Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mohiyati va mazmuni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mohiyati va mazmuni

Купить

Mavzu. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mohiyati va
mazmuni
Reja:
1. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tushunchalari mohiyati,
maqsadi va vazifalari
2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatinining
iqtisodiyotda tutgan o’rni va ularning rivojlanish asosiy
qishloqlari.
3. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni davlat
tomonidan qo’llab-quvvatlanishi.
1

1.Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik tushunchalari mohiyati,
maqsadi va vazifalari
Bozor iqtisodiyotida biznes va xususiy tadbirkorlik erkinligining
ta’minlanganligi iqtisodiy rivojlanishning muhim sharti hisoblanadi. Shu
boisdan biznes va tadbirkorlik funksiyasi, nazariyasi iqtisodiy nazariya
fanida muhim o’rin tutadi. XVIII asrdayog Fransuz iqtisodchisi R.
Kantiolon, XIX asrda nemis klassik maktabi vakillaridan I. Tyunen va
G. Mangolf hamda amerikalik iqtisodchi F. Nayt tadbirkorlik va
tadbirkorlik faoliyatining xususiyatlarini tadqiq etganlar. R. Kantilon
tadbirkorlikning muhim xususiyati risk ekanligini asoslab bergan. Uning
fikricha tadbirkorni oldindan ko’ra bilish qobiliyatiga ega bo’lgan va
risk qilishga qodir bo’lgan, kelajakka intiluvchi, daromad olishdan
umidvor bo’lgan va shu bilan birga yo’qotish va zarar ko’rishga ham
tayyor bo’lgan har qanday shaxs deb ta’riflagan. XVIII - XIX asrlarda
ijod qilgan R. Kantilon, Y. Tyunen, F. Kene, A.Smit, J.B. Sey iqtisodchi
olimlar tadbirkorlikni va biznes, shuningdek, tadbirkor va mulkdor
tushunchalarini aynan bir xil ma’noda izohlaganlar. Y. Shumpeter
tadbirkor faoliyatining quyidagi maqsadli motivlarni ko’rsatib bergan: --
xukmronlik, hokimiyat va ta’sir doirasiga ega bo’lish extiyoji; -
g’alabaga erishish ishtiyoqi, o’z-o’zini va raqiblarini yengishga intilish; -
ijod quvonchi. O’zbek olimlaridan I.E.Tursunov, A.B.Qurbonov, F.F.
Mamatovlar quyidagicha ta’rif berishadi: biznes va tadbirkorlik bir-biri
bilan uzviy bog’liq; bo’lib, bir xil ijtimoiy – iqtisodiy asoslarga va
2

tamoyillarga ega tushunchalardir. "O’zbekiston Respublikasida
tadbirkorlik to’g’risida"gi qonunda tadbirkorlikka quyidagicha ta’rif
berilgan: "Tadbirkorlik - mulkchilik subyektlarining foyda olish
maqsadida tavakkal qilib va mulkiy javobgarlik asosida, amaldagi
qonunlar doirasida tashabbus bilan iqtisodiy faoliyat ko’rsatishidir".
O’zbekiston Respublikasining "Tadbirkorlik faoliyati erkinligining
kafolatlari to’g’risida "gi qonun asosida biznes va tadbirkorlik faoliyati
tartibga solinadi. Ushbu konunda ta’riflanishicha "tadbirkorlik
(tadbirkorlik faoliyati) – yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan mulkiy
mas’uliyat ostida, mavjud qonunlar doirasida, daromad (foyda) olish
maqsadida, tahlika bilan amalga oshiriladigan iqtisodiy faoliyatdir". Bu
ta’rif ayni paytda biznesning ham mohiyatini ochib beradigan ta’rifdir.
Tadbirkorlik bu o’z mohiyatiga ko’ra inson faoliyatining ko’p qirrali
sohasi bo’lib, u yangilikni yaratish bilan bog’liq va san’at turi kabi
ijodiy jarayondir. Tadbirkorlikning mohiyatini, uning harakat va
imkoniyatlari doirasini yaxshiroq tushunib olish uchun, uning mohiyati
va iqtisodiyotdagi roliga bo’lgan qarashlar tizimi rivojini tashkiliy,
siyosiy - iqtisodiy va ijtimoiypsixologik jihatlar nuqtai nazaridan
umumlashgan holda tahlil qilamiz. O’zbek olimlaridan A.O’lmasov va
N.To’xliyevning tadbirkorlikni "daromad keltiradigan yoki naf
beradigan xo’jalik faoliyati (kasb-kor, mashg’ulot) sohibkorlik- tijorat
ishlari bilan shug’ullanish, pul topish maqsadida biror ish bilan band
bo’lish" , "...tadbirkorlik - pul topish maqsadida mas’uliyatni zimmaga
3

olgan holda biron iqtisodiy faoliyat bilan shug’ullanish", deb
ta’riflashgan. Tadbirkor, ishbilarmon, biznesmenning ma’noviy-ma’rifiy
saviyasi, bilim va tajribasi, boshqa shaxsiy xususiyatlari, qobiliyatlari,
imkoniyatlari va ishga doir sifatlari tadbirkorlikning harakatlantiruvchi
kuchi bo’ladi. Tadbirkorning ishga doir sifatlari quyidagi tamoyillarga
asoslanishi kerak: -birinchidan, bozorning tovar va xizmatlar bilan
ta’minlanish darajasini tahlil qilish yo’li bilan iqtisodiy xo’jalik tizimida
o’z o’rnini topishi; -ikkinchidan, shaxsiy ishlab chiqarish tuzilmasini
yaratishga tayyorlik qobiliyati; -uchinchidan, marketing tadqiqotlari
natijalaridan kelib chiqqan holda, dastlabki tadbirkorlik hisob-kitoblarini
amalga oshirishi; -to’rtinchidan, tadbirkorlik loyihasini amalga
oshirishda rahbarlikni to’g’ri yo’lga qo’yish qobiliyati; -beshinchidan,
yangi texnik, texnologik g’oyani birinchi bo’lib hayotga tatbiq etish
hamda ushbu g’oyadan amalda foydalanish, undan qanday yakuniy
natija, mahsulot yoki xizmatlar olish mumkinligini tasavvur eta olishi.
Tadbirkorlik nazariyasining asoschisi Y. Shumpeter uchta asosiy
motivni ajratgan:
-birinchidan, hokimlik qilish, hukmronlik, ta’sir qilishga ehtiyoj;
- ikkinchidan, aniq harakatlarni bajarish orqali erishish yehtimoli
bo’lgan g’alabaga iroda, muvaffaqqiyat sari harakat;
-uchinchidan, mustaqil ish faoliyati beruvchi ijodkorlik quvonchi.
4

Ammo, Y. Shumpeter tomonidan taklif etilgan motivlashtirish
nazariyasi g’arbiy mamlakatlar tadbirkorlarining fikrlash uslubini aks
ettiradi. Tadbirkorlikning tarixiy tomirlariga ega O’zbekistonda
tadbirkorlikning zamonaviy haqiqatlarga asoslangan o’z motivi bo’lishi
kerak. O’zbekistonda tadbirkorlik faoliyati bir qator o’ziga xos alomat
va xususiyatlar bilan birga bo’ladi.
Mamlakatimizda tadbirkorlikni motivlashtirish xususiyatlari quyidagi
alomatlarga ega:
-o’z salohiyatini amalga oshirishga harakat qilish;
- eng muhim, ijtimoiy va iqtisodiy samara keltiruvchi g’oyalarni amalga
oshirish istagi;
-to’rachilik tuzilmalari bilan bog’liqlikdan qochish, harakatlar erkinligi
va faoliyat yuritish jarayonida mustaqil bo’lish;
-qiziqarli ish bilan mustaqil va erkin shug’ullanish;
-o’zining ijtimoiy maqomi va obrusini oshirishga intilish hamda o’ziga
va o’z yaqinlariga munosib turmush sharoitlarini ta’minlash.
«Tadbirkorlik» tushunchasi tadbirkorning ensiklopedik lug’atida
quyidagicha ta’riflanadi: Tadbirkorlik – (ingl. interprise) shaxsiy
daromad, foyda olishga qaratilgan fuqarolarning mustaqil faoliyati. Bu
faoliyat o’z nomidan, o’z mulkiy mas’uliyati va yuridik shaxsning
yuridik mas’uliyati evaziga amalga oshiriladi. Tadbirkor (frn.
5

yentrepreneur) qonun tomonidan ta’qiqlanmagan barcha xo’jalik
faoliyati, shu jumladan, vositachilik, sotish, sotib olish, maslahat berish,
qimmatbaho qog’ozlar bilan ish olib borish bilan shug’ullanishi
mumkin. Bizning fikrimizcha: Tadbirkor - bu mulkchilikning turli
shakllarida mehnat qilayotgan kishilarga nisbatan o’zining ilmiy-amaliy
salohiyoti, ongli mehnati, asosli va ishonchli tavakkalchiligi,
yaratuvchanlik qobiliyatiga egaligi, tabiat, jamiyat va iqtisodiy
qonunlardan to’g’ri foydalana oladigan, texnologik va iqtisodiy,
moliyaviy, siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy, ekologik dunyoqarashni o’zida
mujassamlashtirgan, boshqalarga qaraganda ustunlikka erishib
kelayotgan zamon kutgan kishidir Xulosa qilib aytadigan bo’lsak,
bugungi kunda tadbirkorlik, ishbilarmonlik va biznes yo’nalishlarini
infratuzilma sohalarida, tarmoqlarida ko’proq tashkil qilish maqsadga
muvofiq deb bilamiz.
2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatining ijtimoiy,
iqtisodiy va huquqiy asoslari
Tadbirkorlikni shakllantirish uchun ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy
asoslari yaratilishi kerak. Iqtisodiy sharoitlarga quyidagilar kiradi:
tovarga bo’lgan talab va taklif; xaridor sotib olishi uchun tovar
turlarining mavjudligi; xaridor sotib olishi uchun zarur pul hajmining
mavjudligi; ishchilarning maoshiga, ya’ni sotib olish imkoniyatiga ta’sir
6

ko’rsatuvchi ishchi o’rinlari, ishchi kuchlarining ortiqchaligi yoki
etishmovchiligi. Pul resurslarining mavjudligi va ulardan foydalanish
imkoniyatlari, kiritilgan kapitaldan olinayotgan daromad miqdori va o’z
ishbilarmonlik operasiyalarini moliyalashtirish uchun olinishi
mo’ljallangan kredit miqdori iqtisodiy sharoitga ta’sir etadi. Bu ishlar
bilan bozor infratuzilmasini tashkil etgan turli tashkilotlar shug’ullanadi.
Tadbirkorlar shunday tashkilotlar bilan aloqa o’rnatib, tijorat
operasiyalarini amalga oshiradi. Moliya xizmatini ko’rsatuvchi banklar,
xomashyo, materiallar, yarim tayyor mahsulotlar, yoqilg’i, energiya,
mashina va uskunalar, instrumentlar bilan ta’minlovchilar; tovarni
xaridorga yetkazuvchi ulgurji va chakana savdogarlar; kasbiy, yuridik
buxgalteriya xizmatlari, vositachilik xizmatini ko’rsatuvchi firma va
korxonalar; ishchilar kuchini yollashda yordam beruvchi ishga joylash
agentliklari; ishchi va mutaxassis xizmatchilarni tayyorlayotgan o’quv
yurtlari; reklama, transport, sug’urta agentliklari; aloqa va axborotni
uzatish vositalari ushbu tashkilotlar tizimini tashkil etadi.
Tadbirkorlikning shakllanishi ijtimoiy va iqtisodiy sharoit bilan
chambarchas bog’liq. Tadbirkorlik shakllanishining iqtisodiy sharoitiga
ijtimoiy sharoit yaqin turadi. Ijtimoiy sharoit, avvalo, xaridorlarning didi
va modaga javob bera oladigan tovarlarni sotib olishga intilishi bilan
belgilanadi. Turli bosqichlarda ushbu talab o’zgarib turishi mumkin.
Bunga ijtimoiy-madaniy muhitga bog’liq axloqiy va diniy me’yorlar
jiddiy ta’sir ko’rsatadi. Ushbu me’yorlar xaridorlarning turmush tarziga
7

va u orqali tovarlarga talabiga bevosita ta’sir etadi. Ijtimoiy sharoit
shaxsning ishga munosabatiga o’z ta’sirini o’tkazadi, bu esa, o’z
navbatida, biznes taklif etayotgan maoshning miqdoriga, mehnat
sharoitiga munosabatiga ta’sir etadi.
Tadbirkorlik faoliyatining shakllanishida ishbilarmon xodimlarni
tayyorlash, qayta tayyorlash, malakasini oshirish masalalarini hal etish
muhim ahamiyatga ega. Buning uchun tadbirkorlik faoliyatini
yuritishning zamonaviy uslublarini o’rganishni tashkil etish, xodimlarni
o’qitish va qayta o’qitish, ularni rivojlangan mamlakatlarga malaka
oshirish uchun yuborish, ishbilarmonlarni o’qitish uchun o’qituvchilarni
tayyorlash va qayta tayyorlash ishlarini tashkil etish, tadbirkorlik sektori
uchun xodimlarni tanlash qarab maslahat markazlarini ochish kerak.
O’zbekiston Respublikasining 2012 yil 26 aprel,O’RQ 327-son bilan
qabul qilingan «Oilaviy tadbirkorlik to’g’risida» gi Qonuni (7 bob, 35ta
moddadan iborat) ham oilalar uchun bu sohada qonuniy asosini yaratib
berdi. 2013 yil 9 aprelda qabul qilingan O’zbekistan Respublikasi
Prezidentining "Xususiy tadbirkorlik, kichik va o’rta biznesni
rivojlantirishni yanada rag’batlantirish chora - tadbirlari to’g’isida”gi
Farmoniga ko’ra mulkchilik shakllaridan qat’iy nazar biznes subyektlari
mikrofirma, kichik, o’rta va yirik korxonalarga bo’lingan.
O’zbekistan Respublikasi Prezidentining 2003 yil 30 avgustda qabul
qilgan "O’zbekistan Respublikasi Prezidentining 1998 yil 9 apreldagi
8

"Xususiy tadbirkorlik, kichik va o’rta biznesni rivojlantirish
choratadbirlari to’g’isida”gi Farmoniga o’zgartirish va qo’shimchalar
kiritish haqida"gi Farmoniga ko’ra 2004 yil 1 yanvardan boshlab kichik
biznes subyektlarini mikrofirma va kichik korxonalarga bo’lingan.
3.Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiyotda
tutgan o’rni va ularning rivojlanishini asosiy yo’nalishlari.
Inqirozga qarshi choralar dasturida iqtisodiy o’sishni ta’minlash,
yangi ish o’rinlarini tashkil qilish, bandlik muammosini hal etish,
aholining daromadlari va farovonligini oshirishda tobora muhim o’rin
tutayotgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni jadal rivojlantirish,
rag’batlantirish va qo’llab-quvvatlashga alohida e’tibor qaratildi.
Birinchi navbatda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik davlat
tomonidan doimiy qo’llab-quvvatlanayotgani samarasidir .
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatining kengayishi
iqtisodiyotning boshqa soha va tarmoqlari ishlab chiqarish hajmidagi
salmog’ining oshishi orqali ham namoyon bo’ldi. Xususan, mazkur
sohaning sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishdagi ulushi 2000 yildagi
12,9 foizdan 31,1 foizga yetdi. Tadbirkorlikning muhim xususiyatlariga
quyidagilar kirishini e’tibordan qoldirmaslik zaruriydir, ya’ni: xo’jalik
faoliyati olib borayotgan subyektlarning mustaqilligi va erkin
tadbirkorlik, ishbilarmonlik, biznes bilan shug’ullanish hamda moliyaviy
9

jihatdan baquvvat bo’lish uchun bizlar tavsiya etayotgan quyidagi sakkiz
xislat va xususiyatni o’zlashtirib olish maqsadga muvofiq deb bilamiz:
1) ma’naviy-ma’rifiy yetuk bo’lishni maqsad deb bilish;
2) erta tongda uyg’onishni odatiyligini ta’minlash;
3) ma’noli fikrlash va omma oldida ishonchli nutq bilan chiqish san’atini
egallash;
4) har bir yo’nalishdagi natijaviy holatlarni alohida-alohida tahlil qilish
qobiliyatini qo’lga kiritish va uni takomillashtirish;
5) bilmaganini aqlidrok va farosatli bo’lgan holda boshqalardan so’rab
o’rganish;
6) nazariyamaliy bilim va tajribalarni hamda shu sohaning olimlari
tomonidan berilayotgan ilmiy-amaliy tavsiyalarini jamlab, kelajakdagi
maqsadga erishish uchun mualliflar bilan birgalikda hayotga joriy
etishni rejalashtirish va bosqichma-bosqich amalga oshirib borish;
7) bajariladigan ishlarda sarf-xarajatlarni imkon darajasida ilmiy- amaliy
tavsiyalar asosida qisqartirish;
8) doimiy ravishda kunlik hisob-kitobni to’g’ri yuritish va uni
rasmiylashtirib borish. Bulardan tashqari, avlodlar tomonidan ijtimoiy,
iqtisodiy-moliyaviy jihatdan baquvvat bo’lishda quyidagi yetti xazinani
tavsiya etishgan, ularga e’tiborni qaratish ham yaxshi natijalarni beradi.
Ular quyidagilardir: 1) tovuq; 2) sigir; 3) o’rmon; 4) suv tegirmoni; 5)
10

moy juvoz; 6) ipak qurti; asalari. Respublikamiz va ayrim viloyatlar
misolida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning yalpi ichki
mahsulotdagi ulushining dinamikasi hamda uning iqtisodiy
samaradorlikni oshirishdagi o’rnini ochib berishga harakat qilamiz. Agar
kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning yalpi ichki mahsulotdagi
ulushi 2000 yilda 31,0 foiz bo’lgan bo’lsa, 2010 yilda 52,5 foiz;
2011yilda 54,0 foiz; 2012 yilda 54,6 foiz, 2013 yilda 55,8 foiz va 2014
yilda esa 56,0 foizni tashkil qildi.
Mamlakatimiz YaIM tarkibida, ya’ni iqtisodiyotimizga kiritilgan
investisiyalar miqdorini foizdagi dinamikasini yillar davomida keltirsak,
u quyidagicha bo’ldi: 2000 yilda 15,4 foiz bo’lgan bo’lsa, 2010 yilda
28,5 foiz; 2011yilda 31,9 foiz; 2012 yilda 35,3 foiz, 2013 yilda 32,7 foiz
va 2014 yilda esa 30 foizni tashkil qildi.
YaIM ishlab chiqarishida mehnatga yaroqli aholining bandlik darajasi
dinamikasi quyidagicha: 2000 yilda 49,7 foiz bo’lgan bo’lsa, 2010 yilda
74,3 foiz; 2011 yilda 75,1 foiz; 2012 yilda 75,6 foiz, 2013 yilda esa 76,7
foiz va 2014 yilda 76,5 foizni tashkil qildi. Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiyotda tutgan o’rni va ularning
rivojlanishining asosiy yo’nalishlari ta’minlash uchun birinchidan:
joylarda shu soha bilan shug’ullanuvchilarni vaqti-vaqti bilan malakasini
oshirishga pedagog-olimlarni jalb etish maqsadga muvofiqdir.
Ikkinchidan: oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish va takomillashtirishga,
ularning ishlab chiqarish, qayta ishlash, mahsulotlarni iste’molchilarga
11

yetkazish xizmatlari faoliyatini deversifikasiya qilish; Uchinchidan:
aholi bandligini ta’minlashda ma’naviy va moliyaviy qo’llab-
quvvatlashni doimiy ravishda amalga oshirish talab etiladi.
12

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mohiyati va mazmuni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish