Katalizatorlarni olinish usullari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	140.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Katalizatorlarni olinish usullari

Купить

Mavzu: Katalizatorlar ni olinish usullari
Reja:
I. Kirish
II. Asosiy qism
2.1 Katalizator tayyorlash usullari.
2.2 Katalitik aktivlik
2.3. Katalizatorlarning kaytarilishi.
2.4. Qaytarilish jarayonining usullari
2.5. Katalizatorning xizmat vaqti .
2.6. Kattiq katalizatorlar aktivligi
III. Tajribaviy qism
IV. Xulosalar
V. Adabiyotlar ro`yxati

Kirish
Gomogen jarayonining katalizatorlari gazlar (NSl, NH3, BF3, azot oksidlari)
yoki suyuq moddalar (mineral kislotalar, SO2Cl2, organik asoslar va hokazo) dir.
Ular tayyor holda olinadi va ma’lum miqdorda reaksion sistemaga kirgiziladi.
Reaksiyalarni geterogen fazada olib borish uchun qattiq katalizatorlar kerak.
Ular yuqori darajada aktiv bo’lishlari kerak, bu esa o’z navbatida katalizatorni
yuzasiga bog’liq bo’ladi, ya’ni katalizatorni tayyorlash usullariga va ularni
reaksiyada ishlatishdan oldin qayta ishlashga bog’liqdir. Qattiq katalizatorlarga
qo’yiladigan asosiy talablar: uning aktivligi, barqarorligi (turg’unligi),
tanlovchanligi (selektivligi), uzoq muddat ishlashi, zaharlarga va yuqori
temperaturaga chidamliligi, regenerirlashni osonligi. Katalizatorni ishga yaroqliligi
uni tayyorlashda ishlatilgan materiallarga va ishlab chiqarish sharoitiga
bog’liqdir.Katalizatorni uzoq muddat ishlashi, uni optimal ish sharoitini to’g’ri olib
borishga bog’liqdir. Ishlash sharoitlariga rioya qilmaslik katalizatorni tezda ishdan
chiqishiga olib keladi. Hozirgi zamon katalizatorlari murakkab va ko’p
komponentli aralashmalar va birikmalardan tuzilgan bo’lib, ularning tarkibiga
aktivlovchi qo’shimchalar kiritilgan bo’ladi. Bu katalizatorlarni tarkibini atom-
adsorbsiyalash usulida aniqlanadi. Katalizatorni cho’ktirib tayyorlash uchun
ko’pincha nitrat tuzlarining yoki organik karbon kislota tuzlarini eritmalaridan
foydalaniladi. Sulfatlar va galogenidlarni ishlatish taklif qilinmaydi, chunki -2
4SO
va Cl- ionlari gellarga adsorblanib tayyor katalizatorni aktivligini pasaytiradi.
Katalizator tayyorlash usullari
Quruq usulda (yondirish, toblash).
Ho’l (nam) usulda (cho’ktirish bilan).
Qotishma (splavы).
Kolloid metallar olish yo’li bilan.
2

Katalizator tayyorlashda, yoyuvchilar sifatida, aktivlangan ko’mir, har xil
loylar, kaolin, shamot, silikagel, sink oksidi, alyuminiy oksidi va boshqalar
ishlatiladi.
Co(NO3)2  CoO  Co
Cu(NO3)2  CuO  Cu
Mn (NO3)2  MnO  Mn
Zn(NO3)2  ZnO  Zn
Fe(NO3)3  Fe2O3  Fe
Cho’ktirish, ammiakni suvli eritmasini [(NH4)2CO3, Na2CO3, K2CO3]
tuzlari bilan amalga oshiriladi. Cho’ktirish jarayoni sovuq yoki issiq sharoitda,
konsentrlangan va konsentrlanmagan eritmalarda olib borilishi mumkin.
Cho’ktirilayotgan vaqtda to’la cho’ktirishga erishish kerak, bu esa empirik usulida
amalga oshiriladi. Cho’ktirish tezligini, temperaturasini va eritmalar
konsentrasiyasini keng miqyosda o’zgartirish mumkin. Masalan, aktiv Zn(OH)2 ni
olish uchun suyultirilgan ishqorni rux nitrat tuziga ta’sir ettirilsa, Su(ON)2 ni olish
uchun esa ishqorni konsentrlangan eritmasidan foydalaniladi, bunda cho’ktirish
harorati 60-800S bo’lishini taqazo etadi.
Zn(NO3)2 + NaOH  Zn(OH)2 + NaNO3
suyultirilgan
Cu(NO3)2 + NaOH  Cu(OH)2 + NaNO3
konsentrlangan
Aralash katalizatorlarni olish uchun aktiv komponentlar tuzlari eritmasini
birgalikda cho’ktirib olish maqsadga muvofiqdir. Hisoblarni metallar nisbatiga
qarab olish kerak. Olingan cho’kmalarni distillangan suv bilan ON- yoki -
3NO
3Ni(NO
3 )
2 300 0
NiO + H
2
кайтарили
ш Ni +Н
2 О

ionlari yo’qolguncha yuvish kerak. Ko’rsatilgan ionlar yuvilmaguncha katalizator
aktivligi past bo’ladi va u tez ishdan chiqadi. Cho’kmada ortiqcha ishqorni bo’lishi
kondensasiya jarayonini tezlashtiradi. Buning natijasida yuzada kondensasiya
mahsulotlarining parchalanmaydigan birikmalar plyonkasi hosil bo’ladi, bu esa
adsorbsiyani qiyinlashtiradi, natijada katalizatorning aktivligi tez yo’qolib, uning
ishlash vaqti ancha qisqaradi.
Yuvilgan cho’kmalar termostatlarda har xil temperaturalarda quritiladi va
ulardan katalizatorlar tayyorlanadi. Katalizatorlar tabletka, donador, simsimon va
boshqa shakllarda tayyorlanadi va maxsus pechlarda qizdirilib me’yoriga
yetkaziladi.
Katalitik aktivlik yuza bilan chambarchas bog’liqdir. Shuning uchun aktiv
komponentlar neytral bo’lgan g’ovak materiallar yuzasiga cho’ktiriladi. Bu
materiallarni yoyuvchilar (nositel) yoki «tregerlar» deyiladi.
Katalizatorlarni qaytarilishi
Cho’ktirish yoki shimdirish, qizdirish usullari bilan olingan katalizatorlarni
aktiv komponentlari oksid xolida bo’lganligi uchun ularni metall holigacha
qaytarish mumkin. Al2O3, Cr2O3, ThO3 (toriy), shu kabilar vodorod ta’sirida
umuman qaytarilmaydi yoki juda qiyin qaytariladi (yuqoridagi reaksiya asosida
boradi).
Qaytarilish (vosstanovleniye) – metall oksidlarini (gidrooksidlarini) vodorod
ta’sirida metall holiga o’tkazishga aytiladi.
Oksidlar (gidrooksidlar) + N2  metall
Qaytarilish jarayoni quyidagi grafikda ifodalangan (7-rasm).
41
1
1
1
1
110
0 20
0 300
400
500

r0
С, T
600
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

qaytarilish vaqti, soat
1-rasm. Katalizatorni kaytarilish egri chizigi.
SuO, NiO, CoO – vodorod ta’sirida oson qaytariladi. Qaytarilgan metall
juda rivojlangan yuzaga ega bo’ladi. Katalizatorning aktivligi, ya’ni uning yuzasini
rivojlanganligi qaytarilish jarayonining parametrlariga bog’liqdir. Bu parametrlar
o’zgarmas bo’lib, katalizatorlarni qayta tayyorlaganda ham shu natija qaytarilishi
kerak. Odatda, qaytarilish jarayoni katalizator solingan reaktorda o’tkaziladi va
keyin katalitik reaksiya boshlanadi.
Misol:

Har bir katalizator o’zini qaytarilish tartibiga ega bo’lganligi uchun bu
jarayonni hamma katalizator uchun bir xil sharoitda o’tkazish mumkin emas. Mis
katalizatorlari 180 – 200 0S da, nikel oksidi 250 – 3000S da, kobalt oksidi esa
4000S da qaytariladi. Qaytarilish jarayoni asosan toza vodorod yordamida olib
boriladi, lekin ba’zan bu maqsadda suv bug’i, azot-vodorod aralashmasi, toza
uglerod oksidi, metanol yoki etanol bug’lari va x.k. qo’llaniladi.
Qaytarilish jarayonining usullari turlicha bo’lishiga qaramay, jarayonni
umumiy qoidalariga rioya qilishi kerak. Katalizatorni qaytarilishi
temperaturasigacha qizdirish va qaytarilish jarayoni tugagandan so’ng uni sovutish
sekin-asta, bir xil tezlikda olib borilishi kerak.
5Н
2 Н
2
О
NiO
реакто
р Н
2 + NiО T, 0
С
Ni + H
2 O1
1
1
1
1
1

Qaytarilgan katalizatolar juda ko’p vodorod yutgan (adsorblangan) bo’ladi,
shuning uchun ular piroforli bo’lib, sovutish vaqtida ba’zida yonib ketishi mumkin.
Piroforligini sababi yuzaga adsorblangan vodorodni kislorod (havo) yordamida
yonishidir.
Qaytarilgan katalizatorlarni havoga olib chiqib bo’lmaydi, chunki ular o’z
aktivligini yo’qotib qo’yadi, shuning uchun qaytarilgan katalizatorlar vodorod
atmosferasida saqlanadi.
Katalizatorni xizmat vaqti
U yoki bu reaksiyani olib borishda ishlatilgan katalizator vaqt o’tishi bilan
o’zgaradigan, ya’ni u o’zini aktivlik xususiyatini yo’qota boshlaydi, shuning uchun
katalizatorni ishlashi uch davrga bo’linadi (8-rasm) Ular quyidagicha:
«Sozrevaniye»- yetilish davri.
O’zgarmas aktivlik davri.
Ortib borayotgan charchoqlik (aktivligini pasayishi), rasmdagi mos egri
chiziqlar.
Ko’p katalizatorlar uchun reaksiya birdan boshlanmaydi, balki biroz
induksion (yetilish) vaqtidan so’ng boshlanadi. Bu davrda katalizatorni aktivligi
ortib boradi va maksimumga erishadi. Shundan so’ng aktivlik biroz pasayib
barqarorlashadi va katalizator optimal ish sharoitiga rioya qilganda barqaror
ishlaydi. Bu davr katalizator aktivligining eng sermaxsul foydali, davri hisoblanadi
va uni xususiyatiga bog’liq bo’ladi. Bu davr bir necha soatdan bir necha yilgacha
bo’lishi mumkin. masalan, nikelli gidririlash katalizatorlari bir necha hafta
aktivligini yo’qotmaydi, alyumosilikat katalizatori esa kreking jarayonida 10
minutgina ishlaydi.
61 2
3
 вакт,
соатА

2 -rasm. Katalizatorni xizmat vaqti.
Katalizatorni ishlash vaqti, reaksiyani borish sharoitiga, uni aktivligiga va
boshqa ko’plab parametrlarga bog’liq bo’lgan funksiya bo’lib, A – aktivligini
belgilaydi.
A = f (Ckat  Sa  Sg  Cg’  Cn  Sqo’sh  T  R  Ssol.  dd.o’r  rekv
   Mu  Mu’  Mm).
S – katalizatorning, aktivatorning, dastlabki moddalarning, promotorning va
qo’shimchalarning konsentrasiyasi; T – temperatura, 0S; R – bosim; Ssol. –
katalizatorning solishtirma yuzasi; dd.o’r – donachalarning o’rtacha o’lchami
(diametr); rekv – g’ovaklar ekvivalent radiusi;  – reagentlar oqimini to’g’ri
tezligi; Mu, Mu’, Mm – dastlabki moddalarning va mahsulotning molekulyar
massasi.
ï ð
4-§. Oltingugurt (VI) oksidni olish.
Oltingugurt (IV)-oksidi SO2 ning oksidlanish reaksiyasining fizik-
kimyoviy xarakteristikasi

7

Oltingugurt yoki uning birikmalarini yondirish asosida olingan oltingugurt
(IV)-oksidini oltingugurt (VI)-oksidiga qadar oksidlash kerak:
2SO2 + O2 = 2SO3 + Q
bunda dastlabki moddaning reaksiya mahsulotiga aylanishi 100% ga yaqin
bo’lishi kerak.
Harorat va bosim oshirilganda muvozanat qaysi tomonga siljiydi? Gaz
aralashmasidagi o’zaro ta’sir etuvchi moddalarning nisbatini o’zgartirib, oksidning
reaksiya mahsulotiga o’tish darajasini oshirsa bo’ladimi?
Mahsulot hosil bo’lish muvozanatiga harorat ta’sirining miqdoriy bog’liqligi
(atmosfera bosimida, oksidlash uchun yuborilayotgan gaz aralashmasining hajm
bo’yicha dastlabki tarkibi — 7% SO2, 11% O2 va 82% N2):

Harorat,0S SO2 oksidlanish muvozanat darajasi, %
da
400 99,2
450 97,5
500 93,4
550 85,5
600 73,4
650 58,5
1000 5,0

8

Demak, 1000°S dan yuqori haroratlarda muvozanat
dastlabki moddalar tomoniga, 400°S dan past, haroratlarda oltingugurt (IV)-
oksidining to’liq oksidlanishi tomoniga siljitar ekan (8-jadval). Reakiiya 400-
10000S oralig’ida qaytar. Oltingugurt (VI)-oksidi hosil bo’lish muvozanatining
haroratga bog’liqligi grafigini tuzing.
E s l a t m a. Miqdoriy bog’liqliklarni yaqqol ko’rish uchun ularni grafik
shaklda berish foydali.
Harorat 600°S ga teng bo’lganda bosimning muvozanatga ta’sirini
ko’rsatuvchi ma’lumotlar bilan tanishing:
Bosim, Mn/m2 da ...... 0,0981; 0,981; 9,81ga teng bo’lganda SO2 ning
oksidlanish muvozanat darajasi % da ...... 73,4; 89,5; 96,4 bo’ladi. Bosim 10
Mn/m2 dan oshirilganda hatto 600°S da ham muvozanat S03 hosil bo’lish
tomoniga amaliy jihatdan to’la siljiydi. Oltingugurt (IV)-oksidining oksidlanish
muvozanat darajasi dastlabki aralashmadagi kislorod miqdorining oshishi bilan
ham ortadi. Masalan, atmosfera bosimida, 4500S da, 12% SO2 va 5,5%
O2 bo’lganda oksidlanish darajasi 87,5% bo’lib, 7% S02 va 11% O2 bo’lganda
97,5% ga teng bo’ladi. Muvozanat haqidagi ma’lumotlar asosida ayni reaksiyani
o’tkazish sharoitlari haqida biror xulosaga kelish mumkin emas! Reaksiya
tezliklari haqidagi ma’lumotlarga ham ega bo’lish kerak. Reaksiyaning atmosfera
bosimida uy haroratida ham (muvozanat S03 oksidi hosil bo’lish tomoniga to’la
siljigan bo’lsa ham va hatto aralashmalarni qizdirilganda ham) va hatto
aralashmalarni qizdirilganda ham bormasligini tajriba ko’rsatadi. Reaksiya faqat
katalizatorlar ishtirokidagina boradi. Bundan ikki yuz yildan ko’proq vaqt ilgari
azot oksidlari ishtirokida sulfat kislota ishlab chiqarish usuli kashf etilgan edi. Bu
jarayonni soddalashtirib quyidagicha ifodalash mumkin:
9

Nitroza usuli deb ataluvchi bu usuldan hozir ham (takomillashgan holda)
foydalaniladi. Lekin hozirgi paytda, asosan, keyinroq yaratilgan kontakt usulidan
foydalanilmokda va bunda oltingugurt (IV)-oksidi kislorod bilan qattiq
katalizatorlar ishtirokida oksidlanadi. Avvaliga (bu 1831 yilda bo’lgan edi) platina,
keyinchalik esa temir, xrom, mis, vanadiy va boshqa metallar oksidlarini
katalizatorlik ta’siri aniqlandi.
Oltingugurt (IV)-oksidi (S02) ning kontakt oksidlanish mexanizmi
qanday? Bu tekshirishlar natijasida aniqlandi, masalan vanadiy (V)-
oksidi katalizator sifatida ishlatilganda oldin kislorod katalizator yuzasiga
tortiladi, keyin u oltingugurt (VI)-oksid bilan o’zaro ta’sir etadi. Oksidlanishning
eksperimental o’lchangan tezliklari asosida tenglamasi tuzilgan va unda elementar
bosqichlar tezliklari ham o’z ifodasini topgan:
bunda; — reaksiya tezligi, — katalizatorning kislorod bilan o’zaro
ta’sir etish tezligining konstantasi, k2 — katalizator sirti qayta tiklanish tezligining
konstantasi, r02, — gaz aralashmasidagi kislorod bosimi, rso2 — gaz
aralashmasidagi SO2 bosimi.
Biz bu tenglamani sizga kimyo kursidan ma’lum bo’lgan: kimyoviy
tenglama asosida reaksiya tezligini ifodalovchi tenglamani tuzib bo’lmaydi degan
ko’rsatmani eslatib o’tish uchun keltirdik. Har bir elementar bosqichning va
umumiy oksidlanish reaksiyasining tezligi (xuddi reaksiya mexanizmidek)
katalizator tarkibiga bog’liq deb taxmin qilish mumkin. Bu tajribalarda
tasdiqlangan. Reaksiya ancha yuqori tezlikda borishi uchun platinali katalizator
ishtirokida 350°S'dan yuqori haroratda, vanadiy ishtirokida 400 — 450°S da, temir
(Sh)-oksidi ishtirokida — 550°S da bo’lish kerak. Demak, solishtirilgan
katalizatorlardan platina eng aktiv bo’lsa, temir (Sh)- oksidining aktivligi nisbatan
ancha kamdir. Harorat ko’tarilganda hamma katalizatorlar ishtirokida reaksiya
10

tezligi ortadi. Harorat qanchalik yuqori bo’lsa, reaksiyaning boshlang’ich tezligi
shuncha katta, lekin maksimal (muvozanatli) hosil bo’lish darajasi kam bo’ladi.
Past haroratlarda ham aktiv katalizatorlar topish maqsadida juda ko’p tekshirishlar
olib borilmoqda. Keyingi paytlarda bu yo’nalishda ba’zi bir yutuqlarga erishildi.
Nima uchun bu tekshirishlar katta amaliy ahamiyatga ega?
Kattiq katalizatorlar aktivligi harorat ma’lum darajaga (har bir katalizator
uchun ma’lum haroratda) ko’tarilgandan so’ng keskin kamayadi. Sanoatda
ishlatiladigan vanadiyli katalizatorlar uchun bu harorat 620°S ga teng. Faqat
keyingi yillargina 6700S da ham aktivligini saqlaydigan, issiqlikka chidamli
katalizatorlar topildi.
Nima sababdan katalizatorlar qattiq qizdirishga chidamaydi? Katalizator
aktivligining o’zgarishiga uning tuzilishida, g’ovakligida va kimyoviy tarkibidagi
ozgina va kuzatish qiyin bo’lgan o’zgarishlar sababchi bo’lsa kerak, deb taxmin
qilinadi. Bunday o’zgarishlar pastroq haroratda sezilarli holda bo’lmaydi. Buni,
masalan, vanadiy katalizatori 5 va undan ortiqroq yil uzluksiz ishlatilganda uning
aktivligi kamayishida ko’rsa bo’ladi. Agar dastlabki gaz aralashmasida mishyak
(Sh)-oksidi va boshqa zaharlar bo’lsa kerak, deb taxmin qilinadi.
64-rasm. Oltingugurt SO2 oksidning turli haroratlarda oksidlanishi.
11

Bunday o’zgarishlar pastroq haroratda vanadiy katalizatorlarining aktivligi
va xizmat qilish muddati tez kamayadn. Platina katalizatorlari zaharlarga nnsbatan
yana ham sezgirdir.
Oltingugurt (IV)-oksidi SO2 ning reaksiyasi qattiq katalizator ishtirokida
gazsimon moddalarning o’zaro ta’siridan gazsimon mahsulot hosil bo’lishi bilan
boradi. Bu — geterogen - katalitik reaksiyadir. Shubhasiz, uning tezligi gazlar
bilan to’qnashadigan qattiq katalizatorlar sirtining kattaligi bilan ortadi. Bu
qonuniyat, ayniqsa donachalarning diametri, masalan, 1 mm atrofida bo’lgan qattiq
moddalar bilan qaynovchi qatlamda amalga oshiriladigan jarayonlarda juda yaxshi
foyda berilishi sizga ma’lum.
Oltingugurt (IV)-oksidi SO2 ni oksidlashning optimal sharoitlari
Oltingugurt (IV)-oksidi SO2 ning olinishi va oksidlanishi reaksiya-larining
fizik-kimyoviy xarakteristikalarini solishtirib, ular o’rtasidagi keskin farqni
ko’rasiz: birinchi reaksiya qaytmas va katalitik emas, ikkinchisn—qaytar va
katalitikdir.
Katalizator tanlash. Katalitik reaksiyalarni o’tkazishda katalizatorning
aktivligi juda katta ahamiyatga ega va bu aktivlikning tarkibiga va tayyorlash
usuliga bog’liq. Bu reaksiyani o’tkazishda ma’lum katalizatorlarning ichida eng
aktivi — platinali katalizatordir, lekin u qimmat turadi, temir (III)-oksidning esa
aktivligi kam, shuning uchun sanoatda vanadiyli katalizatorlar ishlatiladi.
Harorat tanlash. Katalizator ishtirokida boradigan reaksiyaning eng past
haroratsi taxminan 450° S ga , eng yuqorisi esa 6200S ga teng. Haroratni shu
chegaralarda tanlashga to’g’ri keladi. Qaytar reaksiyaning optimal sharoitlarini
tanlashda muvozanatning siljishi mumkinligini hisobga olmoq kerak, oksidlanish
darajasi 98% ga yaqin bo’lishi uchun taxminan 450°S ga haroratda, atmosfera
bosimida va ortiqcha kislorod ishtirokida erishish mumkin. Lekin bu sharoitlarda
reaksiya juda sekin boradi va reaktorning unumdorligi (vaqt birligi ichida hosil
bo’lgan mahsulot miqdori) kam bo’ladi.
12

Savol va topshiriqlar
1.Katalizator aktivligi qanday aniqlanadi?
2.Nima sababdan katalizator aktivligini ma’lum uzoq vaqt ichida doimiy
darajada ushlab turish kerak?
3.Nima sababdan sulfat kislota ishlab chiqarishda avval ishlatiladigan
platina va temir (III) – oksidi asosidagi katalizatorlar keyinchalik vanadiyli
katalizator bilan almashtirildi?
4.Nima sababdan: a) issiqqa chidamli katalizatorlarni; b) past haroratlarda
ishlaydigan katalizatorlarni topishga qaratilgan izlanishlarga katta e’tibor
berilmoqda?
5.Katalitik reaksiyalarni o’tkazish uchun dastlabki moddalarni qanday
tayyorlash kerak?
6.Geterogen reaksiyalarni boshqarish qonuniyatlaridan gazlar orasidagi
geterogen—katalitik reaksiyalarda foydalansa bo’ladimi?
7.Oltingugurt (IV)-oksidini kontakt oksidlash jarayonida issiqlik
almashinishi qanday rol o’ynaydi?
8.Nima sababdan oltingugurt (IV)-oksidini iloji boricha to’la oksidlashga
harakat qilinadi? Buning ikki sababini ayting.
9.Sanoatda oltingugurt (IV)-oksidi SO2 ni oksidlashning quyidagi usuli
tobora kengayib bormoqda: avval birinchi bosqichda hosil bo’lgan oltingugurtning
(IV)-oksidi SO2 ni gaz aralashmasidan ajratib olinadi, keyin qolgan aralashmani
ikkinchi bosqichga uzatiladi. Shuning evaziga oltingugurt (IV)-oksidi SO2 ni
oksidlash darajasi 97 — 98% dan 99,5% gacha yetadi. Nima uchun?
10.Korxonalarda qattiq katalizatorlar ishtirokida gazlar orasidagi katalitik
reaksiyalarni o’tkazishning qanday qonun-qoidalari mavjud?
13

11.Oltingugurt (IV)-oksidi SO2 ni kontakt oksidlash jarayonining
takomillashtirish imkoniyatlarini ko’rib chiqing va javobingizni izohlab bering.
1)Reaksiya tezligi qaynovchi katalizator qatlamida o’tkazilganda harakatsiz
qatlamdagi oksidlanishga qaraganda tezlashadimi? Bunday qurilmada optimal
harorat rejimini ushlab tursa bo’ladimi? Katalizator qaynovchi qatlamda bo’lgan
kontakt apparatining tuzilish sxemasi qanday bo’lishi kerak?
2) Vanadiyli katalizatorlardagi kaliy ionlarining bir qismini natriy ionlariga
almashtirilganda katalizatorning past haroratlardagi aktivligi keskin ortadi, lekin
yuqori haroratlarga chidamliligi kamayadi. Reaksiyani navbat bilan ikkita: issiqqa
chidamli va past haroratlarda ishlovchi katalizatorlarda olib borsa bo’ladimi?
Katalitik jarayonni bunday usulda o’tkazishning qanday afzallik tomonlari bor?
3) Gazga havo o’rniga kislorod qo’shilsa reaksiya tezligiga va munozanat
holatiga qanday ta’sir ko’rsatadi?
4) Agar hosil bo’layotgan moddalarni reaksiya doirasidan chiqarib turilsa,
qaytar reaksiyalar oxirigacha boradi (maktabdagi kimyo kursidan bir nechta misol
keltiring). Dastlabki moddalar ham, reaksiya mahsulotlari ham gaz bo’lganda bu
usulni qo’llasa bo’ladimi? Masalani hal qilish yo’llarini ko’rsating.
5) Yuqorida ko’rib chiqilgan takomillashtirishlar nazarda tutilgan
qurilmaning eskizini chizing. Ularning hammasi sanoatda ishlatiladi.
G2. Yuqorida kilogrammlarda keltirilgan ma’lumotlar asosida dastlabki
aralashma 100 mol bo’lganda, kontakt apparatining moddiy balansini mollarda
tuzing.
Ye ch i m i. Shartga ko’ra dastlabki aralashmada 1 mol SO2, 11 mol O2 va
82 mol N2 bor. Oltingugurt (IV)-oksid SO2 ning oksidlanish darajasi 98% ga teng
bo’lganda 6,86 mol oltingugurt (VI)-oksidi SO3 hosil bo’ladi va 0,14 mol
oltingugurt (IV)-oksidi SO2 qoladi. Kislorodning 3,43 moli sarflanadi va 7,57 moli
qoladi (9-jadval).
14

9-jadval
Moddiy balans
Moddalar Kirim Chiqim
mol kg mol kg
Oltingugurt (IV)- o
ksidi SO2
Kislorod
Azot
Oltingugurt (VI)-
oksidi SO3 7,00
11,00
82,00
50 0,14
7,57 82,00
6,86
H a m m a s i 100 96,57

SO2 oksidi oksidlanganda hosil bo’ladigan aralashmaning tarkibini foizlarda
(hajm bo’yicha) hisoblang.

15

ADABIYOTLAR
1. Dolgov B.N. Kataliz v organicheskoy ximii. L. Gosximizdat, 1961, 807s.
2. Sultanov A.S. Ximicheskaya teoriya kataliza D.I. Mendeleyeva i
dalneysheye yeye razvitiya. Tashkent., AN UzSSR, 1961. 100s.
3. Panchenkov G.M., Lebedov V.P. Ximicheskaya kinetika i kataliz. M.
MGU, 1961, 551s.
4. Kataliticheskaya pererabotka uglevodorodnogo sыrya/ A.S. Sultanov,
A.K. Xasanov, A.S. Safayev i dr./ vыp. 2, M. 1965 s.3-14.
5. Breslou R. Mexanizmы organicheskix reaksiy. M. Mir. 1968. 280s.
6. Krыlov O.V. Kataliz nemetalami. L. «Ximiya», 1967. 240s.
7. Royter V.A. Golodes G.I. Vvedeniye v teorii kinetiki i kataliza. Kiyev.
1971.
8. Metod ы issledovaniya katalizatorov i kataliticheskix reaksiy. Novosibirsk,
«Nauka» 1971. 152s.
9. Galimov J.F., Dubinina G.G., Masagutov R.M. Metod ы analiza
katalizatorov neftepererabotki. M. «Ximiya», 1973, 191s.
10. Bremer G., Vendlandt K.-P. Vvedeniye v geterogennыy kataliz. M.
«Mir», 1981, 359s.
11. Uspexi geterogennogo kataliza v ximii geterosiklicheskix soyedineniy.
A.N. Latviyskoy SSR, Riga, Zanyatiye, 1984. 175s.
16

Katalizatorlarni olinish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish