Kashfiyot, ixtiro, ratsionalizatorlik va patent axboroti - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	20.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Kashfiyot, ixtiro, ratsionalizatorlik va patent axboroti

Купить

Kashfiyot, ixtiro, ratsionalizatorlik va patent axboroti .
Reja
1.Kashfiyot tushunchasi. Kashfiyot turlari.
2.Kashfiyot tushunchasining meyoriy sifatlari.
3.Ixtirochilik, ratsionalizatorlik, ilmiy - texnik va patent axboroti

Kashfiyot Moddiy dunyoning ilgari ma’lum bo‘lmagan obyektiv mavjud
qonuniyatlar, xossalari va xodisalarni aniqlanishi bilan tavsiflanib, u insoniyatning
bilish darajasini tubdan o‘zgartiruvchi tasirga ega bo‘ladi.
Kashfiyotning ishonchliligi Obyektiv mavjud bo‘lgan qonuniyat, xususiyat yoki
xodisaning kashfiyot sifatida tan olinishi uchun u nazariy yoki tajriba sinov ishlari
vositasida isbotlab berilmog‘i lozim.
Kashfiyot uchun a’rizaning tarkibi Kashfiyot uchun tuziladigan a’riza qo‘yidagi
xujjatlardan iborat bo‘lishi lozim: Kashfiyot uchun diplom berilishini so‘rab
yozilgan a’riza, taxmin qilinayotgan kashfiyot tavsiloti, kashfiyot ustivorligini va
ahamiyati to‘g‘risidagi xulosa hamda yordamchi materillar.
Ixtiro-xalq xo‘jaligi, ijtimoiy ma’daniy qurilish yoki mudofa soxasida
masalani ijobiy samara beradigan qilib yangichasiga va o‘ziga xos texnik hal etish.
Ixtirochilik xuquqi-kashfiyotlar bilan,ixtirolar va ratsionaliztorliku takliflari
qilish va ulardan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan munosabatlarni tartibga
soluvchi meyorlar majmui.
Patent xujjatlari-bu shunday xujjatlar yig‘indisi bo‘lib, unda ilmiy-texnik
tajribalar va loyixa konstruktorlik ishlanmalrining mazmuni kashf qilinganligi,
foydali modeli hamda kashfiyotchining xuquqini ximoya qiluvchi ma’lumotlar
bo‘lishi kerak.
Kashfiyot tushunchasi . Ilmiy texnika ijodkorlikka rivojlantirishda
fundamental tadqiqotlar asosiy o‘rinni egallaydi. Aynan ular orqali istiqbolli ilmiy
yechimlarni ishlab chiqish uchun asos bo‘luvchi ilmiy potensialni yuzaga keltiradi.
Ko‘p xolatlarda fundamental tadqiqotlar, uning yakuniy natijalari ilmiy kashfiyot
bilan yakunlanadi.
Kashfiyot-tushunchasi ikki xil: xuquqiy va ommalashgan ma’noda ishlatiladi.
Ommalashgan tushunchada kashfiyot ilm-fanda katta nazariy va amaliy
ahamiyatga ega ahamiyat kasb etadigan ilmiy yangilik sifatida tushuniladi.
«Kashfiyot qilish xuquqi» O‘zbekiston Respublikasi Asosiy qomusi bo‘lgan
Konstitutsiyada kafolatlangan bo‘lib, Nizomga muofiq kashfiyot deganda tabiat va
jamiyatni ilmiy bilish jarayonida erishilgan yangi ilmiy yutuq tushuniladi.

Kashfiyot-moddiy dunyoning ilgari ma’lum bo‘lmagan obyektiv mavjud
qonuniyatlar, xossalari va xodisalarni aniqlashi bialn tavsiflanib u insoniyatning
bilish darajasini tubdan o‘zgartiruvchi tasirga ega bo‘ladi.
Kashfiyot turlari.
Geografiya, arxiologik, poliontologik va yer qazilma boyliklarini kashf
qilish-ilmiy kashfiyot xisoblanmaydi. Chunki u ijodiy qobiliyot bilan bog‘liq
bo‘lmay balki ekspeditsion topilma xisoblanadi. Shuningdek matematik hamda
ijtimoiy fanlar sohasidagi kashfiyotlar ham obyektiv xaqiqatni aks ettirganligi
uchun xuquqiy jixatdan tan olinmaydi.
2. Kashfiyot tushunchasining meyoriy sifatlari .
Yuqorida keltirilgan kashfiyot tushunchasining ta’rifidan uning qo‘yidagi
meyoriy tushunchalari sifatida qo‘yidagilar qabul qilinadi:
1. Ilmiy faktni konstatatsiya qilish.
2. Yangiligini asoslash.
3. Ishonchligini asoslash.
Ushbu meyoriy tushunchalarni qo‘yidagicha tavsiflash mumkin:
Birinchi keltirilgan «Moddiy dunyoda obyektiv mavjud bo‘lgan qonuniyatlar,
xususiyat va xodisalarni qayd qilish» tushunchasi kashfiyotning obyektiv borliqni
bilish faoliyati natijasida ekanligini anglatadi. Bu o‘rinda bilish tushunchasi o‘z
ichiga berilgan obyekt (qonuniyat, xodisa, xususiyat) ning mavjudlik sharti hamda
ilmiy talqinga ega ekanligi to‘g‘risidagi xolatlarni qamrab oladi.
«Kashfiyotning yangiligi»ga O‘zbekistonda jahon miqyosidagi yangilikka ega
bo‘lish talabi qo‘yiladi. Kashfiyotning jahon miqyosidagi yangiligi mezoniga
tayonilganda, jahon miqyosidagi yoki vatanimizdagi birinchilikka davogar bo‘lgan
har qanday manba etiborga olinadi. Kashfiyotning birinchiligi qonuniyat birinchi
bo‘lib shakllantirilib, matbuotda da’vo sifatida e’lon qilingan sanasi asosida
aniqlanadi.
«Kashfiyotning ishonchliligi» Obyektiv mavjud bo‘lgan qonuniyat, xususiyat
va xodisaning aniqlanishi bilan belgilanadi. Har bir yaratilgan obyektiv yangilik

(xodisa, xossa va obyektiv qonuniy bog‘liqlar) nazariy yoki amaliy jixatdan
asoslanadi. Kashfiyot-ilmiy ekspertizadan o‘tgandan keyingina xuquqiy jixatdan
tan olinadi. Ilmiy ekspertizada o‘tkazish uchun mualliflar (mualliflar kollektivi)
qilingan kashfiyot bo‘yicha talabnoma (zayavka) beradi. Talabnomadan namuna
bo‘yicha to‘ldiriladi. Talabnoma o‘z ichiga- kashfiyot bo‘yicha diplom berish
uchun a’riza, qilingan kashfiyotning to‘liq tasnifi, kashfiyotning afzalligini
belgilovchi xujjatlar, ilmiy-amaliy ahamiyati va ishonchligi xaqida xulosa,
kashfiyotga tegishli chizmalarni oladi. Respublika patent idorasi dastlabki va ilmiy
ekspertizadan o‘tkazadi va ma’qul topsa kashfiyotni xaqiqatligi xaqida qaror qabul
qiladi. Shu asosda muallifga diplom beradi. Kashfiyotning-ahamiyatiga qarab pul
mukofoti beriladi.
3. Ixtiro tushunchasi. Uning kashfiyotdan farqi.
Ixtiro-bu xalq xo‘jaligini barcha tarmoqlarida texnik yechimlari bilan ijobiy
natijaga ega bo‘lgan yangilik xisoblanadi. Kashfiyot-obyektiv borliqni xossalari,
xodisa va qonuniy bog‘liqlarni aniqlanadi, ixtiro bu oldin bo‘lmagan texnik
vazifalarni yechishga qaratilgan. Kashfiyot va ixtiro o‘rtasida dealektik o‘zaro
bog‘liq bor. Ko‘p hollarda ixtiro kashfiyot natijasida olingan ilmiy bilmlarni
rivojlantiradi. M: N, G. Basov, A.M. Proxorov va Pounsonlarning kvant
jarayonining qo‘llashga asoslangan elektromagnit to‘lqinlarni ko‘paytirish
bo‘yicha qilgan kashfiyotlari xalq xo‘jaligida amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan ko‘p
ixtirolarni yaratishga sabab bo‘ladi.
Ilmiy texnik hamda pedagogik-psixologik adabiyotlarda ixtirochilik hamda
ixtirochilik ijodkorligiga ko‘plab ta’riflar keltirilgan. Jumladan, I. I. Kichkin
Ixtirochilikni ilmiy g‘oyalarining texnik yechimlarga ijodiy tadbiqi, ilmiy texnika
taraqqiyoti sur’atlarini belgilovchi asosiy ko‘rsatgich, yangi texnika va
texnologiyalar yaratilishining me’zoni hamda uning yuqori ilmiy texnik darajasini
ta’minlovchi omil deb xisoblaydi. M.A.Vachevskiy «Ixtiro qilish»ni «qo‘yilgan
masalani yechish uchun eskilaridan tubdan farq qiluvchi, odatdagi mantiqiy
fikrlash yo‘li bilan yetishib bo‘lmaydigan yangi samarali texnik yechimni taklimf
qilish» deb ta’riflaydi. Bizning fikrimizcha-ixtirochilikni tegishli idoralar

tomonidan patentlar bilan tasdiqlnadigan yangi texnik yechimni ishlab chiqishga
yo‘naltiligan ijodiy faoliyat turi, ixtirochilik ijodkorligini esa bu jarayonning
shaxsdagi zexinlilik, topqirlik, mustaqil va tanqidiy fikrlash kabi ijodkorlik sifatlari
bilan bog‘liq umumiy tavsifi deyish mumkin.
Kashfiyot va ixtirolarning ilmiy-texnik taraqqiyotga ta’siri.
Ixtironi tan olish uchun u oldingilaridan texnik yechimlari, ijobiy effektlari
tuzilishini yangiligi bilan farqlanishi kerak. Ixtironing obyektiv bo‘lishi mumkin:
yangi qurilma, yangi uslub, yangi maxsulot, yangi maqsadlarda eski uslub
qurilmalrini qo‘llash va boshqalar.
Ixtiro-butun jahon ahamiyatiga ega bo‘lib, talabnoma bergunga qadar uning
mohiyati oldin respublikamizda va yer yuzida ham ochilmagan bo‘lishi shart.
Muallifga ixtironi tan olinganligi haqida xujjat beriladi.
Ratsionalizatorlik taklifi tushunchasi .
Ratsionalizatorlik takliflari-bu xalq xo‘jaligining tarmoqlarida yangi va
foydali texnik vazifalarin yechishga, ya’ni maxsulotning loyixasini ishlash
chiqarish texnologiyasini, foydalanilmayotgan texnikani yoki materiallarning
xossasini o‘zgartirishga qaratilgan bo‘ladi. Ratsionalizatorlik ko‘p qirral muammo
bo‘lib, ko‘proq iqtisodiy masalalarni hal etishga qaratilgan. Ratsionalizatorlik
fikrlar ma’lum talabalarga javob berishi kerak: Birinchidan, texnik yechimga ega
bo‘lishi, ikkinchidan yangilik bo‘lishi, uchinchidan foydali bo‘lishi kerak.
Ratsionalizatorlik fikrlar maxsus blankada a’riza sifatida beriladi.
Ratsionalizatorilik fikrlar qaysi korxonaga tegishli bo‘lsa, shu korxonaning IRJ ga
a’riza beriladi. Agarda fikrlar boshqa korxonalarga tegishli bo‘lsa vazirlikka
beriladi va ro‘yxatga olinadi.
Patent xujjatlari. Patent axboroti.
Ilmiy texnik taraqqiyotning o‘sishi ko‘p va murakkab bilimlar va axborotlarga
bog‘liq. Xalq xo‘jaligining barcha sohalari bo‘yicha har yil yangiliklar soni bir
qancha ko‘payadi. Zarur bo‘lgan axborotlarni yig‘ish juda murakkab ish. Shuning
uchun xozirgi kunda tabiatni bilishga oid bilimlardan tashqari, bu bilimlardan
insonning o‘zi foydalanishi katta ahamiyatga ega. Xozirgi davrda kashf etilgan

yangiliklar bo‘yicha axborotlar saqlash, ishlov berish va xodimlarga yetkazish
yo‘llari axtarilmoqda, har bir davlatda ilmiy texnik axborotlar bo‘yicha maxsus
tashkilotlar tuzilgan ularning vazifasi fan texnika va ishlab chiqarishni
rivojlantirishga omil bo‘lib xisoblanadi.
Patent xujjatlari-bu shunday xujjatlar yig‘indisi bo‘lib, unda: ilmiy texnik
tajribalar va loyixa konstruktorlik ishlanmalarining mazmuni kashf qilinganligi
foydali modeli hamda kashfiyotchining xuquqini ximoya qiluvchi ma’lumotlar
bo‘lishi kerak. Shu bilan birgalikda model, maket, korxona maxsulotini ro‘yxatga
olinganligini xaqida guvoxnomalar va mualliflik diplomlari bo‘lishi kerak. Patent
axboroti deganda patent xujjatlaridan foydalanish va ishlov berish tushuniladi.
Patent xujjatlar ilmiy texnik yutuqlarning oxirgi 100-200 yilligi patent fondlarida
saqlanadi.

Adabiyotlar:
Andrianov P.N. Maktab o‘quvchilari texnik ijodkorligi. Tuzuvchi: P.N. Andrianov
T., «O‘qituvchi» 1989y 128 bet.
Texnicheskoye tvorchestvo uchahixsya: Ucheb.Posobiye dlya studentov
pedinstitutov i uchahixsya peduchilish industr-ped. spets Y.S Stolyarov,
D.M.Komskiy. V.G.Getti i dr.
Kichkin I.I., Skornyakov E.P. Patento‘ye isledovaniya pri kursovom i diplomnom
proyektirovinii v vo‘ssho‘x uchebno‘x zavedeniyax: Ucheb posobiye M.
Vo‘sshaya shkola 1979. 112 s.
Asatryan A.T. Razvitiye tvorcheskix sposobnostey shkolnikov v kurjkax stansii
yuno‘x texnikov. M.,1987. 18 s.
Aleksandrov L.V Karpova N.N. Metodo‘ injenernogo tvorchestva. Spravochnik.
M., VNIIPI, 1993. 393 s.
Aleksandrov L.V. Karpov N.N . Metodo‘ prognozirovaniya texnicheskix resheniy
s ispolzovaniyem patentnoy informatsii. M., VNIIPI 1991. 155 s.

Kashfiyot, ixtiro, ratsionalizatorlik va patent axboroti

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish