiga biriktiriladi va
21

rivojlanish uchun qulay sharoitlar boshlanishini kutadi. Qoida tariqasida, bu
namlikning yuqori darajasi va past havo harorati. Bir o'simlikni urib, qo'ziqorin
kasalligi tezda butun ekish maydoniga tarqaladi. Ko'pincha qo'ziqorin
kasalliklarini davolash uchun keng spektrli fungitsidlar qo'llaniladi. Bundan
tashqari, har bir alohida kasallikka qarshi kurashda siz maxsus preparatlardan
foydalanishingiz va muammoni hal qilish uchun ba'zi tavsiyalarga amal
qilishingiz mumkin. 7
Bu taniqli qo'ziqorin kasalligi nafaqat kartoshka uchun, balki boshqa barcha
tungi ekinlar uchun ham xarakterlidir. Uning birinchi belgisi tashqi tomondan
jigarrang dog'lar paydo bo'lishi va o'simlik barglarining orqa tomonida oq
qoplama. Agar kasallik rivojlanishining dastlabki bosqichida kech blightni
davolash uchun tegishli choralar ko'rilmasa, unda bir oy ichida barcha kartoshka
ekish qo'ziqorinlardan aziyat chekishi mumkin: o'simliklarning barglari
jigarrang, quruq, jigarrang, zich rangga aylanadi. ildizlarda chuqur yopishgan
dog'lar paydo bo'ladi. Yuqori namlik bilan ta'sirlangan kartoshka tepalari vaqt
o'tishi bilan chiriydi, qurg'oqchilik davrida u quriydi va quriydi. 8
Kartoshka kasalliklari va ularga qarshi kurash
Muhim! Kech blight, agar davolanmasa, hosilning taxminan 70 foizini yo'q
qilishi mumkin.
Kech blightning qo'zg'atuvchisi tuproqda bo'lishi yoki havo orqali
harakatlanishi mumkin. Ekish materiallari Phytophthora sporalari bilan ham
yuqtirilishi mumkin. Kasallikka qarshi profilaktika choralari orasida
quyidagilarni tavsiya qilishimiz mumkin:
7 Hasanov B.A. Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasalliklari va ularga qarshi
kurash choralari. Toshkent, 2011, ToshDAU nashr tahririyati bo‘limi, 207 b.
8 Xo‘jayev Sh.T. “Entomologiya, qishloq xo‘jalik ekinlarini himoya qilish va
agrotoksikologiya asoslari. Toshkent, “Fan”. 2016. (darslik).
22

yildan-yilga bir joyda kartoshka ekmang;
o'simlik ekish materiali faqat o'sib chiqqan shaklda antifungal preparatlar bilan
davolashdan keyin;
kartoshka ekishni boshqa soyali ekinlardan uzoqroqda joylashtiring;
o'simliklar tanasida baland tepaliklar hosil qiluvchi tepalik butalari;
kartoshka ko'chatlari 20 sm dan oshganda, profilaktika maqsadida, 1 litr suv
uchun 1 g moddani qo'shib, mis sulfat bilan ishlov berish kerak.
Kartoshkani profilaktik himoya qilish, qoida tariqasida, yuqori samaradorlikni
ko'rsatadi. Biroq, ba'zi hollarda, ob-havo sharoiti va qo'ziqorinning
tajovuzkorligi hali ham kasallikning rivojlanishiga yordam beradi. Unga qarshi
kurashish uchun 1% konsentratsiyali eritma tayyorlab, kartoshkaning yuqori
qismini Bordo aralashmasi bilan davolash kerak. Qo'ziqorinni butunlay yo'q
qilish uchun ushbu agent bilan bitta davolash etarli emas, shuning uchun hodisa
har hafta bir oy davomida takrorlanadi.
Bu qo'ziqorin kasalligi eng xavfli hisoblanadi, chunki shikastlangan ildiz
mevalarni iste'mol qilish odamlarda ma'lum kasalliklarning rivojlanishiga olib
kelishi mumkin. Saraton faqat kartoshka ildizlarida tuberkulyar o'simtalar
shaklida paydo bo'ladi. Ular asosan kartoshkaning ko'zlarida hosil bo'ladi va
oxir-oqibat uning butun yuzasiga tarqaladi. Kamdan kam hollarda o'simlikning
barglarida, tanasida kasallikning alomatlarini ko'rishingiz mumkin.
Kartoshka kasalliklari va ularga qarshi kurash
Saraton qo'ziqorinining sporalari tuproqda yashirinadi va yuqori hayotiylikka
ega. Agar bir mavsumdagi kartoshkada saraton belgilari bo'lsa, bundan buyon
bu erga faqat kasallikka chidamli navlarni ekish mumkin, masalan, Belorusskiy,
19-jadval, Falenskiy, Lvovskiy oq va boshqalar. 3-5 yil ichida bunday chidamli
23

navlarni etishtirishda ushbu kasallikning qo'ziqorinidan tuproqni butunlay
tozalash mumkin bo'ladi.
Muhim! Saraton belgilari bo'lgan ildiz mevalari va ularning atrofidagi tuproq
alohida idishda olib tashlanishi kerak. Ko'pincha kartoshka saratoni
qo'ziqorinlari inventarizatsiya orqali bir er uchastkasidan ikkinchisiga
o'tkaziladi. Barcha vositalarni xlorid eritmasi bilan dezinfektsiyalash orqali
kasallikning bu tarqalishining oldini olish mumkin. Afsuski, hosilni etishtirish
jarayonida kasallikning o'zini butalar ustida davolash befoyda.
FOMOZ
Bu qo'ziqorin kasalligi, birinchi qarashda, zararsiz ko'rinishi mumkin. U
o'simlikning o'sish davrining ikkinchi yarmida rivojlanadi va fomozning
birinchi belgilari o'simlikning barglarida quyuq loyqa dog'lardir. Poyalarda to'p
shaklida mayda o'smalar kuzatilishi mumkin.
Kartoshka kasalliklari va ularga qarshi kurash
Kartoshkani qazish, fermer ildizlarda kasallik belgilarini topa olmaydi, ammo
ular saqlash paytida aniq paydo bo'ladi. Bu fomozning makkorligi. O'rim-
yig'imdan so'ng, ildizlarda quruq chirigan qora dog'lar paydo bo'ladi. Ularning
diametri 5 sm ga etishi mumkin. Har bir kartoshkada ba'zan bir emas, balki bir
vaqtning o'zida bir nechta dog'lar mavjud. Agar bunday kartoshka kesilgan
bo'lsa, unda siz zararlangan va sog'lom to'qimalar o'rtasidagi aniq chegarani
ko'rishingiz mumkin. Kasallik bilan profilaktika usullari bilan kurashish tavsiya
etiladi. Buning uchun urug'lik kartoshkalari erga qo'yishdan oldin maxsus
preparatlar bilan ishlov beriladi, masalan, "Maksim". Qayta ishlashdan so'ng,
ekish materiallari quritiladi va ekiladi.
VERTIKILYAR SOLMA
24

Ba'zan gullash davrining oxirida siz kartoshka tepalarida sariq barglarni
ko'rishingiz mumkin. Agar sarg'ayish butaning tepasida boshlanib, tezda pastga
tarqalsa, unda biz kartoshka verticillium solgunligi yoki qisqa vaqt ichida
so'lishi bilan kasallangan degan xulosaga kelishimiz mumkin. Kasallikning
qo'shimcha belgilari quyidagilardir:
kasal o'simlikning o'sishda kechikishi;
kasallik rivojlanishi bilan kartoshkaning barglari va poyalari jigarrang bo'lib,
quriydi, o'ladi;
nam ob-havo mavjud bo'lganda, orqa tarafdagi barglar pushti yoki kulrang gul
bilan qoplangan.
Qo'ziqorin kasalligi +16 dan +25 gacha bo'lgan o'rtacha harorat sharoitida
tarqaladi0C. Quruq ob-havo va engil tuproq uning rivojlanishiga yordam beradi.
Kasallikning rivojlanishining cho'qqisi ko'pincha gullash oxirida sodir bo'ladi.
Bunday holda, kasallik bilan kasallanish belgilari dastlab faqat kartoshka
barglarida kuzatiladi. Hosil yerto‘laga saqlanishi bilanoq vilt zamburug‘lari
paydo bo‘lib, kartoshka tezda chirishga va yaroqsiz holga kelishiga sabab
bo‘ladi.
Kartoshka kasalliklari va ularga qarshi kurash
Verticillium solgunligi uchun kartoshkani davolash foydasiz. Qo'ziqorinlar turli
xil kimyoviy moddalarga chidamli. Kasal tupni olib tashlash orqali kasallikning
rivojlanishining oldini olish mumkin. Kartoshkani yig'ish uzluksiz tepaliklarni
kesish va uni yoqish bilan boshlanishi kerak. Faqat o'simlik qoldiqlarini olib
tashlaganingizdan so'ng, ildizlarni qazishingiz mumkin. Bunday chora
sabzavotlarning qo'shimcha infektsiyasi ehtimolini kamaytiradi. Kelgusi yilda
kartoshka o'sadigan va vilt belgilari kuzatilgan joyga makkajo'xori, beda yoki
yashil go'ng ekish kerak.
25

Kasallik ko'pincha quruq chiriyotgan deb ataladi. Namlikning intensiv
bug'lanishi paytida issiq havoda rivojlanadi. Kasallikning rivojlanishi uchun
zaruriy shart o'simliklarni haddan tashqari sug'orish bo'lishi mumkin. Ekinning
infektsiyasi vegetatsiya davrining turli davrlarida sodir bo'ladi, lekin infektsiya
eng ko'p gullash davrida sodir bo'ladi. 9
Kartoshka kasalliklari va ularga qarshi kurash
Kartoshkadagi fusarium solgunligining belgilari:
barglar rangining o'zgarishi. Pastki barglarning qirralari biroz binafsha rangga
aylanadi, butaning tepasi porlaydi;
kasal butaning barglari elastikligini yo'qotadi va quriydi;
poya jigarrang bo'ladi;
yuqori namlikda poya to'q sariq yoki pushti qo'ziqorin gullashi bilan
parchalanadi va chiriydi;
dog'lar oq yoki kul rangdagi yumshoq qoplama bilan qoplangan ildizlarda
paydo bo'ladi. Vaqt o'tishi bilan sabzavotlar chirigan bo'ladi.
Muhim! Kasallikni aniqlash juda qiyin bo'lishi mumkin, chunki kasallikning
dastlabki bosqichlarida tunda ta'sirlangan barglar ularning elastikligi va rangini
tiklashi mumkin.
Afsuski, kasallik bir butadan boshqasiga juda tez tarqaladi. Faqat ta'sirlangan
butani o'z vaqtida olib tashlash orqali tarqalishining oldini olish mumkin.
Qo'ziqorinni yo'q qilgandan so'ng, kartoshkaning tepalari tom ma'noda quriydi
va 3-4 kun ichida o'ladi. Bunday o'simliklarning barglari, jarohatlari va ildizlari
kasallikning tashuvchisi hisoblanadi, shuning uchun ular saytdan olib
tashlanishi kerak.
Kartoshka kasalliklari va ularga qarshi kurash
9 Hasanov B.A. Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasalliklari va ularga qarshi
kurash choralari. Toshkent, 2011, ToshDAU nashr tahririyati bo‘limi, 207 b.
26

Ekishdan oldin urug'lik kartoshkasini fungitsidlar bilan davolash kasallikning
rivojlanish ehtimolini kamaytiradi. O'rim-yig'im jarayonida ildizlarni yuqtirish
ehtimolini oldindan kesish orqali kamaytirish mumkin.
Alternariozning belgilari barglardagi jigarrang, juda katta dog'lardir. Ular
ko'pincha gullash boshlanganidan 2-3 hafta o'tgach kuzatilishi mumkin. Vaqt
o'tishi bilan dog'lar butun barg plastinkasini qoplaydi, buning natijasida u o'ladi.
Ildizlardagi kasallikning xarakterli alomati biroz tushkunlikka tushgan qorong'u
dog'lardir. Ularning yuzasida teri burishishi mumkin.
Kartoshka kasalliklari va ularga qarshi kurash
Alternaria bilan kurashish uchun fungitsidlar va boshqa biologik va kimyoviy
preparatlar qo'llaniladi. Ular orasida "Acrobat MC", "Ditan M-45",
"Mankotsev" ni ham kiritish kerak. Urug'larni fungitsidlar bilan davolash ham
kasallikka qarshi kurashda profilaktika chorasi bo'lishi mumkin. Qo'ziqorin
kelib chiqishining barcha sanab o'tilgan kasalliklarini erga ekishdan oldin
urug'lik kartoshkasini fungitsidlar bilan davolash orqali oldini olish mumkin.
Fungitsidlar orasida eng keng tarqalgan dorilar "Fitosporin" va "Maksim" dir.
Kartoshka ekishlarini to'g'ri parvarish qilish, shuningdek, qo'ziqorin
kasalliklarining rivojlanishining oldini olishga yordam beradi: muntazam va
puxta o't o'chirish, hilling o'simliklari zararli mikroorganizmlarning ildiz
yuzasiga tushishiga yo'l qo'ymaydi. Ustlarni muntazam tekshirish va kasal tupni
o'z vaqtida yo'q qilish barcha ekilgan maydonlarda infektsiya tarqalishining
oldini olishga yordam beradi.
Kartoshka qoraqo'tiri kabi kasallik bir vaqtning o'zida qo'ziqorin tabiatining bir
nechta turli kasalliklarini birlashtiradi, ular ildiz terisida va kamroq tez-tez
barglar va tepalarning poyalarida paydo bo'ladi. Ushbu turdagi kasalliklar
hosilni butunlay yo'q qilishga qodir emas, ammo qo'ziqorin hali ham
27

sabzavotlarning taqdimoti va sifatini sezilarli darajada yomonlashtiradi.
Qo'ziqorinning quyidagi turlari mavjud:
umumiy qoraqo'tir +25 dan yuqori havo haroratida ozgina kislotali tuproqlarda
rivojlanadi0Kislorod bilan va to'siqsiz kirish. Yaxshi tepalikli kartoshka
kamdan-kam hollarda bu kasallikdan ta'sirlanadi. Kasallikning xarakterli
alomati ildizlarning terisida qo'pol qora dog'lardir. Ba'zida dog'lar o'rnida
yoriqlar paydo bo'ladi. Bunday kartoshka qutulish mumkin, lekin juda jozibali
ko'rinishga ega emas. Umumiy qoraqo'tir rivojlanishining oldini olish -
tuproqqa marganets va borni kiritish, shuningdek, kasallikka chidamli kartoshka
navlarini etishtirish va almashlab ekish qoidalariga rioya qilishdir.
qora qoraqo'tir - Bu yuqori harorat va yuqori namlik sharoitida rivojlanadigan
qo'ziqorin kasalligining yana bir turi. Kasallik nafaqat kartoshka ildizlariga
zarar etkazishi, balki infektsiyalangan materialni ekish natijasida olingan yosh
kurtaklarni ham yo'q qilishi mumkin. Qora qoraqo'tirning belgilari, shuningdek,
rizoktoniyoz deb ham ataladi, bu kartoshka ildizlaridagi 2 sm gacha diametrli
yarali dog'lar, shuningdek, tepa barglaridagi to'q jigarrang dog'lardir. Kasallik
ta'sirida ular mo'rt bo'lib, sinadi. Qora qoraqo'tir belgilari bo'lgan kartoshkani
uzoq vaqt saqlash mumkin bo'lmaydi, chunki hosil tezda chiriy boshlaydi.
Ushbu qo'ziqorin kasalligining rivojlanishiga yo'l qo'ymaslik uchun ko'chatlar
erga ekishdan oldin Mancozeb, Ditan M-45 yoki ularning analoglari bilan
davolanadi. Kasallikka qarshi kurashish uchun profilaktika chorasi sifatida
kartoshkaning qoraqo'tirga chidamli navlarini ekish va almashlab ekish
qoidalariga rioya qilish tavsiya etiladi.
Poroshistaya parsha kartoshkaning ildizlari, poyalari, tepalarida paydo
bo'ladigan juda ko'p xarakterli xususiyatlarga ega. Shunday qilib, kasal
o'simliklarning poyasi va ildizlarida xarakterli o'sishlarni ko'rish mumkin.
28

Kasallikning rivojlanish jarayonida ularning rangi oqdan qorong'igacha
o'zgaradi. Rang o'zgargandan so'ng, o'smalar parchalanadi. Kartoshka ildizlari
diametri 7 mm dan oshmaydigan qizil rangli yarali shakllanishlar bilan
qoplangan. Kasallikning manbai - urug'lik kartoshka yuzasida yoki tuproqda
joylashgan qo'ziqorin. Shuning uchun, erga ekishdan oldin, ekish materialini
fungitsid bilan davolash tavsiya etiladi. Ushbu qo'ziqorin kasalligidan kelib
chiqqan kartoshka yaralari hosilni saqlash bosqichida alohida xavf tug'dirmaydi,
ammo ular orqali turli xil chirigan infektsiyalar, zamburug'lar va bakteriyalar
sabzavot bo'shlig'iga kirib borishi mumkin. Bunday kartoshkani ma'lum namlik
va harorat sharoitlariga qat'iy rioya qilgan holda saqlash kerak.
kumush qoraqo'tir kasallikning boshqa barcha turlaridan ajratish oson. U faqat
qishki saqlash vaqtida ildiz mevalarida paydo bo'ladi. +3 dan yuqori qo'ziqorin
haroratining rivojlanishiga hissa qo'shadi0C va havo namligi 90% dan yuqori.
Bunday sharoitda, bahorga yaqinroq, saqlangan hosilning yuzasida kulrang
porlashni kuzatish mumkin. Bunday ildizlarning vazni kamayadi, chunki ular
namlikni sezilarli darajada yo'qotadi. Kartoshka yuzasida quruq cho'kib ketgan
dog'lar paydo bo'ladi. Saqlash paytida bunday anomaliyalarning sababi
kartoshkani etishtirish paytida infektsiyadir. Kasallikning qo'zg'atuvchisi
tuproqda yoki urug'lik kartoshka yuzasida yashirinishi mumkin. Kartoshkani
saqlashdan oldin fungitsidlar bilan davolash orqali kumush qoraqo'tir
rivojlanishining oldini olishingiz mumkin. Qayta ishlashdan so'ng, ildiz 3 kun
davomida yaxshilab quritilishi kerak, so'ngra ma'lum namlik va harorat
xususiyatlariga ega qabrlarga joylashtirilishi kerak.
Kartoshka kasalliklari va ularga qarshi kurash
Antifungal va ba'zi maxsus dorilar yordamida turli xil qoraqo'tirlar bilan
kurashishingiz mumkin, ular haqida batafsil ma'lumotni videoda topishingiz
mumkin: Hosilni saqlashda saqlash qoidalari va shartlari ham muhim rol
o'ynaydi: harorat +1-+3 bo'lgan sharoitlar maqbuldir.0Namlik bilan va 80-85%.
29

Qish uchun hosilni qo'yishdan oldin qabrlarga mis sulfat (5%) yoki oqartiruvchi
(3%) eritmasi bilan ishlov berish kerak. Turli bakteriyalar kartoshkaga zarar
etkazishi va hosilga katta zarar etkazishi mumkin. Ildizlarga zarar etkazadigan,
inson iste'moli uchun yaroqsiz holga keltiradigan chiriyotganlar ayniqsa
xavflidir. Bakterial kartoshka kasalliklarining fotosuratlari tavsifi va davolash
quyida keltirilgan.
Bu kasallik soatli bombaga o'xshaydi. U bir necha yil davomida juda sekin
rivojlanadi, lekin ayni paytda, eng yuqori cho'qqisida, hosilni sezilarli darajada
buzishi mumkin. Qoida tariqasida, kasallikning manbai infektsiyalangan
urug'lik kartoshka hisoblanadi. Tuproqqa tushgandan so'ng, bakteriyalar sekin
rivojlanadi va birinchi yilda siz umuman kasallikning alomatlarini
sezmasligingiz mumkin. Ikkinchi yilda kartoshkaning gullash davrida
barglarning so'lishi, sarg'ayishi va burishishi kuzatiladi. Ustlarning barglari
ba'zan qo'shimcha ravishda burishadi. Kasal o'simliklarning ildizlarida, sog'lom
teri ostida jigarrang chiriyotgan qalin o'sayotgan qatlamni kuzatish mumkin. U
tom ma'noda mevani o'rab oladi va uni yemaydigan qiladi. Bunday hosilni uzoq
vaqt saqlash mumkin bo'lmaydi. Ba'zida chiriyotgan ildiz yuzasida o'sadi, bu
sabzavot yuzasida qorong'u, suvli bo'sh dog'lar bilan ko'rsatiladi.
Kartoshkani kasallikdan himoya qilish uchun profilaktika choralari - almashlab
ekish qoidalariga rioya qilish, chidamli navlarni etishtirish. Ekin ekishdan oldin
urug'lik kartoshkani Rizoplan biopreparati bilan davolash tavsiya etiladi.
Afsuski, kartoshka etishtirish jarayonida kasallik bilan kurashish uchun maxsus
vositalar va kimyoviy moddalar mavjud emas. Kartoshkani etishtirishda si
ko'plab kasalliklarga duch kelish mumkin. Ularning alomatlari va davolash
usullari boshqacha, ya'ni fermer muammoni malakali ravishda bartaraf etish
uchun uni aniq tashxislashi kerak. Maqolada bog'bonga turli xil kasalliklarni
boshqarishni osonlashtirish uchun rasmlarda eng keng tarqalgan kartoshka
30

kasalliklarining har biri ko'rsatilgan. Kartoshka kasalliklari haqida ko'proq
ma'lumot olish uchun videoga qarang:
Xulosa
Hatto boshlang'ich sabzavot yetishtiruvchisi kartoshkaning asosiy belgilarini
bilishi kerak. Bu o'simlik kasalliklarini o'z vaqtida aniqlash va tegishli
xizmatlarga hisobot berish imkonini beradi. Kasallik bilan mustaqil kurashish
mumkin emas. Virusga chalingan hududni karantinaya olish kerak.
Ta'kidlash kerakki, profilaktik choralar uchastkada kartoshka va boshqa
sabzavotlarning yo'qotilishiga, shuningdek, ekin maydonlarida etishtirilishiga
yo'l qo'ymasligini ta'minlaydi. Ekin aylanishini saqlash bilan tuproq ifloslanishi
juda kamdan-kam hollarda yuz beradi. Ko'chat ekish qoidalariga rioya qilishdan
tashqari, ko'plab boshqa profilaktik choralar qo'llaniladi. Kartoshkaning xilma-
xilligi, shuningdek, o'g'it tanlovi alohida o'rin tutadi. Shuningdek, Synchytrium
endobiotikum qo'ziqorinining o'zi juda sodda, u yerda 20 yilgacha qolishi
mumkin. To'g'ridan-to'g'ri shu sababli ekspertlar yuqtirgan joylarda kartoshkani
ekmaslikni tavsiya etadi, faqat kasalliklarga chidamli navlarni qo'llaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxatiʻ
1. Hasanov B.A. Mikologiya. Toshkent, 2019, ToshDAU nashr tahririyati
bo‘limi, 503 b.
2. Hasanov B.A. Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasalliklari va ularga qarshi
kurash choralari. Toshkent, 2011, ToshDAU nashr tahririyati bo‘limi, 207 b.
3. Xasanov B.A. va boshqalar. G‘o‘zani zararkunanda, kasalliklar va begona
o‘tlardan himoya qilish. Toshkent, 2002, 379 b.
4. Xasanov B.A., Ochilov R.A., Gulmurodov R.A. Sabzavot, kartoshka
hamda poliz ekinlarining kasalliklari va ularga qarshi kurash. Toshkent, 2009,
244 b.
31

5. Xamrayev A.Sh., Bekchanov X.U,.Abdullayev I.I,.Kojevnikova A.G –
Xasharotlar turkumlarini aniqlagich jadvali yuzasidan uslubiy qo‘llanma.
Urganch2008.
6. Xolmurodov E., Boltayev B. va boshq.- Umumiy Entomologiya,
o‘simliklarni zararkunandalardan uyg‘unlashgan himoya qilish va zoologiya
asoslari. (Us.qo‘llanma). ToshDAU nashr taxririyati. Toshkent,2012
7. Xo‘jayev Sh.T. “Entomologiya, qishloq xo‘jalik ekinlarini himoya qilish
va agrotoksikologiya asoslari. Toshkent, “Fan”. 2016. (darslik).
8. Hasanov B.A. va boshqalar. Mevali va ѐSng‘oq mevali daraxtlar, sitrus,
rezavor mevali butalar hamda tok kasalliklari va ularga qarshi kurash. Toshkent,
2010, 316 b.
9. Hasanov B.A., Ochilov R.O., Boyjigitov F.M. Mevali daraxtlarning
monilioz kasallklari. Toshkent, 2019, “NISO POLIGRAF”, 167 B.
10. Hasanov B.A. va boshqalar. O‘simliklarning karantin kasalliklari.
Toshkent, 2019, 260 b .
Foydalanilgan saytlar ro'yxati
1. www.tdpu.uz
2. www.pedagog.uz
3. www.ziyonet.uz
4. www.edu.uz
32

Kartoshkaning rak kasalligi xarakteristikasi va sistematikasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish