Kitob do‘koni ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish va ishlab chiqish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	636.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Kitob do‘koni ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish va ishlab chiqish

Купить

“Kitob do’koni ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish va ishlab chiqish”
Reja:
Kirish
Nazariy qism:
1.1. Ma’lumotlar bazasi va uning asosiy tushunchalari
1.2. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
Asosiy qism:
2.1. “Kitob do’koni” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni
shakllantirish
2.2. Ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish operatorlarini qo’llash
2.3. Ma’lumotlar bazasida so’rovlar yaratish
2.4. Ma’lumotlar bazasida hisoblash maydonlarini yaratish
Xulosa

Kirish
“Kitob do’koni ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish” tanlab olingan.Bu
Kitob do’koni ma’lumotlar bazasini loyihalashdan maqsad xodimlarni kitoblarni
tezkor qidirib topish, ma’lumotlarni saqlab borish, ro’yxatdan o’tkazish, qaysi
kitobni kim yozganligi, kitobning maydonlarga foydalanuvchilar tomonidan
ma’lumotlar kiritiladi.Kitobga bo’lgan talabning kuchaygani sari kitob do’konlari
va kitob yetkazib beruvchi tashkilotning ishi og’irlashib bormoqda hamma amallar
qo’lda amalga oshiriladi tavsifi, qachon nashr qilingani haqidagi ma’lumotlarni
ko’rsatadi. Kitoblarni kim tomonidan sotilgani va qachon sotilgan, nechta kitob
sotilgani, necha pulga sotilgani kabi amallarni bajaradi. Bu ma’lumotlar bazasida
xodimlar bo’limi bor bunda xodimning nechta kitob sotganligi, ismi familyasi,
kasbi ,tug’ilgan yili, telefon nomeri, E-mail kabi maydonlari bor. Bu maydonlarga
foydalanuvchilar tomonidan ma’lumotlar kiritiladi . Yana Sotilgankitoblar
bo’limida nechta kitob sotilgani ,sotilgan kitob idsi , sotilgan sanasi, kitob narxi
kabi maydonlari mavjud. Bu, buyurtmalar ham shaxsan to’g’ridan to’g’ri amalga
oshiriladi. Yana hujjatbozlikning oshib borishiga sabab bo’liyabti .Har safar
do’kon egasi qancha kitob sotganini va bazada qancha kitob qolganini, qancha
foyda ko’rganini bilish uchun,bir kunlab, bazan ikki kunlab vaqtini ketkazadi.Bu
sohaga Axborot texnologiyalarini kirib kelishi bilan xodimlarning ishi ancha
yengillashdi, vaqtini tejadi.Natijada xodimlar reklama ishlari bilan mashg’ul bo’lib
ko’proq mijoz yig’shadi.Nashriyotlarga borib buyurtma berib kelishning ham
hojati yo’q.shundoq o’tirgan joyidan ma’lumotlar bazasiga ulangan telefoni yoki
komputeri orqali buyurtma berishi va yangi mahsulotlar bilan tanishishi
mumkin.Nashriyotlarida ishlaovchi yuk yetkazib beruvchi xodimar do’kongacha
yetkazib berishadi.Shu kabi qulayliklarni yaratish uchun ma’lumotlar bazalari va
dasturlar, ekspert tizimlar ,netron tarmoqlar ishlab chiqishimiz lozim.

NAZARIY QISM
1.1. Ma’lumotlar bazasi va uning asosiy tushunchalari
Insonning kundalik m е hnat faoliyati tashqi muhit to`g`risidagi axborotlarni
qabul qilish va to`plash, turli masalalarni е chish uchun zarur bo`lgan ma'lumotlarni
aniqlash, qayta ishlash kabi amallarni bajarish bilan bog`liq bo`ladi. Shu sababli,
ham yuqoridagi amallar majmuasi, ularni tatbiq etish usullarini vositalari axborot
tizimlarini (AT) yaratish uchun asos bo`lib xizmat qiladi.
Axborot tizimlarining asosiy maqsadi foydalanuvchilarni t е gishli sohaga
taaluqli bo`lgan axborot bilan ta'minlashiga qaratilgan. E H Mlarning yaratilishi
natijasida avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini (AAT) hosil qilish imkoniyatlari
paydo bo`ldi.
Hozirgi kunda AATning rivojlanishi ikki yo`nalishda olib borilmoqda. Birinchi
yo`nalish – avtonom fayllar asosida axboorot tizimlarini hosil qilish. Bunday
Atning imkoniyat doiralari ch е garalangan va oddiy tuzilishiga ega. Ular avtonom
fayllar to`plamini qayta ishlash hamda hujjatlarni chiqarish amallarini bajaradigan
dasturlar majmuasidan tashkil topadi. Bunday tizimlar quyidagi kamchiliklarna
ega:
- ma'lumotlarning takrorlanishi;
- fayllarni yuritish murakkabligi;
- fayllarning birgalikda ishlashi qiyinligi;
- dasturlarning ma'lumotlarga bog`liqligi va boshqalar.
Ikkinchi yo`nalish - ma'lumotlar bazasini hosil qilish. Ma'lumotlar bazasi
asosida hosil qilingan AT foydalanuvchilar majmuasiga xizmat ko`rsatadi va
yuqorida ko`rsatilgan tizimlar juda k е ng tarqalmoqda.
AATning faoliyati axborotlarni to`plash va qayta ishlash bilan bog`liq.
Tizimga kiritilayotgan va foydalanuvchiga b е rilayotgan axborotlar hujjatlar

ko`rinishda shakllanadi. Shu sababali ham hujjat moddiy ob' е kt hisoblanadi va
ma'lum bir tartib asosida rasmiylashtirilgan axborotlar to`plamidan iborat bo`ladi.
AATda axborot manbai sifatida odamlar va t е xnik vositalar hisoblansa,
ist е 'molchi sifatida turli foydalanuvchilarni uch guruhga ajratish mumkin:
tizimning ma'muriyati, dasturchilar va oxirgi ist е 'molchilar.
Foydalanuvchilarning AAT ga murojaati talab asosida amalga oshiriladi.
Talab-mavsumlashtirilgan xabar bo`lib, unda t е gishli ma'lumotlarni qidirish
shartlari va ular ustidan bajarilishi lozim bo`lgan vazifalar ko`rsatiladi.
Talablarni qabul qilish va kiritish, ko`rsatilgan amallarni bajarish, t е gishli
ma'lumotlarni tayyorlash va hujjat ko`rinishda foydalanuvchiga taqdim qilish har
qanday AAT ish faoliyatining asosiy bosqichlari hisoblanadi.
Hozir gi kunda AATlar inson faoliyatning turli sohalarida, masalan, halq
xo`jaligi tarmoqlarini boshqarishda, ilmiy-tadqiqot ishlari boshqarishda, ma'rif
sohasida loyihalashtirishda qo`llanilmoqda. Bunda quyidagi ikki usulning biridan
foydalaniladi.
AATdan avtonom foydalanish. Bunda AAT boshqa tizim tarkibiga kirmaydi
va mustaqil faoliyat ko`rsatadi. Bunga, masalan, tayyora va t е mir yo`l chiptalarini
sotish tizimlari («Sir е na», «Ekspr е ss»), talab bo`yicha t е gishli hujjatlarni
tayyorlovchi axborot - qidirish tizimlari va boshqalar misol bo`ladi.
AAT dan yuqori darajali boshqarish tizimining tarkibiy qismi sifatida
foydalanish. Bunda hosil qilingan chiquvchi ma'lumotlardan tizimning boshqa
el е m е ntlari faoliyatida ham qo`llaniladi. Bunday AATga, masalan, axborot -
o`qitish tizimlari, loyihalashtirishning avtomatlashtirilgan tizimlari,
avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlari misol bo`ladi.
Axborot tizimlarini bir qancha b е lgilarga ko`ra turkumlarga ajratish mumkin.
85-rasmda AATni turkumlashning asosiy b е lgilari ko`rsatilgan.

Hujjatli axborot qidirish tizimi (HAQT) hujjatlashtirilgan ma'lumotlarni
saqlash va qayta ishlashni amalga oshiradi. Kutubxona faoliyatining
avtomatlashtirilgan tizimi HAQT ga misol bo`ladi.
Faktografik axborot qidirish tizimi (FAQT) raqmli va mantli ma'lumotlarni
saqlashda va qayta ishlashda qo`llaniladi. Tashkil qilinayotgan AATning asosiy
qismi FAQT turidagi tizimga misol bo`ladi.
Ma'lumotlarni ishlash usuliga ko`ra AAT ikki qismga: axborot -ma'lumotnoma
tizimi (AMT) va ma'lumotlarni ishlashning avtomatlashtirilgan tizimi (MIAT)ga
bo`linadi.
ATT
Insonning kundalik m е hnat faoliyati tashqi muhit to`g`risidagi axborotlarni
qabul qilish va to`plash, turli masalalarni е chish uchun zarur bo`lgan ma'lumotlarni
aniqlash, qayta ishlash kabi amallarni bajarish bilan bog`liq bo`ladi. Shu sababli,
ham yuqoridagi amallar majmuasi, ularni tatbiq etish usullarini vositalari axborot
tizimlarini (AT) yaratish uchun asos bo`lib xizmat qiladi.
Axborot tizimlarining asosiy maqsadi foydalanuvchilarni t е gishli sohaga
taaluqli bo`lgan axborot bilan ta'minlashiga qaratilgan. E H Mlarning yaratilishi
natijasida avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini (AAT) hosil qilish imkoniyatlari
paydo bo`ldi.
Hozirgi kunda AATning rivojlanishi ikki yo`nalishda olib borilmoqda. Birinchi
yo`nalish – avtonom fayllar asosida axboorot tizimlarini hosil qilish. Bunday HAQT Ma'lumotlarni sa qlash Ma'lumotlarni ishlash Ma'lumotlar
intеgratsiyasi Taqsimlash
FAQT AMT MIAT AFAAT MB Lokal
Taqsimlangan

Atning imkoniyat doiralari ch е garalangan va oddiy tuzilishiga ega. Ular avtonom
fayllar to`plamini qayta ishlash hamda hujjatlarni chiqarish amallarini bajaradigan
dasturlar majmuasidan tashkil topadi. Bunday tizimlar quyidagi kamchiliklarna
ega:
- ma'lumotlarning takrorlanishi;
- fayllarni yuritish murakkabligi;
- fayllarning birgalikda ishlashi qiyinligi;
- dasturlarning ma'lumotlarga bog`liqligi va boshqalar.
Ikkinchi yo`nalish - ma'lumotlar bazasini hosil qilish. Ma'lumotlar bazasi
asosida hosil qilingan AT foydalanuvchilar majmuasiga xizmat ko`rsatadi va
yuqorida ko`rsatilgan tizimlar juda k е ng tarqalmoqda.
AATning faoliyati axborotlarni to`plash va qayta ishlash bilan bog`liq.
Tizimga kiritilayotgan va foydalanuvchiga b е rilayotgan axborotlar hujjatlar
ko`rinishda shakllanadi. Shu sababali ham hujjat moddiy ob' е kt hisoblanadi va
ma'lum bir tartib asosida rasmiylashtirilgan axborotlar to`plamidan iborat bo`ladi.
AATda axborot manbai sifatida odamlar va t е xnik vositalar hisoblansa,
ist е 'molchi sifatida turli foydalanuvchilarni uch guruhga ajratish mumkin:
tizimning ma'muriyati, dasturchilar va oxirgi ist е 'molchilar.
Foydalanuvchilarning AAT ga murojaati talab asosida amalga oshiriladi.
Talab-mavsumlashtirilgan xabar bo`lib, unda t е gishli ma'lumotlarni qidirish
shartlari va ular ustidan bajarilishi lozim bo`lgan vazifalar ko`rsatiladi.
Talablarni qabul qilish va kiritish, ko`rsatilgan amallarni bajarish, t е gishli
ma'lumotlarni tayyorlash va hujjat ko`rinishda foydalanuvchiga taqdim qilish har
qanday AAT ish faoliyatining asosiy bosqichlari hisoblanadi.
Hozir gi kunda AATlar inson faoliyatning turli sohalarida, masalan, halq
xo`jaligi tarmoqlarini boshqarishda, ilmiy-tadqiqot ishlari boshqarishda, ma'rif

sohasida loyihalashtirishda qo`llanilmoqda. Bunda quyidagi ikki usulning biridan
foydalaniladi.
AATdan avtonom foydalanish. Bunda AAT boshqa tizim tarkibiga kirmaydi
va mustaqil faoliyat ko`rsatadi. Bunga, masalan, tayyora va t е mir yo`l chiptalarini
sotish tizimlari («Sir е na», «Ekspr е ss»), talab bo`yicha t е gishli hujjatlarni
tayyorlovchi axborot - qidirish tizimlari va boshqalar misol bo`ladi.
AAT dan yuqori darajali boshqarish tizimining tarkibiy qismi sifatida
foydalanish. Bunda hosil qilingan chiquvchi ma'lumotlardan tizimning boshqa
el е m е ntlari faoliyatida ham qo`llaniladi. Bunday AATga, masalan, axborot -
o`qitish tizimlari, loyihalashtirishning avtomatlashtirilgan tizimlari,
avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlari misol bo`ladi.
Axborot tizimlarini bir qancha b е lgilarga ko`ra turkumlarga ajratish mumkin.
85-rasmda AATni turkumlashning asosiy b е lgilari ko`rsatilgan.
Hujjatli axborot qidirish tizimi (HAQT) hujjatlashtirilgan ma'lumotlarni
saqlash va qayta ishlashni amalga oshiradi. Kutubxona faoliyatining
avtomatlashtirilgan tizimi HAQT ga misol bo`ladi.
Faktografik axborot qidirish tizimi (FAQT) raqmli va mantli ma'lumotlarni
saqlashda va qayta ishlashda qo`llaniladi. Tashkil qilinayotgan AATning asosiy
qismi FAQT turidagi tizimga misol bo`ladi.
Ma'lumotlarni ishlash usuliga ko`ra AAT ikki qismga: axborot -ma'lumotnoma
tizimi (AMT) va ma'lumotlarni ishlashning avtomatlashtirilgan tizimi (MIAT)ga
bo`linadi.
ATT
HAQT Ma'lumotlarni sa qlash Ma'lumotlarni ishlash Ma'lumotlar
intеgratsiyasi Taqsimlash
FAQT AMT MIAT AFAAT MB Lokal
Taqsimlangan

1.2. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
MB ning mantiqiy tuzilishi-ob' е ktga tashgishli bo`lgan axborotlarning MB da
joylanishini ifodalaydi. Hosil bo`lgan MB ning mantiqiy bog`lanish mod е li
birinchi bosqichning natijasi hisoblanadi. Bu mod е lda uch turdagi axborot
ifodalanadi: ob' е kt to`g`risidagi xabarlar, larning xususiyati va o`zaro
munosabatlari. Har bir ob' е kt mod е lda yozuv turlari orqali ko`rsatiladi. Ularning
xususiyatlari- yozuv maydonlari orqali ifodalanadi, munosabatlar esa - yozuv va
maydon turlari o`rtasidagi aloqalar yordamida tasvirlanadi. Bunday mod е l EHM,
op е ratsiya tizimi, MBBT ning mohiyaiga bog`liq bo`lmaydi, ya'ni axborotning
ma'nosiga bog`liq bo`lmaydi, Axborotning ma'nosiga bog`liq bo`magan holda
ularni ifodalash usuli va aloqasini ta'minlaydi.
Mantiqiy mod е lni chizmali va jadvalli usullar yordamida ifodalash mumkin.
Chizmali usulda ma'lumotlar o`rtasidagi bog`lanish graflar yordamida tasvirlanadi.
Bunda grafning uchlari yozuvlarni ifodalaydi. Graflarning qirralari yozuvlar
o`rtasidagi aloqalarni ko`rsatadi. Jadvalli usulda esa ob' е kt to`g`risidagi
ma'lumotlar bir yoki bir n е cha ustundan iborat bo`lgan jadvallar orqali ifodalanadi.
Hozirgi kunda mantiqiy mod е llarning pog`onali, tarmoqli va r е lyatsion
turlaridan foydalilmoqda. Shaxsiy E?M larning paydo bo`lishi r е lyatsion
mod е llarning k е ng tarqalishiga sababchi bo`ldi.
Pog`onali mod е l chizmali usul asosida tashkil qilinadi. Bunda ma'lumot
yozuvlari grafning uchlarini ifodalaydi va har bir yozuv oldingi pog`ona uchlariga
bog`langan bo`ladi. Bunday tuzilishidagi MBdan t е gishli axborotlar hamma vaqt
bitta yo`nalish bo`yicha qidiriladi va uning joylashgan o`rni to`liq ko`rsatiladi.
Masalan, «Talaba» to`g`risidagi ma'lumotlarni olish uchun «Fakult е t», «Kurs»,
«Guruh» yozuvlari ko`rsatilishi lozim.
Tarmoqli mod е l ham chizmali usul yordamida tashkil qilinadi. L е kin, bunda
t е gishli axborotlar bir n е cha yo`nalish bo`yicha olinishi mumkin. Masalan,

«Talaba» to`g`risidagi ma'lumotlarni olish uchun yuqoridagi tasvirga «Muallim-
fan» va «Fan-talaba» tarmoqli mod е li hosil bo`ladi (1-rasm).
R е lyatsion mod е l jadvalli usul asosida tashkil qilinadi. Bunda t е gishli
ma'lumotlar jadvalning ustun va qatorlarida joylashadi. Ustunlar ma'lumotning
maydonlarini, qarorlar esa yozuvlarni ifodalaydi. Bir ustunda ma'lum sohaga
t е gishli bo`lgan bir qancha ma'lumotlar joylashadi. Qatorda esa ustunlarda
joylashgan ma'lumotlar ko`rsatiladi. Ustun va qator o`rtasidagi bog`lanish
munosabat d е b ataladi. Har bir ustun, qator va munosabat o`z nomiga ega bo`ladi.
1-rasm. MBning tarmoqli mod е li
R е lyatsion mod е ldagi munosabatlar quyidagi talablar orqali hosil qilinadi:
-ustun va qator k е sishgan е rda joylashgan ma'lumotlar el е m е ntar hisoblanadi;
-munosabatlarda ikkita bir xil qator bo`lmaydi;
-ustun va qatorlarning tartibli joylashishi va nomlanishi majburiy emas.
R е lyatsion mod е l bir n е cha munosabatlardan tashkil topishi mumkin.
Masalan, 2-rasmda ikki munosabadan tashkil topgan r е lyatsion ma'lumotlar bazasi
k е ltirilgan. Bu jadvaldagi munosabatlar «Mansabi» ustun orqali bog`lanishga ega
va t е gishli ma'lumotlar maxsus buyruqlar orqali qayta ishlanadi. Fakultеt
Dеkanat
Kafеdra Kurs
Muallim Фан Gurux
Talaba

MB ni tashuvchilarda hosil qilish bosqichi fizik tuzilishni tashkil etadi. Fizik
tuzilish tashqi xotiralarda ma'lumotlarni joylashtirish usullari va vositalaridan
iborat bo`lib, uni natijasida ichki mod е l hosil qilinadi.
Ichki mod е l ma'lumotning mantiqiy mod е lini tashuvchilarida aks ettiradi va
yozuvlarning joylanishi, aloqasi va tanlab olinishini ko`rsatadi. Ichki mod е l MBBT
orqali hosil qilinadi:
-ma'lumotlarning mantiqiy tuzilishini saqlash;
-tashqi xotiradan maksimal foydalanish;
-MB ni yuritish harajatlarini kamaytirish;
-ma'lumotni qidirish va tanlash jarayonlarining t е zkorligini oshirish va
boshqalar
Xodim Moliya
Ismi-sharifi Tug’ilgan
Yili Telefon
raqami Mansabi Oylik
maoshi
Salimov A.A. 1970 458410 hisobchi 3500
Halimov B.T. 1969 792556 muhandis 3200
Jalilov A.S. 1969 599999 texnik 2900
2-rasm. R е lyatsion ma'lumotlar bazasining tuzilishi
Ma'lumki, bir algoritm bo`yicha turli tillar yordamida ekvival е nt dasturlarini
yaratish mumkin. Shunga bog`liq holda bitta mantiqiy mod е l orqali bir qancha
ichik (fizik)mod е llarni yaratish mumkin. L е kin yaratilgan mod е llardan biri optimal
bo`ladi. Shu sababali, MB ni hosil qiluvchi mutaxassislar oldida ichki mod е lning

optimal variantini topish masalasi turibdi. Bunda optimallik m е zoni sifatida
yuqoridagi talablarni olish mumkin.
Saqlanayotgan ma'lumotlarning tuzilishi, ularni qidirish usullari va
ifodalanish tillari fizik mod е llashtirishning asosiy vositalari hisoblanadi.
Ma'lumotlarning tuzilishini fayl yozuvlar ko`rinishida tasvirlash mumkin.
Bunday holda yozuvlar maydonlardan, ularning joylanish tartibidan, turi va
uzunligidan iborat bo`ladi. Ma'lumotlarni qidirish vaqtini kamaytirish maqsadida
turli qidirish usullari yaratilmoqda. Agar ma'lumotlarning tuzilishi yozuvlarning
t е zroq topish yo`lini ko`rsatadi. Shuning uchun ham, MB fizik tashkil qilishda
ikkita tamoyilga: ma'lumotlarning tuzilishi va qidirish usullari asosida MB ni hosil
qilishga rioya qilinadi. Har qanday MB fizik tashkil qilish natijasida fayllar hosil
qiladi. Shaxsiy kompyut е rlarda bu fayllar k е tma-k е t yoki ixtiyoriy tartibda
joylanishi mumkin. Bunday fayllarni bajarishda, ya'ni MBBT da chiziqli va zanjirli
ro`yxat, tartiblashmagan va tartiblashgan qidirish usullaridan foydalaniladi.
Chiziqli ro`yxat - MBni fizik tashkil qilishning eng oddiy usuli hisoblanadi.
Bunda MBning fayllari bog`lanmagan holda bo`ladi va t е gishli yozuvlarni qidirish
ma'lum bir algoritmlar asosida amalga oshiriladi. Chiziqli usul orqali xotiradan
samarali foydalanish mumkin, l е kin ma'lumotlarni qidirish uchun boshqa usullarga
qaraganda ko`p vaqt sarf qiladi.
Zanjirli ro`yxat usulida hosil qilingan faylda har bir yozuv boshqa yozuv
bilan bog`langan bo`ladi. Bunda aloqa vositasi sifatida ko`rsatkichlar ro`yxatidan
foydalaniladi. Ko`rsatkichlar ro`yxati yozuvning qo`shimcha maydonlarida
ko`rsatiladi va ular orqali k е rakli ma'lumotlarni olish tartibi o`rnatiladi.
Ro`yxatga kirish uchun ro`yxatning boshlang`ich manzilgohini (RBM)
ko`rsatish lozim. Bu manzilgoh ro`yxat sarlavhasida (RS) saqlanadi. 40-rasmda
zanjirli ro`yxatning chiziqli (a) va jadvalli (b) tasviri k е ltirilgan.
Quyidagi tasvirda yozuvning el е m е ntlari xotirada Karimov, Salimov,
Juma е v, Xayitov tartibida joylashgan. Ularni izlash esa RBM va BM da

ko`rsatilgand е k Karimov, Salimov, Xayitov va Juma е v tartibida amalga oshiriladi.
Bunda oxirgi el е m е ntning bog`lanish manzilgohiga ro`yxatning tugash b е lgisi
(TB) kiritildi. Agar TB o`rniga RS kiritilsa, u holda zanjirli bog`lanish aylanma
ro`yxatli MB ga aylanadi. Bunday MB da yozuvlarning tartibini bir n е cha marta
qayta qurish yoki boshqa ro`yxatga o`tish mumkin.
Ma'lumki, MBning yozuvlari asosiy maydon bo`yicha tartiblashgan bo`ladi.
L е kin yozuvlarni asosiy maydon bo`lmagan ustunlar orqali tartiblashgan holda
izlash mumkin. Buning uchun tartiblashmagan fayllar hosil qilinadi. Ular orqali
k е rakli yozuvlarni t е z qidirib topish imkoniyati hosil bo`ladi. 4-chizmada
tartiblashmagan fayl k е ltirilgan. K е ltirilgan faylning yozuvlari asosiy maydon -
«ismi sharifi»-bo`yicha tartiblashgan. Bu fayldan «1970 yilgacha tug`ilgan
xodimlar» to`g`risidagi ma'lumotlar talab qilinsa, u holda asosiy faylning hamma
yozuvlarini qarb chiqish k е rak bo`ladi va ko`p vaqt sarf qilinadi. Bu vazifani yana
ham t е zroq bajarish uchun asosiy faylni yordamchi maydoncha «tug`ilgan yil»
bo`yicha tartiblashtirish lozim. Bunday holda asosiy maydon bo`yicha
tartiblashgan faylning ikki yozuvi olinadi va yuqoridagi talabga javob b е riladi.
(a) RBM (b) RBM
BM BM BM BM RS 4
Salimov RS
Jumaеv 4:a .1
Xayitov Karimov
Salimov
Jumaеv
XayitovKarimov

3-rasm. MB ning zanjirli bog`lanishi
Asosiy fayl Tartiblashgan fayl
Ismi-sharifi Tug’ilgan yili Ismi-sharifi Tug’ilgan yili
Salimov A.A. 1970 Jalilov A . S . 1969
Halimov B.T. 1969 Salimov A.A. 1970
Jalilov A.S. 1969 Halimov B.T. 1969
4-rasm. Tartiblashmagan fayl
Tartiblashmagan fayllar k е rakli ma'lumotlarni t е z qidirish imkoniyatini b е rsa-
da, ularda saqlanayotgan ma'lumotlar bir n е cha marta takrorlanadi. Natijada
xotiradan foydalanish samaradorligi kamayadi. Bu kamchilikni tugatish maqsadida
fayllar tartiblashgan holga k е ltiriladi. Bunday holatlarda yozuvlar emas, balki
ularning joylashgan manzilgohlari saqlanadi. K е rakli ma'lumotlar manzilgohlar
bo`yicha qidiriladi va u xotirada kam joyni egallaydi.5-rasmda tartiblashgan fayl
k е ltirilgan. Bunda «tug`ilgan yil» maydoni I1 ind е ksga ega.
Asosiy fayl Tartiblashgan fayl

Ismi-sharifi Tug’ilgan yili Ismi-sharifi Tug’ilgan yili
0
01 Salimov A.A. 1970 1969 002 , 003
0
02 Halimov B.T. 1969 1970 001
0
03 Jalilov A.S. 1969 1976 004
0
04 Valiev A.S. 1976 1976 004
5-rasm. Tartiblashgan fayl va ind е ks
Bunday fayl MBBT orqali avtomatik tarzda hosil qilinadi. T е gishli
ma'lumotlar manzilgoh ind е kslarini izlash orqali chiqariladi.
MBBTning asosiy vazifalari va xususiyatlari.
Ma'lumki, MBBT dasturiy va til vositalarining to`plamidan iborat bo`lib, ular
yordamida MB ni hosil qilish, yuritish, tahrirlash va boshqa vazifalarni bajarish
mumkin. Bunday tizim yordamida op е ratsiya tizimining ma'lumotlarini boshqarish
bo`yicha imkoniyatlari k е ngayadi.
MBBT ning vazifalarini uch guruhga ajratish mumkin:
- fayllarni boshqarish; ya'ni faylni ochish, nusxa olish, nomini o`zgartirish
tuzilishini o`zgartirish, qayta hosil qilish, tiklash, hisobot olish, b е kitish va
boshqalar;

- yozuvlarni boshqarish, ya'ni yozuvlarni o`qish, kiritish, tartiblashtirish,
o`chirish va boshqalar;
- yozuv maydonlarini boshqarish.
Shuni ta'kidlash lozimki, ma'lumotlarni harflar dastasi yordamida kiritish,
hisoblash, takroriy jarayonlarini amalga oshirish, ma'lumotlarni ko`rsatuv oynasi
yoki bosmaga chiqarish MBBT ning vazifalari qatoriga kirmaydi. Bu vazifalar
amaliy dasturlar yordamida bajariladi. Bunday dasturlar MBBTning maxsus
dasturlash tillari orqali hosil qilinadi.
Yuqorida k е ltirilgan vazifalar to`plami MBBT da uch turdagi dasturlarning
bo`lishini talab qiladi: boshqaruvchi dastur, qayta ishlovchi (translyator) dastur va
xizmat ko`rsatuvchi dastur. MBBT ishga tushishi bilan asosiy boshqaruvchi dastur
xotirasiga yuklanadi. Boshqa dasturlar t е gishli holda ishga tushiriladi.
MBBTni turkumlashda mantiqiy tuzilish asos qilib olingan. Shuning uchun
ham tarmoqli, pog`onali va r е lyatsion MBBTlari mavjud. R е lyatsion MBBT lari
k е ng tarqalgan bo`lib, ular jumlasiga dBase III Plus, FoxBase, Fox Pro, Clipper,
dBase IV, Paradox va boshqalar kiradi.
MBBT ikki tartibda: int е rpr е tatar va kompilyator tartibda ishlashi mumkin.
Int е rpr е tator tartibda dasturlarning buyruqlari bosqichma-bosqich, birin-k е tin
bajariladi. Unda har bir buyruq nazorat qilinadi, so`ngra mashinina tiliga aylantirib,
bajariladi. T е gishli amallar bajarilgandan k е yin, ular xotiradan o`chiriladi, tizim
qayta ishlash bosqichiga o`tadi va k е yingi buyruqni bajarishaga
kirishadi.Int е rpritator tartibida «Exe» k е ngaytirmali fayl hosil qilinmaydi.. bunday
faylini hosil qilish uchun kapilyator tartibida foydalaniladi. Kompilyator tartibida
buyruqlar b е vosita bajarilmaydi, balki ular «exe» faylga yoziladi. Exe faylni hosil
qilish jarayoni ikki bosqichdan iborat bo`ladi: boshlang`ich dasturni nazorat qilish
va uni obj turga aylantirish; matn muharriri yordamida dasturni exe faylga
aylantirish. Exe faylning bajarilishi uchun MBBT ning mavjud bo`lishi shart emas,

Int е rpr е tator tartibida ishlaydigan MBBT ga dBase III Plus, FoxBase va Karat
kiradi, kompilyator tartibida Clipper, pan е l tartibida esa Clario ishlaydi.
MBBT foydalanuvchi bilan ma'lumotlar bazasi o`rtasidagi aloqani
ta'minlovchi dastur sifatida ishtirok etadi. Uning funksiyalari m е nyu va dasturlar
ko`rinishida namoyon bo`ladi.
M е nyu tartibi MBBTning funksiyalari ekranda tasvirlanadi. Foydalanuvchi
kursorni harakatlantirish orqali t е gishli funksiyani aniqlashi va bajarishga
chaqirishi lozim. Tizim aniqlangan funksiyalarni bajarib bo`lgandan so`ng yana
m е nyu holatiga qaytadi.
Dasturiy tartibda t е gishli buyruqlar kiritiladi, dasturlar qayta ishlanadi va
bajarishga chaqiriladi. Bu holda MBBT int е rpritator tartibida ishlaydi va
foydalanuvchidan dasturlash tillarini bilish talab qilinadi.
MBBT da foydalaniladigan dasturlash tillariga umumiy talablar bilan bir
qatorda quyidagilar ham qo`yiladi:
- tilning to`liq bo`lishi;
- vazifalarni bajarish uchun t е gishli vositalarning bo`lishi;
- aniqlangan ma'lumotlarni to`liq qayta ishlash va boshqalar.
Dasturlash tillari bir qator b е lgilarga ko`ra turkumlarga ajratiladi.
 o`zgaruvchanlik;
 jarayonlilik;
 foydalanilayotgan mat е matik apparat va boshqalar.
MBBT dagi dasturlar t е gishli bo`yruqlarning to`plamidan tashkil topadi.
Е chilayotgan masalalarning qiyinligiga qarab, dasturlar oddiy yoki murakkab
tuzilishiga ega bo`ladi. Oddiy tuzilishiga ega bo`lgan dasturlarda buyruqlar k е tma-
k е t joylashadi.Murakkab tuzilishli dasturlarda esa buyruqlar modullar holatida,
ya'ni asosiy modul va quyi dasturlar to`plamidan iborat bo`ladi. Ma'lumotlar
bazasini hosil qilishda modullik tamoyilidan foydalanish qulay va samaralidir.

Kitob do’koni loyihasini tashkil etish.
Kitoblar, ayniqsa o'quv qo'llanmalariga kelsak, bu juda mashhur mahsulot.
Shuning uchun, to'g'ri yondoshgan holda kitob ishi haqiqatan ham daromadli
biznesga aylanishi mumkin. Ammo uni munosib darajaga etkazish uchun siz ko'p
harakat qilishingiz kerak.
Tabiiyki, bunday savdoning afzalliklari bor. Avvaliga shuni ta'kidlash kerakki,
kitoblar deyarli yaroqlilik muddati bo'lmagan mahsulotdir (hech bo'lmaganda
badiiy adabiyot). Boshqa tomondan, bugungi kunda o'quv dasturlarida tez-tez
o'zgarib turadigan o'quv qo'llanmalar talab qilinmaydi. Shu sababli, do'kon egasi
doimiy o'zgarishlarni va ta'limdagi yangiliklarni kuzatib borishi kerak.
Ba'zi noshirlar kechiktirilgan to'lov xizmatini taklif qilishadi - egasi bir guruh
kitoblarga buyurtma beradi va sotilganidan keyin ularga pul to'laydi. Bu foydalidir,
chunki u tovarlarni sotib olish uchun qo'shimcha xarajatlarni talab qilmaydi.
Ommabop nashriyotlarning ish rejasiga qiziqing.
Kitob do'konining biznes-rejasi binolarni tanlashdan tortib to assortiment va
mijozlarga xizmat ko'rsatishgacha bo'lgan barcha nuanslarni hisobga olishi kerak.

ASOSIY QISM
2.1. “Kitob do’koni” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni
shakllantirish
“Kitobdukoni” - Kitob do’koni haqida umumiy malumotlarni saqlovchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
IdKitobdukoni int(3) Kitob do’kni id raqami
Boshliq Varchar(45) Boshliqning ismi-
familyasi
Manzili Varchar(45) Manzili
Telefonnomeri Varchar(45) Telefon nomeri
“Kitob” – Kitob haqidagi ma’lumotlarni o’zida saqlovchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
IdKitob int(3) Kitob id raqami
Kitobnomi Varchar(45) Kitob nomi
Manzili Varchar(45) Manzili
“Bulim” – Bulim haqidagi umumiy ma’lumotlarni saqlovchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
IdBulim int(3) Bulim id raqami
Bulimnomi Varchar(45) Bulim nomi
“Mijoz” – Mijoz haqidagi umumiy ma’lumotlarni saqlovchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
IdMijoz int(3) Mijozni id raqami
FIO Varchar(45) Mijozning ismi-familyasi
Telefonnomeri Varchar(45) Telefon nomeri

Email Varchar(45) Elaektron pochta
“Xodim” – Xodim haqidagi ma’lumotlarni saqlovchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
idXodim int(3) Xodimning id raqami
FIO Varchar(45) Xodimning ismi-
familyasi
Manzili Varchar(45) Xodimning manzili
Telefonnomeri Varchar(45) Telefon nomeri
Email Varchar(45) Elaektron pochta
“Narx” – Kitob narxi haqidagi ma’lumotlarni saqlovchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
IdNarx int(3) Narxning id raqami
Summa Int(6) Bulim nomi
Jadvallarning o’zaro bog’lanishi

Kitobdukoni va Bulim jadvallari M:N bog’lanish turini hosil qilgan.
Xodimlar va Kitob jadvallari M:N bog’lanish turini hosil qilgan.

Kitob va Mijoz jadvallari M:N bog’lanish turini hosil qilgan.
Kitob va Mijoz jadvallari M:N bog’lanish turini hosil qilgan.

2.2. Ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish operatorlarini qo’llash
2.2.1. “Kitob do’koni” ma’lumotlar bazasining jadvallarini hosil qilish
Ma'lumotlar bazasida jadvalni yaratish quyidagi sintaksisga ega bo'lgan
CREATE TABLE operatori tomonidan amalga oshiriladi:
CREATE TABLE jadval_nome(spec, …)
Bu yerda spec turli xil sintaksislarga ega. Uning eng ko'p ishlatiladigan shakllari
quyida muhokama qilinadi.
1. Jadval ustunining tavsifi
Ustun_nomi ma'lumot_turi [NULL]

Bu erda ustun_nomi - jadval ustunining nomi, va ma'lumotlar turi - SQL
ma'lumotlar turlarida muhokama qilingan ma'lumot turlaridan biri uchun
spetsifikatsiya. Ixtiyoriy NULL kalit so'z ushbu ustundagi katakchalar bo'sh
bo'lishi mumkinligini anglatadi (ya'ni, hech qanday qiymatga ega emas).
1 – jadval. “Kitobdukoni” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Kitobdukoni (
idKitobdukoni INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
Boshliq VARCHAR(45) NOT NULL,
Manzili VARCHAR(45) NOT NULL,
Telefonnomeri VARCHAR(45) NOT NULL
);
2 – jadval. “Kitob” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Kitob (
idKitob INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
Kitobnomi VARCHAR(45) NOT NULL
);
3 – jadval. “Bulim” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Bulim (
idBulim INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
Bulimnomi VARCHAR(45) NOT NULL
);

4 – jadval. “Mijoz” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Mijoz (
idMijoz INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
FIO VARCHAR(45) NOT NULL,
Telefonnomeri VARCHAR(45) NOT NULL,
Email VARCHAR(45) NOT NULL
);
5 – jadval. “Xodim” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Xodim (
idXodim INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
FIO VARCHAR(45) NOT NULL,
Tugilganyili VARCHAR(45) NOT NULL,
Telefonnomeri VARCHAR(45) NOT NULL,
Email VARCHAR(45) NOT NULL
);
6 – jadval. “Narx” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Narx (
idNarx INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
Summa VARCHAR(45) NOT NULL
);

2.2.2. “Kitob do’koni” ma’lumotlar bazasining jadvallariga ma’lumot
qo’shish
INSERT operatori. Jadvalga ma’lumot qo’shish. Ma'lumotlar bazasidagi SQL
jadvaliga satrlar qo'shish uchun INSERT INTO so'zi ishlatiladi. Uning asosiy
sintaktik shakllari quyida tavsiflanadi.
Barcha kataklarning qiymatlarini ro'yxatlash orqali qator qo'shish
INSERT INTO jadval_nomi VALUES ( qiymat , ...);
Bu yerda qiymat satrdagi yacheykaning doimiy qiymati. Ro'yxatdagi yacheyka
qiymatlari CREATE TABLE buyrug'idagi jadval ustunlarining xususiyatlari
ko'rsatilgan tartibga mos kelishi kerak. NULL kalit so'zini qiymat sifatida
ko'rsatish mumkin, bu esa satrda mos keladigan katak uchun hech qanday qiymat
yo'qligini anglatadi.
Jadvalga yangi qator qo'shmasdan oldin, MBBT CREATE TABLE buyrug'idagi
jadval ustunlarining tavsiflaridan foydalanib, berilgan qiymatlarning haqiqiyligini
tekshiradi.
Ustun nomlari ro'yxati yordamida qator qo'shish
INSERT INTO jadval_nomi ( ustun_nomi , ...) VALUES ( qiymat , ...);
Bu yerda ustunlar nomlari ro'yxati va qo'shilgan qatorning katakcha qiymatlari
ketma-ket bo'lishi kerak, garchi ularning tartibiga talab yo'q bo’lsada. Ro'yxatdagi
qatorlarning ba'zi yacheykalari to'g'risida ma'lumot qoldirishga ruxsat beriladi.
CREATE TABLE buyrug'ida NULL spetsifikatsiyasi bo'lgan ustunlarga mos
keladigan kataklar bo'sh bo'ladi;
CREATE TABLE buyrug'idagi NULL spetsifikatsiyasi bo'lgan ustunlarga mos
keladigan kataklar standart qiymatlar bilan to'ldiriladi.
SELECT bayonoti bir nechta bandlardan (bo'limlardan) iborat:

1) SELECT qaytarilgan ustunlar ro'yxatini (mavjud va hisoblangan), ularning
nomlarini, qaytarilgan to'plamdagi qatorlarning o'ziga xosligi bo'yicha
cheklovlarni, qaytarilgan to'plamdagi qatorlar sonidagi cheklovlarni belgilaydi;
2) FROM boshqa bayonotlarda belgilangan operatsiyalarni bajarish uchun asosiy
ma'lumotlar bazasini belgilaydigan jadval ifodasini belgilaydi;
3) WHERE FROM bandidan jadval ifodasi satrlariga cheklov o'rnatadi;
4) GROUP BY birlashtiruvchi funktsiyalar yordamida bir xil xususiyatga ega
qatorlarni birlashtiradi
5) HAVING GROUP BY parametri bilan belgilangan guruhlar orasidan tanlaydi
6) ORDER BY qatorlarni saralash mezonlarini belgilaydi; tartiblangan satrlar
murojaat qiluvchiga uzatiladi.
1 – jadval. “Kitobdukoni” jadvallga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (1, ‘Quvvatov Abdulma’ruf’, ‘Qashqadaryo
Shaxrisabz’, ‘466-34-99’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (2, ‘ Tohirov Muhriddin’, ‘Qashqadaryo
Kitob’,’679-22-51’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (3,‘ Bahtiyorov Javohir’, ‘Navoiy
Qiziltepa’,’753-98-32’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (4, ‘ Arslonqulov Asadbek’, ‘Qashqadaryo
Kasbi’,’127-00-49’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (5, ‘ Gapporov Shoraxim’, ‘Samarqand
Payariq’,’471-44-01’);

INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (6, ‘ Fayzullayev Abdusattor’, ‘Samarqand
Juma’,’519-94-38’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (7, ‘Abdunazarov Sherzod’, ‘Navoiy
Xatirchi’,’519-79-58’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (8, ‘Safarov Shoxrux’, ‘Toshkent
Chilonzor’,’519-45-89’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (9, ‘Xayrullayev Yunus’, ‘Toshkent
Yunusobot’,’519-57-90’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (10, ‘Tojiyev Burxon’, ‘Toshkent
Sergli’,’519-99-90’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (11, ‘Qambarov Shaxboz’, ‘Toshkent
Yunusobot’,’519-80-60’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (12, ‘Abdiyev Bobur’, ‘Toshkent
Shayxontoxur’,’519-50-39’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (13, ‘Qobilov Najmiddin’, ‘Samarqand
Juma’,’519-30-38’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (14, ‘Choriyev Suhrob’, ‘Samarqand
Juma’,’519-30-22’);
INSERT INTO Kitobdukoni VALUES (15, ‘Mashrapov Said’, ‘Samarqand
Juma’,’519-99-70’);
SELECT yordamida maydonlarni olish.
SELECT operatori yordamida Kitobdukoni jadvalining barcha maydonlarini olish.
SELECT*FROM Kutubxona;
WHERE operatorini ishlatish.
Manzili qiymati ‘Navoiy Qiziltepa’ ga teng bo’lganlarni olish.

SELECT*FROM Kutubxona WHERE Manzili=’Navoiy Qiziltepa’;
2 – jadval. . “Kitob” jadvallga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish.
INSERT INTO Kitob VALUES (1, ‘ Ilim olish sirlari’);
INSERT INTO Kitob VALUES (2, ‘ Sariq devni minib’);
INSERT INTO Kitob VALUES (3, ‘ Layli va majnun’);
INSERT INTO Kitob VALUES (4, ‘ O’tgan kunlar’);
INSERT INTO Kitob VALUES (5, ‘Qurqma’);
INSERT INTO Kitob VALUES (6, ‘Choliqushi’);
INSERT INTO Kitob VALUES (7, ‘Chol va Dengiz’);
INSERT INTO Kitob VALUES (8, ‘Shaytanat’);
INSERT INTO Kitob VALUES (9, ‘Dunyoning Ishlari’);
INSERT INTO Kitob VALUES (10, ‘Xaj va uning sirlari’);
INSERT INTO Kitob VALUES (11, ‘Tushda kechgan umrlar’);
INSERT INTO Kitob VALUES (12, ‘Muminning qalqoni’);
INSERT INTO Kitob VALUES (13, ‘Alkimyogar’);
INSERT INTO Kitob VALUES (14, ‘Ikki eshik orasi’);
INSERT INTO Kitob VALUES (15, ‘Amir Temur’);
3 – jadval. “Bulim” jadvallga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish
INSERT INTO Bulim VALUES (1, 'Badiiy kitoblar');
INSERT INTO Bulim VALUES (2, 'Darsliklar');
INSERT INTO Bulim VALUES (3,'O’quv qurollari');
INSERT INTO Bulim VALUES (4,'Maktab darsliklari');

INSERT INTO Bulim VALUES (5,'Kollej darsliklari');
INSERT INTO Bulim VALUES (6,'Universitet darsliklari');
INSERT INTO Bulim VALUES (7,'Diniy kitoblar');
INSERT INTO Bulim VALUES (8,'Jaxon adabiyoti');
INSERT INTO Bulim VALUES (9,'Bolalar adabiyoti');
INSERT INTO Bulim VALUES (10,'Rus tilidagi kitoblar');
INSERT INTO Bulim VALUES (11,'Biografiya');
INSERT INTO Bulim VALUES (12,'Detektiv va fantastika');
INSERT INTO Bulim VALUES (13,'Siyosat');
INSERT INTO Bulim VALUES (14,'Psixologiya va shaxsiy rivojlanish');
INSERT INTO Bulim VALUES (15,'Biznes');
SELECT yordamida maydonlarni olish.
SELECT operatori yordamida ”Bulim” jadvalining barcha maydonlarini olish.
SELECT*FROM Bulim;
WHERE operatorini ishlatish.
Manzili qiymati ‘Bulim’ ga teng bo’lganlarni olish.
SELECT*FROM Kutubxona WHERE Manzili=’Bulim’;
4 – jadval. “Mijoz” jadvallga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish
INSERT INTO Mijoz VALUES (1, 'Bahtyorov Javohir','645-78-
34','Javohir@gmaoil.com');

INSERT INTO Mijoz VALUES (2, 'Egamshukurov Asliddin','679-22-
51','asliddin@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (3,'Xolmurodov Begijon','753-98-
32','Begijon@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (4, 'Arslonqulov Asadbek','127-00-
49','Asdbek@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (5, 'Gapporov Shoraxim','471-44-
01','Shoraxim@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (6, 'Fayzullayev Abdusattor','519-94-
38','Abdusattor@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (7, 'Abdunazarov Sherzod','376-26-
09','werzod8@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (8, 'Obidov Rustam','849-07-
97','rustam48@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (9, 'Bekpulatova Ozoda','987-09-
11','ozoda89@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (10, 'Shomurodov Shaxboz','858-20-
97','shaxboz1990@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (11, 'Karimov Sobir','289-00-
12','sobir9878@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (12, 'Qarshiyev Mumin','394-20-
39','mumin7990@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (13, 'Tolipov Ilhom','209-20-
09','ilhom0000@gmail.com');
INSERT INTO Mijoz VALUES (14, 'Sobirova Shaxnoza','545-09-
55','waxnoza8765@gmail.com');

INSERT INTO Mijoz VALUES (15, 'Karimova Sevinch','874-08-
22','sevinch7575@gmail.com');
SELECT yordamida maydonlarni olish.
SELECT operatori yordamida ”Mijoz” jadvalining barcha maydonlarini olish.
SELECT*FROM Mijoz;
WHERE operatorini ishlatish.
Manzili qiymati ‘Egamshukurov Asliddin’ ga teng bo’lganlarni olish.
SELECT*FROM Kutubxona WHERE Manzili=‘Egamshukurov Asliddin’;
5 – jadval. “Xodim” jadvallga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish
INSERT INTO Xodim VALUES (1, 'Narzullayev Jaloliddin','Dustlik kuchasi 45-
uy','465-67-45','Jaloliddin@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (2, 'Ismatov Shoxruxxon','Olmazor kuchasi 30-
uy','987-78-423','Shoxruxxon@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (3, 'Sirojiddinov Mavlon' ,'Tinchlik kuchasi56-
uy','290-57-78','Mavlon@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (4, 'Abdullayev Nuriddin','Yashnobot kuchasi
44-uy','309-55-78','Nuriddin@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (5, 'Ikmatullayev Doston','Amir Temur kuchasi
77-uy','345-56-35','Doston@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (6, 'Damirov Sanjar','Sobir Raximov kuchasi 12-
uy','098-56-35','sanjar5566@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (7, 'Qobulov Sherzod','Umarqul Usmonov
kuchasi 44-uy','198-56-35','werzod0099@gmail.com');

INSERT INTO Xodim VALUES (8, 'Sanjarova Ruxshona',' Yoshlar kuchasi 40-
uy','111-56-35','ruxwona000@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (9, 'Furqatova Durdona' ,'Zargar kuchasi 99-
uy','109-56-35','durdon6565@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (10, 'Xakimov Doston' ,'Manaviyat kuchasi 33-
uy','298-56-35','Doston55@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (11, 'Botirov Elbek',' Samarqand kuchasi 87-
uy','298-56-35','elbek555@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (12, 'Kamolova Aziza',' Eski shahar kuchasi 69-
uy','392-56-37','aziza9090@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (13, 'Baxriyev Botir' ,'Samarqand kuchasi 66-
uy','850-56-35','botir700@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (14, 'Shodmonova Maxliyo','Dustlik kuchasi 72-
uy','090-05-35','maxliyo09@gmail.com');
INSERT INTO Xodim VALUES (15, 'Qobilov Anvar','Olmazor kuchasi 50-
uy','293-50-35','Anvar546@gmail.com');
SELECT yordamida maydonlarni olish.
SELECT operatori yordamida ”Xodimlar” jadvalining barcha maydonlarini olish.
SELECT*FROM Xodimlar;
WHERE operatorini ishlatish.
Manzili qiymati ’15.09.1996’ ga teng bo’lganlarni olish.
SELECT*FROM Kutubxona WHERE Manzili=’15.09.1996’;
6 – jadval. “Narx” jadvallga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish
INSERT INTO Narx VALUES (1, '5000');

INSERT INTO Narx VALUES (2, '6000');
INSERT INTO Narx VALUES (3, '7000');
INSERT INTO Narx VALUES (4, '8000');
INSERT INTO Narx VALUES (5, '10000');
INSERT INTO Narx VALUES (6, '11000');
INSERT INTO Narx VALUES (7, '5500');
INSERT INTO Narx VALUES (8, '6700');
INSERT INTO Narx VALUES (9, '8900');
INSERT INTO Narx VALUES (10, '13400');
INSERT INTO Narx VALUES (11, '12200');
INSERT INTO Narx VALUES (12, '16500');
INSERT INTO Narx VALUES (13, '14800');
INSERT INTO Narx VALUES (14, '17000');
INSERT INTO Narx VALUES (15, '19000');
SELECT yordamida maydonlarni olish.
SELECT operatori yordamida ”Narxi” jadvalining barcha maydonlarini olish.
SELECT*FROM Narxi;
WHERE operatorini ishlatish.
Manzili qiymati ’8000’ ga teng bo’lganlarni olish.
SELECT*FROM Kutubxona WHERE Manzili=’8000’;

2.2.3. “Kitob do’koni” ma’lumotlar bazasining jadvallaridagi ma’lumotlarni
tahrirlash.
UPDATE kitob do’kon SET kitob_nomi="O’tgan kunlar " WHERE id=5;
UPDATE operatori. Ma’lumotlarni tahrirlash. UPDATE operatori jadvaldagi
ma'lumotlarni yangilash uchun ishlatiladi. Ushbu operator jadvalga yangi yozuvlar
qo'shmaydi, lekin mavjud ma'lumotlarni yangilariga almashtiradi. UPDATE
operatori jadvalning bitta maydoniga (eng ko'p uchraydigan holat) yoki bir nechta
maydonlarga qo'llanilishi mumkin. O'zgartirilgan yozuvlar soni foydalanuvchining
ehtiyojlariga bog'liq - UPDATEdan foydalanib, siz bir yoki bir nechta yozuvlarni
o'zgartirishingiz mumkin (jadvaldagi barcha yozuvlarning qiymatini
o'zgartirishgacha). Jadval maydonlarining bittasida ma'lumotni o'zgartirish uchun
UPDATE bayonotining eng sodda shakli qo'llaniladi, u quyidagi shaklga ega:
UPDATE kitob_do’kon SET kitob_nomi= “O’tgan kunlar”[WHERE shart] 22
UPDATE kalit so'zidan keyin ma'lumotlar o'zgartiriladigan jadvalning nomi, SET
kalit so'zidan so'ng esa maydonga yangi nom berilgan. Qayerda bo'lish kerakligini
WHERE gapi yordamida ko'rsatilgan shart yangilanadigan yozuvlar sonini
belgilaydi. Aytaylik, 3-raqamli id tegishli bo’lgan kitob egasining telefon raqamini
o'zgartirish kerak, bu holda biz quyidagi so'rovni qabul qilamiz: UPDATE Mijoz
SET Tel_nomer = ‘6-12-13’ WHERE Nomer = 3 Ushbu operator faqat 3 chi id
raqami ostida ma'lumotlar bazasida ro'yxatdan o'tgan mijozga mos yozuvlar uchun
telefon raqamining qiymatini o'zgartiradi, agar biz yuqoridagi operatorda cheklov
shartini o'rnatmagan bo'lsak, telefon raqamining qiymati jadvaldagi barcha
yozuvlar uchun o'zgaradi. UPDATE operatoridan foydalanib, siz jadvaldagi bir
nechta maydonlardagi qiymatlarni bir vaqtning o'zida o'zgartirishingiz mumkin.

Buning uchun SET kalit so'zidan keyin bir emas, balki bir nechta maydonlarni
belgilang: UPDATE jadval_nomi SET maydon1 = qiymat1 maydon2 = qiymat2
maydon_N = qiymat_N [WHERE shart] Ushbu shaklda operatorni ishlatish avval
muhokama qilinganidan farq qilmaydi. Bu yerda, xuddi shu tarzda, siz shartlarni
shakllantirishda juda ehtiyot bo'lishingiz kerak
id Manzili Telfon raqami Elektron manzili Boshliq
I.SH.O
3 Navoiy
shahri +998956101234 Imkonkitob@gmail.com Axmedov
Behruz
7 Xatirchi
tumani +998953234241 benazirkitob@gmail.com Soliyev
Javoxir
9 Samarqand
shahri +998953637842 sofkitob@gmail.com Qarshiyev
Usmon
2.2.4. “Kitob do’koni” ma’lumotlar bazasining jadvallaridagi ma’lumotlarni
o’chirish.
DELETE FROM kitob_do’kon WHERE id30 AND id<23;
DELETE operatori. Ma’lumotlarni o’chirish Jadvaldagi ma'lumotlarni o'chirish
DELETE so'zi yordamida amalga oshiriladi. Ushbu operator alohida maydonlardan
ma'lumotlarni emas, balki butun yozuvni to'liq olib tashlaydi. DELETE
operatorining sintaksisi quyidagicha: DELETE FROM jadval_nomi [WHERE
shart] O'chirilishi kerak bo'lgan yozuvlar WHERE ixtiyoriy yozuvidan
foydalangan holda belgilanadi. Agar DELETE ko'rsatmasida WHERE operatori
bo'lmasa, ma'lumotlar butun jadvaldan o'chiriladi.
id Manzili Telfon raqami Elektron manzili Boshliq
I.SH.O
3 Navoiy
shahri +998956101234 Imkonkitob@gmail.com Axmedov
Behruz

7 Xatirchi
tumani +998953234241 benazirkitob@gmail.com Soliyev
Javoxir
9 Samarqand
shahri +998953637842 sofkitob@gmail.com Qarshiyev
Usmon

Agar DELETE ko'rsatmasida WHERE operatori bo'lmasa, ma'lumotlar butun
jadvaldan o'chiriladi. Aytaylik, faqat 325 raqamli kutubxona kartasi bilan o'quvchi
yozuvlarini ma'lumotlar bazasidan o'chirib tashlamoqchisiz, bu holda so'rov
quyidagicha bo'ladi: DELETE FROM Kitob_do’kon WHERE id = 3
Kitob
do’koni id Manzili Telfon raqami Elektron manzili Boshliq
I.SH.O
7 Xatirchi
tumani +99895323424
1 benazirkitob@gmail.com Soliyev
Javoxir
9 Samarqand
shahri +99895363784
2 sofkitob@gmail.com Qarshiyev
Usmon
Bu yerda ko’rganingizdek 3 id ga tegishi bo’lgan kitob do’koni malumotlari
o’chirib tashlandi.
2.3. Ma’lumotlar bazasida so’rovlar yaratish.

dasturlash muhitida tuzilgan dastur interfeysi.
Elektron kutubxonaning kitoblar saqlanadaigan qismi dizayni.

“Elekron kutubxona” ma’lumotlar ba’zasiga ma’lumot qo’shish qismi.
“Elektron kutubxona” ma’lumotlar bazasining “Xodimlar” qismi. Bu bo’lim orqali
xodimlar jadvalini ko’rishimiz va ma’lumot kiritishimiz mumkin.

“Elektron kutubxona” ma’lumotlar bazasining “Sotilgan kitoblar ” qismi. Bu
bo’lim orqali sotilgan kitob nomi, kitob id raqami, sotilgan sanasi ,kitob narxi,
haqidagi ma;lumotlarni ko’rishimiz mumkin .
2.4. Ma’lumotlar bazasida hisoblash maydonlarini yaratish
book _id book name quantity book_price
2 1 Qo’rqma 12 40.000
52 Shaytanat 11 23.000
34 Choli qushi 9 20.000
9 6 Chol va dengiz 4 17.500
7 7 Xamsa 2 32.000
SELECT book_id, quantity, book_price quantity*book_price AS expanded_price
FROM OrderItems WHERE order_nam = 20008;

book_id Book name quantit
y book_price e xpanded_price
21 Qo’rqma 12 40.000 480.000
52 Shaytanat 11 23.000 253.000
34 Choli qushi 9 20.000 180.000
96 Chol va
dengiz 4
17.500 70.000
77 Xamsa 2 32.000 64.000
SQL

Xulosa
Men bu ishimda sotilgan kitoblar ,xodimlar va mijozlar jadvalini SQL tili va CSS
dasturlash tili orqali yagona ma’lumotlar ba’zasiga bog’ladim,
SELECT ,UPDATE, INSERT, DELETE operatorlaridan foydalandim.Bu
ma’lumotlar bazasini loyihalash natijasida foydalanuvchilarga kitoblarni oson izlab
topish, ro’yxatdan tezkor o’tish,kitoblarni qulay holatda saqlash, turlari bo’yicha
izlash kabi amallarni bajara olaman undan foydalanib kelajakda “Kitob yetkazib
berish” va “Online kitob do’koni” loyihasida ishlatish mumkin.“Kitob do’koni
ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish” tanlab olingan.Bu Kitob do’koni
ma’lumotlar bazasini loyihalashdan maqsad xodimlarni kitoblarni tezkor qidirib
topish, ma’lumotlarni saqlab borish, ro’yxatdan o’tkazish, qaysi kitobni kim
yozganligi, kitobning tavsifi, qachon nashr qilingani haqidagi ma’lumotlarni
ko’rsatadi. Kitoblarni kim tomonidan sotilgani va qachon sotilgan, nechta kitob
sotilgani, necha pulga sotilgani kabi amallarni bajaradi. Bu ma’lumotlar bazasida
xodimlar bo’limi bor bunda xodimning nechta kitob sotganligi, ismi familyasi,
kasbi ,tug’ilgan yili, telefon nomeri, E-mail kabi maydonlari bor. Bu maydonlarga
foydalanuvchilar tomonidan ma’lumotlar kiritiladi . Yana Sotilgankitoblar
bo’limida nechta kitob sotilgani ,sotilgan kitob idsi , sotilgan sanasi, kitob narxi
kabi maydonlari mavjud. Bu maydonlarga foydalanuvchilar tomonidan
ma’lumotlar kiritiladi.Kitobga bo’lgan talabning kuchaygani sari kitob do’konlari
va kitob yetkazib beruvchi tashkilotning ishi og’irlashib bormoqda hamma amallar
qo’lda amalga oshiriladi, buyurtmalar ham shaxsan to’g’ridan to’g’ri amalga
oshiriladi. Yana hujjatbozlikning oshib borishiga sabab bo’liyabti .Har safar
do’kon egasi qancha kitob sotganini va bazada qancha kitob qolganini, qancha
foyda ko’rganini bilish uchun,bir kunlab, bazan ikki kunlab vaqtini ketkazadi.Bu
sohaga Axborot texnologiyalarini kirib kelishi bilan xodimlarning ishi ancha
yengillashdi, vaqtini tejadi.Natijada xodimlar reklama ishlari bilan mashg’ul bo’lib
ko’proq mijoz yig’shadi.Nashriyotlarga borib buyurtma berib kelishning ham
hojati yo’q.shundoq o’tirgan joyidan ma’lumotlar bazasiga ulangan telefoni yoki
komputeri orqali buyurtma berishi va yangi mahsulotlar bilan tanishishi

mumkin.Nashriyotlarida ishlaovchi yuk yetkazib beruvchi xodimar do’kongacha
yetkazib berishadi.Shu kabi qulayliklarni yaratish uchun ma’lumotlar bazalari va
dasturlar, ekspert tizimlar ,netron tarmoqlar ishlab chiqishimiz lozim.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. SQL DASTURLASH: SQLNI O'RGANISH UCHUN MASHQLAR,
MASLAHATLAR VA FOKUSLAR BILAN YAKUNIY QO'LLANMA.
2. SQL PROGRAMMING: THE ULTIMATE GUIDE WITH EXERCISES,
TIPS AND TRICKS TO LEARN SQL
3. SQL COMPUTER PROGRAMMING FOR BEGINNERS: THE
PRACTICAL STEP BY STEP GUIDE, TO MASTER THE
FUNDAMENTALS OF SQL DATABASE PROGRAMMING MADE
SIMPLE AND STRESS-FREE, THAT WILL GET YOU HIRED
4. DATABASE DEVELOPMENT FOR DUMMIES
5. DATABASE DEVELOPMENT FOR DUMMIES
6. DATABASE SYSTEMS: CONCEPTS, DESIGN AND APPLICATIONS
7. DATABASE SYSTEMS : A PRACTICAL APPROACH TO DESIGN,
IMPLEMENTATION, AND MANAGEMEN
8. DATABASE MANAGEMENT SYSTEMS
9. Database Management System (DBMS)
10. Harris, M.H. History of Libraries in the Western World, 4th ed. (Scarecrow,
2011)
Internet saytlar
1. http://en.wikipedia.org/wiki/Library_science
2. http://WWW.rocket-library.com/)
3. http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_libraries

Kitob do‘koni ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish va ishlab chiqish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish