Kasb hunar kolleji talabalarida kommunikativlik va tashkilotchilik - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	67.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Июнь 2021
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Kasb hunar kolleji talabalarida kommunikativlik va tashkilotchilik

Купить

1 – BOB. S H AXSNING KOMMUNIKATIV VA TASHKILOTCHILIK QOBILIYATLARI MUAMMOSINING TADQIQ ETILISHI . 1.1. Xorij psixologiyasi tadqiqotlarida shaxsning kommunikativ xususiyatlari muammosining ilmiy o’rganilganligi . 1.2. Shaxs tashkilotchilik qobiliyati muammosining Xorij va O’zbekistonda ilmiy o’rganilganligi. 2 – BOB. ILK O’SPIRINLIK DAVRIDA KOMMUNIKATIV VA TASHKILOTCHILIK QOBILIYATLARI XUSUSIYATLARINI EKSPE- RIMENTAL O’RGANISH. 2.1. Kasb-hunar kolleji o’quvchilarining kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatlarini o’rganish natijalari. 2.2. O’spirinlik davrida kommunikativ va tashkilotchilik sifatlarining o’z- o’ziga baho berish tizimi bilan bog’liqligi. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar Ilova 1

Kirish M а vzuning d о lz а rbligi. Mа’lumki, хаlqning y еtuk milliy оngi, yuksаk mа’nаviyati hаr qаndаy tаrаqqiyotning bоsh оmili hisоblаnаdi. Rеspublikаmizdа dеmоkrаtik huquqiy dаvlаt vа jаmiyat qurish bоrаsidа ildаm оlg’а qаdаmlаr tаshlаnmоqdа. Yurtimizning buguni vа ertаsi, ijtimоiy-iqtisоdiy tаrаqqiyoti, mа’nаviy-mаdаniy turmush tаrzi hаr tоmоnlаmа kаmоl tоpаyotgаn yoshlаr qo’lidаdir. Shu bоisdаn hаm kаdrlаr tаyyorlаsh sifаtini ustuvоr qo’yayotgаn dаvlаtimiz yosh аvlоdni hаr tоmоnlаmа rivоjlаngаn, mаdаniyatli, kоmil insоn qilib shаkllаntirish mаsаlаsigа kаttа e’tibоr qаrаtmоqdа. “Bоshqаchа аytgаndа, biz o’z hаq-huquqlаrini tаniydigаn, o’z kuchi vа imkоniyatlаrigа tаyanаdigаn, аtrоfidа sоdir bo’lаyotgаn vоqеа-hоdisаlаrgа mustаqil munоsаbаt bilаn yondаshаdigаn, аyni zаmоndа shахsiy mаnf

Va albatta, bugun kollejlarda tahsil olayotgan ushbu sifatlarga ega yoshlarni ertangi kunning rahbarlari desak mubolag’a bo’lmaydi. Shunday ekan ilk о‘spirinlik davrida kommunikativlik, tashkilotchilik sifatlarini namoyon bo’lishini о‘rganish muammoning dolzarbligini belgilab beradi. Tadqiqot maqsadi: kasb-hunar kolleji o’quvchilarida kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatlari namoyon bo’lishining psixologik xususiyatlarini o‘rganish. Tadqiqot vazifalari: 1. Muammoga yuzasidan psixologik va pedagogik manbalarni qiyosiy tahlil qilish va umumlashtirish; 2. Shaxsning kommunikativ va tashkilotchilik xususiyatlari borasidagi nazariy yondashuvlarni tahlil etish; 3. Tadqiqot ob’ektini tanlash va tajriba o‘tkazish; 4. Tajriba natijalarini qayta ishlash va statistik taxlil qilish . Tadqiqot obye

1 – BOB. S H AXSNING KOMMUNIKATIV VA TASHKILOTCHILIK QOBILIYATLARI MUAMMOSINING TADQIQ ETILISHI . 1.1. Xorij psixologiyasi tadqiqotlarida shaxsning kommunikativ xususiyatlari muammosining ilmiy o’rganilganligi . Kommunikatsiyaning o`zaro birgalikda harakat qilish va faoliyat ko`rsatish jarayonida odamlarni birlashtiradigan umumiy narsa ishlab chiqarish tarzida tushunilishi ana shu umumiy narsa avvalo kommunikatsiya vositasi sifatidagi tildan iborat ekanligini bildiradi. Til kommunikatsiyaga kirishuvchilar o`rtasida aloqa bog`lanishini ta'minlaydi. Negaki, uni bu maqsad uchun tanlangan so`zlar mohiyatiga ko`ra kodlashtirgan holda axborotni ma'lum qilayotgan kishi ham, bu mohiyatning kodini ochgan, ya'ni uning ma'nosini oshkor etgan va ana shu axborot asosida o`z xulq-atvorin

Natija Nimaga erishildi. Shuningdek amerikalik siyosatshunos G.Lassuel besh unsurdan iborat bo’lgan kommunikativ jarayonning modelini taklif etadi.  Kim (axborot kim tomonidan uzatilmoqda)  Nima (qanday axborot uzatilmoqda)  Qanday (axborot qanday yo’l bilan uzatilmoqda)  Kimga (axborot kimga yo’naltirilmoqda)  Qanchalik samarali (axborot qanchalik samarador uzatildi) Kommunikativ jarayon aksial (bunda axborot ayrim aniq odamlarga yo’naltiriladi) yoki retial (bunda axborot bir qancha ehtimol qilinayotgan resipientlarga yo’naltiriladi) xarakterda bo’lishi mumkin. Kommunikativ jarayonda o’zaro munosabatga kirishuvchilarni bir-birlarini tushunishlari juda muhimdir. Bunda nutqning quyidagi muhim xususiyatlari paydo bo’ladi, ya'ni mazmundorlik, tushunarlilik, ifodalilik, ta'sirchan

