Kiyev rusining qo‘shni slavyan davlatlari bilan aloqalari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	119.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Kiyev rusining qo‘shni slavyan davlatlari bilan aloqalari

Купить

KIYEV RUSINING QOʻSHNI SLAVYAN DAVLATLARI BILAN ALOQALARI
Mundarija
Kirish:
I.BOB. Kiyev rusining geografik joylashuvi va chegaralari
1.1 Kiyev rusining geografik joylashuvi
1.2 Kiyev rusining qoʻshni davlatlar bilan chegaralari
II.BOB. Kiyev rusining slavyan davlatlari bilan boʻysundirish chora tadbirlari
2.1 Kiyev rusining slavyan davlatlari bilan aloqalari
2.2 Slavyanlarni buysundirish chora tadbirlari
III.BOB. ,,Kiyev rusining slavyan davlatlari bilan aloqalari” mavzusini oʻrganishda
pedagogik texnologiyalardan foydalanish.
3.1.Beletsoʻrov m etodlar.
3.2. Zakovat kurinishidagi metodlar.
Glossariy
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
Kirish
Q adimgi Rossiya davlatining shakllanishi o’zgarish jarayoni, Sharqiy Evropadagi
odamlarni o’rab olgan o’tib bo’lmaydigan chakalakzorlar, botqoqliklar va
cheksiz dashtlar dunyosining rivojlanishi bilan chambarchas bog’liq edi. Shahar
yangi dunyoning yadrosiga aylandi – tabiatdan qaytarib olingan
1

“insoniylashtirilgan”, “madaniy” hudud. Tartibli, urbanizatsiyalashgan makon
yangi ijtimoiy tashkilotning ustuniga aylandi.“Shaharlarda, - deb yozadi V.P.
Darkevich, - shaxsning jinsga bo’lgan ovoraligi yo’qoladi, uning mavqei vahshiy
jamiyatdagidek guruh maqomida erimaydi. Novgorod-Kiyev Rusining dastlabki
shaharlarida allaqachon jamiyat parchalanish holatini boshdan kechirayotgan
edi. Ammo har bir shaxs o’z ichiga olgan sobiq organik jamoalarning yo’q
qilinishi bilan jamiyat yangi asosda qayta quriladi. Shaharlarga turli xil ijtimoiy
mavqei va millatiga mansub odamlar knyazlik hokimiyatining soyaboni ostida
oqib kelishadi. Birdamlik va o’zaro yordam omon qolish uchun zaruriy shartdir
ekstremal sharoitlar ochlik e’lonlari, epidemiyalar va dushman bosqinlari.
Ammo ijtimoiy-psixologik integratsiya jarayonlari butunlay boshqacha
sharoitlarda sodir bo’ladi ».
Shaharlar, shubhasiz, Qadimgi Rusning iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy hayotining
markazlari bo’lgan.“Rossiyani halokatli izolyatsiyadan himoya qilgan shaharlar
edi. Ular Vizantiya va Dunay Bolgariyasi, Gʻarbiy Osiyoning musulmon
mamlakatlari, Qora dengiz choʻllarining turkiy koʻchmanchilari va Volga boʻyi
bulgʻorlari, Gʻarbiy Yevropaning katolik davlatlari bilan siyosiy, iqtisodiy va
madaniy aloqalarni rivojlantirishda yetakchi rol oʻynagan. Shahar muhitida,
ayniqsa yirik markazlarda turli xil madaniy elementlar o’ziga xos tarzda
o’zlashtirilgan, birlashtirilgan, qayta ishlangan va tushunilgan, bu mahalliy
o’ziga xosliklar bilan birgalikda qadimgi rus tsivilizatsiyasiga o’ziga xos o’ziga
xoslikni berdi “.
Mo’g’ullardan oldingi rus shaharlarini o’rganishda rus tarixchilari va
arxeologlari katta muvaffaqiyatlarga erishdilar. Shu bilan birga, hal qilinishi
kerak bo’lgan sezilarli miqdordagi muammolar to’plangan. Birinchi savolga
javob berish kerak: qadimgi rus shahri nima? Uning barcha “ravshanligi” uchun
javob birinchi qarashda ko’rinadigan darajada oddiy emas. Agar biz “shahar”
(“qutb” ga o’xshash) so’zining etimologiyasidan kelib chiqadigan bo’lsak, bu
birinchi navbatda devor bilan o’ralgan (mustahkamlangan) aholi punkti
ekanligini tan olish kerak. Biroq, etimologik yondashuv tarixchini har doim ham
qoniqtirmaydi. U so’z tarixidagi faqat eng dastlabki bosqichni qayd etadi, lekin
keyinchalik shahar deb atalgan narsa haqida hech narsa deya olmaydi.
Darhaqiqat, qadimgi rus manbalarida XVI asrgacha bo’lgan “shahar”. O’rab
olingan aholi punktlari va qal’alar, ularning iqtisodiy ahamiyatidan qat’i nazar,
chaqirilgan. Keyinchalik, hunarmandchilik va savdo aholi punktlari va yirik aholi
punktlari (“katta” ta’rifining barcha noaniqligi uchun), ularda istehkomlar bor
yoki yo’qligidan qat’i nazar, shunday nomlana boshladi. Bundan tashqari,
2

tarixiy tadqiqotlar haqida gap ketganda, “shahar” atamasi Qadimgi Rusda bu
so’z bilan nimani anglatishini boshqacha (va ba’zan umuman emas) anglatadi
KIYEV RUSINING GEOGRAFIK JOYLASHUVI
Ilk o’rta asrlardagi Rossiya shaharlarining bevosita salaflari Detinets yoki Kreml
kabi mustahkam qo’riqxonalar va boshpanalar bo’lib, ular bir qator qo’shni
qishloqlar aholisi tomonidan qurilgan, atrofdagi dalalar va o’tloqlar orasida
tarqalib ketgan. Ushbu turdagi turar-joy qadimgi Rossiya davlatidan oldingi
arxeologik madaniyatlarga xosdir, masalan, Smolensk Dnepr viloyatida keng
tarqalgan Tushemlinskaya (IV-VII asrlar). Tushemli madaniyati, aftidan, boltlar
tomonidan yaratilgan va uning qishloqlari 7-8-asrlarda, ehtimol, Krivichining
yurishi paytida yong’inda nobud bo’lgan. Kuchli istehkomlarning mavjudligi
Yuxnovskaya va Moschinskaya madaniyatlarining aholi punktlariga ham xosdir.
Aholi punktlari turining “past joylarda joylashgan qo‘riqlanmagan aholi
punktlaridan baland, tabiiy muhofaza qilinadigan joylarda joylashgan aholi
punktlariga” o‘xshash o‘zgarishi VIII-IX asrlarda sodir bo‘ladi. Va slavyanlar
orasida (Romni-Borshchev madaniyati, kech Luka-Raykovets madaniyati).
9-10-asrlarda boshpana shaharlari bilan bir qatorda 10-asr oxiridan oldin
bo’lmagan kichik aholi punktlari paydo bo’ldi. Shahar posyolkalari –
hunarmandlar va savdogarlarning aholi punktlari paydo bo’ladi. Qator
shaharlar u yoki bu “qabilaning” asosiy aholi punktlari, qabila markazlari deb
atalgan, aslida esa “ularning hukmronlik davri” markazlari boʻlgan, bu haqda
yilnomalarda taʼkidlangan. VII-VIII asrlarga oid yozma manbalarning
yetishmasligi. Va IX-X asrlarga oid xronika dalillari. Rossiyada o’sha davrdagi
shaharlarning kamida taxminan sonini yaratishga yo’l qo’ymang. Shunday qilib,
yilnomalarda eslatib o’tilganlarga ko’ra, yigirmadan ortiq shaharlarni barpo
etish mumkin, ammo ularning ro’yxati to’liq emas.
Rossiyaning ilk shaharlarining tashkil etilgan sanalarini aniqlash qiyin va
yilnomalarda birinchi eslatma odatda berilgan. Shu bilan birga, shuni yodda
tutish kerakki, xronika qayd etilgan vaqtda shahar aholi punkti bo’lgan va uning
tashkil etilgan sanasi bilvosita ma’lumotlar bilan, masalan, arxeologik madaniy
qatlamlar asosida aniqlangan. Shahar. Ba’zi hollarda arxeologik ma’lumotlar
yilnomalarga zid keladi. Masalan, Novgorod, Smolensk uchun 9-asrga oid
yilnomalarda arxeologlar 10-asrdan eskiroq madaniy qatlamlarni hali
aniqlamagan yoki erta shaharlarni arxeologik aniqlash usuli etarli darajada
3

