Кичик синф ўқувчиларига футбол ўйини техникасини ўргатиш - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	3.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Кичик синф ўқувчиларига футбол ўйини техникасини ўргатиш

Купить

М У Н Д А Р И Ж А КИРИШ....................................................................................................................2 I. БОБ. ФУТБОЛ ЎЙИНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ ТАРИХИ...................................................................................................................5 I. 1. ДУНЁДА ВА ЎЗБЕКИСТОНДА ФУТБОЛ ЎЙИНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ ТАРИХИ...........................................................5 I . 2 . ФУТБОЛ ЎЙИНИ ТЕХНИКАСИ ВА УНИ ТАВСИФИ............................ 19 II . БОБ. ФУТБОЛ ЎЙИНИ ТЕХНИКАСИ ВА ТАКТИКАСИ.......................... 29 II . 1. ФУТБОЛЧИЛАРНИ ЎЙИН ТЕХНИКАСИ ВА УНИ ЎРГАТИШ УСЛУБИЁТИ......................................................................................................... 29 II. 2. ФУТБОЛ ЎЙИНИДА ДАРВ

КИРИШ Мавзунинг долзарблиги - Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкама- сининг 1996 йил 17-январдаги 27-сонли «Ўзбекистонда футболни ривожлан- тиришнинг ташкилий асослари ва принципларини тубдан такомиллаштириш чора тадбирлари туғрисида» ги, 1998 йил 27-майдаги 271-сонли «Ўзбекис- тонда жисмоний тарбия ва спортни янада ривожлантириш чора тадбирлари туғрисида»ги қарорлари, 26.01.1996 йилдаги Ўзбекистон Республикаси халқ таълими вазирлиги хайятининг «Ўзбекистон Республикаси халқ таълими тизимидаги ўқувчилар ва болалар ўртасида бундан буён футболни ривож- лантириш туғрисида» ги қарори, мактаб дастурига футболни алоҳида бўлим бўлиб киритилишига асос бўлди. Футбол қадимги ўйинлардан бири буилб инглизлар эътироф этишича, Британ оролларида IX асрдаёқ жуда машҳур бўлган. 1863 йил 26 октябрда Лондо

шароитда ўйин фаолиятидаги турли ҳ олатларда уларни қ анчалик мо ҳ ирлик билан, самарали қ ўллай билишга бо ғ ли қ . Ўйин тара ққ иётининг юз йилдан орти қ тарихи мобайнида футбол техни - касида муайян ўзгаришлар бўлди. Бу эволюциянинг асосий йўналишлари бошнинг чакка қ исми ва ор қ аси билан зарба бериш, тўпни болдир билан тўхтатиш сингари номақбул усул ва усулларни қ ўллаш анча камайиб кетди , оё қ юзи билан зарба бериш, тўпни сон ва кўкракда тўхтатиш, тўпни қ ўл билан ташлаш (дарвозабон техникаси) кабилардан фойдаланиш коэффициен - ти ошди, алдаш ҳ аракатлари (финтлар) тараққий этиб келди . Ҳ озирги футболдаги техник усул лар ўйин ҳ аракатлари тезлиги ва ани қ лигини ошириш учун кучдан етарлича тежаб фойдаланиш имконини б ерадиган, биомехани к а ну қ таи назаридан ма қ б у л ҳ аракатлар

Футбол техникасининг ифодаланиши майдон ўйинчиси ва дарвозабон учун умумий кичик бўлим бўлган ҳаракатланиш техникасидан бошланади. Ишнинг мақсади - Футбол машғулотларида шуғулланувчиларга футбол ўйиндаги қўйидаги ўйин техникаси усулларни: Ўйин техникасини: яъни - майдон ўйинчисининг ҳаракатланиш техникасини; - тўпга зарба бериш техникасини; - тўпни тўхтатиш техникасини; - тўпни олиб юриш техникасини; - алдаш ҳаракатларини техникасини ( финтлар); - тўпни олиб қўйиш техникасини; - дарвазабон ўйин техникасини Тадқиқот объекти - Карши шах а р 14-сонли мактаби. Илмий ишнинг янгилиги- Умумий ўрта таълим мактаблари ўқувчилари- га футболчиларни ҳаракатланиш, тўпга зарба бериш, тўпни тўхтатиш, тўпни олиб юриш, тўпни олиб қўйиш, алдаш (финтлар) ва дарвазабон ўйин техни- каси сирларини тадқиқот ва та

МАВЗУ: КИЧИК СИНФ Ў Қ УВЧИЛАРИГА ФУТБОЛ Ў ЙИНИ ТЕХНИКАСИНИ Ў РГАТИШ I. БОБ. ФУТБОЛ ЎЙИНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШ ТАРИХИ. I. 1. Дунёда ва Ўзбекистонда футбол ўйининг пайдо бўлиши ва ривожланиш тарихи. Футбол энг қадимий ўйинлардан биридир. Инглизларнинг эътироф этишларича, оёқ билан тўп ўйнаш Британ оролларида IX асрдаёқ жуда машҳур бўлган. 1863 йил 26 октябрда Лондонда Англия футбол уюшмасининг ташкил этилиши пайтида бу ўйиннинг 13 моддадан иборат бўлган илк расмий қоидалари тасдиқланган. Кейинчалик бу қоидалар бошқа барча миллий уюшмалар учун футбол ўйинининг асоси бўлиб колди. Футбол ўйинининг илк қоидаларида белгиланишича, майдон узунлиги 200 ярд (183 метр)дан, кенглиги 100 ярд (91 метр)дан ошиқ бўлмаслиги керак. Дарвозалар икки устундан иборат бўлиб, улар орасида тўсин бўлмаган ва

Футбол шаклланаётган даврларда жамоа сардорлари ўйин қоидаларига риоя қилинишини кузатиб турардилар. Футбол майдонида ҳакам 1880 йилда пайдо бўлди, 1 йилдан сўнг эса ҳакам иккита ёрдамчиси билан майдонга чиқа бошлади. Ҳуштак 1878 йилда киритилди, бунга қадар ҳакам тўхтатиш ёки ўйинни қайта бошлаш учун овоздан ёки қўл ҳаракатларидан фойдаланарди. Ўша йилларда барча миллий футбол уюшмалари учун қоидалар бир хил ёки мажбурий бўлмаган. Ҳар бир уюшма ўз хоҳишига кўра бу қоидаларга турли ўзгартиришлар киритиши мумкин эди. Бу вазият халқаро учрашувларни ўтказиш ёки халқаро мусобақалар ташкил этишда қийинчиликлар туғдиради. 1882 йили тўп мустақил футбол иттифоқлари, яъни Англия, Шотландия, Уэлс ва Ирландия иттифоқларининг бирлашуви бўлиб ўтди. Бунда ягона қоидалар қабул қилинди ва футбол қоидалари

ФИФА билан бир қаторда 1954 йилдан бошлаб Европа Футбол иттифоқи УЕФА ҳам фаолият кўрсатади. 1930 йилдан бошлаб ҳ ар 4 йилда футбол бўйича жаҳон чемпионати, 1958 йилдан бошлаб эса миллий терма жамоалар қ атнашадиган Европа чемпионатлари ўтказилиб келмо қ да. 1900 йилда футбол олимпия спорт турига айланди, аммо расмий жи ҳ атдан у Олимпия ўйинлари дастурига 1908 йилда киритилган. Осиё Футбол конфедерацияси (ОФК) 1954 йили тузилган бўлиб, ҳозирги вақтда 44 га я қ ин мамлакатларни бирлаш-тиради. Ўзбек истон Футбол федерацияси 1994 йилдан ФИФА ва ОФК га аъзо бўлган, ҳозирда ФИФА ва ОФК томонидан ўтказиладиган барча расм и й мусобақаларда қ атнашиб келмоқда. Ўзбек истонда футболнинг ривожланиши тарихи. Ўзбекистонда замонавий футбол ўтган асрнинг бошларида пайдо бўлди ва тезда машҳур ўйинга айла

Бу йиллари энг қизиқарли босқич албатта Фарғона, Тошкент, Андижон, Самарқанд футболчиларининг учрашуви бўлди. Тошкентга ташриф буюрган илк футболчилар Самарқанд футболчилар тўгараги (СФТ) аъзолари эди. 1913 йил 29 августида улар ТСИЖ футболчилари билан учрашув ўтказ- дилар. Яхши тайёрланган Тошкент жамоаси 5:0 ҳисобида ғ алаба қ озонди. 1913 йил июнида «Андижон футболчилар клуби» тасдиқланди. Ва, ни ҳ оят, 1914 йил 25 майда Тошкентда Ўзбек ис-тоннинг энг кучли икки жамоасининг марказий учрашуви бўлиб ут ди. Бунда Тошкент ва Фар ғ она футболчилари тўп сурдилар. Тошкентликлар ўйинда 3:2 ҳисобида муваффақиятга эришдилар. Ўзбек истонда футбол ривожланишининг бош - лан ғ ич даври ҳақида хулоса қ илиб шуни ҳам айтиб ўтиш жоизки, футбол майдонлари ва ўқ ув машғулотларининг бўлмаганига қ арамай, қ

Тошкент биринчилиги 3 тоифа бўйича ўтказилиб 28 жамоа қ атнашди. 1927 йилда ўзбек спортчиларини тайёрлашда му ҳ им бос қ ич бўлган I Умумўзбек Спартакиадаси ўтказилди. Финалида Тошкент ва Фар ғ она жамоа- лари учрашдилар. Иккала таркибда ҳам Ўзбекистон терма жамоа аъзолари чи қ иш қ илдилар. Катта қийинчиликлар билан 2-таймда тошкентликлар ҳ ал қ илувчи голни урдилар ва 2:1 ҳисоби билан ғ алаба қ озондилар. 1928 йил Москвада бўлиб ўтг ан халқаро спартакиадада қ атнашиш Ўзбекистон футболчилари учун ни ҳ оятда жиддий имти ҳ он бўлди. Футбол бўйича спартакиада биринчилиги учун 22 жамоа кураш олиб борди, улар қаторида Англия, Германия, Австралия, Швейцария ва Финлян - диянинг ишчи клублардан иборат терма жамоалари ҳам бор эди. Швейцария ва Ўзбекистон жамоаларининг учрашуви футбол ишқибоз - лар

Норвегиялик ва ўзбекистонлик футболчиларнинг уч и нчи учрашуви 2:2 ҳисобидаги дуранг билан якунланди. 1932 йилда Ўзбекистонга немис футболчилари ташриф буюрдилар. Бу жамоа ишчи спорт клубларининг энг яхши футболчиларидан туз и лган бўлиб, улардан кўпчилиги Германия чемпионати иштирокчилари эди. Ўзбек футболчилари бу бўлажак ўйинга қ аттиқ тайёргарлик к ў рдилар ва биринчи матчда 4:2 ҳисобидаги о ғ ир ғалабани қўлга киритдилар. Биринчи учрашувдан сўнг немис жамоаси сардори Лор шундай деган эди: «Тошкентликлар жипслашган жамоа бўла олишдек аж о йиб хусусиятга эга ва улар биз ҳ еч нарса билан та ққ ослай олмайдиган юқори тезликда ўйнадилар. Юқори даражали жамоа бўлиш учун Ўзбекистон футболчиларида барча имкониятлар мавжуддир». Такрорий учрашувда немис футболчилари бир оз устунро қ келиб, юқор

1934 йил футбол жамоаларининг келгусидаги ўсишлари учун му ҳ им йил бўлди. Биргина Тошкентда касаба уюшмалари биринчилигида 50 та жамоа қ атнашди. 30-чи йилларнинг бошида болалар ва ў смирлар футболига янада кўпроқ эътибор берила бошлади. 1935 йил Тошкентда ўсмирлар ўртасида футбол бўйича Ўзбекистон биринчилигининг илк танлови бўлиб ў т ди. Бу танловда Тошкент, Самар қ анд, Фар ғ она ва Андижон терма жамоалари иштирок этди. Пойтахтлик ёш футболчилар ғалаба қ озондилар. 1936 йил республика шаҳарларидаги футбол мавсумининг ба ҳ орги билан очилиши аҳамиятга лойи қ . Тошкентдаги мусобақа намойишида 324 футболчи иштироқ этди. Оммавий футбол кейинги ривожланиш босқичига ўтди. Умумтаълим мактаблари, техникумлар, олий ўқ ув юртлари ўз биринчилик ўйинларини ўтқазар, мунтазам равишда корхоналарнинг

1937 йил футбол мавсумида соби қ иттифоқ чемпионатида 56 жамоа ўртасида гуруҳларда ўйналди. Ўзбекистон шаънини Тошкент динамочилари ҳ имоя қ илдилар. Улар футбол бўйича мамлакат чемпионатида иштирок этган биринчи ўзбекистонлик жамоа эдилар. Ўз ўйинлари билан тошкентликлар синалган чарм тўп усталарига муносиб рақиб бўла олишларини исботладилар. Улар Европанинг «Спартак» жамоасини 5:0, Бакунинг «Нефтчи» сини 3:2, Днепропетровскнинг «Сталь» жамоасини 2:1, Горькийнинг «Торпедо» жамоасини 1:0 ҳисоби билан ютиб, ўз майдонларида чиройли ўйинлар ўтказдилар. Москвада «Крилья Советов» жамоаси билан 2:2, Ленинградда «Авангард» билан 1:1 ҳисобида якунланган дурустгина ўйин кўрсатдилар. Аммо таж р иба етишмаслиги сабаб юқори ўринларни эгаллай олмадилар, натижа 8-ўрин (4 та ғалаба, 3 та дуранг, 4 та ма

1939 соби қ иттифоқ Кубоги учун к ў рашда Тошкент динамочиларининг чи қ иши катта муваффа қ иятга сазовор бўлди. 28 августда Москвадаги «Динамо» стадионида ўзбек футболчилари чорак финалда Бокунинг «Темп» жамоасига қарши тўп сурдилар. Ўйин жуда ўткир ва шиддатли курашда утди. Тошкент динамочилари 2:1 ҳисобида ғалаба қ озониб, Кубок ярим финалига йўл олдилар. Бунда Россиянинг энг кучли жамоаларидан бўлган «Сталинец» (Зенит) билан учрашдилар ва 3:0 ҳисоби билан ют қ аздилар. Финалда эса Москва «Спартак» жамоаси Ленинградликлардан 3:2 ҳисобида устун келди. 1941 йилнинг футбол мавсумига Тошкент динамочилари жиддий тайёргарлик к ў ргандилар. Чемпионат ўйинлари та қ вимига к ў ра улар Олма- Оталик клубларни қ аб у л қилишлари керак эди. Аммо б у тун дунё учун фожеавий бўлган 1941 йилнинг 22 июни

Кичик гуруҳлардаги саралаш ўйинларидан кейингина чемпионатга йўл олинарди. Олий лигага чи қ иш учун тайёрланадиган жамоа Тошкентнинг икки жамоаси асосида туз и лган бўлиб, булар «Пахтакор» ва «Ме ҳ нат заҳиралари» («Трудовые резервы») клублари эди. «Пахтакор» нинг барча кўзга кўринарли муваффақиятлари унинг кучлилар гуруҳидаги чи қ ишлари билан бо ғ лиқ. Йигирма йил танаффус билан икки бора 1962 ва 1982 йилларда Пахтакор олий лигада фахрли 6-чи ўринга сазовор бўлган. 1968 йилда финалга чи қ иб, унда М о скванинг «Торпедо» жамоасига 0:1 ҳисобида ғалабани бой бериши «Пахтакор»нинг Иттифоқ Кубоги ўйинларидаги энг йирик муваффақияти эди. 1965 йил чемпионати натижаларига к ў ра Москва жамоалари билан ўтказилган учрашувлардаги энг яхши кўрсаткичлари учун пахтакорчилар «Москва о қ шоми» газетаси

учрашувлар киради. Уругвайликларнинг ҳ арчанд уринишлари ва қаршиликларига қ арамасдан «Пахтакор» 2:1 ҳисобида ғалаба қ озонди. 17 нафар истеъдодли футболчининг ҳаётини олиб кетган 1979 йилги машъум авиа ҳалокатдан сўнг 1980 йилда Пахтакор янги таркибда соби қ иттифоқ чемпионати олий лигасига йўл олди. У Тбилиси динамочиларини 3:0, Донецкни «Шахтёр» ини 2:1 ҳисобида мағлуб этди, Киевнинг «Динамо» си билан дуранг ўйнади ва «Гроза авторитетов» совринини қўлга киритди. 19 60 - 19 90 йилларнинг пахтакорчилари Ўзбекистон футболининг ривожла - нишида ёрқин из қолдирганлар. Бу давр мобайнида «Пахтакор»ни собиқ иттифоқ чемпионатидаги чиқишларга тайёрлашда М.Якушин, Б.Аркадьев, Г.Качалин, В.Соловьев, Б. Абдураимов, Х.Рахматуллаев каби мураббийларнинг ҳиссаси беқиёсдир. Республика терма жамоалари ва

1992 йил мустақил Ўзбекистон Республикасининг илк чемпионати йили эди. Мамлакатимиз футболи тарихида янги са ҳ ифа очилди. Бу чемпионатнинг олий лигасида 17 та, биринчи лигасида 18 та, иккинчи лигасида эса 42 та жамоа иштирок этди. Ўзбекистон чемпиони унвони учун кечган шиддатли курашда «Пахтакор»га асосан Фар ғ она водийси-нинг «Нефтчи», шунингдек, «Сў ғ диёна» (Жиззах) ва «Нурафшон» (Бухоро) жамоалари кучли қаршилик кўрсатдилар. 1994 йил 7 июнда Ўзбекистон Футбол федерацияси «ФИФА» га, шу йилнинг декабр ойида эса Осиё Футбол конфедерациясига аъзо бўлди. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 18 март 1993 йил «Ўзбекистон Республикасида футболни янада ривожлантириш чора- тадбирлари тўғрисида» ги фармони мамлакатимизда футболни ривожлан- тиришдаги аҳамияти жуда каттадир. 1994 йилда

асосларини тубдан такомиллаштириш чора - тадбирлари т ўғ рисида» ги фармони мамлакатда футболнинг ривожи учун катта аҳамият касб этди. Фармонда футбол клубларини ривожлантириш, 1996-1997 йилларда вилоят марказларида футбол бўйича ўсмирлар мактаб - интернатлари очилиши кўрсатилган эди. 1992 йилдан 2005 йилгача бўлган вақт ичида Тошкентнинг «Пахтакор» ва Фар ғ онанинг «Нефтчи» клублари чемпионат етакчилари бўлиб келди. Пахтакорчилар беш маротаба Ўзбекистон чемпиони бўлганлар (1992, 1998, 2002, 2003, 2004) ва 6 маротаба мамлакат Кубоги совриндорлари қаторидан жой олганлар (1993, 1997, 2001, 2002, 2003, 2004). «Нефтчи» ҳам беш карра республика чемпиони (1992-1995, 2001) ва 2 карра Ўзбекистон Кубоги со ҳ иби (1994, 1996) бўлган. Ўзбекистон чемпиони унвонига яна «Навбаҳор» (1996), МҲСК (1997) ва

2003 йилда Тошкентда бўлиб ўтган чемпионлар лигаси чорак финалида пахтакорчилар катта устунлик билан Туркманистоннинг «Нисса» жамоасини 3:0, Эроннинг «Пиру за » сини 1:0 ва Иро қ нинг «Ал - Талиба» каби жамоа- ларини 3:0 ҳисобида енгдилар. Ярим финалда икки матч натижаларига биноан Таиланднинг «Бек - Теро Сосана» жамоаси устун келди. 2002 - 2003 йилларда Ўзбекистоннинг ёшлар терма жамоаси футбол - чилари катта юту қ ларга эришдилар. Қатарда Таиланд терма жамоасини 4:0, Катарни 5:4 ҳисобида енгиб, сўнг Жанубий Кореяга 0:2 ҳисобида ғалабани бой бериб, ф утболчиларимиз чорак финалга йўл олди ва Сурия Арабисто - нини 4:0 ҳисобида мағлуб этдилар. Ярим финалда ўзбек футболчилари Япония терма жамоаси билан учрашдилар. Шиддатли ва қизғин ўтган ўйиннинг асосий вақти 1:1 ҳисоб билан якунланди. 11 ме

I . 2 . Футбол ўйини техникаси ва уни тавсифи. Футбол ўйиндаги турли - хил тарзда уйғунлаштирилиб қўлланиладиган махсус усуллар тўплами биз севган футбол ўйининг техникасини ташкил этади. Футболдаги т ехник усуллар бу футбол ўйинини вужудга келтириш воситаси демак дир . Юксак спорт натижаларига эришиш кўп жи ҳ атдан футболчининг ана шу турли - хил воситаларни қ анчалик тўли қ билишига, аник бир ра қ иб жамоа ўйинчилари қа ршилик кўрсатаётган, кўпинча эса футболчиларда чарчо қ орта бораётган шароитда ўйин фаолиятидаги турли ҳ олатларда уларни қ анчалик мо ҳ ирлик билан, самарали қ ўллай билишга бо ғ ли қ . Футбол техникасини яхши бил и ш футболчининг ҳ ар томонлама тайёргарлик кўриши ва мутаносиб камол топиши жараёнининг ажралмас қ исмидир. Ўйин тара ққ иётининг юз йилдан орти қ тарихи моба

Футбол ўйини техникасининг таснифини. Футбол ўйини техникасининг таснифини техник усулларни умумий ўзига хос белгиларига қараб гуруҳларга бўлиш мумкин. Ўйин фаолияти ифодаланишига қараб футбол техникаси иккита йирик бўлимга яъни майдон ўйинчиси техникаси ва дарвозабон ўйин техника- сига бўлиди. Ҳар қайси бўлим эса ўз навбатида ҳаракатланиш техникаси ва тўпни бошқариш техникаси бўлимчаларига тақсимланади. Кичик бўлимлар турли усулларда ижро этиладиган муайян техник усуллардан: ҳаракатланиш техникаси усуллари ва усулларидан иборат. Улардан майдон ўйинчилари ва дарвозабон фойдаланади. Аммо айрим усул ва усуллар ўзининг муайян турларига эга. Усул ва турларда ҳаракатнинг асосий механизми умумий бўлиб, деталлардагина фарқ бўлади. Ҳ ар хил усул, усул ва турларни ижро этиш шартлари футбол техникас

Ҳаракатланиш техникасининг усуллари майдон ўйинчилари ва дарвоза- боннинг тўпни бошқариш санъати билан чамбарчас боғлиқ. Ҳаракатланиш техникаси усулларини керагича ҳамда комплекс тарзда қўллаш кўп тактик вазифаларни (тўп олиш учун очилиш ва рақибни чалғитиш, позиция танлаш, ўйинчини тўсиб олиш ва ҳакозолар) самарали ҳал қилиш имкониятини беради. Футболдаги асосий ҳ аракатланиш воситаси бу футболчиларни югуриши ҳисобданади . Тўпни бош қ армаётган футболчилар югуриш ёрдамида футбол майдонда турлича жойлашиб оладилар. Бундан таш қ ари, югуриш таркибий қ исм сифатида тўпни бош қ ариш техникасига ҳ ам киради. Замонавий футболда бир уйин довомида спортчилар 10.000 минглаб келомтрни босиб утади. Футболда ўйинида югуришнинг оддий югуриш, тисарилиб югуриш, чалиштирма қадам ташлаб югуриш, жуфтлама қ

Тисарилиб югуришдан асосан тўпни олиб қ ўйишда ва тўпни олишда қ атнашаётган ҳ имоядаги ўйинчилар фойдаланадилар. Югуришнинг бу тури ҳ ам циклик ( қ ўшало қ қ адамли) бўлади. Қ ис қ а - қ ис қ а, лекин тез-тез қ адам ташлаш, ҳ авода учиш фазасининг қ арийб йў қ лиги ўнга хос хусусиятдир. Бунинг сабаби силтаниш оё ғ и ор қ ага узатилганда соннинг ёзилиши чекланганлигидадир. 23

Ўйин шароити кўпинча максимал тезликда тисарилиб югуришни талаб қ илиб кол ади. Бунда тезлик қ адам частотасини ошириш ҳ исобига орттири - либ, бу кўпро қ оё қ нинг ор қ ага фаол ҳ аракат қ илишига бо ғ ли қ . Тисарилиб югураётганда, ўйинчи баъзан мувозанатни йў қ отиб йи қ илиб тушади. Таянч оё қ вертикал турган пайтда гавданинг о ғ ирлик маркази ў қ и таянч юзасининг тепасида туриши ўйинчи ҳ олатининг тур ғ ун бўлиши шартларидан биридир. Футбол ўйинида ч алиштирма қ адам ташлаб югуришдан ҳ аракат йўналишини ўзгартириш учун, турган жойдан ўнгга ёки чапга силтаниб югу - риш пайтида, бурилиб олгандан кейин фойдаланилади. У ҳ аракатланишнинг специфик воситаси бўлиб, асосан бош қ а югуриш турлари билан бирга қ ўшиб қ ўлланилади. 3-расм. Чалиштирма қадам билан югуриш Чалиштирма қадам ташлаб юг

4-расм. Ж уфтлама қадам билан югуриш. Ўйинчилар жуфтлама қадамлар ташлаб югурганда машқни оёқларини сал букиб бажарадилар. Биринчи қадамни ҳаракат йўналишига яқин оёқдан бошлаб, ён томонга ташланади. Иккинчи қадамда оёқлар жуфтланади. Депси- ниш ва силтаниш ҳаракатларида зўр бериш юқори томонга эмас, балки ён томонга йўналтирилади. Жуфтлама қадамлар ташлаб югуришни бажаришни 4-расмда келтирамиз. Футболда ўйинчилар тўхташ ва бурилиш усулларининг баъзиларини ижро этишда сакрашлар дан фойдаланилади. Сакраш зарба беришнинг айрим усуллари, тўпни оёқда, кўкракда, калла билан тўхтатиб қолиш ва баъзи финтлар техникасининг қисмига киради. Ўйиндан олдин, ён томонларга, юқорига ҳамда шуларга яқин йўналишларда сакралади. Ўйиндаги вазият кўпинча максимал баланд ёки максимал у зун сакрашни талаб қ илмай

Бир оёқда депсиниб сакраш олдинга, ён томонларга, юқорига бажари- лади. Бундай сакрашда фаол депсиниб, иккинчи оёқни силкитиб, гавда оғирлик марказининг ўқи сакраш томонга ўтказилади. Сакрашнинг траекторияси ва кучи ўйиндаги вазиятга боғлиқ. Бир оёқда ёки икки оёқда ерга тушилади. Қисқа масофали, қаттиқ амортизация кейинги ҳаракатларга тезроқ ва самаралироқ ўтиш имконини беради. Оғирлик маркази ўқининг проекцияси таянч юзасининг чегарасида ёки ундан ташқарида бўлиши ҳам шунга ёрдам беради. Сакраб тўпга калла ураётганда, кўпинча максимал баланд кўтарилиш керак бўлади. Бунда югуриб келиб депсинадиган оё қ ни та ққ а тўхтайдиган қ илиб (таянчга нисбатан бурчак ҳ осил қ илиб) қ ўйиш ёрдам беради. Сал чўн қ айгандан кейин ю қ орига ёки ю қ орилаб-олдинга томон фаол депсиниш керак бўлади, бунда

Тўхташ нинг икки хил усул и, сакраб тўхташ лар ва ташланиб тўхташ лар мавжуд . Сакраб тўхташ учун ю қ орига қ ис қ аро қ сакраб, силтанган оё қ да ерга тушилди – бунда тур ғ унлик бўлсин учун шу оё қ сал эгилади . Аммо кўпинча ерга икки оё қ лаб тушилади. Сакраб тўхташни 5-расмда келтирамиз. Ташланиб тўхташ сўнгги югуриш қадами ҳисобига бажарилади. Бунда силтанган оёқни олдинга узатиб, товонга таяниладида, кейин оёқни ростмана ерга қўйилади. Ташланиб тўхташ оёқларни анчагина букиб, икки оёққа таяниб қолиш билан ифодаланади. Ташланиб тўхташни 6-расмда келтирамиз. Барча хил тўхташлардан кейин, одатда, турли йўналишларда ҳаракат давом эттирилади. Шунинг учун тўхташдаги сўнгги ҳолат кейинги ҳаракат- нинг старт ҳолати бўлиши керак. 5-расм. Сакраб тўхташ 6-расм. Олдинга ташланиб тўхташ. Бурилиш

Бурилишнинг қўйидаги усулларидан фойдаланилади: ҳатлаб ўтиб бурилиш, сакраб бурилиш, таянч оёқда бурилиш. Ўйин шароитига қараб ён томонларга ва орқага бурилиш мумкин. Бурилиш турган жойда ҳам, ҳаракат пайтида ҳам ижро этилаверади. Футболчиларнинг барча харакатланиш техникалари каторида бурилишларнинг ахамияти катта. Ҳатлаб ўтиб бурилганда, қисқа - қисқа 2 - 3 қадам ташлаш ҳисобига керакли йўналишга қараб олинади. Ҳ аракат йўналишини тўсатдан ва тез ўзгартиришда сакраб бурилиш самаралиро қ дир. Бу иш бурилиш томонга фаол депсиниб бажарилади. Силкинадиган оё қ нинг кафти ҳ ам шу томонга айлантирилади. Сакраш унчалик баланд бўлмаса ҳам, тўла - тўкис бажарилади. Таянч оё қ да бурилишнинг икки тури бор. Биринчисини бажаришда бурилиш йўналишидан узо қ даги оё ққ а таянилади. Бунда футболчи гавда

II . БОБ. ФУТБОЛ ЎЙИНИ ТЕХНИКАСИ ВА ТАКТИКАСИ. II . 1. Футболчиларни ўйин техникаси ва уни ўргатиш услубиёти. Тўпга зарба бериш техникаси. Тўпга зарба бериш футбол ўйининг асосий воситаси ҳ исобланади. Футболчилар томонидан тўпга оё қ билан ва калла билан турли усулларда зарба берилади. Зарба бериш оркали ракиб дарвозаси нишонга олинади ва натижага эришиш мумкин булади. Тупга зарба бериш техникасини 7 -расмда келтирамиз. Футболчиларнинг зарба беришини барча усуллари муайян ма қ садга қ аратилган бўлиб, бу тўпнинг керакли траектория бўйлаб ҳ аракатланиши ва оптимал тезлиги билан характерланади. Тўпнинг учиш тезлиги зарба берувчи бў ғ ин билан тўпнинг ўзаро тў қ нашган пайтдаги бошлан ғ ич тезлигига, шунингдек, улар массасининг бир - бирига нисбатига бо ғ ли қ . Ўзаро таъсир этувчи бў ғ инла

7 - расм. Тўпга зарба бериш усуллари таснифи . Дастлабки фаза – югуриб келиш. Югуриб келишнинг узун-қисқалиги, унинг тезлиги футболчининг индивидуал хусусиятлари ва тактик вазифа- ларига қараб белгиланади. Бироқ ҳар гал югуриб келаётганда, тўпни олдин- дан ўйлаб қўйилган оёқ билан тепадиган қилиб мўлжал олиш керак. Бунга энг сўнггидан битта олдинги қадамни қисқартириб ёки узайтириб эришса бўлади. Югуриш қадамларининг ўртача узунлиги катта ёшли футболчиларда 130-150 см га тенг бўлади. Югуриб келиш зарба берувчи бўғинлар тезлигини олдиндан ошириб олишга ёрдам беради. 30

Тайёрланиш фазаси – зарба берувчи оёқни орқага силкиш ва таянч оёқни ерга қўйиш. Югуришнинг сўнгги қадами вақтида ортки депсинишдан кейин жуда муҳим кичик фаза ижро этилади. Сонни анчагина, баъзан эса максимал даражада орқага тортиб тиззани букиш пировардида кераклича куч билан тепиш имконини беради, чунки бунда оёқнинг тўпгача етиб келадиган йўли узаяди ва соннинг олдинги юзаси мушаклари таранг тортилади. Бундан ташқари, сон анчагина орқага тортилганда, ҳаракат-лантирувчи мушаклар- нинг ҳаммаси ҳам чўзилади ва кейинги букиш ҳаракатида иштирок этади. Буларни ҳаммаси ҳаракат охирида катта тезликка эришиш имконини беради. Зарба берувчи оёқни орқага тортишни тўғри бажариш учун югуриб келишда сўнгги қадамни сал узайтириш керак. Бу қ адам, одатда, бош қ алари - дан 35-45% у зун бўлиб, 200-250 с

тик кучлар тўп шаклини тиклайдида, тўпнинг тезлиги муайян ми қ дорга қ адар кескин ортади. Бу тезлик зарба бераётган оё қ нинг зарба бошидаги тезлигидан сал камро қ бўлади. Энергиянинг бир қ исми сарфлангандан қ ол ган деформа - цияга ва қ издиришга кетади. Футбол тўпининг эластик деформацияси анчагина. Деформация фазала - ри билан шаклнинг тикланиши 0,008-0,013 секундга я қ ин давом этади. Оё қ тўпга тегиб турган ва қ тни мумкин қ адар узо қ ро қ давом эттириш керак. Чунки тўпнинг учиш тезлиги берилган куч (Ђ) билан куч таъсири қ анча ва қ т (t) давом этганига бо ғ ли қ . Шундай қ илиб, ишчи фаза суриб бориш деган фаолият билан тугайди. Бунда зарба берувчи оё қ тўп билан бирга ҳ аракат қ илиб боради. Суриб бориш каттаро қ куч импульси (Ђt) ҳ осил қ илиш имко - нини беради ва, ўз навбатида

8 - расм. Оёқ кафтининг ички томни билан зарба бериш . Оёқ кафтининг ички томони билан тепилганда, тўпга оёқнинг каттароқ сатҳи теккани учун бундай тепиш анчагина аниқ бўлади. Бироқ зарба берувчи оёқнинг орқага тортилиши максимал даражага етмагани сабабли, бу усулда берилган зарбанинг кучи бошқа усуллардагига нисбатан камроқ бўла- ди. Бу эса тос сон бўғимининг чекка ҳолатдаги бақувват пайлари ёзилаётган- да сон суяги бошини бўғим чуқурчасига сиқиб, соннинг зарба бериш ҳара- кати учун зарур бўлган супинациясини йўқ қилиб қўйиши билан боғлиқ. Оёқ юзининг ички қисми билан тепиш «ўртача» ва «узун» узатишлар- да, дарвоза бўйлаб «ўқдек» узатиб беришлар ва ҳамма масофалардан нишон- га тепиш пайтларида қўлланилади (9-расм). Мазкур тепишни бажаришда тўп ва нишонга нисбатан 450 ҳосил қилиб югуриб ке

9-расм. Оёқ юзининг ички қисми билан зарба бериш. Оёқ юзининг ўрта қисми билан тепишни бажариш техникаси кўп жиҳатдан оёқ юзининг ички қисми билан тепишга ўхшайди, лекин уни бажариш деталлари бир оз фарқ қилади (10-расм). 10 - расм. Оёқ юзининг ўрта қисми билан зарба бериш Югуриб келиш чизиғи, тўп ва нишон тахминан бир чизиқда бўлади. Оёқни орқага тортиш ҳам, зарба бериш ҳаракати ҳам қатъиян сагиттал (олд- орқа) текисликда бажарилади. Таянч оёқнинг товони тўпнинг ён томонига қўйилади – бунда оёқ билан тўп бараварлашади. Тепиш ҳ аракати давомида тўп таянч оё қ кафти томонидан юмалаб, учига кўтарилади. Тўп билан тизза бў ғ имини бирлаштириб турувчи шартли ў қ зарба пайтида қ атъиян вертикал бўлади. Бу ҳ олат суриб бориш ва қ тида са қ ланиб кол ади. Тўп билан оё қ нинг тў қ нашиш сат ҳ и кат

ўрта қ исми билан тепилганда оёқ учи максимал даражада пастга тортилган бўлишини ёдда ту тиш керак. Бунинг натижасида оё қ кафти ерга тегиб кетиб, оё қ о ғ риши ва лат ейиши мумкин. Бу эса э ҳ тиёт тормозланиш о қ ибатида кўпинча ҳ аракат амплитудасининг ўзгаришига, зарба кучининг камайишига, унинг самарадорлиги пасайиб кетишига олиб келиши мумкин. Оё қ юзининг таш қ и қ исми билан тепиш бурама зарба бериш пайтида энг кўп қ ўлланилади. Оё қ юзининг ўрта ва таш қ и қ исмлари билан тепишдаги ҳ аракатлар структураси ўхшаш бўлиб, фар қ и шуки, бунда тепиш ҳ ара к ати ва қ тида болдир билан оё қ кафти ичкари томон бурилади ( 1 1-расм). 11-расм. Оёқ юзининг ташқи қисми билан зарба бериш Оёқ учида тепиш кутилмаганда, тайёргарлик кўрмай туриб, нишонга тепиб қолиш зарур бўлиб қолганда бажарилади. Б

Тепиш пайтида югуриб келиш ҳам, тўп ва нишон ҳам бир чизиқда бўлади. Югуриб келганда сўнгги қадамдаги депсиниш, тепиш учун оёқни тортиш ҳам ҳисобланади. Тепиш ҳаракати тизза сал букилган таранг оёқда бажа-рилади. Тепиш пайтида оёқ учи сал кўтарилган бўлади. Оёқ учининг зарба беручи сатҳи жуда кам бўлгани учун бу усулда, айниқса тўп юмалаб келаётган бўлса, тепиш унчалик аниқ чиқмайди. Товон билан тепиш ўйинда камро қ қ ўлланилади. Бунинг сабаби бажаришнинг мураккаблигида, зарба кучи ва ани қ лиги жуда камлигидадир. Бундай тепишнинг афзаллиги эса унинг ра қ иб учун к у тилмаганлигида. Тайёрлов фазаси таянч оё қ ни тўп ёнига қ ўйишдан бошланади. Оё қ ни тортиш учун уни тўп устидан олдинга узат илади ( 1 3-расм). Ишчи фаза – тепиш оёқни ор қ ага кескин ҳ аркатлантириш билан бажарилади. Зарба б

Товон билан чалиштирма зарба бериш шундай тепиш вариантларидан бири ҳ исобланади ( 1 4-расм). Ўнг оё қ билан шундай зарба бериладиган бўлса, таянч оё қ тўпнинг ўнг ёнига қ ўйилади. Зарба берувчи оё қ олдинга ўтказиб тортилади-да, таянч оё ққ а нисбатан чалиштириб, кескин ор қ ага ҳ аракатлан - тириб зарба берилади. Озро ққ ина суриб борилгандан кейин оё қ ҳ аракати тормозланади. Тўпни таянч оё қ товони билан тепса ҳам бўлади. Бунда таянч оё қ тўпдан ўтказилиб, 10-15 см нарига қ ўйилади. Шундан кейинги қ адамда оё қ ни баландлатиб ор қ ага ҳ аракатлантириб борилади. Шу туртки беришнинг ўзи тепиш ҳ аракати ҳ исобланади. Ҳ аракатсиз тўпни тепиш . Бошлан ғ ич, жарима ва эркин тўп тепиш, бурчакдан тўп тепиш, шунингдек, дарвозадан тўп тепишда ўйинчи ҳ аракатсиз ётган тўпни тепади. Зарба беришнин

таянч оё қ тўпга етиб бормайди. Агар тўп ён (ўнг ёки чап) томондан думалаб келаётган бўлса, уни тўпга яқинро қ оё қ билан тепган маъ қ ул. Ҳ амма ҳ олларда ҳ ам таянч оёқни тўпдан қ анча орали қ да қ ўйиш тўпнинг ҳаракат тезлигига бо ғ ли қ бўлиб, буни зарба бериш ҳ аракати вақтида тўп таянч оё қ билан тенглашиб қ ол адиган қ илиб мўлжаллаш керак. Ана шу ҳ олат зарба бериш учун энг қу лай ҳ исобланади. Учиб келаётган тўпни тепиш . Учиб келаётган тўпни тепишдаги ижро техникасининг хусусиятлари тўпнинг ҳ аракати траекториясига қ араб белгиланади. Тушиб келаётган ёки пастлаб учиб келаётган тўпни тепишда ҳ аракат структураси думалаб келаётган тўпни тепишда қ андай бўлс а , шундайдир. Тўпнинг ҳ аракат йўналиши думалаб келаётган тўпни тепишдаги сингари бунда ҳ ам таянч оё қ ни ани қ мўлж а ллаб

Тайёрлов фазасида – тўп томонга югуришда қўйилган сўнгги қадамдаги депсиниш зарба берувчи оёқнинг тортилиши бўлиб хизмат қилади. Таянч оёқ тиззаси сал букилиб, тўпнинг учиб кетиши мўлжал қилинган томонга бурилиб, кафтнинг ташқи ёнига қўйилади. Гавда таянч оёқ томонга оғдирилади. Гавдани буриш билан бирга оёқнинг горизонтал текисликдаги тепиш ҳаракати бошланади. Суриб бориш тугагандан кейин, зарба берувчи оёқ олға томон ҳаракатда давом этиб, ерга таянч оёқ билан чалишиб тушади. Бошдан ошириб тепиш кутилмаганда нишонга тепиб қолиш ёки бошдан ошириб орқага тўп узатиб бериш зарур бўлиб колаганда, учиб келаётган ва сакраб чиққан тўпга зарба беришда оёқ юзининг ўрта қисми билан бажарилади (16-расм). 1 6 - расм. Бошдан ошириб зарба бериш Оёқни тортиш тўп томонга югуришда қўйилган сўнгги қадамдаги

таянч жой тепасида, ўйинчининг боши билан баравар баландликда бўлганида тепиш керак. Йиқила туриб бошдан ошириб тепиш ҳам шунга ёрдам беради. Гавда орқага оғганда, ўйинчи икки қўли билан ерга тушиб, чалқанча ётиб қолади. Орқага зарба бериш ҳаракати йиқилаётганда кўримлироқ бажарилади. Янада кучлироқ тепиш учун «қайчи» қилиб сакраб, бошдан ошириб тепишдан фойдаланилади (17-расм). Бунда бир оёқда депсиниб, тушиб келаётган тўп томон сакралади. Депсинувчи оёқ юқорига ҳаракатланди. Гавда орқага оға бошлайди. Кейин депсиниш оёғи зарба берувчи бўлиб, юқорига кескин кўтарилади. Депсинувчи оёқ эса пастга тушади. Гавда горизонтал ҳолатда эканида тўп орқага тепилади. Олдин икки қўл, кейин кўрак ерга тегади. 1 7-расм. Бошдан ошириб қайчисимон зарба бериш 1 8-расм. Ярим учиш ҳолатида зарба бериш 40

Эндигина сапчиган тўпни тепиш, одатда, у ердан салгина сапчиган заҳоти бажарилади. Бундай тепишни оёқ юзининг ўрта ва ташқи қисми билан бажарган маъқул (18-расм). Бунда тўп ерга тушадиган жойни тўғри мўлжаллаб, таянч оёқни мумкин қадар шу жойга яқинроқ қўйиш жуда муҳим. Зарба бериш ҳаракати тўп ерга теккунгача бўлган пайтдан бошланади. Зарбанинг ўзи эса бевосита тўп ердан сапчиб қайтган заҳоти берилади. Зарба пайтида болдир қатъиян вертикал, оёқ кафти максимал букилган (оёқ учи пастга қараб чўзилган) бўлади. Суриб бориш вақтида ҳам оёқнинг шу ҳолатини сақлаш керак, бу паст таректорияли қилиб тепиш имконини беради. Агар таянч оёқ тўп чизиғидан анчагина оралиқда қўйилган бўлиб, «қийин» тўп тепиладиган бўлса, ана шу шартга риоя қилиш айниқса муҳим. Тўпга калла билан зарба бериш Бу техник усул

Пешона билан зарб беришда каллани олд - ор қ а текисликда анчагина ор қ ага тортиш катта куч билан калла уриш имконини беради. Шунда учиб келаётган тўпни, мўлжал қ илинадиган нишонни кўриб туриш мумкин, бу эса муайян даражада зарба ани қ чи қ ишига сабаб бўлади. Ўйиндаги вазиятга қ араб пешона билан зарба беришнинг икки хил варианти қ ўлланилади: сакрамай зарба бериш ва сакраб зарба бериш. Сакрамай пешона билан зарба беришдаги дастлабки ҳ олат кичикро қ (50- 70 см) одимлаб тик туришдир. Каллани ор қ ага тортишда ўйинчи гавдасини ор қ ага энгаштиради, ор қ адаги оё ғ ини букиб, гавда о ғ ирлигини шу оё ққ а ўтказади. Қўллар тирсакдан сал букилган бўлади ( 1 9-расм). Зарба бериш ҳ аракати ор қ ада турган оёқни тў ғ рилаш ва гавдани ростлашда н бошланиб, калланинг ол ғ а томон кескин ҳ аракат

Тўпнинг учиб келаётган таректорияси билан сакрашни аниқ мўлжал қилиш керак. Тўпга зарба беришни сакрашнинг энг ю қ ори ну қ тасида ва гавда билан калла фронтал текисликдан ўтаётган пайтда бажариш лозим. Ерга оё қ учида тушилади, амортизация бўлсин учун оё қ лар сал букилади. Бурилиб пешона билан зарба бериш тўпнинг учиш траекториясини ўзгартириш керак бўлганда қ ўлланилади ( 2 1-расм). Бу усул билан сакрамай зарба берганда ор қ ага энгашилади ва айни ва қ тда гавда зарба мўлжал қ илинган томонга (кўпинча 900 гача) бурилади. 30-50 см орали қ да бир -бирига параллел турган оёқлар ҳ ам гавда билан бирга бурилади. Оё қ лар учида бурилиш қ улайро қ . Шунда сакра май пешона билан зарба бергандаги сингари ҳ олат юзага келади. Шунинг учун бу зарбанинг фазалари ҳ ам, уларга бўлган талаблар ҳ ам ю қ

Бу усул билан сакрамай зарба беришда дастлабки ҳолат оёқларни кериб (30-50 см ) тик туришдир. Агар тўп чап томондан келётган бўлса, зарба беришга чоғланиш учун гавда ўнг томонга энгаштирилади (22-расм). Бунда ўнг оёқнинг тўпиқ ва тизза бўғимлари букилади. Гавда оғирлиги шу оёққа ўтказилади. Бош тўп томонга бурилади. Зарба бериш ҳаракати оёқни ёзиб ва гавдани ростлашдан бошланади. Гавда оғирлиги чап оёқққа ўтказилади. Зарба бериш пешонанинг дўнг жойига тўғри келади. 22-расм. Пешонанинг чеккаси билан зарба бериш Сакраб зарба беришнинг тайёрлов фазасида депсингандан кейин зарба беришга чоғланиш учун гавда фронтал текисликда нишонга қарши томонга энгаштирилади. Зарба бериш ҳаракати олдин чўзилган мушакларни кескин қисқартириш ҳисобига бажарилади. Зарба сакрашнинг энг юқори нуқтасида берилади (

Йиқила туриб тўпга калла билан зарба бериш ҳара-катлари калла билан зарба беришдаги юқорида тасвирланган ҳаракатлардан бутунлай фарқ қилади (24-расм). 24 - расм. Йиқила туриб бош билан зарба бериш. Зарбанинг тайёрлов фазаси депсиниш ва учишнинг кичик фазаси ҳисобланади. Югуриб келишнинг сўнгги 3-4 қадамида гавда бир қадар олдинга энгаша боради. Депсиниш тўп билан тўқнашиш кутилган томонга бир оёқда бажарилади. Ўйинчи ерга пареллел учиб боради. Қўллар тирсакдан букилган. Тўпнинг ҳаракати назарда тутилади. Зарба берилганда, футболчининг массаси ва учиш тезлиги тўпга ўтади. Зарба пешона билан ёки чакка билан берилади. Пешона билан зарба беришда гавданинг учиш йўналиши билан зарба бериш нишони бир чизиқда бўлади. Чакка билан зарба беришда тўп кўпинча сирпаниб кетиб, унинг траекторияси б у тунл

Футбол ўйинидаги алдамчи ҳаракатлар финтлар. Футбол техникасини рақиб билан бевосита яккама-якка курашда бажа- риладиган усуллар гуруҳи алдаш ҳаракатлари (финтлар) ни ташкил этади. Финтлар рақиб қаршилигини енгиш ва ўйинни давом эттириш учун қулай шароит яратиш мақсадида ишлатилади. Финтлардан фойдаланиш ҳужумда ҳам, ҳимояда ҳам кўп тактик масалаларни муваффақиятли ҳал қилиш имконини беради. 25 - расм. Финтларнинг таснифланиш 46

Футбол техникасида алдаш ҳаракатларининг қўйидаги асосий усуллари кўзга ташланади: «қоча туриб» алдаш, «зарба бериб» алдаш, «тўпни тўхтатиб» алдаш. Бу финтларни ва уларнинг турларини бажаришнинг хилма- хил усуллари бор. Финтларнинг таснифи 25 - расмда берилган. Алдаш ҳаракатлари техникасини таҳлил қилганда, иккита умумий босқич ажратиб кўрсатилади. Булардан бири тайёрлов босқичи бўлса, иккинчиси асл ниятни амалга ошириш босқичидир. Алдаш ҳаракатлари биринчи босқичда рақибда қаршилик кўрсатиш учун жавоб реакцияси уйғотишга қаратилган бўлади. Шу босқичдаги ҳаракатни табиийлиги рақиб- нинг жавоб реакцияси қандай бўлишини белгилаб беради. Иккинчи босқичда алдаш ҳаракатига жавобан рақиб реакциясидан кейин футболчининг асл ния- ти амалга оширилади. Ўйиндаги вазият ва тактик мулоҳазаларга қараб в

тайёрлов ҳаракатларида ўзини ён томонга кетмоқчидай кўрсатади. Гавдасини чап томонга буради, ўнг оёғини чалиштириб тўп устидан ўтказадида, чап томонга ташланади. Орқадан хужум қилаётган рақиб тўпни кўрмайди. Ўйинчига эргашиб у ҳам чапга ташланади. Шу пайтда тўпни эгаллаб турган ўйинчи тезлик билан ўнгга айланиб, тўпни оёқ юзининг ташқи қисми билан олға йўналтирадида, кейин ўйиндаги вазиятга қараб ҳаракатини давом эттиради. 26-расм. Оёқни тўп устидан ўтказиб «кетиш» финти Тўпни «тепиб» финт қилиш. Ушбу финтни бажаришнинг баъзи хусу- сиятларини кўриб чиқамиз. Яккама-якка тортишувда қатнашаётган рақиб рўпарадан ёки олдиндан – сал ён томондан келаётган бўлса, унга яқинла- шаётиб, зарба берувчи оёқ орқага тортилади. Бундай ҳолат тўп нишонга тепилиши ёки узатиб юборилишидан далолат беради. Буни

27-расм. Оёқ билан « зарба бериш » финти Борди - ю, тўп узатилган бўлиб, шериклардан бири тўпнинг ҳаракат йўлида ( қ улайро қ ) вазиятда турган бўлса, асл ниятни амалга ошириш босқичида тўп очи қ турган шерикка ўтказиб юборилади. Тўпга бош б илан «уриб» финт қ илиш . Тайёрлов босқичида тўпга бош б илан зарба бериладиган дастлабки ҳолат эгалланади, гавда орқага энгаштирилиб, зарба бермо қ чидек ҳаракат қ илинади ( 28 -расм). Тўп олаётган ўйинчининг олдида ёки ён томонида бўлган рақиб буни кўриб, зарба берилишини кутиб тўхтайди ёки тўп учиб кетиши керак бўлган томонга ҳаракатланади. Ўйинчи бош уриш ўрнига уз тактик режасини амалга ошириб, тўпни кўкрак б илан тўхтатади ёки тўпни тегмай ўтказиб юбориб, кейин 1800 айланади ва тўпни эгаллаб олади. 28 - расм. Тўпга бош б илан «зарба бериш» финти

Даврвозабоннинг ўйин техникаси майдон ўйинчисининг ўйин техника- сидан тубдан фарқ қилади. Бу дарвозабонга қоидага биноан жарима майдони ичида қўл билан тўп ўйнашга рухсат этилгани билан боғлиқдир. 29 - расм. Дарвозабон техникасининг таснифи . Қуйидаги усуллар гуруҳи дарвозабоннинг ўйин техникасига киради: тўпни илиб олиш, қайтариш, ўтказиб юбориш ва ташлаш. 29-расм. Ўйинда шериклар ва рақиб командаси ўйинчиларнинг қаерда турганига, шунингдек, тўп ҳаракатининг йўналиши, траекторияси ва тезлигига қараб дарвозабон ҳаракатининг хилма-хил усуллари, усул ва турлари қўлланилади. 50

Ўйин жараёнида дарвозабон майдон ўйинчиси ихтиёридаги керакли техник усуллардан фойдаланаверади. Техник усулларнинг муваффақиятли бажарилиши кўп жиҳатдан дарвозабоннинг ҳаракатга қанчалик тайёр турганлиги билан белгиланади. Дарвозабоннинг тўғри дастлабки ҳолатда бўлиши унинг ҳаракатга тайёр эканлиги омилларидандир. Бундай дастлабки ҳолат оёқларни елка кенглигида кериб, сал букиб туриш билан ифодаланади. Ярим букик қўллар кўкрак баландлигида олдинга узатилган. Кафтлар олға томон ичкарига қараган. Бармоқлар сал бўшаштирилган. Дастлабки ҳолатнинг тўғри бўлиши дарвозабонга оғирлик маркази ўқини тезлик билан таянч сатҳидан ташқари чиқариб олиб, лозим бўлган ҳаракатларни оддий, жуфтлама ёки чалиштирма қадам ташлаб, сакраб ва йиқилиб бажариш имконини беради. Тўпни илиб олиш Тўпни илиб олиш дарвоз

таъсири ва букилиши ҳисобига тўпнинг тезлиги сўндирилади. Якунловчи босқичда дарвозабон қ аддини ростлайди. 30 - расм. Думалаб келаётган тўпни пастдан илиш . Ҳозирги замон футболида юмалаб келаётган тўпни икки қўллаб пастдан илиб олишнинг бошқа вариантлари ҳам қўлланилади. Бу вариантнинг хусусияти шундаки, унда олдинга энгашиш ўрнига тахминан 50-800 ташқарига бурилган бир оёққа чўнқайилади. Тиззаси анчагина буқилиб, учига таяниб турилган иккинчи оёқ ҳам ташқарига бурилади. Пастга туширилган қўлларнинг кафти тўпга тўғриланган бўлади. Тўпни бевосита илиб олиш юқорида тасвирланган вариантдаги сингари бўлади. Якунловчи босқичда оёқларни буриш ва тўғрилаш ҳисобига дарвозабон қаддини ростлаб, кейинги ҳаракатлар учун керакли дастлабки ҳолатни олади. Тўсиқнинг страховка қилиш сатҳи анчагина бўлган

лиши тўпнинг учиб келиш траекториясига боғлиқ. Тўп қўлга тегиши пайтида дарвозабон уни остидан бармоқлари билан тутиб оладида, қорни ёки кўкраги томон торта бошлайди. Тўп анчагина тез келаётган бўлса, оёқларни тўғрилаш ва гавдани олдинга энгаштириш ҳисобига орқага томон қўшимча сўндирувчи ҳаракат қилинади. 31 - расм. Учиб келаётган тўпни пастдан илиш. Ўйин жараёнида дарвозабоннинг ён томонига юмалаб ва паст учиб келаётган, шунингдек, унинг олд томонида анча нарига тушаётган тўпларни илишга ҳам тўғри келади. Бундай ҳолларда олдин тўпнинг ҳаракат йўналиши томонга қараб жилиш керак. Бу иш югуриш қадами, жуфтлама қадам ёки чалиштирма қадам билан, шунингдек, кўпроқ бир оёқда депсиниб юқорига, олдинга – юқорига ёки ён томонга юқорига сакраш билан амалга оширилади. Шундан кейинги ҳаракатлар тизим

32 -расм. Тўпни юқоридан илиш Дарвозабон тайёрлов босқичида дастлабки ҳолатни эгаллаётганда қўлларни сал букиб, олдинга ёки юқорига – олдинга узатади. Олдинга қаратилган кафтларнинг бармоқ-лари ёзиқ, ярим букилган бўлиб, «ярим айлана» сингари шакл ҳосил қилиб туради. Бош бармоқлар бир - биридан унча узоқ бўлмайди (3 - 5 см дан ошмайди). Ишчи босқичда тўпнинг қўлга тегиши пайтида бармоқлар уни сал олдиндан – ёнидан тутиб олади, бармоқлар бир-бирига салгина яқинлашади. Бармоқларнинг сўндирувчи ҳаракати ва қўлларнинг букилиши ҳисобига тўпнинг тезлиги сўндирилади. Якунловчи босқичда дарвозабон қўлларини максимал даражада букиб, тўпни энг қ ис қ а йўл билан кўкрагига тортади. Ўйин шароитида дарвозабон тўпни, асосан, у учиб келаётган томонга керагича жилганидан кейингина илиб олади. Бунинг учун

33 -расм. Тўпни сакраб туриб юқоридан илиш Тўпни ёндан илиб олиш дарвозабоннинг ён томонига ўртача траекто- рияда учиб келаётган тўпларни қўлга киритиш учун қўлланилади (34 - расм). Тайёрлов босқичида қўллар олдинга – ёнга, яъни тўп учиб келаётган томонга узатилади. Панжалар деярли параллел, бармоқлар сал ёзиқ ва ярим букик. Гавданинг оғирлиги тўп илинадиган томондаги оёққа узатилади. Гавда ҳам шу томонга сал бурилади. Ишчи ва якунловчи босқичлар бажарилиш тузилмаси жи ҳ атидан тўпни юқоридан икки қўллаб илиб олишдагига ўхшайди. Тўпни йиқила туриб илиб олиш дарвозабондан четга қўққисдан, аниқ, гоҳо эса жуда қаттиқ йўналтирилган тўпларни қўлга киритишнинг самарали воситасидир. Тўп узатилганда ушлаб қолиш ва рақиб оёғидаги тўпни олиб қўйишда қўлланилади. Йи қ ила туриб тўп илишнинг икки вари

Биринчи вариант, одатда, дарвозабоннинг ён томонига ундан 2-2,5 м нарида юмалаб ёки паст учиб келаётган тўпларни илиб олиш учун қўлланилади (35-расм). Тайёрлов босқичида тўп ҳаракати томонга катта қадам ташланади. Тўпга яқин турган оёқ қ атти қ букилади. Оғирлик марка- зининг ў қ и таянч сат ҳ идан чи қ арилиб, пастро қ туширилади. Қўллар тўп томон кескин узатилади. Бу гавданинг ҳаракатланишига ҳам, йиқилишга ҳам ёрдам беради. Ерга тушиш бундай тартибда бўлади: олдин оёқнинг болдир қисми, кейин тос - сон ва гавданинг ён қисмлари ерга тегади. Параллел узатилган қўллар тўп йўлини тўсиб чиқади. Панжаларнинг туриши, шунингдек, бевосита тўп илиб олиш йи қ илмай икки қўллаб юқоридан илишда қ андай бўлса, шундай. Дарвозабон ғ ужанак бўлаётганда қўлларини букиб, тўпни кўкрагига тортади. Айни вақтд

36 -расм. Тўпни йиқилиб (учиш босқичи билан) илиш Дарвозабондан анча нарида думалаб ва учиб келаётган тўпларни илиб олиш учун учиш босқичи бўлган йиқилиш қўлланилади ( 36 -расм). Дастлабки босқичда дарвозабон учиб келаётган томонга тезда битта ё иккита жуфтлама ёки чалиштирма қадам ташлайди. Бундай пайтда қ айси ҳаракатланиш усулини танлаш ва ундан фойдаланиш дарвозабоннинг ҳ осил қ илган шахсий кўникмаларига боғлиқ. Депсинишга тайёрланиш гавдани олдинга энгаштириб, оғирлик маркази ў қ ини таянч сат ҳ идан четга чиқаришдан бошланади. Тўп келаётган томонга яқин оёқда депсинилади. Қўллар тўп томонга кескин узатилади. Уларнинг ҳаракати ва иккинчи оёқнинг силкиб букилиши депсиниш кучи оши-шига ёрдам беради. Депсиниш бурчагининг қандай бўлиши тўпнинг учиш баландлигига боғлиқ. Баланд келаётган т

Х У Л О С А Футболчиларнинг ҳаракатланиш техникаси югуриш, сакраш, тўхташ, бурилиш каби усуллар гуруҳини ўз ичига олади. Агар шуғулланувчилар ю қ орида биз келтирган махсус маш қ лардан унумли фойдалан ганда : 1.Оддий, тисарилиб, чалиштирма ва жуфтлама қадам ташлаб югуришларни такрор - такрор бажарганда; 2 Бир оёқда депсиниб, икки оёқда депсиниб сакрашларни такрор- такрор бажарганда; 3. Ташланиб сакраб тўхташларни такрор - такрор бажарганда; 4. Дипсиниб, сакраб, таянч оёқда бурилишларни такрор - такрор бажар- ганда; Футболдаги тўпни тўхтатиш, тўпни қабул қилиш ва уни эгаллаш каби техник усулларни бажара олиш қобилиятига эга бўладилар. Футболда тўпни тўхтатиш тўпни қабул қилиш ва уни эгаллаш воситаси бўлиб хизмат қилади. Тўпни тўхтатишдан мақсад кейинги керакли ҳаракат- ларни амалга ошириш

7. Бошнинг пешона қисми билан бажаришни такомиллаштирсалар футболдаги кейинги керакли ҳаракатларни давом эттиришни амалга ошириша оладилар. Футбол ўйинида тўпга зарба бериш энг муҳум техник усуллар ҳисобланади. Берилган зарбалар эвазигагина кўзланган мақсадга эришиш мумкин. Зарба бериш натижасидагина дарвозага тўп киритилади. Шуғулланувчилар қўйидаги зарба бериш усулларини ўзлаштирган билишлари шарт: 8. Оёқ кафтини ички томони билан, оёқ кафтининг ички қисми билан, оёқ юзининг ўрта қисми билан, оёқ юзининг ташқи қисми билан, оёқ учи билан, товон билан; 9. Бошнинг пешона қисмини ўртаси билан, бошнинг пешона қисмини чеккаси билан. Бу машқлар жойида туриб, ҳаракатда, сакраб, бурилиб, бошдан оши- риб, турли траектория ва йўналишдаги думалаб ёки учиб келаётган тўпларга зарба бериб бажарилади. Ф

бажарилса шу ғ улланувчилар футбол ўйини техникасини мукаммал эгаллашга эришиш мумкин. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Футбол. Физкултура институтлари учун дарслик. Тошкент, “Ўқитувчи”, 1986 йил. 2. Футбол ўйин техникаси. Тошкент, 1999 йил. 3. Исеев Ш.Т. Футбол жамоаларининг ғалаба қозонишида футболчиларнинг стандарт вазиятларидан самарали фойдаланиши. «Педагогик таълим». Ж. № 2, 2003 йил. 4.Курбанов О.А. Футбол бўйича XVII жаҳон Чемпионати ўйинларида берилган якуний зарбаларининг самарадорлиги таҳлили. Педа гогик таълим, Ж., № 5, 2003. 5. Нуримов Р.И. Ёш футболчиларни техник ва тактик тайёрлаш. Ўқув қўлланма. Тошкент, 2005. 6. Акрамов Р.А. Отбор и подготовка юных футболистов. Учебное пособие. Ташкент, «Медицина», 1989. 7. Исеев Ш.Т. Анализ атакующих действий футболистов высокой квали - фикаци

10. Нуримов Р.И. Совершенствование тактических действий футболистов высокой квалификации. Учебное пособие, Ташкент, 2000. 11. Нуримов . Р.И.Технико-тактическая и физическая подготовка квалифицированных футболистов. Учебное пособие. Ташкент, 2001. 12. Нуримов З.Р. Совершенствование групповых тактических действий футболистов. Учебное пособие. Ташкент, 2005. 61

Купить