Ma’lumki, shaxs muammosini tadqiq etishga Rossiya olimlari ham, xorij olimlari ham (A.F. Lazurskiy, G. Olport, R. Kettel va h.k.) jiddiy hissa qo’shishgan. Muloqot muammosini konseptual tarzda qayta ishlash eng avvalo muloqotga insonning psixik rivojlanishi, uning ijtimoiylashuvi va individuallashishi, shaxsiyati shakllanishi uchun muhim shart sifatida qaragan B.G. Ananev, L.S. Vigotskiy, A.N. Leontev, V.M. Myasishev, S.L. Rubinshteyn nomlari bilan bog’liq. Muloqotni turli xil yondashuvlar nuqtai – nazaridan to’liq tahlil V.V. Rijov ishlarida amalga oshirilgan. U psixologiyada muloqotni, faoliyatni, umuman psixik hodisalari tadqiq etishining yangi tamoyili – muloqot va faoliyat birligi tamoyili paydo bo’lganligini ta’kidlaydi. Yoki juda bo’lmaganda ular murakkab o’zaro aloqadorlikda. Uning

Kirishimlilik, empatiya, o’ziga ishonganlik bilan bir qatorda shaxsning kommunikativ qobilyatlari ham keng tarzda o’rganilgan. Kommunikativ qobilaytlarni o’rganish kommunikativ xususiyatlarni tadqiq etishda polikomponent yondashuvning muhim qadami bo’lgan. B.G. Ananev, A.G. Kovalev, A.N. Leontev, V.N. Myasishev, B.M. Teplov, SL. Rubinshteyn ishlari sharofati bilan qobilyat muammosiga ilmiy yondashuv konteksti: uni albatta faoliyat bilan aloqadorlikda ko’rib chiqish aniqlashtirilgan. Xorij va rus psixologiyadagi adabiyotlar tahlili ko’rsatadiki, “kommunikativ qobilyatlar” tushunchasi hamma tomonidan bir xil qabul qilinmagan. Rus psixologlari ham, g’arb psixologlari ham ko’p hollarda “kommunikativ kompetentlik” atamasini qo’llashadi. Kommunikativ kompetentlikni rivojlantirish va mukammallash

2. Taktik qobiliyatlar. Bu qobilyatlar shaxsning kommunikatsiyada ishtirokini ta’minlab beradi. Ularni ikki guruhga bo’lishimiz mumkin: Birinchi guruhga muloqot jarayonida shaxsiy xususiyatlardan kommunikativ foydalanish ko’nikmasi kiradi. Bunga intellekt xususiyatlari, nutq rivojlanish xususiyatlari, xarakter, iroda, emotsional soha xususiyatlari, temperament xususiyatlari va h.k.larni kiritish mumkin. Ikkinchi guruhga muloqot va aloqa texnikasini egallash kiradi. Biz bunga shaxs sifatlarining to’liq kompleksini kiritamiz: - muloqotda o’z xulq – atvorini boshqarish qobilyati; - muloqot jarayonida boshqa insonning shaxsiy xususiyatlarini tushunish va hisobga olish, boshqa shaxsini modellashtirish ko’nikmalari bilan aloqador bo’lgan, shuningdek, guruhning ijtimoiy – psixologik xarakteristka

etishni kommunikativ xususiyatlarni polikomponent o’rganishga kiritishimiz mumkin. Temperamentga bog’liq bo’lgan shaxsning komunikativ sifatlariga insonning inson bilan verbal va noverbal o’zaro ta’sir xususiyatlari kiradi. Temperament bilan shaxsning ta’sirchanlik, emotsionallik, impulsivlik va xavotirlilik kabi xususiyatlari bog’liq. (G. Ayzenk, V. N. Voronin, L. V. Jemchugova, A. I. Ilina, A. I. Krupnov, V. D. Nebilitsin, I.P. Pavlov, K. Yung). Xarakterning kommunikativ xislatlari – shaxsning voqe’likka munosabatida aks etuvchi va muloqotda namoyon bo’luvchi muhim xususiyatlarining o’ziga xos individual birikmasidir (R.S. Nemov). Insonlar bilan muloqotda xarakter xulq – atvor usuli, insonlarning harakat va muomalasidan ta’sirlanish usullarida namoyon bo’ladi. L.V. Jemchugova, A.I. Krupn

Xorijda va Rossiyada shaxsning kommunikativv imkoniyatlari bo’yicha chop etilgan adabiyotlarni tahlil qilish bizga shaxsning kommunikativ xususiyatlari rivojlanishining еtti asosiy bosqichini belgilash imkonini berdi: I - bosqich – insonlarga yaqinlik, ishonchning shakllanishi, muloqotga nisbatan ehtiyojning birinchi darajasi shakllanishi (A. Vallon, M.P. Denisov, S.YU. Mesheryakova, S.S. Xarin, N.L. Figurin, R.Spitz). II – bosqich - nutqning paydo bo’lishi (M.I. Lisina), muloqotga nisbatan ehtiyojning ikkinchi darajasi (L.I. Bojovich) va axloqiy rivojlanishning birinchi darajasi shakllanishi (A.V. Zaporojets), o’z – o’zini anglashning boshlanishi (Piaje). III – bosqich — samimiylik, kirishimlilik, axloqiy rivojlanishning ikkinchi darajasi shakllanishi, axloqiy jihatdan o’z – o’zini anglas

qobilyatlarining (ishga oid aloqalar o’rnata olish, kelishish, majburiyatlarni o’zaro taqsimlash ko’nikmalari) shakllanishi. VI – bosqich - yoshga oid introvertlikning vujudga kelishi, axloqiy jihatdan o’z – o’zini anglashning paydo bo’lishi, axloqning paydo bo’lishi va rivojlanishi, shaxsning axloqiy jihatdan o’z – o’zini (yo’lini) belgilab olishi (T.V. Snegireva). VII – bosqich - murakkab ijtimoy ustanovkalar, muloqot madaniyati shakllanishining yakunlanishi. Shaxsning asosiy kommunikativ xususiyatlarining mustahkamlanishi. Shunday qilib, shaxsning kommunikativ xususiyatlari rivoji alohida bo’limlar shakllanishi yuz beradigan bir qancha tadrijiy bosqichlardan o’tadi. Shaxsning kommunikativ xususiyatlari ontogenetik rivojlanish mahsuli hisoblanadi. Ular tug’ma bo’lishi mumkin emas va ular

Jamoa muhitini shakllantirishda ikkinchi tomon ham bor - bu jamoa a’zolarining ruhiy madaniyatini shakllantirishdir. Shu maqsadda o‘quvchilarga ularning insoniy muloqot, inson shaxsi, bir-birini baholash xususiyatlari («men va boshqalar”,”men boshqalarning ko‘zi bilan”) to‘g‘risidagi mulohazalarini rag‘batlantiruvchi axborotni berish zarur. Uni insholar, suhbatlar, treninglar orqali uyushtirish mumkin. Maxsus mashqlar orqali muloqot usullariga o‘rgatish shunga taalluqlidir. N. P. Anikeva fikricha, boshqa odamlar bilan muloqotda har bir shaxs muayyan ijtimoiy rolni egallaydi. Rollar shaxsni to‘laroq ochib berishi, uni niqoblashi mumkin. Lekin pozitsiya - rollarni tanlash albatta insonning o‘z mohiyatiga, uning kuchiga, zaifligiga, salohiyat darajasiga, o‘z-o‘zini tanqid qila olishiga, xulq

Adabiyotlardagi ma’lumotlar tahlili shuni ko’rsatadiki, shaxs rivojlanishida u yoki bu faktorni ustun qo’yish nihoyatda turfa xil talqin qilingan. Biologik yondashuv namoyondalari shaxsning rivojlanishida еtakchi o’rinni shasning genetik moyilligi band etadi deya hisoblashgan (A. Cessel, D. B. Dromley, H. Eysenck). Ijtimoiy yondashuv tarafdorlari esa shaxs shakllanishiga еtakchi ta’sirni ta’lim va tarbiya o’tkazadi deya hisoblashgan (A.S. Makarenko, I.M. Sechenov, V.A. Suxomlinskiy). V.A. Vigotskiy, A.N. Leontev, A.R. Luriya shaxs shakllanishida irsiylik ham, muhit ham, ularning murakkab o’zaro aloqasi ham katta rol o’ynaydi deya qayd etishgan. Pedagogik – psixologik adabiyotlarni tahlil qilish va pedagogik tajribalardan ma’lum bo’ladiki, bolalar muloqotda qiyinchilik his qiladilar. Ushbu

aniqlashtiruvchi ko’rsatkichlar ajratib ko’rsatilmagan. V.V. Rijov fikricha, aynan mulqotni subyekti guruh bo’lgan faoliyat sifatida o’rganish ijtimoiy, umumiy subyekt muloqotda muayyan individ, muayyan shaxsning ishtiroki nimani ifodalashi haqidagi savolni o’rtaga qo’yadi. Bu savol shaxsning muloqotga kirishish imkoniyatini ta’minlovchi psixologik, individual – psixologik sifatlar, ko’nikmalar, qobilyatlar va h.k.lar haqidagi savoldir. Bugungi kunda psixologiya fanida nafaqat nazariy planda shasning muloqotda namoyon bo’luvchi sifatlarining ko’pqirrali, ko’p darajali, polifunksional ahamiyati haqidagi fikr ko’p marotaba ta’kidlanmoqda. Kommunikativ xususiyatlardan tashqari V.V. Rijov, V.A. Kolsova, A.A. Bodalev va boshqalar o’z tadqiqotlarida shaxsning muloqotda namoyon bo’luvchi xususiya

A.A. Bodalev tasavvuri bo’yicha, “shaxsning kommunikativ yadrosi” tushunchasi shaxs uchun xarakterli bo’lgan uning turli xil inson va jamoalar bilan bevosita yoki qandaydir texnik vosita yordamidagi aloqasida namoyon bo’luvchi xulq – atvor, munosabat, aks etish birligidir. Boshqa insonlar va jamoalar bilan muloqotga kirishar ekan, inson muayyan yo’nalganlikni ko’rsatadi. Birga olingan (ko’ringan) sifatlar jamlanmasi shaxsning kommunikativ yadrosini tashkil etadi. Shunday qilib, shaxsning kommunikativ potensiali tarkibiy qismi sifatida “kommunikativ qobilyat” tushunchasi, “kommunikativ imkoniyat”, “kommunikativ xususiyat”, “kommunikativ potensial”, “shaxsning kommunikativ yadrosi” tushunchalari shaxsning muloqot muvaffaqiyati uchun zarur bo’lgan xususiyatlarini o’rganishda tizimli yondashuv

tashkillashtirishigacha. Tor ma’noda bu tushuncha bitta odamning faoliyatiga kiritiladi, bu esa umumguruhiy maqsadga erishish uchun odamlar guruhining birlashuvini ta’minlaydi. Tashkilotchilik faoliyati material ishlab chiqarish, madaniyat, fan va tarbiya soxasini, davlat jamoaviy hayotining hamma sohalarini kesib o‘tadi. U bilan (anglab, anglamay) turli yoshdagi va ijtimoiy holatdagi odamlar shug‘ullanishadi. U mehnatda va kurashda, o‘qishda, sportda, o‘yinda xullas, odamlar qayerda umumiy vazifalarni еchishda birlashsalar o’sha joyda zarur. Tashkilotchilik faoliyati odamlar jamoaviy munosabatlarini ng bir tomoni sifatida ularning jamoaviy faolligini ng bir shakli bo‘lib hisoblanadi. Tashkillashtirilgan guruhdagi tashkilotchi doimo faol hayotiy pozitsiyani egallaydi. O‘zaro faoliyatdagi o

- oldindan ko‘ra olish qobiliyati; - loyihalash; - vaqtni tejab ishlatish; - nazorat -tizimli harakat qilish. Ilk o‘spirinlarning tashkilotchilik qobiliyatini rivojlanishini N.G. Levi- tov nutq, muloqotga bog‘liq deydi. Gonobolin esa odamlarni to‘g‘ri va tez ajrata olib, o‘z ortidan ergashtira olish qobiliyatiga bog‘liq deydi. Tashkilotchilik qobiliyati psixologiyasini o‘rganishdagi A.G.Afanaseva, M.Gvishiani va boshqalar, odamlarni boshqarish muammolari va sotsial psixologiya bo‘yicha umumnazariy ishlarni olib borgan. G.M.Andreeva, N.V.Kuzmina, B.D.Parmgin, A.V.Petrovskiy, K.K.Platonov, Ye.V.Shoroxova, A.G.Kovalyovlarning metodologik tadqiqotlari katta ahamiyatga ega 3 . Psixolog V.D.Parigin, R.S.Nemovlarning fikricha tashkilotchi-"lider" bo‘lishi kerak deydi. "Lider" kuch

2.Tengdoshlariga emotsional-irodaviy ta’sir o‘tkazish imkoniyati- muammolar е chimiga jalb qilish, ularning kuch g‘ayratini biriktirish. 3.Tashkilotchilik faoliyatiga moyillik-emotsional his-tuyg‘u, faollik ko‘rsatish, qat’iy qiziqish. Olimning fikrini tahlil qiladigan bo‘lsak na’munali tashkilotchi o‘spirinda: - ahloqiy hislatlar - jamoatchilik tashabbuskorlik, faollik, mehnat sevarlik; - irodaviy xislatlar -matonat, mustaqillik, intizomlilik; - emotsional hislatlar-tetiklik, o‘z kuchiga ishonch, optimizim kabi hislat- larga ega bo‘lishi kerak deydi 4 . O‘zbek psixolog olimlari M.G.Davletshin, E.G‘.G‘oziyev, V.M.Karimova, R.Yu.Toshimov, P.S.Ergashev kabilarning ishlarida mazkur muammo ko‘tarilgandir. M.G.Davletshin "Yosh davrlari va pedagogik-psixologiya o'quv qo‘llan- masida o‘sp

nazarida bo‘lishga intilishlari maylining ortishi natijasida ham ularda tashkilotchilik qobiliyatlari rivojlanadi 5 . V.M.Karimova - "Psixologiya" o‘quv qo‘llanmasida o‘spirin shaxsi va tashkilotchilik qobiliyatining ortishini rahbarlik tushunchasi orqali izohlaydi: O‘spirinlardagi bir-birlariga nisbatan beradigan bahosi "men" obrazi va muloqotchanligi undagi "liderlik" va "rahbarlik" atamalari bilan tushuntiriladi. M Y.Otajonov - "Menejmentlik psixologiyasi" kitobida har bir tashkilotchi bo’laman degan o‘spirin quyidagi vazifalarni bajara olishi kerak deydi: - Jipslashtirish - jamoada mustakil birlashma sifatida o‘zining bir butunlik xususiyatini shakllantirish. - Faollashtirish - muvofiq mehnat usullarini qo‘llash maqsadida o‘rtoqlarining motivatsi

V.V.Davidovning tadqiqot ishiga ko‘ra insonning o‘z-o‘ziga nisbatan baho berishini qay darajada shakllanganligini o‘rganishdan avval asosiy e’tiborni shaxsdagi "qo‘zg‘alishni boshqara olishga" qaratish kerak deb ta’kidlaydi. Psixologning ta’kidlashicha, ta’limning yaxshi tadqiq etilishi o‘quvchi yoshlarning o‘z shaxsini baholashiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. "O‘ziga baho berish o‘z faoliyati va o‘zini kishilarga bo‘lgan munosabatiga baho berishdir. Bu xususiyat tufayli kishining faolligi o‘zgaradi, u sekin astalik bilan rivojlanadi va atrofdagilarni ehtiyoji, talabi va shaxsning o‘ziga bo‘lgan mnosabati orqali namoyon bo‘ladi". Kim o‘zini yuqori baholasa, ular o‘ziga yuqori baho talab qilishadi. Ilk o’pirinlarda muloqotga bo‘lgan ehtiyoj bosqichma-bosqich o‘sib boradi. Avval

2 – BOB. ILK O’SPIRINLIK DAVRIDA KOMMUNIKATIV VA TASHKILOTCHILIK QOBILIYATLARI XUSUSIYATLARINI EKSPERIMENTAL O’RGANISH. 2. 1. Ilk o’spirinlik davrida kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatlarini o’rganish natijalari. Kurs ishimiz davomida biz shaxsning kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatlari va ularning rivojlanish xususiyatlarini eksperimental o’rganish uchun kollej o’quvchilarida “ Tashkilotchilik va kommunikativlik metodikasi” va T.Liri Sobchik metodikasi (shaxslararo munosabatlar interpersional tash - xisning modifikatsiyalashtirilgan variant)dan foydalandik. Tadqiqotimizning birinchi metodikasi Kommunikativlik va tashkilotchilik so’rovnomasi bo’lib, metodika V.V.Sinyavskiy va V.A.Fedoroshin tomonidan chiqilgan. Biz tadqiqotda bu metodikaning P.S.Ergashev tomonidan o‘zbek tili

1 - jadval O’quvchilarda kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatlarining namoyon bo’lishi № Ko’rsatkichlar Kommunikativ Tashkilotchilik Darajasi 1. 0,68 0,79 Yuqori 2. 0,48 0,47 Past, o’rta 3. 0,49 0,48 Past, o’rta 4. 0,72 0,83 Yuqori 5. 0,52 0,47 Past, o’rta 6. 0,53 0,47 Past, o’rta 7. 0,54 0,51 Past, o’rta 8. 0,66 0,77 Yuqori 9. 0,61 0,61 O’rta 10. 0,61 0,59 O’rta 11. 0,55 0,48 Past, o’rta 12. 0,68 0,82 Yuqori 13. 0,48 0,50 Past, o’rta 14. 0,49 0,47 Past, o’rta 15. 0,52 0,48 Past, o’rta 16. 0,52 0,52 Past, o’rta 17. 0,48 0,53 Past, o’rta 18. 0,69 0,78 Yuqori 19. 0,68 0,80 Yuqori 20. 0,67 0,75 Yuqori 21. 0,69 0,78 Yuqori 22. 0,71 0,77 Yuqori 23. 0,73 0,75 Yuqori 24. 0,77 0,88 Juda yuqori 25. 0,22 0,18 Past 22

26. 0,35 0,27 Past 27. 0,41 0,36 Past 28. 0,72 0,78 Yuqori 29. 0,73 0,75 Yuqori 30. 0,47 0,51 Past, o’rta 2 - jadval O’quvchilarda kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatlarining namoyon bo’lishi Ko’rsatkichlar Sinaluvchilar (foiz hisobida) Past daraja 10 % Past, o’rta daraja 40% O’rta daraja 6,7% Yuqori daraja 40% Juda yuqori daraja 3,3% Olingan natijalardan ma’lum bo’ldiki, sinaluvchilarning 10% ida kommunikativ va tashkilotchilik qobilyati past darajada. Bunday sinaluvchilarda kommunikativ va tashkilotchilik moyilliklari sust. Sinaluvchilarning 40%ida kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatining past o’rta darajasi qayd etilgan. Bunday sinaluvchilarning kommunikativ va tashkilotchilik moyilliklari o’rtacha darajaga etmaydi. Ular tashabbusni o’z zimmasiga olmaydigan, vaqtni tanholikd

40% sinaluvchilarda kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatining yuqori darajasi aniqlandi. Bunday sinaluvchilarning kommunikativ va tashkilotchilik moyilliklari yuqori darajada. Yangi sharoitda o‘zini yo‘qotib qo‘ymaydigan, tanishlari doirasini doim kengaytirishga intiluvchi, muloqotda tashabbuskor, ijtimoiy faoliyatda jonbozlik bilan ishtirok etadigan, murakkab vaziyatda mustaqil qaror qabul qila oladigan odam. Sinaluvchilarning 3,3%%ida kommunikativ va tashkilotchilik qobilyatining juda yuqori darajasi qayd etilgan. Bunday sinaluvchilarning kommunikativ va tashkilotchilik moyilliklari juda yuqori. Kommunikatsiya va tashkilotchilik ehtiyoji bo‘lib qolgan, doim uni qondirishga intiladigan, yangi jamoada, yangi muhitda o‘zini juda erkin tutadigan, tashabbuskor, o‘z fikrini oxirigacha him

javob varaqasidagi tegishli raqamni o‘chiring yohud o‘chirmay qoldiring degan mazmundagi yo’riqnoma beriladi. Ma’lumki, komunikativlik va tashkilotchilik qobiliyatining namoyon bo‘lishi muloqotchanlik ko‘nikmalarining shakllanganligi bilan bir qatorda o‘z- o‘ziga baho berish tizimi, o‘ziga ishonch ko‘nikmalarining shakllanganligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Biz ilgari surgan farazimizni tasdiqlash maqsadida ushbu metodikani o’tkazdik. Bu metodikamizda 30 nafar ilk o‘spirin yoshidagi sinaluvchilar ishtirok etdi. Test natijalari o‘rtacha ball miqdorda navbatdagi 3- jadvalda aks ettirilgan. 3-jadval Liri Sobchik metodikasi bo’yicha o’quvchilarda o’ziga beradigan bahosining namoyon bo’lishi. Shkalalar nomi Dolzarb “men” Ideal “men” H ukmton-ledirlik 10,5 6 Mustaqil-ustivorlik 8,35 3,38 To’g

ishonchliligi, mustaqilliligi, raqobatchilik uslubidan darak beradi. Ulardagi bunday ko‘rsatgichni biz tashkilotchilik va muloqotchanlik metodikasining (yuqori Darajasi) bo‘yicha olingan natijalariga muvofiq ravishda izohlashimiz mumkin. To‘g‘ri- tajovuzkor oktanti bo‘yicha sinaluvchilarning o‘rtacha bali 7,7 ni tashkil qilib, bu ularning samimiyligini, erkinligini, to‘g‘rilik, maqsadga erishish yo‘lida qat’iyliklarini bildirgan bo‘lsa, ishonchsizlik skeptiklik oktantining o‘rtacha bali - 8,16 bo‘lib, bu ularning fikrlari va xatti-harakatlari bazasi haqqoniyligini ko‘rsatdi. Itoatkorlik-tortinchoqlik oktanti bo‘yicha sinaluvchilarning o‘rtacha bali eng yuqori ko‘rsatgichni 8,3 ni ko‘rsatdi. Bu ularni o‘zgalar mas’uliyatini o‘z zimmasiga olishni emas, balki, to‘la itoatkorlik, oshirilgan ay

Sinaluvchilarda tashkilotchilik va kommunikativlik darajalari va o‘z-o‘zini baholash shkalalar orasidagi korrelyatsion bog‘lanishlar. 4-jadval Shkalalar Past daraja Past o’rta daraja O’rta daraja Yuqori daraja Juda yuqori daraja Hukmron-liderlik - 0,12* * 0,31* 0,58* 0,52* * 0,67** Mustaqil-Ustuvorlik 0,23* 0,36* 0,44* 0,58** 0,58** To‘g‘ri-tajovuzkor 0,05* - 0,13* * 0,28* 0,34* 0,24* Ishonchsizlik- skeptiklik 0,24* 0,21* 0,23* 0,23* 0,21* Itoatkor-tortinchoq 0,27* * 0,36* 0,24* 0,18* 0,28* Bog‘liqlik- bo‘ysinuvchanlik 0,43* * 0,43 0,28* 0,14* 0,14* Hamkorlik- konvensiallik 0,27* 0,36* 0,34* 0,28* 0,28* Mas’uliyatli- bag‘rikenglik 0,23* 0,33* 0,38* 0,34* 0,34* Unga ko’ra kommunikativlik va tashkilotchilik qanchalik past bo’lsa ( -0,12** ) o’spirinda hukmronlik va liderlikka intilish ham sh

tortinchoqlik (-0,27**), bog’liqlik bo’ysinuvchanlik (-0,43**) ning shunchalik yuqori bo’lishini kuzatishimiz mumkin. Kurs ishimizning yakunida xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, keltirgan ilmiy gepotezamiz ya’ni, “Taxminimizcha, kasb-hunar kollej talabalarida kommunikativlik va tashkilotchilik qobiliyatlarining namoyon bo’lishi shaxsning o‘z-o‘ziga beradigan bahosiga bog’lik bo‘lishi mumkin” mazmunidagi farazimiz o’z tasdig’ini topdi. Ya’ni shaxsning o’ziga beradigan bahosi oshib borgani sayin unda kommunikativlik, tashkilotchilik qobiliyatlari shunchalik namoyon bo’lib boradi. 28

XULOSA Shaxsning kommunikativ xususiyatlari – bu insonning muloqot sohadagi uning ijtimoiy muhiti uchun ahamiyatli bo’lgan xulq – atvor xususiyatlarning barqaror tavsifidir. Muayyan shaxs boshqa insonlar bilan birgalikdagi faoliyatning ko’pqirrali tizimida ishtirok etadi va bu muloqotida mavjud bo’ladigan xilma – xil shaxsiy uslublarlarning jamlanishi va mustahkamlanishini belgilab beradi. Sinaluvchilardagi o‘z-o‘ziga baho va ishonchning namoyon bo‘lishi o‘z navbatida shaxsda tashkilotchilik qobiliyatini ifoda etishga olib kеladi. Kommunikativlik va tashkilotchilik qobiliyati qanchalik yuqori bo’lsa shaxsda hukmronlik va liderlik sifatlari shunchalik yuqori bo’ladi. K ommunikativlik va tashkilotchilik qobiliyatlari qanchalik baland bo’lsa shaxsning o’ziga beradigan bahosining muhim ko’rsat

ILOVA Shaxsning kommunikativ va tashkilotchilik moyilliklari diagnostikasi metodikasi Ushbu metodika yuqori sinf o‘quvchilari bilan olib boriladigan psixodiagnostik chora – tadbirlar va kasbga yo‘naltirish ishlarida keng qo‘llanadi. Uni individual tarzda ham, guruhda ham o‘tkazish mumkin. Ko‘rsatma: quyidagi savollarga javob bering, savolga «ha» deb javob bersangiz tegishli tartib raqami oldiga «+» belgisini, «yo‘q» deb javob bersangiz «-» belgisini qo‘ying. Savollar. 1. Doim suhbatlashib turadigan do‘stlaringiz ko‘pmi? 2. Ko‘p hollarda do‘stlaringizni o‘z fikringizga og‘dira olasizmi? 3. Do‘stlaringizdan biri sizni ranjitsa, uzoq vaqt xafa bo‘lib yurasizmi? 4. Murakkab vaziyatlarda o‘zingizni o‘nglab olishingiz doim qiyin kechadimi? 5. Har xil yangi odamlar bilan tanishishga intilasizmi?

12. Bugun bajarilishi mumkin bo‘lgan ishlarni tez – tez ertaga qoldirib turasizmi? 13. Notanish odamlar bilan oson aloqa o‘rnata olasizmi? 14. Do‘stlaringiz sizning fikringizga monad ish qilishini talab etasizmi? 15. Siz uchun yangi bo‘lgan jamoaga qo‘shilib ketishingiz qiyinmi? 16. Do‘stlaringiz o‘z majburiyatlarini, vazifalarini bajarmaganda, ular bilan «san - man»ga bormasligingiz rostmi ? 17. Imkoniyat bo‘ldi deguncha yangi odam bilan tanishishga, suhbatlashishga intilasizmi? 18. Muhim masalalarni hal etishda, ko‘pincha tashabbusni o‘z zimmamizga olasizmi? 19. Atrofdagilar g‘ashingizga tegadimi, yolg‘iz qolishni xohlaysizmi? 20. Notanish joyda o‘zingizni tez o‘nglab ololmasligingiz rostmi? 21. Doim odamlar orasida bo‘lish sizga yoqadimi? 22. Boshlagan ishni oxiriga yetkaza olmasangiz a

32. Do‘stlaringiz sizning fikringizga qo‘shilmasa, baribir uni isbotlashga urinasizmi? 33. Notanish odamlar jamoasida o‘zingizni erkin his etasizmi? 34. Turli tadbirlarni tashkil etishga jondildan kirishasizmi? 35. Ko‘pchilik oldida so‘zlayotganingizda o‘zingizni erkin his etasizmi? 36. Turli uchrashuvlarga tez – tez kech qolib turasizmi? 37. Do‘stlaringiz sizning fikringizga qo‘shilmasa, baribir uni isbotlashga urinasizmi? 38. Ko‘pincha do‘stlaringiz diqqat – e’tibori markazida bo‘lib turasizmi? 39. Notanish odamlar bilan suhbatlashganingizda ko‘pincha o‘zingizni noqulay his etasizmi? 40. Do‘stlaringizning katta davrasida o‘zingizni ishonchli his etishingiz rostmi? Natijalarni qayta ishlash. 1. Sinaluvchilar javoblarini kalit bilan solishtirish va o‘zaro mos javoblar miqdorini aniqlash ke

2. Kommunikativ moyilliklar koeffitsenti /Kk/ ni va tashkilotchilik moyilliklari /Kt/ ni quyidagi formulalar orqali aniqlash. Kk = o‘zaro mos javoblar miqdori X 0,05 Kt= o‘zaro mos javoblar miqdori X 0,05 Olingan natijalar 0 va 1oralig‘ida joylashadi. Ko‘rsatkichning 1ga yaqin bo‘lishi kommunikativ va tashkilotchilik moyilliklari yuqori ekanini, 0 ga yaqin bo‘lishi esa past ekanligini ko‘rsatadi. Ko‘rsatkichlarni baholash uchun quyidagi jadvaldan foydalaniladi. Kk Kt Baho 0,1 – 0,45 0,2 – 0,55 1 0,46 – 0,55 0,56 – 0,65 2 0,56 – 0,65 0,66 – 0,70 3 0,66 – 0,75 0,71 – 0,80 4 0,76 – 1,00 0,81 – 1,00 5 Baholar tavsifi. 1. Kommunikativ va tashkilotchilik moyilliklari sust. 2. Kommunikativ va tashkilotchilik moyilliklari o‘rtacha darajaga yetmaydi. Tashabbusni o‘z zimmasiga olmaydigan, vaqtni tan

5. Kommunikativ va tashkilotchilik moyilliklari juda yuqori. Kommunikatsiya va tashkilotchilik ehtiyoji bo‘lib qolgan, doim uni qondirishga intiladigan, yangi jamoada, yangi muhitda o‘zini juda erkin tutadigan, tashabbuskor, o‘z fikrini oxirigacha himoya qiladigan, turli o‘yinlarni, tadbirlarni uyushtirishni yaxshi ko‘radigan odam. Metodika manbasi: Rogov Ye.I. Nastolnaya kniga prakticheskogo psixologa: Ucheb. Posobie, V 2kn. – Z – ye. – M.: Gumanitar. Izd. Sentr VLADOS, 2000. – Kn. 1: Sistema rabot ы psixologa s detmi raznogo vozrasta. 374 – 379 b Shaxslararo munosabatlar interpersonal tashhisining modifikatsiyalashtirilgan varianti (T.Liri - Sobchik) O‘smirning ijtimoiy voqelikdagi o‘z-o‘zini qidirish, shaxsiy xususiyatlarni aniqlash jarayoni ko‘p hollarda ichki nizolarni keltirib chiqar

nomuvofiqlikni va uning xarakterini aniqlashga qodir bo‘lgan yagona o‘lchov asbobi ekanidadir. Xilma-xil psixodiagnostik metodikalar orasida shaxslararo munosabatlarning interpersonal diagnostikasi anketalar va ko‘p omilli so‘rovnomalarning ijobiy tomonlarini o‘z ichiga olganligi bilan ajralib turadi. Ushbu metodlar esa motivatsiyalangan buzili щ lar va va sinaluvchining tadqiqot jarayoniga ustanovkalari ta’siridan xoli emas. Shaxslararo munosabatlar diagnostikasi metodi T.Liri (1969) ishlab chiqqan original variantdan asosan boshqa psixodiagnostik tadqiqotlar natijalari bilan qiyoslashda asoslab berilgan talqin bilan farqlanadi. Bundan tashqari, L.N.Sobchik tomonidan sport jamoalaridagi (1972, 1974, L.Sobchik), ishlab chiqarish jamoalari, talabalar jamoalari va boshqa turdagi kichik guruh

Shaxslararo munosabatlarning dastlabki (1, -2, -3, -4 -) to‘rtta tipi nokonform tendensiyalar ustunligi va dezyuktiv (konfliktli) ko‘rinishlarga moyillik (3 - 4), fikrlarning ko‘proq mustaqilligi va o‘z nuqtai nazarini himoyalashda qat’iylik, liderlik va usto‘vorlik tendensiyalari (1 - 2) bilan xarakterlanadi. Qolgan to‘rtta (5, -6, -7, -8 -) oktant aksincha kartinani namoyon etadi: konform tendensiyalar ustunligi, atrofdagilar bilan aloqalarda kongruentlik (7, 8), o‘ziga ishnomaslik, atrofdagilar fikriga yon bosish, murosaga moyillik (5,6)ni bildiradi. Psixogrammada oktantlar berk tuzilma sifatida berilib, uning chegaralarida shaxslararo munosabatlardagi xulq-atvor uslubiga xos xususiyatlar joylashtirilgan. Ana shu shaxslararo munosabatlardagi xulq-atvor tiplariga muvofiq tarzda 128 ta so

(bu xususiyat sizning real «Men»ingizga ham xos yoki xos emas bo‘lishi mumkin) javob varaqasidagi tegishli raqamni o‘chiring yohud o‘chirmay qoldiring. METODIKA SO‘ROVNOMASI Shunday qilib, Siz qanday odamsiz? 1. Yoqishni biladi. 2. Atrofdagilarda taassurot qoldira oladi. 3. Buyruq berish va ishlatishni biladi. 4. O‘z gapini o‘tkaza oladi. 5. O‘z qadrini biladi. 6. Mustaqil. 7. O‘zini o‘zi eplay oladi. 8. Beparvo (e’tiborsiz) bo‘lishi mumkin. 9. Qat’iyatli bo‘la oladi. 10. Qattiqqo‘l, lekin adolatli. 11. Samimiy bo‘la oladi. 12. Atrofdagilarga iisbatan tanqidiy munosabatda bo‘ladi. 13. Xasrat qilishni yoqtiradi. 14. Ko‘pincha g‘amgin. 15. Shubha qilishi mumkin. 16. Ko‘pincha xafsalasi pir bo‘ladi (ko‘ngli qoladi). 17. O‘ziga nisbatan tanqidiy qaray oladi. 18. O‘zining nohaqligini tan oladi.

31. Yordam so‘raganda yordam berishga tayyor. 32. Beg‘araz. 33. Maftunkor (mahliyo qila oladi). 34. Atrofdagilar hurmatiga sazovor. 35. Rahbarlik qilish, boshqarish iste’dodiga ega. 36. Javobgarlikni yoqtiradi. 37. O‘ziga ishongan. 38. O‘ziga ishongan va tirishqoq. 39. Uddaburon, omilkor (Epchil va tadbirkor). 40. Raqobatchi. 41. Chidamli, kerak joyda qattiqligini ko‘rsatadi. 42. Qattiq qo‘l, biroq beg‘araz. 43. Badjahl. 44. Ochiq va bir so‘zli (to‘g‘riso‘z). 45. Buyruq berishlarini ko‘tara olmaydi. 46. Skeptik, shubha qilaveradi. 47. Unga ta’sir ko‘rsatish qiyin. 48. Arazchi. 49. Uyatchan. 50. O‘ziga ishonmaydigan. 51. Ko‘nuvchan (bo‘sh keladigan). 52. Kamtar. 53. Boshqalar yordamidan ko‘p foydalanadi. 54. Martabali kishilarni juda hurmat qiladi. 55. Maslahatlarni bajonidil qabul qiladi.

74. Manfaatparast. 75. Sofdil. 76. Ko‘pincha g‘arazgo‘y. 77. Alamzada. 78. Shikoyatchi. 79. Rashkchi. 80. Uzoq kek saqlab yuradi. 81. O‘zini-o‘zi tanqid qilib qiynashga moyil. 82. Tortinchoq. 83. Tashabbussiz. 84. Beozor. 85. Mute (erksiz), nomustaqil. 86. Bo‘ysunishni yoqtiradi. 87. Hal qilishni boshqalarga qo‘yib beradi. 88. Noqulay ahvolga tushib qolishi oson. 89. Do‘stlari ta’siriga berilishi oson. 90. Har kimga ham ishonaveradi. 91. Odam tanlamay, hammaga yordam beradi. 92. Barchani yoqtiradi. 93. Hamma narsani kechiradi. 94. Haddan tashqari rahmdil. 95. Muruvvatli va kamchiliklarga nisbatan chidamli. 96. Barchaga yordam berishga intiladi. 97. Muvaffaqiyatga intiluvchan. 98. Barchaning qoyil qolishini xohlaydi. 99. Boshqalarni ishga soladi. 100. Zulmkor. 101. Atrofdagilardan o‘zini us

121. Barchaga yoqishga (hurmat qilishlariga) intiladi. 122. Hammaning gapiga qo‘shiladi. 123. Har doim hamma bilan do‘stona munosabatda. 124. Hammani yaxshi ko‘radi. 125. Atrofdagilarga o‘ta muruvvatli. 126. Barchaning ko‘nglini ko‘tarishga intiladi. 127. O‘ziga zarar yetkazsa ham boshqalarga g‘amxo‘rlik qiladi. 128. Ortiqcha ko‘ngilchanligi bilan odamlarni buzadi. 1. Hukmron – liderlik. Me’yorda ifodalangan ballarda (8 gacha) o‘ziga ishonch, yaxshi maslahatchi, yetakchi va tashkilotchi bo‘la olish malakasi, rahbarlik sifatlarini aniqlaydi. Yuqori ko‘rsatkichlarda tanqidga toqatsizlik, o‘z imkoniyatlarini ortiqcha baholash (12 ball), fikrlarning diktaat uslubi, boshqalarga buyruq berishga imperativ ehtiyoj, despotizm qirralarini (12 balldan yuqori) ifoda etadi. 2. Mustaqil – ustuvorlik. Sh

yuqori ballarda to‘la itoatkorlik, oshirilgan aybdorlik tuyg‘usi, o‘z-o‘zini kamsitishni aks ettiradi. 6. Bog‘liqlik – buysunuvchanlik. O‘rtacha (3-4) ballarda – atrofdagilarning yordami va ishonchiga, ularning e’tiboriga ehtiyoj, yuqori ko‘rsatkichlarda - o‘ta konformlik, boshqalar fikriga to‘la bog‘liqlik. 7. Hamkorlik – konvensiallik. Referent guruh bilan yaqin hamkorlik, atrofdagilar bilan do‘stona munosabatlarga intiluvchi shaxslarga xos bo‘lgan shaxslararo munosabatlar uslubini ifodalaydi. Shaxslararo munosabatlarning bu uslubi namoyon bo‘lishida ortiqcha kompromis xulq atrofdagilarga nisbatan do‘stonaligini to‘kib – sochishda, o‘zini tuta olmaslik, o‘zining ko‘pchilik manfaatlariga daxldor ekanini ta’kidlashga intilishda ko‘zga tashlanadi. 8. Mas’uliyatli – bag‘ri kenglik. Atrofdagi

qism shtrixlanadi. Barcha oktantlar bo‘yicha natijalar shu tariqa psixogrammada aks ettirilgach, undan go‘yo «elpig‘ich»ga o‘xshash tasvir hosil bo‘ladi. Eng ko‘pdarajada shtrixlangan oktantlar sinaluvchi uchun xos shaxslararo munosabatlarning yetakchi uslubini ifodalaydi. 8 balldan kam ballga ega xususiyatlar har tomonlama rivojlangan shaxslarga asosdir. Muayyan xususiyatlarning 8 balldan ortiq ball to‘plashi tegishli oktanta bo‘yicha aksentuatsiya mavjudligini ko‘rsatadi. 14-16 ballga teng ko‘rsatkichlar ijtimoiy moslashish sohasida muammolar mavjudligidan guvohlik beradi. Barcha oktantlar bo‘yicha past ko‘rsatkich (0-3 ball) natijalar ishonchsiz, sinaluvchi samimiy javob bermagan bo‘lishi mumkinligidan dalolat. Metodika ko‘rsatkichlarini talqin etishda asosiy e’tibor ayrim ko‘rsatkichla

L.N.Sobchik P.Lirining shaxslararo munosabatlar interpersonal diagnostikasi metodikasi moslashtirish yuzasidan o‘tkazgan ko‘p yillik ishlari natijasida oktantlar o‘zaro nisbatidan hosil bo‘luvchi har xil variantlarning talqinini ishlab chiqdi. Albatta, hayotda uchraydigan barcha variantlarni ta’riflash qiyin. Ammo umuman gap ikki yo‘nalish: ustunlik – tobelik hamda tajovuzkorlik - mehribonlik xususida boradi. Ulardan kelib chiqib, har bir xususiy holat alohida talqin etiladi. Masalan: agar aktual «Men» obrazida 5- oktant boshqalaridan ko‘ra ko‘proq ballga ega bo‘lsa, ideal «Men» obrazida bu oktant ancha past, 1- oktant aksincha yuqori ballga egalik qilsa, sinaluvchi shaxslararo munosabatlarda o‘zini ortiqcha passiv, tortinchoq va uyatchan, deb hisoblashi hamda bu xususiyatlardan xalos bo‘l

(2) dan xoli bo‘lishni istasa, sinaluvchining o‘zining bevosita spontan xulq-atvori ustidan nazorati kuchliligi, shuningdek o‘z shaxsini takomillashtirishga va tarbiyalashga intilayotganligini anglash mumkin. Shaxsning ichki holati tahlili murakkab va serqirra jarayon, biroq shu bilan birga psixolog uchun shaxsning ichki imkoniyatlari va mavjud muammolarini anglash darajasini hisobga olgan holda korreksiya metodlarini tanlashda o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi. 44

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. – 7-jild. – T.: O‘zbekiston, 1999. 2. Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir. – T. “O‘zbekiston”, 2005. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat–engilmas kuch.–T.:«Ma’naviyat», 2008.- 176 b. 4. Каримов И.А. Маънавий юксалиш юлида. - Т.: Узбекистон, 1998. 5. Akramova F.A. Insoniy munosabatlar psixologiyasi. – T.: SHams-A, 2005. – 68 b. 6. Бакова И.В. К вопросу о роли общителности студентов-первокурсников для их адаптатции к вузу Педагогика и психология: Материалы Международной научной конференции«Педагогика и психология как ресурс развития современного общества». В2-х т. Т.2. РГУ имени С.А. Эсенина, 2007. – С. 213-21

“Университет”, 1999. - 96 б. 13. Davletshin M.G, Do’stmuhammedova va bosh… Yosh davrlari va pedagogik psixologiya. T-2004. 85-b. 14. Otajonov M.Y. Menjment psixologiyasi. T-2003. 516 15. Ergashev P.S. Muloqot psixologiyasi. T-2003. 16 b 16. Гамезо М.В., Петрова Е.А, Орпова Л.М. Возросная и педагогическая психология. -М.: 2003. 17. Немов Р.С. Психология. Учеб.пособие для студентов висш.пед.учеб.завед. В 2 кн. Кн 2. Психология образования. -М., “Изд- во” 1994.-496с 18. Немов Р.С. Психология. Учебник для студентов вусш. пед. учеб. заведений: В 3-х 11М.: Гуманит, изд. сентр ВЛАДОС, 2003. - 576 с 19. Davletshin M.G Umumiy psixologiya T-2002 y 20. Karimova V.M. Psixologiya T-2002 y 21. G’oziev E.G’ Umumiy psixologiya 1-2 kitob T-2002 y . 22. Маклаков А.Г Об щ ая психология М.; “Питер” 2003

Купить