Kelishik umumiy maʼnosining nutqiy xususiyatlari

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	189.5KB
Покупки	1
Дата загрузки	17 Январь 2025
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Lola Mamurova

Дата регистрации 25 Сентябрь 2024

26 Продаж

Kelishik umumiy maʼnosining nutqiy xususiyatlari

Купить

MAVZU: “ Kelishik umumiy ma nosining nutqiy xususiyatlariʼ ”
KURS ISHI
1

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………….4
I BOB. KELISHIKLAR TARAQQIYOTI
1.1.Eski o‘zbek tilida bosh, qaratqich, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish
kelishiklari...........................................................................................................6
1.2.Otlarda kelishik ma'nolari, sh akli va vazifasi...................................................10
II BOB. KELISHIK SHAKLLARINING SEMANTIK VA SINTAKTIK
XUSUSIYATLARI
2.1. Kelishik affikslari omonimiyasi......................................................................18
2.2.Kelishik kategoriyasi paradigmasining UGMsi va uning nutqda
voqelanishi.......................................................................................................26
XULOSA……………………………………………………………………........35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..36
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Ma'lumki, grammatik ma'no ifodalashning turli
vositalari mavjud. Masalan, fonetik, leksik, morfologik va sintaktik usullar shular
jumlasidandir. Demak, grammatik ma'noni faqat so‘z yoki so‘z- shaklga nisbat
berish ma'qul emas. Nutqni shakllantiruvchi barcha lisoniy birliklar grammatik
aharniyat kasb etishi mumkin.
Grammatik ma'no deganda til (fonetik, leksik, morfolo gik va sintaktik)
birliklarning bevosita nutqni shakllantiruvchi umumlashma abstrakt ma'nolari
tushuniladi. Ta'rifni qisq'acha sharhlaymiz. Ko‘rinadiki, ta'rifda uch muhim unsur
mavjud. Ular quyidagilar:
a) grammatik ma'noning barcha til birliklariga xosligi;
b) bevosita(!)nutqni shakllantirishi;
v) umumlashma va abstraktligi.
Keyingi mavzularning birida grammatik ma'no ifodalash usullari haqida fikr
yuritganimizda siz grammatik ma'no ifodalash ning barcha til birliklariga xosligim
anglab etasiz.
Grarmnatik ma'noning bevosita nutqni shakllantirishi deganda shuni
tushunish lozimki, lisoniy birliklar grammatik ma'nodan xoli qilinsa, u nutqqa
tayyor bo‘lmay qoladi. Masalan, bola leksemasining lug'aviy ma'nosi nutqqa
grammatik ma'no vositasida kiradi. lining kelishik, son, subuektiv baho, hokim
yoki tobe uzvlik, qaysi gap bo‘lagi ekanlik grammatik ma'nolari lisoniy sathda
yo‘q. Demak, leksema lug'aviy ma'nosi ustiga ana shu grammatik ma'nolar
qavatlansa, u nutq tarkibiga kira oladi. Shu boisdan birorta til birligi grammatik
ma'nodan xoli bo‘lolmaydi. Bu esa kurs ishining dolzarbliligini belgilaydi.
Kurs ishining maqsadi : Kurs ishi kelishiklar haqida umumiy tushunchalarni
bilish, kelishiklar taraqqiyoti, kelishik umumiy ma nosining nutqiy xususiyatlarini,ʼ
kelishik shakllarining semantik va sintaktik xususiyatlari o‘rganishni o‘z oldiga
maqsad qilgan.
3

Kurs ishining obyekti: Fanning dolzarb mavzusi va muammolari chuqur
o‘rganiladi. Kurs ishi ustida ishlash jarayonida talaba tanlagan mavzuni chuqur
o‘rganib tahlil qiladi.
Kurs ishining vazifasi:
-kelishiklar taraqqiyoti;
-eski o‘zbek tilida bosh, qaratqich, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish
kelishiklari;
- otlarda kelishik ma’nolari, shakli va vazifasi;
-kelishik shakllarining semantik va sintaktik xususiyatlari;
-kelishik affikslari omonimiyasi;
-kelishik kategoriyasi paradigmasining UGMsi va uning nutqda voqelanishini
o‘rganishdan iborat.
Kurs ishning tuzilishi: mazkur kurs ishi kirish, 2 bob, 4 fasl, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar majmuasidan iborat.
4

$I BOB. KELISHIKLAR TARAQQIYOTI 1.1.Eski o‘zbek tilida bosh, qaratqich, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish kelishiklari Kelishiklar gapda otning yoki otlashgan so‘zning fe’lga, ba'zan boshqa so‘z turkumiga munosabatini ifodalaydigan formalardir. Eski o‘zbek tilida hozirgi o‘zbek tilidagidek 6 ta kelishik shakli saqlangan. Turkiy tillar taraqqiyotining qadimgi davrlari uchun xarakterli bo‘lgan vosita kelishigi shakli XIII-XIV asrlarga oid yozma yodgorliklar tilida ham ma'lum darajada qo‘llangan. XV asr va undan keyingi davrlarda vosita kelishigining qo‘llanishi ancha chegaralangan bo‘lib, o‘zining grammatik xususiyatini yo‘qotgan va kelishik kategoriyasi sifatida iste'moldan chiqqan. 1 Shu davrdan boshlab vosita kelishigi shaklida qo‘llangan so‘zlar ravish kategoriyasiga o‘tgan yoki o‘tish jarayonida bo‘lib, payt, holat kabi ma’nolarni ifodalashga xizmat qiladi: Aq urub, faryad yetvr-men sensizin \\ Bu vujudo‘mdo‘n salo‘btur yalguz un (Lugf.). Bolsa jannatda Atayi sensizin, o‘lgay fo‘gan (Atoiy). Bosh kelishik . Odatdagidek, bu kelishik maxsus ko‘rsatkichga ega bo‘lmaydi. Uning asosiy sintaktik funksiyasi ega vazifasida kelishidir: Anda kop ulamalar davra alib o‘lturubturlar (Furq). Shu bilan birga, bosh kelishikdagi so‘z kesim va ikkinchi darajali bo‘lak vazifasida ham keladi. Qaratqich kelishigi. Bu kelishik qo‘shimchasi ko‘p variantlidir. Negizning fonetik xususiyatiga qarab, affiksning maxsus variantlari qo‘shila bergan: -ni'n\\nin. Mazkur qo‘shimcha har qanday negizlarga qo‘shila beradi: qoychi'ni'n iti (Taf.). Yelchinin shahdli'q zahri' shishasi... (Nav.SS). Bu qo‘shimcha XV asrgacha bo‘lgan yodnomalarda tarkibida lablanmagan unlilar bo‘lmagan negizlarga qo‘shilgan. Qaratqich kelishigining bu varianti oxirgi bo‘g’inda lablangan unlilar qatnashgan negizlarga qo‘shiladi: Rasulnin so‘zi (Taf.). Xarunnun aqli' (Rabg’.). Ko‘zunnun alli'da nargis kelib qati'g’ ko‘zlug.. .(Nav.SS). Bu qo‘shimchaning 1 Abdullayev A. O‘zbek tilida inkor kategoriyasi // O‘zbek tili va va adabiyoti. - 1986. - №6. - B.64. 5$ $yuqoridagi negizlarga qo‘shilishi XV-XV1 asrlargacha davom etgan. Shuningdek, bu qonuniyatdan chekinish hollari uchraydi: Ko‘znin niyati (Atoiy), xalqnun ranji' (Taf.). -i'n\in\yn. Qadimgi turkiy tilda undosh bilan tugagan negizlarga qo‘shiladigan bu qo‘shimchalar eski o‘zbek tilida uchraydi. Lekin uning qo‘llanishi ayrim so‘z shakllarigagina xosdir. Bu davr yodnomalaridan mazkur qo‘shimcha faqat «Tafsir»da ancha keng qo‘llangandir: ul yelin yevlari, anlari'n yevlari. -un qo‘shimchasi. Bu qo‘shimcha kim olmoshi bilangina qo‘llangan: Sen kimun o‘g’li'-sen? Qaratqich kelishigi qo‘shimchasining bunday variantlari singarmonizmli turkiy tillarda va singarmonizmli o‘zbek shevalarida ham uchraydi. Bu kelishikning belgisiz qo‘llanishi eski o‘zbek adabiy tili uchun ham xarakterli bo‘lgan: Mulk ikki bag’i' ikki alam \\ Sultanli'g’ yerur sana musallam (Nav.SS). Tushum kelishigi. Eski o‘zbek adabiy tilida tushum kelishigi –ni \\ n\\ i'\\i variantlariga ega bo‘lgan. -ni'\\ni. Bu affiks o‘zbek tili taraqqiyotining barcha davrlarida qo‘llanib kelgan: Yolni' berkitayin, qamugni' q utqarayi'n (Rabg’.). Bu so‘zni kizladilar (Taf.). Bu qo‘shimcha «Boburnoma» asarida qaratqich ma'nosini bildirgan. -n. Bu affiks varianti eski o‘zbek tilida ancha faol qo‘llangan. Lekin u III shaxs egalik qo‘shimchasidan keyin qo‘shilgan: Qi'li'ch birla bashi'n kesti (O‘N), Ismailni'n yevin sordi' (Rabg’.).Tushum kelishigining bu qo‘shimchasi she'riy asarlarda keng qo‘llangan. -i'\\i. Bu qo‘shimcha I va II shaxs egalik qo‘shimchalaridan keyin qo‘shilgan: Adl qulagi'-la eshit hali'mi' (Muq.)- Aqli'mi' tomam aldi' tugmai giribanin (Furq.). Tushum kelishigining belgisiz qo‘llanishi ham eski o‘zbek tili uchun xarakterlidir: Qoymag’umdur yetagin (Bobir). Ko‘nul shakar bikin ag’zi'n ko‘rup (Sakk.). 6$ $Tushum kelishigining qadimgi turkiy tilga xos bo‘lgan –g’\g,-i'g’\ig\ug’\ug variantlari eski o‘zbek tilida uchramaydi. Jo‘nalish kelishigi. Bu kelishik qo‘shimchasi eski o‘zbek tilida –qa\g’a\ka\ga, -a\-a’ va –na\n’a kabi variantlarga ega. Shu bilan birga, qadimgi turkiy tilga xos bo‘lgan –g’aru\garu\qaru\karu –ra\ra’\ru\ru’ qo‘shimchalari ham ayrim yodnomalarda uchraydi. -g’a\ ga varianti unli va jarangli undosh bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi, -qa qo‘shimchasi jarangsiz undoshlar va undoshlari bilan tugagan negizlarga qo‘shiladi: Yeykim bari' she'r ahli'g’a sen xan yanli'g’ \\ She'rin bari' she’rlarga sultan yanli'g’ (Bobir). XIV-XV asr yodgorliklarida bu tartib buzilgan, ya'ni, -g’a o‘rnida -qa qo‘shimchasi yoki aksincha qo‘llanavergan: Ibrahimga I Ibrahimqa, avg’a\avqa, otg’a\otqa (Rabg’.). -ka\ga. Til oldi unlilari qatnashgan negizlarga qo‘shiladi. Eski o‘zbek tilida qay hollarda -qa, qaysi hollarda -ga qo‘shimchasining qo‘shilishini aniqlash birmuncha qiyin, chunki arab yozuvida bu ikki variant ham (kof) harfi bilan yozilgan. Shunga qaramasdan, jarangli va sonor undoshlar va unlilardan so‘ng -ga, jarangsiz undoshlardan so‘ng -ka qo‘shimchasining qo‘llanganini fahm qilish mumkin: Ko‘nglumge dard kelgali...(BN). Yelikka menin yashi'm yeti (SH.turk). -o\a Bu affikslar undosh bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi. 2 Lekin uning qo‘llanishi janrlar bo‘yicha chegaralangan. Bu forma XI1-X1V asrlar she'riy asarlari hamda prozaik asarlarda qo‘llangani holda, XV asr va undan keyingi davrlarda asosan she'riy asarlarda uchraydi: Bashlari'ni' qashi'ma yetkurunuz (SHN). Kel, taqi' yurtuna yega bol (SH.tar.). Ne uchun avval o‘zuna ashna qildi'n meni (Atoiy). Ya rabb, ne ajab yari' jafakara yoluqtum\\Ko‘zi-yu qashi’ jadu-vu makkara yoluqtum (Lutf.). 2 Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek tili. - Toshkent. - 2007. - B. 149-260. 7$ $Qadimgi turkiy tilga oid bo‘lgan –g’aru\garu\qaru\karu\ru\ru’ affikslari eski o‘zbek tilida o‘zining kelishik funksiyasini yo‘qotgan. Ular keyinchalik eski o‘zbek tilida ham ravish yasovchilarga aylanib ketgan. Qadimgi turkiy tilga oid bo‘lgan -ra\ra’ affiksi «Tafsir»da uchraydi: Ya Muhammad, tashra chi'q. Biroq bu affiks ham keyinchalik ravish yasovchiga o‘tib ketgan: ichra (ichkari), asra (pastki,quyi). Jo‘nalish kelishigining belgisiz qo‘llanishi ham eski o‘zbek tili uchun xarakterli bo‘lgan. Misollar: Senki ul yan azimat yetkundur (Nav.SS). Bir inisin yibarur boldi' Hisar (Sh.N). O‘rin-payt kelishigi. Bu kelishikni hosil qiladigan quyidagi affiks variantlari uchraydi: -da\da’ jarangli undosh va unli bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi: Qayg’uda za'if boldi' (Rabg’). -ta\ta’ jarangsiz undosh bilan tugagan so‘zlarga q’shiladi. Bu ishta ixti'yari'm yoq turur (Atoiy). Tani'maqta magar yani’lmi’sh-sen (Nav.SS). O‘rin-payt kelishigining –ta\ta' affiksi «Boburnoma»da va ayrim boshqa asarlarda uchrasa ham, odatda, jarangsiz undoshlardan keyin ham –da\da’ affiksi qo‘shila bergan. Chiqish kelishigi. Bu kelishikni hosil qiluvchi quyidagi affikslar mavjud: -di'n\din unli va jarangli undosh bilan tugagan so‘zlarga qo‘ shiladi: Charx qasri'di'n quyash har kun tushar alamara (Nav.SS). -ti'n\tin jarangsiz undosh bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi: Sen bashti'n ayaq jan-sen (MN). Lekin jarangsiz undoshlar bilan tugagan so‘z negizlariga ham -di'n\din affiksi qo‘shila beradi. Aksincha jarangli undosh bilan tugagan so‘zlarga ham –tin\ti'n affiksining qo‘shilishi qayd qilinadi: Xojandti'n Axsi'g’a kelur (BN). -dan\da’n\tan\ta’n. Bu affiks XV asrdan oldingi yodgorliklarda uchraydi va ular fakultativ xarakterdadir: Uch kundin so‘n zindandan chiqardi'lar (Rabg’.). Chiqish kelishigining qadimgi turkiy tilga oid so‘zning –dun\du’n\tun\ tu’n affikslari so‘zning oxirgi bo‘g’inlari lab unlilari bilan kelgan negizlarga 8$

qo‘shiladi. Bu affikslar faqat «O‘g’ uznoma »da uchraydi: Qirq kundun so‘n,ko‘p
to‘qushg’udun so‘n, anun ko‘zu ko‘ktun ko‘krak yerdi.
Til tarixi faktlari shuni ko‘rsatadiki chiqish kelishigi
formasi keyingi
davrlarda shakllangan bo‘lib, uning o‘rnini ma’lum
davrlarda o‘rin-payt kelishigi
vazifasini bajargan. Eski o‘zbek xususiyat qadimgi turkiy tilga xos bo‘lsa
ham, eski o‘zbek adabiy tilida chiqish kelishigi ma'nosida o‘rin-formasi
qo‘llangan: Bashi'ni' uch yerda yardi'lar (Tafsir).Bu ishlarda birini qi'lsangi'z
(Rabg’.).
Vosita kelishigi. Yuqorida ta’kidlanganidek, bu kelishik qadimgi turkiy tilga
oid bo‘lgan hodisadir. Lekin u XIII-XIV asr yodgorliklarining ayrimlarida uchrab
turadi. Fasih tilin javab berdi (Taf.). Ani' kishilar ko‘zin ko‘rgan bar-mu.(Taf).
Vosita kelishigi XV asrga oid manbalarda Lutfiy, Atoiy asarlarida ham
uchraydi. Lekin bu davrda vosita kelishigining iste'mol doirasi chegaralangan
bo‘lib, ma’nosi toraygan. 3
Vosita kelishigi formasidagi so‘zlarning ravish kategoriyasiga o‘tgan.
Ravish kategoriyasiga o‘tish,asosan, payt bildiruvchi so‘zlar doirasida bo‘lgan.
Bu so‘zlar tarkibidagi -i’n,-in, -yn,-yn,-n Vosita kelishigi affiksi bo‘lib,
keyinchalik so‘zning tarkibiy qismiga aylangan va bunday so‘zlar ravish sifatida
shakllangan.
1.2.Otlarda kelishik ma'nolari, shakli va vazifasi.
Otlarda oltita kelishik mavjud bo‘lib, har bir kelishikning o‘z shakli ma'nosi
va sintaktik vazifasi bor.
1) Bosh kelishikda kelgan ot umuman shaxs, predmet, voqea-
hodisalarning nomini ataydi, gapda, asosan, ega vazifasini bajarishga
mos shaklda bo‘ladi.
2) Bosh kelishikda kelgan otning kelishik qo‘shimchasi yo‘q, ya'ni nol
ko‘rsatkichli shaklda bo‘ladi. Bosh kelishik shaklidagi ot kim? Nima?
va qayer? So‘roqlaridan biriga javob beradi.
Bosh kelishikda kelgan otlar gapda turli vazifalarda keladi:
3
Qodirov Z. O‘zbek tilida grammatik kategoriyalarni sistem tahlil qilish (kelishik kategoriyasi) 8-bet.26
9

a) Asosan ega vazifasini bajaradi:
Ximmatlilik o‘zining saxovati, mehr-muhabbati bilan odamlar qalbiga singib
ketadi. (U. Maxkamov)
b) Kesim vazifasida keladi: Toshkent-tinchlik shahri
v) Izohlovchi vazifasida kelganda, kasb, hunar, unvon, taxallus, jins,
qiyoslash kabi ma'nolarni anglatadi:
Navro‘zda -Ona tabiat uyg'onadi.
g) Sifatlovchi vazifasida keladi:
Po‘lat pichoq qinsiz qolmas (Maqol)
d) Undalma vazifasida kelganda, gap bo‘laklari bilan grammatik jihatdan
bog'lanmaydi:
Yaxshilik qil, bolam, yomonlikni ot.
e) Nominativ (atov)gap tarzida keladi:
Subhidam . Quyosh yotoqidan bosh ko‘tardi. (P.G'.)
f) Bundan tashqari bosh kelishikda kelgan ot ko‘makchi holda kelganda,
to‘ldiruvchi va hol vazifasini ham bajaradi:
Igna bilan quduq qazib bo‘lmas. (Maqol) Ular tong bilan yo‘lga chiqqan
edilar. (J.Abd). Yuksal quyosh kabi , yuksal oy kabi , Sen bilan bezalsin yurting
fazosi (Uyg'un)
2)Qaratqich kelishigi biror predmetning shu kelishikdagi otdan anglatilgan
predmetga yoki shaxsga qarashli ekanligini ifodlaydi. Qaraqich kelishigida kelgan
ot kimning? nimaning? qayerning? Kabi so‘roqlardan biriga javob beradi, -ning
qo‘shimchasi orqali shakllanadi.
Masalan: Hayotga go‘zallikning manbai soddalikdir.
Ba'zan she'riyatda qaratqich kelishigi qo‘shimchasi -n shaklida ham
qo‘llanadi: Kimki boqmabdir ishin poyoniga, Hech hisobi bo‘lmaygay armoniga.
Qaratqich kelishigida kelgan ot doimo egalik qo‘shimchasini olgan ot blian
bog'lanadi va qaratqich qaralmish munosabatini hosil qiladi: kitobning varag'i,
daraxtning bargi kabi.
10

Qaratqich kelishigida kelgan ot gapda aniqlovchi turi qaratuvchi aniqlovchi
vazifasida keladi. Masalan: Guruchning kurmagi bor. Yomonning to‘kmog'i bor
(Maqol).
Qaratqich kelishigida kelgan ot ikki xil belgili yoki belgisiz shaklda
qo‘llanadi. Belgili shaklda qo‘llangan ot -ning qo‘shimchasi bilan ifodalanadi.
Belgisiz shaklda qo‘llangan ot -ning qo‘shimchasi bilan ifodalanadi.
Masalan : Kasbning yomoni yo‘q (Maqol)
3)Tushum kelishigida kelgan ot ish-harakatni o‘z ustiga olgan predmetni
anglatadi. Tushum kelishigida kelgan ot kimni? Nimani? qayerni? Kabi
so‘roqlardan biriga javob berib, -ni qo‘shimchasini qo‘shish orqali shakllanadi.
Masalan: Vodiylarni yayov kezganda, bir ajib his bor edi menda (X.O.)
Ba'zan she'riyatda tushum kelishigi qo‘shimchasi -n, -ni shaklida ham
qo‘llanadi: olmazorlar gulin to‘kadi, Seva bog'lab shoxin bukadi. (X.O.)
Tushum kelishigida kelgan ot doimo fe'l bilan bog'lanadi va gapda vositasiz
to‘ldiruchi vazifasini bajaradi.
Masalan: Onangni kaftingda tutsang, Singlingni kaftingda tut (Maqol)
Tushum kelishigi 2 xil -belgili yoki belgisiz shaklda qo‘llanadi: Belgili
shaklda qo‘llangan ot -ni qo‘shimchasi bilan ifodalanadi. Belgisiz shaklda
qo‘llangan ot -ni qo‘shimchasi bilan qo‘llanmaydi.
Masalan: Nosirov Saidani uzoqdan ko‘rishi bilan o‘rnidan turdi (A.Q.) Gul
tufayli tikan suv ichar (Maqol)
Belgisiz shaklda qo‘llangan otning tushum kelishigida ekanligi
mazmunidan; fe'lga bog'lanishidan anglashilib turadi. Belgisiz tushum
kelishigidagi ot fe'l kesim bilan ma'no va grammatik jihatdan juda zich bog'langan
bo‘lib, ular orasiga boshqa so‘z kiritib bo‘lmaydi. 4
4)Jo‘nalish kelishigi shu kelishikdagi otdan anglashilgan predmetning ish-
harakat yo‘naltirgan o‘rin, vaqt, sabab yoki ish-harakatning bajaralishida vosita
ekanligini anglatadi.
4
Maxmudov N. Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. –Toshkent: O‘qituvchi, 1995. – 228 b.
11

Jo‘nalish kelishigida kelgan ot kimga? nimaga? qayerga? qachon? nega?
kabi so‘roqlaridan biriga javob beradi. -ga (-ka, -qa) qo‘shimchalari bilan
shakllanadi.
Lotin yozuviga asoslangan imlo qoidasiga binoan jo‘nalish kelishigi
qo‘shimchasi k undoshi bilan tugagan so‘zlarga -ka tarzida: terak-terakka, bezak-
bezakka kabi; qishloq-qishloqqa, buloq-buloqqa kabi; qolgan barcha hollarda -ga
razida qo‘shiladi: tog'-tog'ga, barg-barga, maktab-maktabga kabi.
Masalan: Kumush bu gapga ajablanar, to‘g'rsi shodlanar edi (A.Q.)
Yerga qarasang, bog' bo‘lar Ko‘ngil ochilib chog' bo‘lar (Maqol)
Jo‘nalish kelishigida kelgan ot turli xil ma'nolarga ega. Shunga ko‘ra
jo‘nalish kelishigida kelgan otlar quyidagi sintaktik vazifalarni bajaradi:
a) Harakatning bajarilishida vosita bo‘lgan predmet yoki shaxsni anglatib,
kimga? Yoki nimaga? So‘rog'iga javob beradi va gapda vositali to‘ldiruvchi
vazifasini bajaradi.
Masalan? Quyosh gullar yuzini shu'lllarga beladi (U) maslahat Abdurasulning
haloyiqqa nima deyishi lozimligi ustida bo‘ldi (P.T.)
b) Harakat yo‘nalishi o‘rinni anglatib qayerga? so‘rog'iga javob beradi va
gapda o‘rin holi vazifasini bajaradi.
Masalan: Ular faqat kechga yaqin qalin o‘rmon bilan o‘ralgan kichkinagina
bir qishloqqa yetib kelishdi. (A.Raxmat)
v) Harakatning bajarlish vaqtini anglatib, qachon? qachongacha? kabi
so‘roqlardan biriga javob beradi va gapda payt holi vazifasini bajaradi.
Masalan: To‘y ko‘klamga qoldirildi (O). Agar she'r baxsh etolsa zavq,
Quvonardim butun umrga (Uyg'un).
g) Harakatning bajarilishi maqsadini anglatib, nima maqsadda? So‘rog'iga
javob beradi va gapda maqsad holi vazifasini bajaradi.
Masalan: Toshkentga o‘qishga keldi.
d) Harakatning bajarilish sababini anglatib, nima sababdan? Nega?
so‘rog'iga javob beradi.
12

Masalan: G'ulomjon uy tarovati va saranjomiga havasi kelib o‘tirdi
(M.Ismoiliy).
e) Bundan tashqari jo‘nalish yelishigida kelgan otlar ko‘makchi holda ham
kelib, gapda hol vazifasini bajaradi.
Masalan: O‘qtam o‘z kolxoziga tomon otini asta haydadi. (O). Ochilning
gapiga rosa so‘z qidirdi, lekin topa olmadi.
5)O‘rin-payt kelishigi shaklidagi ot ish-harakat yoki predmetning bajarilish
o‘rnini, vaqtida yoki ish-harakatning bajarilishida vosita ekanligini anglatadi.
O‘rin-payt kelishigida kelgan ot kimda? Nimada? qayerda? qachon? kabi
so‘roqlardan biriga javob beradi. -da qo‘shimchasi bilan shakllanadi.
Masalan: Oltin o‘tda bilinadi, odam mehnatda. (Maqol).
O‘rin-payt kelishida kelgan ot gapda quyidagi sintaktik vazifalarni bajaradi:
a) harakatning bajaralishida vosita bo‘lgan predmet yoki shaxsni anglatib,
kimda? yoki nimada? so‘rog'iga javob beradi va gapda vositali to‘ldiruvchi
vazifasini bajaradi.
Masalan: Insonlarda umid bo‘lmasa, hayot lazzati yo‘qolur edi.
Yashnagan el tillarda doston, qulug' nomi hur O‘zbekiston (M.Shayxzoda)
b) xarakatning bajarilish o‘rnini anglatib, qayerda? So‘rog'iga javob beradi va
gapda o‘rin holi vazifasini bajaradi.
Masalan: Ishkomda tug'ilib, chaylada katta bo‘lgan bu istarali yigit
sohibkorlikni o‘n besh yoshidayoq egallab, san'at darajasiga ko‘targan edi.
(A.Muxtor).
v) harakatning bajaralishi paytini anglatib, qachon? So‘rog'iga javob beradi
va gapda payt holi vazifasini bajaradi.
Masalan: Yozda qilingan mehnat, Kuzda ko‘rsatar himmat (Maqol)
g) harakatning bajarilish holatini anglatib, qanday? qay tarzda? Kabi
so‘roqlardan biriga javob berib, ravish holi vazifasini bajaradi.
Masalan: Ular musiqani chuqur sukutda tinglar edi.
d) harakatning bajarilish sababini anglatib, nega? nima uchun? So‘roqlaridan
biriga javob beradi va sabab holi vazifasini bajaradi.
13

Masalan: Kattalikni bilmas bir yaxshi odam, saxiylikda yo‘lda qolibdi hotam
(F.Yo‘ldosh)
e) o‘rin-payt kelishigda kelgan ot kesim vazifasida kelib, predmet yoki
hodisaning bo‘lish o‘rni, payti, holati hamda vosita bo‘lgan predmetni anglatadi.
Masalan: Aql yoshda emas, boshda (Maqol) Yigit moli-yerda (Maqol). Tejab
yegan darmonda, tejamagan-armonda. (Maqol). Oy tunda kerak, aql-kunda
(Maqol)
6) Chiqish kelishigi shakldiagi ot ish-harakatning kelib chiqish manbai o‘rni,
sababi bo‘lgan predmetni yoki ish-harakatning bajarlishida vosita bo‘lgan
predmetni ifodlaydi.
Chiqish kelishida kelgan ot kimdan? nimdan? qayerdan? qachon? nega? kabi
so‘roqlardan biriga javob beradi va gapda -dan qo‘shimchasi orqali shakllanadi.
Masalan: Gavhar balchiqqa tushgani bilan qimmati ushalmas va o‘z
bahosidan qolmas (I.Sulton)
Chiqish kelishigida kelgan ot gapda quyidagi sintaktik vazifalarni bajaradi.
a) harakatning bajarilishida vosita bo‘lgan predmetni anglatib, kimdan?
nimadan? so‘rog'iga javob beradi va gapda vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi.
Masalan: Ochilib ё qqan havodan kulib boqqan odamdan qo‘rq (maqol)
b) xarakatning bajarilish o‘rnini anglatib qayerdan so‘rog'iga javob beradi,
gapda o‘rin-xol vazifasini bajaradi.
Masalan: Yormat shahardan piyoda qaytib, o‘lguday horigani uchun hamma
otlarga Yo‘lchi qaradi (O)
v) harakatning bajarilish paytini anglatib, qachon so‘rog'iga javob beradi,
gapda payt holi vazifasini bajaradi.
Masalan: Ikkalasi yoshlikdan birga o‘sishgan.
g) harakatning bajarilish sabbaini anglatib, nega? nima uchun? so‘roqlaridan
biriga javob beradi va gapda sabab holi vazifasini bajaradi.
Masalan: Yodgor cholning soddaligidan huzur qilib kuldi.
d) Shu bilan birga chiqish kelishigida kelgan otlar ko‘makchi holda ham
kelib, gapda to‘ldiruvchi va hol vazifasini bajaradi.
14

Masalan: Tursunalidan boshqa hamma ishga chiqdi (U). Ovqatdan so‘ng
mehmonlar o‘rinlaridan turishdi (A.Qodiriy)
Otning boshqa so‘zlar bilan sintaktik munosabatini ko‘rsatuvchi ma’nolar
va shu ma’noni ifadolovchi shakllar tizimi kelishik kategoriyasi deb aytiladi.
Otning kelishik qo‘shimchasini olib o‘zgarishi turlanish deyiladi. Kelishik
affikslari esa turlovchi affikslardir. Turlovchilar affiksal morfemalarning so‘z
o‘zgartuvchi (sintaktik shakl yasovchi) turiga mansubdir. Shu jihatdan qaralganda,
kelishiklar o‘zak yoki negizning morfemik tarkibidagi grammatik jarayonning
tugallovchi shakli hisoblanadi. Shu bois kelishik kategoriyasi o‘zi birikkan asosni
nutqqa o‘tkazuvchi, uni nutqiy jarayonga xoslovchi til birligini taqozo etadi. 5
Kelishik kategoriyasi, asosan, ot turkumiga xos bo‘lib, ular ot tipli so‘zlar,
ya’ni olmosh, harakat nomi, jamlovchi sonning ba’zi ko‘rinishlariga ham bevosita
qo‘shila oladi: Menga, sendan, kimni, nimani, barchaga, o‘qishga, beshovimizga
kabi.
Kelishik affikslari sifat, son va ular o‘rnida ishlatiladigan olmoshlar, fe’lning
sifatdosh shakli, ba’zi alohida yordamchi so‘zlar guruhiga qo‘shilganda, ularni
otlashtiradi. Boshqacha aytganda, kelishiklar otlashadigan so‘zlar bilan faqat
sintaktik vazifa talabiga ko‘ra birikadi: Yaxshidanot qoladi, yomondan dod.
(Maqol) Birni kessang o‘nni ek. (Maqol) O‘qigan o‘qdan o‘zar. (Maqol) Mana
shunda gap ko‘p. Aravaning g‘ichir-g‘ichiridan cho‘chidi.
Kelishiklar belgili va belgisiz holda, ya’ni turlovchi affikslar bilan yoki
turlovchi affikslarsiz ishlatiladi. Belgili ishlatilish barcha kelishiklarga xos
hodisadir. Belgisizlik esa quyidagi kelishiklarda uchraydi: a) qaratqich kelishigi
belgisiz qo‘llaniladi: cho‘l bag‘ri, maktab bog‘i; b) tushum kelishigi belgisiz
qo‘llanadi: ariq qazimoq, ko‘chat o‘tqazmoq kabi.
O‘zbek tilida oltita kelishik mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘z shakli va
ma’nosi hamda sintaktik vazifasiga ega. Ular o‘zi birikadigan boshqa so‘zlar bilan
quyidagicha munosabatda bo‘ladi: 1) qaratqich kelishigi ot bilan otni grammatik
5
Nurmonov A., Shahobiddinova Sh., lskandarova Sh., Nabieva D. O‘zbek tili nazariy grammatikasi. Morfologiya. Toshkent:
Yangi asr avlodi, 2001.
15

aloqaga kiritadi va moslashuvli birikma hosil qiladi: kitobning varag‘i, odamning
gavdasi; 2) tushum, jo‘nalishi, o‘rin, chiqish kelishiklari ot bilan fe’lni o‘zaro
bog‘laydi va boshqaruvli birikma hosil qiladi: kitobni o‘qidi, kitobda ko‘rdim,
kitobga qaradi, kitobdan oldim kabi.
Makon va zamon kelishiklari nomi bilan yuritiluvchi jo‘nalish, o‘rin va
chiqish kelishiklari ba’zan fe’ldan boshqa so‘zlar bilan ham birika oladi: otdan
baland, itdan past, uyat o‘limdan qattiq, xalqimga aziz.
16

$II BOB. KELISHIK SHAKLLARINING SEMANTIK VA SINTAKTIK XUSUSIYATLARI 2.1. Kelishik affikslari omonimiyasi Kelishik affikslari va ularning turlicha fonetik variantlari ba’zi so‘z o‘zgartuvchi, so‘z yasovchi hamda lug‘aviy shakl yasovchi affikslar bilan quyidagicha shakldoshlikka ega bo‘lishi mumkin: 1.Qaratqich kelishigining–ing\–im\–n (Men+ing, vatanim man+im, har oila o‘chog‘i+n o‘z qutlug‘ tarixi bor) shakllari qo‘yidagi affikslar bilan omonim bo‘lishi mumkin: 1) 2-shaxs birlik shaklidagi egalik affiksi bilan: maktab+ing; 2) 2-shaxs ko‘plikdagi tuslovchi affiksi bilan: kel+ing; 3) 1-shaxs egalik affiksi bilan: kitob+im; 4) ot, sifat yasovchi affiks bilan: o‘r+im, bo‘l+im, siq+im, chek+im; 5) 3-shaxs egalik affiksidan keyin kelgan tushum kellishigi bilan: … ikki daryo yuvar kokili+n; 6) fe’lning o‘zlik va majhullik nisbatlarini hosil qiluvchi –n affiksi bilan: tara+n+di, o‘qla+n+di omonimbo‘ladi . Jo‘nalish kelishigining –ga\-ka\-qa (uy+ga, buloq+qa, tilak+ka) shakllari quyidagi affikslar bilan omonim bo‘lishi mumkin: a) ot yasovchi: ena+ga; b) fe’lning davomiylik shaklini yasovchi: sur+ga+moq; v) sifat yasovchi: qis+qa; g) otning kichraytish shakli: yo‘l+ka; d) fe’l yasovchi: is+ka+moq.. Ot yoki otlashgan so‘zlarning boshqa bir so‘zga tobeligini ifodalaydigan kategoriyalar kelishik kategoriyasi deyiladi. Kelishik ot bilan otni,ot bilan fe'lni yoki boshqa biror turkumdagi so‘zni o‘zaro ma'no sifatlarini ko‘rsatib. shu so‘zning gapdagi vazifasini belgilaydi. Otlarning kelishik qo‘shimchalarini olib o‘zgarishi turlanish deyiladi. Shu boisdan kelishik qo‘shimchalari turlovchi qo‘shimchalardir Kelishik shaklidagi so‘z boshqa so‘zlar bilan grammatik aloqaga kirishadi. Kelishikli so‘zning gapda biror gap bo‘lagi vazifasida kelishi qaysi kelishik shaklida qo‘llanishi bilan bog'liq. 6 Masalan: Peshanasini stuhiing suyanchig'iga qo‘yib sukutga cho‘mgan. Otaq'o‘zi nogohon "dik" etib o‘rnidan turdi. (O.Yo.) Bu gapdagi peshana so‘zi - ni qo‘shimchasi bilan stul so‘ziga, stul so‘zi esa -ning qo‘shimchasi bilan 6 Nurmonov A., Iskandarova Sh. Tilshunoslik nazariyasi.Toshkent: Fan, 2008. 17$