ishlab chiqilmagan. Tanishuvda ustuvorlik hanuzgacha yozma xronika
manbalariga berilgan, ammo bu manbalarda (ayniqsa, qadimgi davrlar,
Ptolemey darajasi) juda erta sanalarni obro’sizlantirish uchun hamma narsa
qilinmoqda.
XI asrdan beri. Shahar aholisi va qadimgi rus shaharlari sonining tez o’sishi
mavjud shahar markazlari atrofida boshlanadi. XI-XIII asrlarda shaharlarning
paydo bo’lishi va o’sishi diqqatga sazovordir. G’arbda – zamonaviy Chexiya,
Polsha va Germaniya hududlarida ham uchraydi. Shaharlarning ommaviy paydo
bo’lish sabablari haqida ko’plab nazariyalar yaratilgan. Nazariyalardan biri rus
tarixchisi Klyuchevskiyga tegishli bo’lib, qadimgi rus shaharlarining paydo
bo’lishini “Varangiyaliklardan yunonlarga” yo’nalish bo’ylab savdoning
rivojlanishi bilan bog’laydi. Bu nazariyaning nafaqat ushbu savdo yo’li bo’ylab
shaharlarning paydo bo’lishi va o’sishiga ishora qiluvchi raqiblari bor.
Shahar va qishloq hayoti o’rtasidagi chambarchas bog’liqlik qadim
zamonlardan beri qadimgi shaharlarga xos bo’lib, u qisman Buyuk Skifiya
an’analarini meros qilib olgan O’rta asr Rossiyasi erlarida ham saqlanib
qolgan.9-12-asrlarda Rossiya shaharlarida arxeologik qazishmalar. Bilan shahar
aholisining doimiy aloqasini tasdiqlang qishloq xo’jaligi... Sabzavotzorlar va
bog’lar shaharliklar xo’jaligining ajralmas qismi edi. Chorvachilik iqtisodiyotda
katta ahamiyatga ega edi – arxeologlar shaharlarda ko’plab uy hayvonlari,
jumladan ot, sigir, cho’chqa, qo’y va boshqalarning suyaklarini topdilar.
Shaharlarda hunarmandchilik yaxshi rivojlangan. Boris Rybakov moddiy
yodgorliklarni chuqur o’rganish asosida o’zining kapital tadqiqotida 64 tagacha
hunarmandchilik mutaxassisligini ajratib ko’rsatadi va ularni 11 guruhga
ajratadi. Biroq, Tixomirov biroz boshqacha tasnifni afzal ko’radi va ularning
ba’zilarining mavjudligi yoki etarli darajada tarqalishiga shubha tug’diradi.
Shimoliy Qoradengiz mintaqasining antik davrida bo’lgani kabi, shaharlarning
majburiy aksessuari shahar bozori edi. Biroq, bozorda bizning so’z bilan
aytganda, chakana savdo rivojlanmagan edi.
Qadimgi rus erlarining xalqaro munosabatlari.Rossiyadagi xalqaro
munosabatlar tashqi siyosatning ajralmas qismi va quroli sifatida Rossiya
davlatining paydo bo’lishi va shakllanishi bilan bir vaqtda paydo bo’lgan va
rivojlangan bo’lib, uning tarixi shakllanishidan boshlab davom etadi. Kiev Rusi v
IX asr... 9-asrning yarmiga kelib. Rossiya shaharlarining savdo-sanoat
4

dunyosidagi tashqi va ichki aloqalari shunday uyg’unlikda rivojlandi, bunda
mamlakat chegaralarini himoya qilish va tashqi savdo ularning umumiy
manfaatlariga aylandi, bu ularni Kiev knyaziga bo’ysundirdi va Kiev Varang
knyazligi Rossiya davlatining donlari. Ochiq joylarda Sharqiy Yevropa yangi
yetakchi siyosiy kuch shakllana boshladi – Qadimgi rus davlati, yoki rus, o’sha
paytda shunday deyilgan.
Kiev Rusi- tarixchilar qadimgi slavyanlarning 9-11-asrlar holatini shunday
atashadi. Shahar markazida joylashgan Kiev... Ammo Kiev Rusining
kontseptsiyasi nafaqat Kiyev shahrini uning atrofidagi erlar bilan, balki Sharqiy
slavyanlarning barcha shaharlari va aholi punktlarini – ukrainlar, belaruslar va
ruslarning ajdodlarini o’z ichiga oladi.
XII asrgacha. Kiev Rusining chegaralari aniq belgilanmagan. Va agar shimolda va
janubda ular Oq va Qora dengizlarning geografik chegaralari bilan aniqlangan
bo’lsa, g’arbda va ayniqsa sharqda ular juda shartli edi. Shu bilan birga,
g’arbdagi chegaralarning bir qismini hali ham ko’proq yoki kamroq aniq deb
hisoblash mumkin edi, chunki ular Kiev Rusini ilgari tuzilgan davlatlar – Polsha,
Vengriya, Chexiyadan ajratib qo’ygan. Qolgan perimetr bo’ylab chegaralar yo’q
edi, tk. Rossiyani rivojlanishning quyi bosqichida boʻlgan, oʻz davlatchiligiga ega
boʻlmagan yoki faqat uning dastlabki shakllarini biladigan xalqlar va qabilalar
yerlari oʻrab 1
olgan edi. 2
Tarixchilarning fikricha (S.F.Platonov, I.Ya.Froyanov, V.O. turli davlatlar,
knyazliklar, ittifoqlar va qabilalar, ularning taxminan uchdan bir qismi G’arbiy
Evropa monarxiyalari va imperiyalari, deyarli o’n yarim – rus knyazliklari va
qolganlari – kichik millatlar va qabilalar. Qo’shni slavyan bo’lmagan xalqlarning
mutlaq ko’pchiligi u yoki bu tarzda Rossiyaga vassal qaram edi va unga hurmat
ko’rsatdi. Varangiyaliklar va ugriyaliklar kabi boshqalarga, Kiev Rusining o’zi
soliq to’lagan. Shunga ko’ra, qadimgi rus xalqaro munosabatlarining turli
funktsiyalari ham aniqlangan: biri o’z davlatchiligiga ega bo’lmagan qo’shni
kichik xalqlarga nisbatan, ikkinchisi allaqachon shakllangan davlatlarga
nisbatan.
Eng mashhur tarixchilar ta’kidlaganidek, A.A. Shaxmatov, V.T. Pashuto, V.O.
Klyuchevskiy, B.D. Grekov va boshqalarning fikriga ko’ra, birinchi Kiev
1
Toybni.A.Tarixni tushunish.M.1991 yil
2
Toynbi A.Tarixni tushunish.M.1991 yil
5

knyazlarining tashqi faoliyati birinchi navbatda iqtisodiy manfaatlarga
qaratilgan edi. Va bu faoliyat ikkita asosiy maqsadga qaratilgan edi:
1. Chet el bozorlarini sotib olish uchun,
2. Ushbu bozorlarga olib boradigan savdo yo’llarini tozalash va himoya
qilish.
Qadimgi rus diplomatiyasi subvassal hududlarda izlagan asosiy narsa
hokimiyatning ichki tuzilishini saqlab qolish va u erda savdo-sotiqni
rivojlantirish, keyinchalik xristianlikning tarqalishi edi.
“Rurik kuchi” manfaatli aloqalar oʻrnatishga intilayotgan qoʻshni davlatlar bilan
vaziyat boshqacha edi. Oleg (882 – 912) hukmronlik qildi, “barcha
mamlakatlarda tinchlik bo’lsin” (“O’tgan yillar haqidagi ertak” dan). Vladimir
Svyatoslavich (980 – 1015) Vengriya va Bogemiya hukmdorlari bilan yaxshi
munosabatlarga ega edi. Kiev Rusi Polsha bilan ayniqsa yaqin aloqalarni saqlab
qoldi. Ikkala davlat ham Prussiya bo’yicha kelishmovchiliklarga qaramay, bir-
biriga dushman bo’lgan koalitsiyalarda qatnashishdan bosh tortdilar va bir
qator shartnomalar bilan muhrlangan va tasdiqlangan yaqin ittifoqqa kelishga
muvaffaq bo’lishdi. Kiyev Rusida Volgaboʻyi davlatlari – Bolgariya va Xazariya,
Kavkazda – Dogʻiston bilan barqaror xalqaro aloqalar rivojlandi; shimolda –
Skandinaviya mamlakatlari – Shvetsiya va Daniya bilan. Vaqti-vaqti bilan
to’qnashuvlar tufayli to’xtatilgan bu munosabatlar sulolaviy ittifoqlar
tomonidan doimiy ravishda yangilanib, mustahkamlanib bordi, keyinchalik
o’zaro siyosiy va savdo manfaatlar o’sib bordi. Uzoq mamlakatlar – Germaniya,
Fransiya, Angliya va Italiya bilan xalqaro aloqalar unchalik muntazam va
barqaror emas edi.
2.xristianlashtirish
Knyaz Vladimirning suvga cho’mishi va butun rus erining suvga cho’mishi
o’rtasida ko’p vaqt o’tdi. Faqat 990 yilda Vladimir butun Rossiya bo’ylab
nasroniylikni joriy etish yo’lida birinchi qadamlarni qo’ydi. Bu, ayniqsa,
butparastlik kuchliroq bo’lgan va butparast donishmandlar xalq mentalitetining
namoyon bo’lgan Shimolda odamlar uchun katta sinov edi.
Dastlab, Kiev aholisi suvga cho’mgan. Bir yoz kuni Vladimirning buyrug’i bilan
Perun boshchiligidagi butparast butlar ag’darildi. Ertasi kuni ertalab shaharning
barcha aholisi daryoga kelishdi. U erda hamma – erkaklar, ayollar, bolalar –
6

suvga kirishdi va ruhoniylar ular ustidan suvga cho’mishdi. Buyuk Gertsog
darhol cherkovlar qurilishini boshlashni buyurdi. Ulardan birinchisi – Sankt-
Bazil cherkovi – u ilgari Perun tasviri turgan tepalikka joylashtirilishini ko’rsatdi.
SHUNDAN keyin boshqa rus shaharlari va yerlarida nasroniylikni qabul qilish
boshlandi. Bu jarayon bir necha yil davom etdi.
Novgorodni nasroniylashtirish knyaz Dobrynaning amakisiga ishonib
topshirilgan. Butparast Novgorod ruhoniylar va xochlar bilan Dobrynya
kelishiga qarshi chiqdi. Butparastlar Dobrynya saroyini vayron qilgan va uning
qarindoshlarini o’ldirgan shiddatli to’qnashuvlardan so’nggina Novgorod
gubernatori isyonchilarning qarshiligini sindirishga muvaffaq bo’ldi. Ko’p
odamlar qattiq jazolandi. Xuddi shu qiyinchilik bilan Rostov va boshqa
mamlakatlarda nasroniylik kiritildi. Qishloq, o’rmonli hududlarda butparastlik
uzoq vaqt davomida o’z mavqeini saqlab qoldi.
Rusni xristianlashtirish nafaqat knyazlik farmonlari orqali, balki boshqa yo’llar
bilan ham amalga oshirildi. Kievga Vizantiyadan piktogrammalar va muqaddas
kitoblar keltirildi; ularning slavyan tiliga tarjimasi tashkil etildi, hamma joyda
xristian cherkovlari barpo etildi.
Vizantiya nasroniyligining oʻziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, u faqat lotin
tilida sigʻinishga ruxsat beruvchi Rim cherkovidan farqli oʻlaroq, yangi diniy
qabul qilgan xalqlar yerlarida cherkov ibodatlarini oʻz ona tilida oʻtkazishga
ruxsat bergan edi. Bu esa yangi dinni xalqqa yaqinlashtirdi, uning ma’naviy
hayoti, kundalik hayoti va madaniyatining bir qismiga aylandi.
Vladimir Vizantiya cherkov tashkilotining yana bir o’ziga xos xususiyatini
hisobga olmadi. Uni papa kabi ruhoniy emas, balki dunyoviy hokimiyat boshlig’i
– imperator boshqargan, patriarx unga bo’ysungan. Bu an’ana Rossiyaga ham
o’tkazildi.
996 yilda Kievda Rusning ulkan asosiy ibodatxonasi – Xudoning Muqaddas
Onasining tosh sobori qurilishi yakunlandi. Ushbu cherkov yunon
hunarmandlari va ikona rassomlari tomonidan qurilgan va bezatilgan. Ushbu
soborda Vladimir Chersonesosdan olingan cherkov idishlari va
piktogrammalarni topshirdi. Anastas boshchiligidagi Chersones ruhoniylari u
erda xizmat qilishgan. Ehtimol, u Konstantinopol Patriarxiyasining
sanktsiyasidan qat’i nazar, metropolitan sifatida butun rus cherkov
tashkilotining boshida turgan. Shunday qilib, Vladimir, xuddi rus cherkov
tashkilotining mustaqilligini ta’kidladi. Ushbu ma’badni saqlash uchun Vladimir
7

knyaz daromadining o’ndan bir qismini berdi. Shuning uchun, o’shandan beri
cherkov ushr deb atala boshlandi.
Xristianlik bilan birga savodxonlik Rossiyaga keldi, birinchi maktablar yaratila
boshlandi. Vladimir bolalarni u erga “qasddan”, ya’ni boy oilalardan olib
ketishni buyurdi. Qo’rquv va yig’lab, ular bularning barchasi nima uchun
qilinayotganini bilmay, onalarga bolalarini o’rgatishdi.
Rossiya tarixining dastlabki 200 yilida tashqi siyosatning ikkita asosiy
yo’nalishini ko’rsatish mumkin. Ulardan birinchisi Vizantiya va qo’shni Sharq
mamlakatlari. Harbiy yurishlar va rus knyazlarining Dnepr va Dnestr og’zilarida,
Qrimda, Tamanda o’z pozitsiyalarini mustahkamlashga urinishlari vaqti-vaqti
bilan Vizantiya imperiyasi bilan harbiy to’qnashuvlarga olib keldi – 907, 911,
941, 944. Har safar tinchlik shartnomalarini tuzish Rossiya shartlari uchun
Konstantinopol bilan ko’proq yoki kamroq qulay savdo shartlarini o’rnatish
bilan birga bo’ldi. Shunday qilib, 944 yilgi kelishuvga ko’ra, rus savdogarlari –
elchilar knyazdan maktublar topshirishlari kerak edi, shundan so’ng ular
maxsus elchi yordamini oldilar. Ular Konstantinopolning chekkasidagi o‘z
hovlisida yashab, shaharda harakatlanish qoidalariga (guruh bo‘lib, qurolsiz va
amaldorlar hamrohligida) bo‘ysungan, xizmat majburiyatlarini to‘lagan va
qaytishda yunon hokimiyatidan oziq-ovqat va jihozlar olgan.
Siyosiy shartnomalar sohasida, qoida tariqasida, ittifoqchilik munosabatlari
mustahkamlandi, buning natijasida rus otryadlarining 909-913 va 945 yillardagi
yurishlari sodir bo’ldi. Kaspiy dengiziga Vizantiya dushmanlari – Zaqafqaziya
musulmon hukmdorlariga qarshi. Igorning oʻgʻli Svyatoslav (945-972) zaiflashib
borayotgan Xazar xoqonligini magʻlub etdi, Kiskavkaz boʻylab yurish qildi,
“yases va kasoglar”ni (alanlar va cherkeslar) magʻlub etdi va Taman yarim
orolida rus knyazligi – 3
Tmutarakanga asos soldi. Keyin Svyatoslav Bolgariyani
o’z ta’sir doirasiga kiritishga va Tunaning quyi qismida o’z davlatining markazini
o’rnatishga harakat qildi, buning uchun u Rossiyani o’g’illari o’rtasida bo’lib, o’z
qarorgohini Dunay bo’yidagi bosib olingan Pereyaslavets shahriga ko’chirdi. Bu
siyosat Vizantiya bilan to’qnashuvga olib keldi: yangi urushda slavyanlar,
bolgarlar, vengerlar va pecheneglar koalitsiyasi mag’lubiyatga uchradi va 971
yilgi shartnomaga ko’ra Svyatoslav Bolgariyani tark etishga majbur bo’ldi. Uyga
qaytayotganda, u Dnepr daryosida pecheneglar tomonidan o’ldirilgan.
Vladimir Svyatoslavich va Yaroslav Donishmand hukmronligi davrida uzoq
yurishlar to’xtadi: asosiy Sharqiy slavyan erlari allaqachon birlashtirilgan va
3
Internet malumotlari.
8

yosh davlatni ichki tartibga solish vaqti keldi. Vladimir Vizantiya bilan yangi
ittifoq tuzdi. 1017 yilda Yaroslav Germaniya imperatori Genrix II bilan Polshaga
qarshi ittifoq tuzdi va natijada 1031 yilda zamonaviy Brest hududida qo’shni
davlat bilan tinchlik va chegara o’rnatildi. Surgunda bo’lgan Norvegiya qiroli
Olaf Muqaddas qudratli Kiyev knyazidan yordam so’radi. Yaroslavning
qizlaridan biri Anna frantsuz qiroli Genrix I ga, ikkinchisi Yelizaveta Olafning
ukasi qirol Xarald Boldga turmushga chiqdi. Shahzoda o’g’illari Izyaslav va
Vsevolodni Polsha va Vizantiya malikalariga uylantirdi. Rus cherkovining
mustaqilligini Konstantinopol Patriarxidan da’vo qilishga urinib, Yaroslav
ruhoniylarni birinchi rus mitropoliti Hilarionni saylashga muvaffaq bo’ldi.
X asr oxiridan boshlab. Yana bir vazifa oldinga chiqdi – rus yerlarini
ko’chmanchilardan himoya qilish. Knyaz Vladimir Svyatoslavich dasht bilan
chegaradosh hududlarning milliy mudofaa tizimini yaratishga kirishdi: “Desna,
Vostri, Trubejevi, Sule va Stugna bo’ylab shaharlar qurishni boshlang. Va nima
uchun er so’zlardan, Krivichdan, Chuddan, Vyatichidan eng yaxshisini buzishi
kerak va ular pecheneglarga g’amxo’rlik qilish uchun shaharlarda yashagan.
Ushbu mudofaa tizimining qoldiqlari keyinchalik Serpent Shafts deb nomlandi.
Dostonlar tomonidan ma’lum bo’lgan “qahramonlik postlari” hozirgi kungacha
ba’zi joylarda saqlanib qolgan – bular Kiev atrofida va uning ostidagi Dnepr
irmoqlari bo’ylab ikki tomondan o’nlab mustahkamlangan aholi punktlari.
Dneprdagi Brodining o’zi ham qal’alar tizimi – Kanev, Vitichev, Zarub
tomonidan qo’riqlanardi, ularning signal chiroqlari dushman yaqinlashayotgani
haqidagi xabarlarni tezda poytaxtga etkazishi mumkin edi. Vladimir Vasilev,
Belgorod, Novgorod Maliy, Pereyaslavl tomonidan qurilgan qal’alar 988-997
yillardagi urush paytida, knyazning o’zi deyarli qo’lga olingan paytda Pechenej
qamaliga dosh bera oldi.
1036 yilda Kiev yaqinidagi Pechenej qo’shinini Yaroslav Donishmand
tomonidan mag’lubiyatga uchratgandan so’ng, asosiy mudofaa chizig’i janubga
– Ros daryosiga ko’chirildi, u erda har 10-15 km yangi chegara Yuriev qal’alari
(zamonaviy Oq cherkov) tomonidan qo’riqlanadi. ), Boguslav, Korsun va
boshqalar. XI asrda Rus chegarasida Dneprning chap qirg’og’ida. Sula daryosi va
uning irmoqlari daryoga aylandi, uning bo’ylab yangi dushman – janubiy rus
cho’llaridan pecheneglarni siqib chiqargan polovtsiyaliklarning hujumlarini
qaytarish uchun mo’ljallangan istehkomlar mavjud edi.
Polovtsilar 11-asrning boshlarida qozoq dashtlaridan Volga bo’yiga kelgan va
asr o’rtalarida ular allaqachon Rossiya chegaralarida paydo bo’lgan. O’sha
9

vaqtdan beri rus yilnomalarida polovtsilarning chegara knyazliklariga yirtqich
reydlari haqida doimiy ravishda xabar beriladi: 1061 yildan 1210 yilgacha ular
Rossiyaga qarshi 46 ta yirik yurish qildilar, ammo kichik reydlarni sanab
bo’lmaydi. Polovtsian xonlari u yoki bu knyazlar tomonida rus fuqarolar
nizosining ishtirokchilari bo’lishdi. Rus knyazlarining polovtsiyaliklar bilan
ittifoqlari ko’pincha nikohlar bilan muhrlangan: xonlar o’z qizlari va opa-
singillarini rus knyazlariga berishgan. Asrning oxiridan boshlab janubiy
chegaraning eng xavfli qismi – Pereyaslavl erining mudofaasini Vladimir
Monomax boshqargan. Shahzodaning tashabbusi bilan istehkomlar tizimi
baland yonbag’irlarda ham, daryoning botqoqli tekisligida ham qurilgan yangi
aholi punktlari va qal’alar bilan to’ldirildi – ular o’tish joylari va asosiy yo’llarni
ishonchli tarzda qopladi. Qal’alar shunday joylashtirilganki, dasht aholisining
tashqi ko’rinishi to’g’risidagi ma’lumotlar qal’alarning butun chizig’i bo’ylab
yorug’lik signallari orqali uzatiladi.
O’zlari Kumanlar XI asr oxiriga kelib. Muayyan hudud va “shaharlar”ga ega
bo’lgan bir nechta birlashmalar – qo’shinlar – Sharukan, Sugrov va boshqalarni
tashkil etdi. Mudofaaning yaxshi tashkil etilgan razvedka bilan birgalikda
samarali tashkil etilishi Vladimir Monomaxga “Yovvoyi dala” da chuqur reydlar
o’tkazishga imkon berdi. Muvaffaqiyatli kampaniyalar 1095, 1103, 1109, 1111,
1116, 1120 va Polovtsian mustahkamlangan aholi punktlarining mag’lubiyati
polovtsiyaliklarni Rossiya chegaralaridan uzoqqa – Gruziya va Vengriyaga
ko’chib o’tishga majbur qildi va rus otryadlari “o’lja va xizmatkorlar bilan”
qaytdi.
Biroq, bunday muvaffaqiyatlar har doim ham bo’lmagan. Parchalanish
sharoitida Polovtsiya hujumining kuchayishi va ko’plab knyazlarning qo’shma
harakatlarda ishtirok etishni istamasligi 1096 yilda Bonyak va Tugorkan kabi
eng muvaffaqiyatli xonlarning Kievning Oltin darvozasida “qilich bilan
taqillatilishiga” olib keldi. Ba’zi rus knyazlari ko’magida ko’chmanchilar butun
volostlarni parchalab tashlashlari mumkin edi: masalan, 1160 yilda Chernigov
knyazi Izyaslav Davydovichning ittifoqchilari sifatida Polovtsy 1176-1177
yillarda Smolenskdan 10 000 dan ortiq asirlarni haydab chiqardi. Ryazan
shahzodasi Gleb bilan birgalikda ular Moskva va Vladimir atrofini vayron
qilishdi va 1185 yilda knyaz Igor Svyatoslavich
Novgorod-Severskiy dashtidagi muvaffaqiyatsiz yurishdan so’ng Pereyaslavl va
Putivl shaharlariga bostirib kirishga harakat qilishdi.
10

Shu bilan birga, boshqa ko’chmanchilar Rossiyani himoya qildilar. Dneprning
o’ng va chap qirg’og’ida rus knyazlari “o’zlarining iflos” (lotincha “butparast”
dan) vassal ko’chmanchi uyushmalarini saqlab qolishgan, bir vaqtlar
polovtsiyaliklar – pecheneglar, torklar, Kovuyev, Berendeylar (Rossiyada ular)
mag’lub bo’lgan. Umumiy nomi “qora qalpoqli” edi), ko’chmanchilar uchun
ma’lum hududlar va istehkomlar, shaharlar bilan. Ular Polovtsian reydlarining
oldini olish va bosqinchi qo’shinlarini ta’qib qilish uchun skautlar va mobil
harbiy kuchlar sifatida ishlatilgan.
Ular nafaqat dasht aholisi bilan urushgan, balki savdo-sotiq bilan ham
shug’ullangan: ko’chmanchilar matolar, mo’ynalar, qurollar evaziga sotish
uchun podalar otlar va boshqa chorva mollarini olib kelishgan. Xalqaro savdo
yo’llari dasht orqali o’tdi (“Zalozniy” Rossiyani Zaqafqaziya mamlakatlari bilan
bog’ladi va “Soloniya” Dnepr bo’ylab Qrimga olib bordi, u erdan tuz etkazib
berildi) va Polovtsilar bojlar shaklida katta imtiyozlarga ega bo’lishdi. Savdogar
karvonlari. Ko’chmanchilarning Rossiya bilan doimiy yaqin aloqasi rus
jangchilarining ko’chmanchi qurollari va jang usullarini puxta egallashiga olib
keldi va polovtsiyaliklar dashtning eng qulay joylarida yarim o’troqlikka o’tishdi;
Ularning orasiga nasroniylik kirib keldi. 1223 yilda Azov cho’llarida rus
otryadlari polovtsiyaliklar bilan birgalikda Kalkada yangi bosqinchilar – mo’g’ul
qo’shinlariga qarshi jang qildilar va 1226 yilda rus-polovtsiya qo’shinlari muhim
savdoga hujum qilgan saljuqiy turklariga qarshi Qrimga yurish qildilar. Markazi
va Sudak porti. Ikki iqtisodiy tizim va etnik guruhlarning o’zaro ta’sir qilish
jarayoni 30-yillarda to’xtatildi. XIII asr tatar-mo’g’ul istilosi bilan.
Qadimgi Rossiyaning xalqaro munosabatlari
Qadimgi Rossiya davlatining tashqi siyosati 9-asrda Kiev Rusi tashkil topgan
paytdan boshlab vujudga kelgan. Davlatlar o’rtasidagi savdo munosabatlariga
bog’liq bo’lgan xalqaro munosabatlar uning tarkibiy qismiga aylandi.Bu borada
eng muhimi savdoning ikkita sohasi edi:
Shimoliy Yevropani Vizantiya bilan bog’lagan Dunay-Dneprovskiy yo’nalishi
(“Varangiyaliklardan yunonlarga” yo’nalishi);
Volga-Boltiq yo’li (“Volga savdo yo’li”) – Sharq mamlakatlari bilan.
9-12-asr boshlarida Kiev Rusi va Yevropa mamlakatlari.
11

Vladimir Svyatoslavich davrida Markaziy Yevropa davlatlari bilan aloqalar jadal
sur’atlar bilan yaxshilandi. Kiev Rusi tarixida birinchi marta u Evropaning
markazidagi yirik siyosiy o’zgarishlarning faol ishtirokchisiga aylandi. Dynastik
nikohlar xalqaro munosabatlarning tobora muhim vositasiga aylandi. Shunday
qilib, Vladimir o’g’li Svyatopolkni Polsha qirolining qizi – Boleslav Jasurga
uylandi. Ikkinchi o’g’li uchun Norvegiya qiroli Olafning merosxo’ri Yaroslav
berildi.
Umuman olganda, Yaroslav Donishmand davrida ko’plab sulolaviy nikohlar
tuzilgan. Uning qizlari Evropa hukmdorlarining turmush o’rtoqlari bo’lishdi:
Elizabet Norvegiya qiroli, Anastasiya – Vengriya, Anna – Frantsiyaning xotini
bo’ldi. O’g’li Izyaslav, polshalik malika Gertrudaga, Svyatoslav – nemis malikasi
Trier Odega, Vsevolod – Monomaxlar oilasidan Vizantiya malika Zoya
(Anastasiya) bilan turmush qurgan.
XI asrning 70-yillarida Yaroslavichlar (Yaroslav Donishmandning merosxo’rlari)
o’rtasida boshlangan o’zaro urush paytida. 1076 yilda knyaz Svyatoslav
Germaniya bilan ittifoqchilik munosabatlarida bo’lgan chexlarga hujum qildi,
g’alaba qozondi va o’zi uchun qulay shartlarda tinchlik shartnomasini
tuzdi.Vsevolod Yaroslavich davrida uning qizi Evpraksiya Vsevolodovna nemis
hukmdori Genrix IV ning rafiqasi edi va Evropa siyosatida ta’sirchan mavqega
ega edi. Vladimir Vsevolodovich Monomax, shuningdek, ingliz qiroli Garold II
ning qizi bo’lgan Gide bilan turmush qurib, Evropa sudlari bilan oilaviy
munosabatlarni mustahkamlashga harakat qildi. Uning o’g’li Mstislav Shvetsiya
qirolining qiziga, Yaropolk Vladimirovich Moldaviya malikasiga, Yuriy esa
Vizantiya malikasiga uylandi. Vladimirning qizi Evpraxia Vengriya qiroli –
Kolomanga, Mariya – Vizantiya shahzodasi Leonga, Sofiya – Vengriya qiroli Belo
II ga turmushga chiqdi.
Qadimgi Rusning “sulolaviy tarixi” Evropaning eng nufuzli avtokratlari o’zaro
turmush qurishga harakat qilgan Kiyev knyazlarining kuchi va kuchining kuchli
dalilidir.9-12-asr boshlarida Kiev Rusi va Xazar xoqonligi.
Xazar xoqonligi Rossiyaning eng katta sharqiy qo’shnisi. Knyaz Oleg
hukmronligidan oldin ko’plab slavyan qabilalari xazarlarga soliq to’lagan. Xazar
bo’yinturug’i slavyanlarga ayniqsa zulm qilmadi. Bundan tashqari, xoqonlik
Rossiyaning Osiyo ko’chmanchilari bosqinidan xavfsizligini ta’minladi. Biroq,
Rossiya va xazarlar o’rtasidagi munosabatlar Vizantiya ta’siri ostida
12

yomonlashdi. Buning uchun Qora dengizdagi manfaatlar to’qnashuvi tufayli
xoqonlik nafratlangan dushman edi. Nizolar uchun 4
yana bir asos xristian
Vizantiyasi va yahudiy xazariyalarining diniy qarashlari edi.Rossiya knyazlarining
quyidagi harbiy yurishlari xoqonlik bilan munosabatlar qanday
rivojlanganligidan dalolat beradi:
Kaspiy yurishi 909-910 : 16 kemadan iborat rus floti Abaskunga (Eron) hujum
qildi – “Xazar dengizida savdo qiluvchilarning barchasi uchun savdo joyi”.
Shahar talon-taroj qilindi. Ammo shundan so’ng ruslar Eronning boshqa Sari
shahri hukmdori tomonidan mag’lubiyatga uchradilar.Kaspiy yurishi 913-914:
Rossiyaning 500 ta kemadan iborat floti xazarlar tomonidan boshqariladigan
Kerch bo’g’oziga kirdi. Xazar podshosining ruxsati bilan ruslar Volga bo’ylab
Kaspiy dengiziga tushib, janubiy, keyin esa g’arbiy sohildagi shaharlarni talon-
taroj qildilar. Rus minglab musulmonlarni o’ldirdi. Xazar xoqonligining poytaxti
Itil Rusga kelib, ular ruxsat evaziga xazar podshosiga va’da qilingan o’ljadan bir
ulushni topshirdilar. Ammo Xazariya qirollik gvardiyasi ruslar o’zlarining
dindoshlarini yo’q qilishlari va qiroldan qasos olishni talab qilishlari bilan
kelisha olmadilar. U aralasha olmadi. Ruslar va musulmonlar o’rtasidagi jang
uch kun davom etdi. Natijada 30 000 rus halok bo’ldi va faqat 5 000 nafari
Volga bo’ylab kemalar bilan qochishga muvaffaq bo’ldi.
Kaspiy yurishi 943-945: Kavkaz Albaniyasining poytaxti Berdaa bosqin va talon-
taroj qilindi.Xazar xoqonligi vayron qilingandan so’ng, ko’chmanchilarning
Rossiyaga hujumlari to’lqini boshlandi. Ulardan eng xavflisi Shimoliy Qora
dengiz mintaqasining butun dasht qismini egallagan pecheneglar edi. Rus
knyazlari bir necha marta ularning hujumlarini qaytarishga majbur bo’lishdi.
915 yilda Igor hukmronligi davrida pecheneglar bilan shartnoma tuzildi.
Shundan keyin ular besh yil davomida Rossiyani bezovta qilmadilar. Shundan
keyin harbiy to’qnashuvlar bo’lib o’tdi, bu Rossiya uchun hal qiluvchi
muvaffaqiyat keltirmadi. Va faqat Yaroslav Donishmand 1036 yilda Kiev
yaqinidagi Pechenej qo’shinini mag’lub etishga muvaffaq bo’ldi. Shunday qilib,
o’sha davrda Qadimgi Rusning asosiy tashqi siyosiy vazifasi hal qilindi.
Ammo Pecheneglardan keyin Volgadan Dunaygacha bo’lgan butun dasht
zonasini egallab olgan polovtsiyaliklar paydo bo’ldi. Ular bilan birinchi
uchrashuv 1061 yilda sodir bo’lgan. Polovtsi doimiy ravishda ruslarga yirtqich
reydlar uyushtirdi. Ko’pincha polovtsiyaliklar knyazlik janjallarida sherik
bo’lishdi. O’z hukmronligi yillarida Vladimir Monomax polovtsiyaliklarga qarshi
4
Toybni.A.tarixni tushunish.M.1991 yil
13

bir qator muvaffaqiyatli yurishlar o’tkazdi va ularni Rossiya chegaralaridan
uzoqlashtirishga muvaffaq bo’ldi. Ammo bunday muvaffaqiyatlar har doim ham
bo’lmagan. Rus knyazlarining harakatlari birligining yo’qligi polovtsiyaliklarni
kuchliroq qildi. Ba’zi rus knyazlari tomonidan qo’llab-quvvatlanib, ular butun
volostlarni yo’q qilishdi. Bu 1222-1223 yillarda mo’g’ul-tatarlarning Qora dengiz
dashtlariga bostirib kirishi va polovtsiyaliklarning mag’lubiyatigacha davom
etdi, shundan so’ng ular Rossiyaga ketishdi ...
G‘arb va Sharqdan kelayotgan tashqi tahdidlarga qarshi davlat birligi zarurligini
o‘sha paytdagi davlat arboblari va xalqning ma’naviyat arboblarining juda oz
qismi tushungan.Sxemalardagi tarix – Qadimgi Rossiyadagi feodal parchalanish:
ijobiy va salbiy tomonlar.
Ijobiy oqibatlar:
1. Hunarmandchilikning faol rivojlanishi.
2. Shaharlarning o’sishi va mustahkamlanishi.
3. Hali o’zlashtirilmagan yerlarni joylashtirish.
4. Ichki savdoning rivojlanishi.
5. Yo’llarni qurish.
6. Knyazliklar madaniy hayotining gullab-yashnashi.
7. Mahalliy davlat hokimiyati apparatini mustahkamlash.
Salbiy oqibatlar:
1. Yerlarning parchalanish jarayoni sodir bo’ldi (1132 yilga kelib 15 ga yaqin
alohida ajratilgan erlar, XIII asr boshlarida esa 30 ta, asr oxiriga kelib 70 taga
yetgan).
2. Cheksiz o’zaro urushlar olib borildi.
3. Mamlakatning harbiy salohiyati zaiflashdi. 5
4. Qadimgi Rossiya moʻgʻul-tatarlardan yengildi va mustaqil ravishda mavjud
boʻlishni toʻxtatdi.
5
Toybni.A.Tarixni tushunish.M.1991 yil
14

9—12-asrlarda Qadimgi Rossiyaning qoʻshnilari: Vizantiya, Slavyan
mamlakatlari, Gʻarbiy Yevropa, Xazariya, Volga Bolgariya.
Rurikovichlar qoʻshni davlatlar va hukmdorlar bilan savdo-iqtisodiy, madaniy,
oilaviy va sulolaviy munosabatlar oʻrnatdilar. Qadimgi rus davlati o’zining
gullagan davrida (980-1132) Evropaning siyosiy xaritasida muhim o’rinni
egallagan. Iqtisodiy va harbiy qudratning kuchayishi bilan, xristian davlatlari
doirasiga kirishi tufayli siyosiy ta’sir kuchaydi.
Rossiya davlatining chegaralari, munosabatlarning tabiati, savdo va boshqa
aloqalar tartibi xalqaro shartnomalar tizimi bilan belgilandi. Birinchi bunday
hujjat Vizantiya bilan juda muvaffaqiyatli harbiy yurishdan keyin 911 yilda
knyaz Oleg tomonidan imzolangan. Rossiya birinchi marta xalqaro
munosabatlarning teng huquqli subyekti sifatida ishtirok etdi. 988 yilda
Rossiyaning suvga cho’mishi ham Vladimir I faol pozitsiyani egallagan sharoitda
sodir bo’ldi. Vizantiya imperatori Vasiliy II ga ichki qarama-qarshilikka qarshi
kurashda yordam berish evaziga u haqiqatda imperatorning singlisi Annani
uning xotini bo’lishga majbur qildi. Vladimirning o’g’li Yaroslav Donishmand
shved malikasi Ingigerdga (suvga cho’mgan – Irina) turmushga chiqdi. O’g’illari
va qizlari orqali Yaroslav Donishmand Evropaning deyarli barcha hukmron
xonadonlari bilan qarindosh bo’ldi.
Novgorod erlari, Galisiya-Volin, Polotsk, Ryazan va boshqa knyazliklar keng
xalqaro aloqalarga ega edi.Tashqi savdo Novgorodning iqtisodiy hayotida
alohida rol o’ynadi. Bunga Boltiq dengiziga tutashgan Rossiyaning shimoli-
g’arbiy burchagining geografik joylashuvi yordam berdi. Bu mintaqada Alaun
tog’i joylashgan bo’lib, u erdan barcha muhim rus daryolari boshlanadi: Dnepr
– janubiy yo’nalishda, G’arbiy Dvina, Svir va Neva g’arbga, sharqqa va janubi-
sharqga – Volgaga, shimoli-sharqda – Sukhona, shimolda – Volxov, Onega va
Shimoliy Dvina.
Novgorodda ko’plab hunarmandlar yashagan, ular asosan buyurtma asosida
ishlagan. Ammo shahar va butun Novgorod erlari hayotida asosiy rolni
savdogarlar o’ynagan. Ularning Paraskeva Pyatnitsa cherkovidagi uyushmasi
12-asrdan beri ma’lum. Uning ishtirokchilari uzoqdan, ya’ni xorijda tashqi
savdoni amalga oshirdilar. Mum savdogarlari Ivanskoe savdogarlar sinfiga
birlashgan. Pomor savdogarlari, quyi savdogarlar va boshqa tadbirkorlik
artellari boshqa rus erlari bilan savdo qildilar.
15

Qadim zamonlardan beri Novgorod Skandinaviya bilan chambarchas
bog’langan. IX-XI asrlarda. Daniyaliklar, nemislar (ayniqsa, “gansaliklar”) va
gollandlar bilan munosabatlar yaxshilandi. XI-XIV asrlar uchun Novgorod
yilnomalari, aktlari va shartnomalari. Novgorod savdogarlarining Narva, Revel,
Dorpat, Riga, Vyborg, Abo, Stokgolm, Visbi (Gotland oroli), Danzig, Lyubek
shaharlariga muntazam sayohatlarini yozib oling. Visbida rus savdo punkti
tashkil etildi. Novgorodning “shahar atrofi” – Ladoga, Izborsk, Beloozero, Yam,
Torjok, Pskov, Porxov, Velikiye Luki savdo faoliyatida faol ishtirok etdi.
Novgorodiyaliklarning tashqi savdosi faqat g’arbiy yo’nalishga qaratilgan edi.
G’arb tovarlarini Rossiyaga, keyinchalik Sharq mamlakatlariga, Rossiya va Sharq
tovarlarini esa G’arbga reeksport qilish muhim rol o’ynadi. Neva va Ladoga
mintaqalari ko’p asrlar davomida Evrosiyoga o’ziga xos darvoza rolini o’ynagan,
bu mintaqaning iqtisodiy ahamiyatini va unda ta’sir o’tkazish uchun shiddatli
kurashni oldindan belgilab bergan.
Turli shartnoma munosabatlari, qarindoshlik uyushmalari Rurikovichlarni
sharqdagi qo’shnilari, ayniqsa polovtsiyaliklar bilan bog’ladi. Rus knyazlari
ko’plab xalqaro koalitsiyalarning a’zosi bo’lib, ko’pincha xorijiy harbiy
kuchlarning yordamiga tayangan va ularning xizmatlarini ko’rsatgan.
Knyazlarning aksariyati rus tilidan tashqari, yunon, nemis, polyak, polovtsian va
boshqalarni gapirgan.
Qadimgi Rossiya davlati o’zining gullab-yashnashi davrida Skandinaviyadan
Vizantiyagacha va Markaziy Evropadan Osiyo chegaralarigacha bo’lgan ulkan
mintaqaning xalqaro ishlarida muhim rol o’ynadi. Davlatning qulashi bilan
Kiyev knyazlarining yagona tashqi siyosati o’tmishga aylandi va shu bilan birga
Rossiyaning xalqaro ta’siri pasaydi. Boshqa mamlakatlar va xalqlar bilan aloqani
davom ettirgan holda, Rossiyaning alohida erlari endi o’zlarining tashqi siyosiy
yo’llarini qurmoqdalar. Va yangi sharoitda ular uchun eng muhimi eng yaqin
qo’shnilari bilan munosabatlar bo’lib chiqdi.
Rossiyaning janubiy va janubi-sharqiy erlari uchun (Kiev, Pereyaslavl, Chernigov
va qisman Ryazan) Kumanlar ko’plab alohida ko’chmanchilarga bo’lingan holda
qoldi. 12-asr boshidagi og’ir mag’lubiyatlardan so’ng ular bir muncha vaqt
Rossiya chegaralariga bostirib kirishni deyarli to’xtatdilar. Biroq, bu ularning
mo’g’ullar bosqiniga qadar knyazlik nizolarida qatnashish va odatdagi ishlarini –
talon-taroj qilish va asirlarni olishlariga to’sqinlik qilmadi. Bu davrdagi ko’plab
rus knyazlari Polovtsian dashtlari bilan uyushmalar (ammo ular kamdan-kam
barqaror edi) yoki hatto nikoh orqali bog’langan. Polovtsilarga dushman
16

bo’lgan “qora qalpoqchalar”, Rossiyaning janubiy chegarasida joylashgan va
mahalliy knyazlarning oliy hokimiyatini tan olgan Pecheneglar va Torklar
qo’shinlarining qoldiqlari ham knyazlik urushlarining ishtirokchilari bo’lishdi.
12-asrning 2-yarmida Polovtsiya hududiy guruhlarining ichki konsolidatsiyasi
kuchaydi va ba’zi xonlar Rossiyaga mustaqil yirtqich reydlarni qayta boshladilar.
Yangi dasht tahdidiga qarshi kurashning kuchayishi Chernigov knyazlik uyining
vakili Kiev knyazi Svyatoslav Vsevolodich (1176-1194) davrida sodir bo’ldi.
Rossiya g’alabalari mag’lubiyatlar bilan aralashib ketdi. Ulardan eng qiyini va
zerikarlisi Novgorod-Seversk knyazi Igor Svyatoslavichning 1185 yildagi
muvaffaqiyatsiz dasht yurishi bo’lib, “Igor polkining yotqizilishi” da
tasvirlangan. Lekin umumiy pozitsiya bu urushdagi ishlar asta-sekin Rossiya
foydasiga og’ib bordi va asr oxiriga kelib cho’l chegaralarida vaziyat
barqarorlashdi. O’sha paytdan boshlab, manbalar Rossiyaning Polovtsianlarga
madaniy ta’siri kuchayib borayotganini ko’rsatmoqda. Polovtsian
zodagonlarining bir qismi hatto nasroniylikni qabul qila boshladi. Ularning
orasida dahshatli xon Konchakning o’g’li (dushman, keyin esa sotuvchi Igor
Svyatoslavich) bor edi. Suvga cho’mish paytida Konchakovich Yuriy ismini
oldi.Janubi-g’arbiy Galisiya va Volin erlari ham Rossiya-Polovtsiya
munosabatlaridan chetda qolmadi, ammo ularning tashqi siyosatining asosiy
vektori g’arbga yo’naltirildi. Ular uchun eng muhimi Vengriya va Polsha bilan
aloqalar edi (ular Rossiya singari siyosiy parchalanish davriga kirgan). Volin
knyazlari ikkala mamlakat bilan yaqin sulolaviy va siyosiy aloqalarni saqlab
qolishga harakat qilishdi, bu ularga bir necha bor faol yordamga (shu jumladan
Kiev va Galich uchun kurashda) murojaat qilishga imkon berdi. An’anaga ko’ra,
Galisiya knyazlarining Vengriya bilan munosabatlari ancha murakkab edi.
Bundan tashqari, 12-asrning oxiridan boshlab Vengriya qirollari Galisiya 6
taxtini
egallashga, keyin esa bu erga cherkov ittifoqini o’rnatishga (uni ma’naviy
jihatdan papa Rimiga bo’ysundirish uchun) qat’iy urinishlarni boshladilar.
Roman Mstislavich vafotidan keyin mintaqada boshlangan g’alayon paytida
Polsha knyazlari ham Galisiya volostlarining bir qismini egallashga harakat
qilishdi. Galich va Voliniyaning g’arbiy qo’shnilari bilan keng va uzoq muddatli
aloqalari bu rus erlariga ikkinchisining ta’sirining kuchayishiga olib keldi, bu esa
keyinchalik mintaqaning siyosiy va etnik-madaniy tarixida muhim rol o’ynaydi.
Rossiyaning shimoli-g’arbiy erlari (Polotsk, Smolensk va Novgorod) uchun
asosiy tashqi siyosat Boltiqbo’yi mintaqasi edi. 12-asrning oxiridan boshlab
Litva qabilalari – janubi-sharqiy Boltiqbo’yi aholisi birlasha boshladi. Ularning
6
Toybni.A.Tarixni tushunish.M.1991 yil
17

qo’shni Rossiya hududlariga bosqinlari, keyin esa ularda mustahkam o’rnashib
olishga urinishlari odatiy va tez-tez uchraydigan narsaga aylandi. Shu bilan
birga, ba’zi rus knyazlari bir-biri bilan urushib, butparast litvaliklarni xuddi
polovtsiyaliklar kabi ishlata boshladilar va janubda bunday holatlarda “qora
qalpoqchalar” ishlatilgan. 13-asr boshlarida, Boltiqboʻyida salib yurishlari
boshlanganida, ruslar va Litva baʼzan yangi dushmanga qarshi birgalikda
kurashish uchun birlashdilar. Moʻgʻullar istilosi arafasida Litva davlatining
tashkil topishi boshlandi. Litva bilan majburiy aloqalardan tashqari, Rossiyaning
shimoli-g’arbiy erlari Boltiqbo’yidagi nemis savdo markazlari bilan barqaror
savdo aloqalariga ega edi. Salibchilar paydo bo’lishi bilan bu aloqalar uzilmadi.
Shvetsiya mintaqadagi yana bir nufuzli kuch edi. XII asrning 40-yillaridan
boshlab uning Novgorod bilan munosabatlari yomonlashdi, buning sababi
Finlyandiya janubini nazorat qilish uchun tomonlar o’rtasidagi qarama-qarshilik
edi. Bundan tashqari, Shvetsiya hukumati Finlyandiya ko’rfazining sharqiy
qismini – Novgorod erlariga Boltiqbo’yi darvozasini maqsad qilib qo’ygan. 1164
yilda Nevadan Ladoga ko’liga o’tib, ular Ladogani – “qal’ani” ushbu darvozadan
bosib olishga harakat qilishdi. Novgorodiyaliklar javob choralarini ko’rdilar,
ularning eng kattasi 1187 yilda Shvetsiyaning vayron bo’lgan Sigtuna savdo
shahriga qilingan hujum edi. 12-asrning oxiri Novgorod va Shvetsiya o’rtasidagi
munosabatlarda ham savdo urushi soyasida qoldi. Bu voqealarning 7
barchasi
faqat 19-asrda tugagan mintaqadagi uzoq va qiyin rus-shved raqobatining
prologi edi.Novgorod tashqi siyosiy faoliyatining turli yo’nalishlarini tavsiflab,
novgorodiyaliklarning Lapplar (Sami), Zavolochskaya Chud, Perm, Pecheri,
Yugra kabi noyob ibtidoiy qabilalari yashaydigan Shimoliy Arktikaning cho’l
bo’shliqlariga harakatini ham nomlash kerak. Va hokazo tomondan, Kola yarim
oroli va – boshqa tomondan – Shimoliy Cis-Urals, vaqti-vaqti bilan otryadlar
mo’yna “o’lpon” yig’ish uchun yuborilgan.Rossiyaning shimoli-sharqini
ifodalovchi Suzdal knyazlari ko’pchilik bilan aloqalarni saqlab qolishga harakat
qilishdi turli davlatlar shu jumladan Vizantiya. Savdo va madaniy aloqalar
darajasida ular ko’p jihatdan muvaffaqiyatga erishdilar. Andrey Bogolyubskiy
saroyida, bir zamondoshning so’zlariga ko’ra, ko’pincha “Tsaragoroddan va
boshqa mamlakatlardan” kelgan “mehmonlar”, shu jumladan “lotinlar”
(katoliklar), “axlat” (butparastlar) va xazarlarning avlodlari bilan uchrashish
mumkin edi. Suzdal hovlisi cho’l va Kavkaz bilan aloqada bo’lgan. Biroq, 13-
asrning birinchi uchdan bir qismiga qadar, Suzdal xalqi Novgorodga salibchilarni
qaytarishda faol yordam bera boshlaganida, O’rta Volgadagi islom davlati Volga
7
Internet malumotlari.
18

Bolgariya ular uchun haqiqatan ham jiddiy tashqi siyosat muammosini keltirib
chiqardi. Tomonlar turli xil fin-ugr qabilalari yashaydigan qo’shni hududlar
ustida to’qnash kelishdi, shuningdek, shimolning bir xil boy o’rmon hududlari
ustidan nazoratni kengaytirishga harakat qilishdi.Bularning barchasi harbiy
to’qnashuvlarga olib keldi. Ulardan birinchisi 1107 yil yilnomasida,
qo’zg’olonchilar qo’shinlari Suzdalga etib borib, shahar chekkalarini vayron
qilganda tasvirlangan. Yuriy Dolgorukiy va uning o’g’illari Andrey va Vsevolod,
ikkinchisining o’g’li Yuriy Vsevolodich bolgarlarga qarshi jang qilishlari kerak
edi. Ushbu qarama-qarshilik paytida Volgadagi Gorodets va Nijniy Novgorod
chegara qal’alari, shuningdek, Suzdal erining shimoliy-sharqiy chegarasini
himoya qilgan Ustyug tashkil etildi. Biroq, barcha to’qnashuvlarga qaramay,
tomonlar bir-birlari bilan normal munosabatlarga muhtoj edilar, chunki ular bir
xil Volga savdo yo’lining turli qismlarini nazorat qilishgan. Shuning uchun ular
o’rtasidagi barcha nizolardan so’ng tinchlik o’rnatildi.
III.BOB,,Kiyev rusining slavyan davlatlari bilan aloqalari”
Mavzusida pedagogik texnologiyalardan foydalanish
3.1 So’rov metodlari. So’roq metodlari ijtimoiy psixologik tadqiqotlarda keng
qo’llaniladi, ayniqsa, anketa surogi va interyu metodlari. Bu metodlarni
qo’llashni qator metodologik qiyinchiliklari mavjud, chunki, bu yerda doim
shaxslararo o’zaro munosabatlar, o’zaro tasir shakllari mavjud bo`lib,
tadqiqotchining subektiv munosabatlarini ham inkor qilib bo’lmaydi. Tadqiqot
mobaynida shaxslararo idrok va subektiv bir-birini tushunishga qaratilgan
barcha qonuniyatlar ishlaydi. Shunga qaramay, juda ko’p ijtimoiy psixologik
malumotlarni tuplashda So’roq metodlari eng qo’lay usullar sifatida ishlatib
kelinmoqda. Shunday qilib, So’roq metodlari tadqiqotchi bilan
tekshiriluvchining bevosita (suhbat, intervyu) yoki bilvosita (anketa) muloqoti
tufayli birlamchi malumotlar tuplash usulidir. Odamlar tilidan yozma yoki
ogzaki tarzda olingan fikrlar malumotlarning manbai bo`lib xizmat qiladi.
So’roqni o’tkazuvchi odamdan talab qilinadigan asosiy narsa bu muloqot
madaniyatidir, chunki tekshiriluvchilar turli yesh, kasb, demografik muxitga
mansub kishilar bo`lishi mumkin. Eng Yaxshi suhbat yoki interyu bu bevosita,
erkin fikr almashinuvi sharoitida o’zaro fikr almashinuviga qaratilgan
muloqotdir. Ayniqsa, bu narsa intervyuga taalluqli. Chunki suhbatdan farkli,
intervyu aniq muammo doirasida, kat’iy bir yo’nalishda olib boriladi. Intervyu
oluvchi suhbatdoshga nisbatan yo’qori mavqeda bo`lib, uning fikrlashiga
halakit bermasligi, ayniqsa, unga tazyik o’tkazmasligi lozim. Intervyu
19

jarayonidagi eng qiyin narsa - bu suhbatdosh bilan birinchi aloqa urnatishdir,
ya’ni o`z shaxsini tanishtirish, maqsadida bayon eta bilish, suhbatdoshda o’ziga
nisbatan ijodiy munosabat shakllantirib, birinchi so`zlarni aniq, ravon, ifodali
bayon qilish muloqot samarasini ta’minlovchi muhim psixologik omillardir.
Bevosita muloqot boshlangandan keyin esa, intervyu aniq va kerakli
ma’lumotlarni olish uchun quyidagi vositalardan foydalaniladi: - hamjihatlik
bildirish (diqqat-e’tibor bilan boqish, samimiy qo’lish, so`zlar yoki bosh
harakatlari bilan fikrlarni ma’qo’llash); - qisqa so`z iboralarini qo’llash ("juda
Yaxshi", "fikringizga qo’shilaman" va xoka’zo); - asosiy masalani eslatib turish;
- ba’zi masalalarda qisman qo’shilmaslik belgisini bildirish ("Siz bunday
deyapsiz, lekin ba’zilarning fikricha,..." va xoka’zo); - respondentning oxirgi
so`zlarini vaqti-vaqti bilan qaytarib turish (exo metodi) ; - turli Yo’llar bilan
bildirilgan fikrlarni tushuntirib berishga erishish.
3.2Har bir ta`lim tizimi rahbariyati o`z muassasasidagi xodimlarning darsda
interfaol metodlarda tashkil etishning qanday afzalliklarini va kamchiligini
bilishi va tushunishi muassasadagi mashg`ulotlarning samarali bo`lishiga va
dars sifatini yanada yaxshi bo`lishiga erishishida katta rol o`ynaydi.
*O`qitish mazmuni yaxshi o`zlashtirishga olib keladi.
*O`z vaqtida o`quvchi-o`qituvchi – o`quvchilar o`rtasida samimiy aloqalar
o`rnatiladi.
*O`qitish usullari ta`lim jarayonida turli xil ko`rinishlarda kechadi.(yakka, juft,
guruh , katta guruhlar).
*O`quv jarayoni o`quv ehtiyojini qondirish bilan yuqori motivatsiyaga ega
bo`ladi.
*O`zaro axborot berish, olish, qayta ishlash orqali o`quv materiali yaxshi esda
qoladi.
20

*O`zaro muloqotga kirishish, fikr bildirish, fikr almashish ko`nikmalari
shakllanadi.
*O`quv jarayonida-o`quvchining o`z-o`ziga baho berishi, tanqidiy qarashi
rivojlanadi.
 O`quvchi uchun dars qismqarli o`qitilayotgan predmet mazmuniga
aylanadi.O`qish jarayoniga ijodiy yondashuv, ijobiy fikr namoyon bo`ladi.
*Har bir o`quvchining o`zi mustaqil fikr yuritishga, izlanishga, mushohada
qilishga olib keladi.
*Interfaol usulda o`tilgan darslarda o`quvchi faqat ta`lim mazmunini
o`zlashtirib qolmay, balki o`zining tanqidiy va mantiqiy fikrlarini ham
rivojlantiradi.
21

Bunda asosan qizlarni savollar beriladi va bolalar bilimi sinab koʻriladi
22

O`quvchilarning darsdagi faoliyati aqliy faoliyat hisoblanadi. Bu faoliyat ma`lum
harakat va operatsiyalar egallashga qaratiladi. Bu harakat va operatsiyalar
23

tinglash paytidagi ma`lum yangi materialini bilib olish, tanib olish va tushunish,
kontekstdagi so`zning ma`nosini aniqlash, leksik birikmalarni va sintaktik
birikmalarni qovushtirish va boshqalar bo`lishi mumkin.Zamonaviy ta`limni
tashkil etishda turli xil o`yinlardan samarali foydalanishga alohida e`tibor
berilmoqda. Bugungi kunda adabiy ta`lim jarayonida qo`llash nihoyatda qulay
bo`lgan bir qator o`yinli texnologiyalar yaratilmoqda. O`yinli texnologiyalar
nafaqat nazariy bilimlarni mustahkamlash, ularning amaliy malaka va
ko`nikmalariga aylanishini ta`minlabgina qolmay, balki ta`lim oluvchilarda
muayyan axloqiy, irodaviy sifatlarni ham tarbiyalashga o`z ulushini qo`shadi.
O`yin texnologiyalari
O`yin, mehnat va o`qish inson faoliyatining asosiy turlaridir.O`yin ijtimoiy
tajribani qayta yaratish va o`zlashtirishga qaratilgan faoliyat turi bo`lib, u orqali
insonning o`z- o`zini boshqarish ko`nikmalari rivojlanadi. O`yin shunday
faoliyatki, uning natijasigina emas, balki jarayonning o`zi ham insonga zavq
bag`ishlaydi. O`yin faoliyati ijod uchun imkon beradi, his- tuyg`ularni
kuchaytiradi.
Mashg`ulot jarayonida o`yin ta’lim oluvchilarni o`quv jarayoniga undovchi
vosita vazifasini bajaradi.Bunda:
-ta’lim maqsadi o`yin sharti sifatida qo`yiladi;
- O`quv faoliyati o`yin qoidalariga bo`ysinadi;
- O`quv materiali o`yin orqali taqdim etiladi;
- -bellashuv elementi olib kiriladi;
Didaktik masalaning yechilishi o`yin natijasi bilan bog`lanadi.
O`yinlar qoidasi “qat’iy” yoki “qat’iy bo`lmagan”, oldindan qabul qilingan yoki
o`yin davomida tuziladigan bo`lishi mumkin.
O`quvchi o`zi o`rganishi kerak, aks holda unga hech kim hech narsani o`rgata
olmaydi;
O`qituvchi o`quvchilarga bilimlarni “kashf qilishga” yordam beradigan jarayonni
tashkil qiladi.Bilim borliqdan ko`chirilgan nusxa emas, uni odam shakllantiradi.
O`qituvchi-Kasbiy bilim,ko`nikma,malaka,mahoratini oshirib borib,bu
maqsadlar uchun zarur sharoitlar yaratib, motivlarni
qondiruvchi,raqobatbardoshlikni ta`minlovchi, ta`lim mazmunini to`liq va
samarali bajarish orqali maqsadlarni amalga oshiruvchi.
24

Glossare
Dulebi- Sharqiy slavyanlarning qabila ittifoqi. Ular Bug daryosi havzasi va
Pripyatning o'ng irmoqlari hududida yashagan. 10-asrda Duleb ittifoqi tarqaldi
va ularning erlari Kiev Rusining bir qismiga aylandi.Voliniyaliklar- G'arbiy
Bugning ikkala qirg'og'idagi va daryoning boshidagi hududda yashagan Sharqiy
slavyan qabilalari ittifoqi. Pripyat. Voliniyaliklar birinchi marta 907 yilda rus
yilnomalarida qayd etilgan. 10-asrda Volinlar yerlarida Vladimir-Volin knyazligi
tashkil topdi.Drevlyanlar- 6-10 asrlarda bosib olingan Sharqiy slavyan qabila
ittifoqi. Polissya hududi, Dneprning o'ng qirg'og'i, glades g'arbida, Teterev, Uj,
Ubort, Stviga daryolari oqimi bo'ylab. Drevlyanlarning yashash joyi Luka-
Raykovets madaniyati hududiga to'g'ri keladi. O'rmonlarda yashagani uchun
ularga Drevlyane nomi berildi.Dregovichi- Sharqiy slavyanlarning qabila ittifoqi.
Dregovichi yashash joyining aniq chegaralari hali aniqlanmagan. Bir qator
tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, 6-9-asrlarda Dregovichi Pripyat daryosi
havzasining o'rta qismidagi hududni egallagan, 11-12-asrlarda ular turar-
joyining janubiy chegarasi Pripyat janubidan, shimoli-g'arbiy qismi - Drut va
Berezina daryolarining suv havzasida, g'arbiy - Neman daryosining yuqori
oqimida. Belorussiyaga joylashib, Dregovichi janubdan shimolga Neman
daryosiga ko'chib o'tdi, bu ularning janubiy kelib chiqishini ko'rsatadi.Polochan-
Slavyan qabilasi, Dvina daryosi va uning irmog'i Polot bo'yida yashagan Krivichi
qabila ittifoqining bir qismi bo'lib, ular o'z nomini oldilar.
Polotsk o'lkasining markazi Polotsk shahri edi.
Glade- Dneprda, zamonaviy Kiyev hududida yashagan Sharqiy slavyanlarning
qabila ittifoqi. Yaltiroqlarning kelib chiqishi noma'lumligicha qolmoqda, chunki
ularning turar-joylari bir nechta arxeologik madaniyatlar tutashgan joyda
joylashgan edi.
Xulosa.
Shunday qilib, 9-13-asrlar O’rta asr Evropadagi eng yirik rus davlatining
shakllanish davri bo’ldi. Uning yaratilishi Sharqdan hujum qilgan
koʻchmanchilar, Gʻarbdan nemis-shved feodallari, janubiy chegaralarda
oʻrnashib olgan Vizantiya bilan deyarli uzluksiz davom etayotgan urushlar
sharoitida sodir boʻldi. Shimoliy-G’arbiy Yevropaning Vizantiya bilan savdo
yo’llari o’rtasida joylashgan va Markaziy Osiyo, Rossiya davlati tez rivojlandi,
kuchaydi, qudratli va nufuzli bo’ldi. Appanage-knyazlik bo’linish davri va
mo’g’ul-tatar bosqinchilarining bir vaqtning o’zida bostirib kirishi Kiev Rusining
25

parchalanishiga olib keldi. U Oltin O’rda, Polsha-Litva knyazlari tomonidan
parchalanib ketdi va u rus erlarini birlashtirish markaziga aylangan Moskva
knyazligi timsolida qayta tug’ilgunga qadar uzoq va mashaqqatli yo’lni bosib
o’tdi. Rossiya imperiyasi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.I.Ya Frayonov ,,Rus tarixi
2.Enternet maʼlumoti Google.2016
3Toynbi A. Tarixni tushunish. M., 1991. S.
26

Kiyev rusining qo‘shni slavyan davlatlari bilan aloqalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish