Ko‘chatlarni yopiq sharoitda etishtirish texnologiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ko‘chatlarni yopiq sharoitda etishtirish texnologiyasi

Купить

Ko’chatlarni yopi q sharoitda etishtirish texnologiyasi
Reja:
1. Issiqxona tuzilishi va qoplamalar ta’rifi
2. Issiqxona qurish uchun joy tanlash
3. Ildizi yopiq ko‘chatlar yetishtirish

Himoyalangan tuproqda ko‘chatlarni o‘stirish o‘rmon urug‘larini yerdan 2-3
marta ko‘p unib chiqishini ta’minlaydi, urug‘ sarfini kamaytiradi, standart ko‘chat
materialini o‘stirish muddatini 2 marotaba kamaytiradi, sifatini oshirib, ko‘proq
daromad olishga imkon yaratadi. Himoyalangan joyda materiallarni o‘stirish uchun
turli xil doimiy va ko‘chma issiqxonalardan foydalaniladi.
Issiqxona tuzilishi va qoplamalar ta’rifi
Kichik ko‘chma issiqxonalar. Bu issiqxonalarda nihollarni parvarishlash va
sug‘orish ishlari polietilen qoplamani olib tashlangandan keyin boshlanadi.
Ko‘chma polietilenli issiqxona- larning turlaridan biriga uzunligi 1,6 m, balandligi
0,7 m, seksiya uzunligi 6 m UPR-20 chodiri kiradi. Plyonka chodirning boshi va
oxiriga mustahkamlanadi. Shamollatish uchun ikki yon tomoni ochib qo‘yiladi.
Karkaslarini tol, yong‘oq shoxlaridan yoki diametri 5 mm bo‘lgan simdan yasaladi.
Kichik ko‘chma issiqxonalarning shakli yoysimon yoki uchburchakli bo‘lishi
mumkin.
Yirik ko‘chma issiqxonalarni ham bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirish
mumkin. Lekin, nihollarni parvarish qilish va sug‘orish plyonka qoplamalarini
olmasdan qilinadi. Issiqxonalar alohida zveno va seksiyalardan tuzilgan tonnel
tipida bo‘lishi mumkin.
Yirik issiqxonalarning optimal balandligi 2,5 m, eni 6-7,5 m, uzunligi 36 m
bo‘ladi. Finlandiyada bir - biriga bog‘langan (2-2,5) x7,5x44 m kattalikdagi
alohida zvenolardan tuzilgan ko‘chma issiqxonalardan foydalaniladi. Bu
issiqxonalar konservalangan yog‘och va faneradan tayyorlangan.
Karkasning alohida olingan zvenolari montaj qilgandan keyin ustiga 150 mm
qalinlikdagi plyonka tortiladi. Issiqxonalardan foydalanish muddati 10 yil.
Ko‘chma issiqxonalarning kichikligi, tepa qismining egriligi, plyonkani
mustahkamlashda noqulayliklar tug‘diradi. Pushta olishda urug‘larni ekish va
ko‘chatlarni qazib olishda karkasning yechilishi, karkas o‘rnatilgandan keyin
barcha ishlar qo‘l bilan bajarilishi uning kamchiligi hisoblanadi. Bu issiqxonalarda
ekinlarni shamollatish ham ba’zi noqulayliklar tug‘diradi. Shuning uchun
statsionar issiqxonalar samarali hisoblanadi. Ular ham turli tuzilishda bo‘ladi.

Blokli statsionar issiqxonalar (2,2-4)x6x48 m kattalikda alohida olingan bloklardan
iborat bo‘lib, karniz balandligi
2,2 m, tepa qirrasi balandligi 4,1 m bloklar o‘rtasida to‘siqlar yo‘q. Tom uzunligi 2
m, qalinligi 10x10 sm va bir-biridan 3x6 m oraliqda joylashadi. Yog‘och
balkalarga suyanadi. Balkalar esa qalinligi 20x20 sm va 70 sm chuqurlikda
qo‘shilgan beton ustunlarga suyanadi.
Tom va devorlar ma’lum o‘lchamdagi romlardan iborat. Tomda lebedka bilan
ochiladigan chap luklar o‘rnatilgan. Issiqxona konusi va devorlariga plyonka
qo‘shimcha taxta va reykalar bilan mustahkamlanadi. Bulardan tashqari
plyonkaning pastki qismi qalinligi 15-20 sm bo‘lgan tuproq bilan ko‘miladi.
Yoysimon issiqxonalar. Bu issiqxonalar blokli issiqxonalardan farqli ravishda
yoy tuzilishida bo‘ladi. Plyonka yog‘och romsiz tomning karkasiga
mustahkamlanadi. Issiqxonaning oxirgi devorlari plyonka tortilgan yog‘och
romlardan tayyorlanadi. Tom ustiga yopiladigan plyonkalar bir-biriga eritib
ulanadi. Bu issiqxonalarga ko‘proq yorug‘lik tushadi va ancha tejamli hisoblanadi.
Bulardan tashqari tomi ochilib turuvchi, statsionar issiqxonalar ham mavjud.
Karkasi metalldan yasalgan tonnelsimon issiqxona, shisha tolali issiqxona,
konveyer turidagi vertikal issiqxonalar, tomi va devorlari havo bilan qoplanib
turuvchi issiqxonalar mavjud. Shularning orasida yoysimon yoki sferali
issiqxonalar keng tarqalgan. Ulardagi karkaslarning balandligi 2-4 m, uzunligi 1-4
m, balandligi 4-8 m ga teng.
500, 1000 va 1500 m 2
maydonli namunaviy unifikatsiyalangan seksiyali
polietilen tomli issiqxonalar loyihasi ishlab chiqilgan. Ular isitilmaydi, polietilen
bilan qoplanadigan statsionar, blokli turdagi issiqxonalardir. Blok eni 6 m, uzunligi
42 m, balandligi 2,5 m ga teng. Mashina, mexanizmlar ishlashga mo‘ljallangan
bo‘lib mikroiqlim avtomatik tarzda boshqarib turiladi. Issiqxona bir yilda 150-160
ishchi kuchi ishlashiga mo‘ljallangan. Issiqxonalarni yopish uchun quyidagi
sintetik plyonkalar turlari qo‘llanadi.
Polietilen yuqori va past bosimli yoki kichik va katta zichli turlarga ajratiladi.
Plyonka egiluvchan va sovuqqa bardoshlidir. Plyonka shisha kabi yorug‘lik

o‘tkaza oladi. Ultrabinafsha va infraqizil nurlarni o‘tkazish qobiliyati shishadan
ham yaxshiroq (80%). Issiqxonadagi to‘plangan issiqni yaxshi o‘tkazish
xususiyatiga ega. Polietilen plyonka bir-biriga qizdirib ulanadi.
PK - 4 poliamid plyonka rangsiz, boshqa plyonkalarga nisbatan chidamliroq, bir
mavsumda ishlatishga mo‘ljallangan, issiq kunlari yorilish xususiyatiga ega.
V-118 polixlorovinil plyonka - yupqa stabillashgan hisoblanadi. Bundan
tashqari issiqxonalarni qoplash uchun poliefirli plyonka, poliamid qoplamli
plyonka, o‘rama shishaplastik, plastmassali to‘rli, shishatola birlashtirilgan
poliefirli list ishlatiladi. Ushbu qoplamlar- ning ba’zilari 3 yildan 5-7 yilgacha
xizmat qiladi. Stabillashgan polietilen plyonkaning ishlatilishi 12-18 oy,
polivinilxlorid 36 oy qo‘llashga chidaydi. Issiqxonalarni 2 qoplam bilan qoplangan
polietilen plyonkalar 2 yilga chidaydi.
Issiqxona qurish uchun joy tanlash
Issiqxonani qurish uchun joy tekis, gorizontal, yengil tarkibga ega bo‘lgan
tuproqli (qumoq, qumoqtuproqli, yengil tuproqli) bo‘lishi lozim, chunki biroz
notekis bo‘lsa tez-tez sug‘orilganda pastlik joyda suv to‘planadi va ko‘chatlarni
namiqib qolishga olib keladi. Issiqxonalarda shamolga qarshi moslamalar zarur
bo‘ladi, chunki polietilen plyonkalarning shamolga qarshi chidamliligi past.
Issiqxonalarni qurish oldidan tuproqning yuqori qatlami olib tashlanib, tekislanadi.
Issiqxonaga olib keltirilgan tuproq ishlatilishi sababli tuproq qatlami
ag‘darilmaydi.
Issiqxonalar maydonining o‘lchamini hisoblashda ekiladigan materiallarga
bo‘lgan ehtiyoj hisobga olinadi.
Masalan: 1 ga maydonda 6-7 mln dona, Qrim qarag‘ay ko‘chati o‘stirish
mumkinligini hisobga olib issiqxonaning ko‘chat chiqaradigan maydoni
aniqlanadi. Ko‘chat chiqaradigan maydonni
1,3 koeffitsiyentga ko‘paytirilib issiqxonaning umumiy maydoni hisoblab
chiqariladi, chunki 30% issiqxona maydoni pushtalararo maydonlar va ish yuritish
uchun boshqa maydonchalarni tashkil qiladi. Ikki yil o‘stiriladigan qarag‘ay
urug‘ko‘chati uchun ko‘chatzor maydoni ham ikki baravar oshiriladi, birinchisida

bir yillik ko‘chatlar, ikkinchisida ikki yillik urug‘ko‘chatlar yetishtiriladi.
Issiqxonalarda ish ochiq maydonchalarda o‘tqaziladigan ishlardan ko‘ra ertaroq
boshlanadi. Shuning uchun kuzda dastlabki tayyorlov ishlari bajariladi. Erta
bahorda issiqxonalar plyonka bilan qoplanib substratlari kiritiladi. Substrat
o‘stiriladigan navga qarab tanlanadi. Masalan, ignabarglilar uchun biroz chirigan
torf eng foydali ozuqa hisoblanadi. U zichlanmaydi, ag‘darishga talab bo‘lmaydi.
Unda o‘tlar urug‘lari deyarli yo‘q, antiseptik xususiyatga ega bo‘lib, zamburug‘li
kasalliklar infeksiyasi yo‘q bo‘ladi. Erta bahorda uni ohak fosforli, kaliyli ozuqa
bilan aralashtiriladi. Ozuqalar qabul qilingan dozalar bo‘yicha beriladi, keyin
substratlar issiqxonaga olib kirilib 15-17 sm qatlamda yoyib tashlanadi. Substrat
yuziga eritmada mikroelementlar beriladi. Azotli ozuqalar ekinlar o‘sish davrida
beriladi.
Urug‘larni ekish sxemasi va chuqurligi
Urug‘lar ekishdan oldin mikroelementlar eritmasida ivitiladi. Tashqaridagi
harorat 7-8°C darajada bo‘lganda urug‘ ekiladi. Tuproq harorati 5-6°C bo‘lishi
lozim. Issiqxonadagi harorat yuqori bo‘lganligi sababli va muntazam sug‘orish
natijasida urug‘lar unib chiqish muddati, oddiy ko‘chatlarga qaraganda 2,5-3
barobar tezlashadi.
Urug‘larni ekib bo‘lgandan so‘ng ustiga mulcha (qipiq va boshq.) tashlanadi.
Pensilvaniya shumtoli urug‘i 3 sm, eman urug‘i 5 sm, zarang daraxti urug‘i 2,5-3
sm, oqqayin urug‘i 0,3 sm chuqurlikda ko‘miladi. Terak urug‘i zichlangan tuproq
yuzasiga tashlanadi.
Keyin tuproq yuzasi molalanib sug‘oriladi. Issiqxonada urug‘lar 2-3 haftada unib
chiqadi. Shu davrda va ekinlar unib chiqqandan so‘ng 10 kun mobaynida
issiqxonadagi harorat 16-18°C dan oshmasligi lozim. Havoning nisbiy namligi
60% dan past bo‘lmasligi kerak. Havoning harorati va namligi shamollatish hamda
sug‘orish yordamida tartibga solinadi.
Parvarishlash. Issiqxonalarda ekinlarni parvarish qilish muntazam ravishda
sug‘orish, shamollatish, begona o‘tlarni yo‘q qilish va tuproqni yumshatishdan
iborat.

Ekinlarga ozuqa berish vegetatsiya davrida uch marta amalga oshiriladi. Ozuqa
0,2% go‘ng eritmasi, 0,5% superfosfat eritmasi va oxirida 0,5% kaliy sulfat
eritmasidan iborat.
Zararkunandalarga qarshi kurash va kasalliklarining oldini olish tadbirlariga
alohida e’tibor berish lozim.
Plyonka bir maromda tushiriladi, avgustning o‘rtasida yon plyonkalar o‘rab
qo‘yiladi, sentabrning birinchi yarmida tepasi ochi- ladi. Shunday sharoitda
o‘simliklar kuzgi sovuqlarga qadar o‘zini tutib olib, cho‘qqi kurtaklarni hosil
qiladi.
Kovlab olish bahorda o‘tkazilgani ma’qul. Kovlab olgandan so‘ng ko‘chatlar
ildizi issiqxona tuprog‘idan tayyorlangan eritmaga botirib olinadi. Issiqxonada
o‘stirilgan ko‘chatlarning kattaligi standartdan oshmasligi lozim.
Ildizi yopiq ko‘chatlar yetishtirish
Ko‘chatlar ko‘chirib o‘tqazilganda ildiz tutib ketishi va turli muddatlarda
o‘tqazish maqsadida ildizlari yopiq holdagi ko‘chatlar yetishtiriladi. Ularning ildiz
tizimiga mo‘ljallangan turli xil konteynerlar ya’ni organik mineral ozuqa
to‘ldirilgan chiriydigan torfli tuvaklarda; tuproqda keyinchalik chirib ketadigan
qog‘oz, selluloza va kartondan yasalgan stakanlarda, ildizlar chiqishi uchun teshik
qoldirilgan plastmassa stakan, gilza tubiklarda turli kattaliklardagi torf solingan
idishchalarda; havo o‘tkazuvchi sintetik materialdan tayyorlangan idishlarda
o‘stiriladi.
Yopiq ildizli ko‘chat materiallarini olish uchun ko‘chatlar kon- teyner,
tuvakchalarda yoki unib chiqqan ko‘chatlar ildizini maxsus substrat, substratli
konteynerlarda ekib o‘stiriladi. Keyinchalik ular 1,5-2 oy mobaynida plyonka
ostida yoki 3 oy mobaynida ochiq tuproqda o‘stiriladi. O‘stirish davrida substrat
namligi 70-80 % ga yetadi. Shu davr mobaynida namlik 55-60% ga tushiriladi. Bu
holatda briketlar tashish va mexanizatsiyalashgan holda ekish uchun yaroqli
bo‘ladi. Yetiltirish - ildizlarning rivojlanishi va ko‘chat ma’lum kattalikka ega
bo‘lishi uchun muhimdir.

Unib chiqqan urug‘ko‘chatlar ildizlarini maxsus substratga ekib yetishtirib olish
qiyinchiliklar tug‘dirmaydi. Buni «Brika» ko‘chat materiallari misolida ko‘rish
mumkin. Urug‘ko‘chat ildiz tizimi 50x15x160 yoki 100x15x160 mm kattalikdagi
torfli plitkalar o‘rtasiga qo‘yiladi. Keyin urug‘ko‘chatlar joylashtirishda briketlar
polietilen lentalar bilan mustahkamlanib, 50 donadan rulon shaklida o‘raladi.
Shundan keyin ularga ozuqa eritma singdirilib, o‘stirishga qo‘yiladi.
Ildizi o‘ralgan ushbu ko‘chat materiali briketdagi suv va ozuqa tufayli tashishga
qulay bo‘ladi, tuproqqa o‘tqazilganda yaxshi o‘sib rivojlanadi.
Mashina va uskunalar briketlarni tayyorlash, urug‘ko‘chat ildizini qadash,
substratni eritma bilan to‘ldirish, ko‘ chatlarni saqlash va tashish ishlarini
mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirishni ta’minlaydi. Mashina va asboblar
majmuasiga torf plitkalaridan yasalgan yarim tayyor materiallar, kesish dastgohi,
ko‘chat ildizlarini substratlar orasiga kiritishga mo‘ljallangan yarimavtomat,
o‘simliklar ildizini ekish jarayonida plastinkalarni mahkamlash uchun
qo‘llaniladigan sintetik plyonkaning dastgoh perferatori briketlarni ozuqa eritma
ivitish uchun mo‘ljallangan hovuzcha; «Brika» ko‘chatlarni saqlash va yetishtirish
uchun maydon kiradi.
Qoplamali idish tizimli ekish materiali polietilen plyonka yoki material turidagi
substratning tashqi qobig‘isiz ham o‘stirilishi mumkin. Bu holda torfli briketda
yopilgan ildizli ko‘chat olinadi. Bunday ko‘chatlarni yetishtirish texnologiyasida
asosiy operatsiyalar substratni tayyorlash, briketlash va boshqa mexanizmlar
yordamida bajariladi. Ish konveyer asosida olib boriladi. Masalan, briketlash
quyidagi jarayonga ega: torf saqlanayotgan joy dan yuzaki va pastki torf siklon -
qabul qiluvchi mexanizmga yuboriladi, u yerdan belgilangan doza bilan
aralashtirishga beriladi. Aralashtirishga suv va kerakli qo‘shilmalar (ozuqa, ohak,
mikroelementlar va boshqalar) kiritiladi. Keyin hosil bo‘lgan substrat yig‘ish
moslamasiga beriladi, undan briket qiluvchi yarimavtomat bunkerlariga tushadi.
Himoyalangan tuproqda o‘stirilgan 1 yillik yoki ochiq tuproqda o‘stirilgan 2 yillik
qarag‘ay va archalar urug‘ko‘chatlari briketla- nadi. Briketlashda substratga
urug‘ko‘chat qadalib bosib qo‘yiladi. Briketlash tarmog‘ida 6 kishi xizmat qiladi.

Ular briketlashda yarimavtomatlashtirilgan mashina ishini ta’minlaydi,
ko‘chatlarni issiqxonaga o‘stirish uchun olib boradilar.
Daraxtlarning ko‘chatlari polietilen rulonlarda ham o‘stiriladi. Buning uchun
eni 35 sm li polietilen lenta ishlatiladi. Uning ustiga maydalangan torf va mineral
ozuqadan tayyorlangan 1-3 sm qalinlikda substrat qatlami beriladi. Substrat
qatlamiga har bir 15 sm oraliqda ikki tomonidan urug‘ko‘chatlari yotqiziladi.
Ularning ustidan shu qalinlikda substrat qoplanadi. Shundan keyin lentani o‘rab,
shpagat bilan bog‘laydi va o‘rtasidan ikkiga kesib ajratiladi. Tayyor rulonlar
issiqxonaga bir-birining yoniga zich qilib terib chi qiladi. Rulonlar o‘rtasida hosil
bo‘lgan havo bo‘shliqlari torf va tuproq bilan to‘ldiriladi. O‘stirishning ushbu
texnologiyasida 1 ga issiqxonada
1,2-1,4 mln gacha ko‘chat o‘stiriladi.
Bundan tashqari qatlanuvchi qog‘oz konteyner (kasseta)lar ishlatiladi. Bunda
oldin garmoshkasimon yassi qatlangan qog‘oz tayyorlanib undan kasseta yasaladi.
Kasseta romga mustahkamlanib quruq substrat bilan to‘ldiriladi. Keyin har bir
ko‘zchaga bittadan quruq urug‘ ekiladi. Tayyorlangan bloklar issiqxonaga olib
kiritiladi. Bloklarni substratlar bilan to‘ldirish va ekinlarni ekish yil davomida
amalga oshiriladi. Undan keyin ular maxsus xonalarda muayyan namlik va
haroratda issiqxonaga olib o‘tqazguncha saqlanadi. O‘simlik plyonka ostida 8 hafta
o‘stiriladi, keyin ochib tuproqqa ko‘chirib o‘tqaziladi. Yopiq ildizli ko‘chatlarni
sovuq tushgunga qadar yil bo‘yi o‘stirish mumkin. Bu vaqtda ko‘chat tutib qoladi,
ko‘chatlarning ildiz tizimi shikastlanmaydi, mineral o‘g‘itlar bilan
boyitilgan substratlar ko‘chat o‘sishini yaxshi ta’minlaydi. Lekin tuvakcha,
briketlardagi ozuqa juda ko‘p, ya’ni me’yoridan oshiqcha bo‘lsa, ko‘chatlar ochiq
maydonga ekilganda ildizlar yuzaga keladi. Buning sababi ko‘chatdagi substrat
bilan ochiq tuproqning orasidagi ozuqa boyligining farqlanishidadir. Bu esa
o‘simliklarni moslashib o‘sish va keyingi bosqichlarga, bardoshliligiga ta’sir
ko‘rsatadi. Ko‘chatlar o‘stirish uchun ishlatilgan ozuqa substratining tarkibi, tuvak
va briketlarning tashqi qoplamasi ildiz tizimining o‘sishiga xalaqit bermasligi
lozim.

O‘zbekistonda yopiq ildizli ko‘chatlarni o‘stirish oz miqdorni tashkil etadi.
Shulardan e’tiborga molik bo‘lgan ayrimlarining ta’riflari quyida keltirilgan.
Yopiq ildizli archa ko‘chatlarini o‘stirish texnologiyasi O‘zbekis- ton O‘XITI
tomondan ishlab chiqilib amalda joriy etilgan.
Archa va boshqa ignabarglilar ko‘chatlarini o‘stirish uchun issiqxonalar
qurilmoqda. Bu maqsadda tanlangan joy tekislanadi va temir panjara bilan o‘raladi,
sug‘orish tizimi yaratiladi. Suv ariq, quvur yoki yomg‘irlatish asosida beriladi.
Issiqxonalarga 25-30 sm qalinlikda o‘rmon jigarrangli karbonatli yoki oddiy
tuproq (60-70%), chirindi (20-30%), torf (10%) kiritiladi. Erta bahor va kech kuz
mavsumlarida ular 1-2 oyga polietilen plyonka bilan yopiladi.
Ekish uchun yangi terilgan (sentabrda terilgan) va o‘tgan yillarda yig‘ilgan
urug‘lar ishlatiladi. Qubba mevalarga ishlov beriladi, ularning urug‘lari
quyidagicha olinadi: beton maydonchada ishqalanadi; urug‘ tozalash mashinalarida
(MIS-2) tozalanadi; qo‘l bilan tozalash uchun qubba mevalar 8-9 oy mobaynida
o‘rada qor ostida saqlanadi, undan keyin mox ostida vaqti-vaqti bilan suv sepiladi.
Tozalangan urug‘lar daryoning toza qumi bilan 2-3 qatlamda yopiladi, ustidan 3-5
sm mox bilan qoplanadi. O‘ra uzunligi 5 m gacha, eni 0,4-0,5 chuqurligi 0,3 0,5 m.
O‘ra tubida 5 sm qalinlikda drenaj uchun poxol yotqiziladi. Haftada ikki uch marta
o‘ralarga suv sepgich bilan suv sepiladi (30-40 l/m 3
). Archaning tayyor bo‘lgan
urug‘larini oktabrning INI dekadasi yoki noyabrning I dekadasida oldindan
tayyorlangan yerga ekiladi. Urug‘larni ekish me’yori (43-69% sifatli bo‘lganda)
qora archa uchun
60-70 g, saur-archa 15-17 g, o‘rik-archa 130-160 g. Unib chiqishi 12 dan 70%
gacha bo‘ladi.
Sutkaning o‘rtacha havo harorati 10°C dan oshganda dastlabki urug‘lar unib
chiqa boshlaydi. Tog‘ning etagida mart oyida, tog‘ bag‘rida aprelda, tog‘
cho‘qqisida mayda o‘sib chiqadi. Urug‘lar ommaviy ravishda unib chiqqandan
so‘ng ular fuzarium zamburug‘i tufayli nobud bo‘la boshlaydi. Shu vaqtda
kasallikka qarshi faol kurash olib borish lozim. Ko‘chatlar yotib qolmasligi uchun
0,5 g marganes kukunini 10 l suvda eritilib, har kuni 2-3 marotaba purkaladi.

Amalda 340-400 ming tup archa o‘zini tutib ketadi. Yangi texnologiyani
qo‘llash, urug‘larni sifatli tayyorlash, agrotexnik operatsiyalarni sifatli o‘tqazish,
unib chiqish paytida mikroiqlim sharoitini yaxshilash, parniklarda 2500-3000
dona, issiqxonalarda
1,2-1,5 mln ta yaxshi ko‘chatlar yetishtirish imkonini beradi. Buning uchun
vegetatsiya davrida har 10 kun oralig‘i bilan 16-18 marotaba sug‘oriladi, tuproq 6-
8 marotaba yumshatiladi va 5-6 marotaba begona o‘tlar yulib tashlanadi.
Issiqxonada ekin lentalari 2-3 sm qalinlikda yog‘och qipig‘i bilan qoplanadi,
qish vaqtida esa ko‘chatlar archazorlardan olib kelingan
2-3 sm qalinlikdagi moxlar bilan yopiladi. Urug‘lar unib chiqa boshlashi va issiq,
quyoshli kunlar kelishi bilan ular qanor bilan soyalanadi. Ushbu tadbirlar birinchi
vegetatsiya yilining oxirida quyidagi kattalikdagi ko‘chatlar olish imkoniyatini
beradi. Qora-archa balandligi 6,19 sm, diametri 1,5 mm, saur-archa balandligi 3,35
sm, diametri 0,8 mm. Ularning ikki yillik ko‘chatlari esa - 12,3 sm (4,4 mm) va 8,7
sm (2,1 mm). Hatto ozuqalarning bir marta berilishi (-50 50) ikki yillik ko‘chatlar
bo‘yini 2,9 sm ga uzaytiradi. Ozuqalarni bir yillik ko‘chatlarga berish samarali
emas.
Shunday qilib, polietilen qoplamalarni urug‘larni stratifikatsi yalash, sug‘orish,
organik va mineral ozuqalarni berish kabi tadbirlarni o‘z ichiga olgan agrotexnika
bilan birga qo‘llash, nihollarning qiyg‘os unib chiqishi va o‘sib rivojlanishini 1,3-
1,8 marotaba jadallashtiradi. Ko‘chat materiallarining miqdori esa ochiq joyda
yetishtirishga nisbatan 3 marotaba ortiq bo‘ladi.
Polietilen bilan qoplangan parnik va issiqxonalarda archa ko‘chatlarini o‘stirish
agrotexnikasi.
Archa urug‘ko‘chatlarining yashovchanligi ularni ko‘chat yetishtirish muddati,
agrotexnik ishlar sifati, ozuqa eritmasi va substratning tarkibiga bog‘liq bo‘ladi.
Ko‘chatlar unib chiqishi 35 dan 99% gacha yetadi. Ko‘chat yetishtirishning eng
qulay davri bahordir.
Archa ko‘chatini yopiq ildiz tizimida o‘stirishda polietilen silliqlangan qog‘oz,
metall, plastmassa va boshqa materiallardan yasalgan turli kattalikdagi

konteynerlar qo‘llaniladi. Amalda archa ko‘chatlarini bir marta yoki ko‘p marotaba
ishlatiladigan 0,94-1,16 l li konteynerlardan foydalanish qo‘l keladi. Buning uchun
ikki qatlamli 25x15 sm o‘lchamda plyonkani kesib, maxsus uskunada qizdirib
yelimlash lozim va hosil bo‘lgan xaltachaning yuqoridagi yarmida teshikchalar
ochiladi.
Turli xil konteynerlarni to‘ldirish maqsadida mahalliy o‘g‘it, ko‘p yillik
qo‘ylarning go‘ngi, archazor chirindisi, mahalliy tarzda ammonlashtirilgan lignin,
qum va boshqa ozuqalar ishlatiladi. Ularga mineral ozuqalar va mikroelementlarni
qo‘shish mumkin.
Substratning ikki qulay varianti: 70% tuproq, 20% chirindi, 10% lignin yoki
70% tuproq, 20% torf, 10% lignin aralashmasi tavsiya etiladi.
Chirindi, torf va o‘rmon chirindilarini qo‘yish substratning suv- fizik va
kimyoviy xususiyatlarini yaxshilaydi, ko‘chatlar o‘sishini ochiq tuproqqa nisbatan
40-80% ga oshiradi.
Ekishdan oldin konteynerlarga oldindan tayyorlangan substrat solinib,jipslanadi
va vertikal holatda saqlanadi. Xaltachalar oralig‘idagi bo‘shliqlar tuproq bilan
to‘ldiriladi. Ko‘chatlar o‘tqazilgandan so‘ng yaxshilab sug‘oriladi hamda
soyalanadi. Dastlabki 2-3 haftadagi sug‘orish har 2-3 kunda o‘tqaziladi, keyin 10
kunda bir marotaba sug‘oriladi.
Yopiq ildiz tizimida archa ko‘chatini o‘stirishdagi ko‘p yillik tadqiqotlarga
asoslanib sug‘orishning quyidagi tartibi tavsiya etiladi. Ariq va yomg‘ir usulida har
10 kundagi sug‘orishda namlanish 50 80% ga boradi. Suv sarflanishi 350 - 400
m 3
/ga. Vegetatsiya davrida 15-18 marta sug‘oriladi. Shu davrda 5-6 marta chopiq
va yumshatish ishlari bajariladi. Yog‘och qipiqlari bilan ikki marta ko‘chat
ekilgandan so‘ng va kuzda qoplanadi. Dastlab 2-3 sm qalinlikda solinadi, qishda
mahalliy mox bilan qoplanadi.
O‘zbekistonda bargli daraxtlarni yopiq ildiz tizimida o‘stirish sinovlari ham
o‘tkazilgan. Qayin, do‘lana va pista ko‘chatlarini o‘stirishda ham ijobiy natijalar
olingan. Turli kattalikdagi polietilen stakanchalarda o‘simliklarning o‘sishi;
yoshiga qarab stakanchalarga ekilgan o‘simliklarning unib ketishi; himoyalangan

tuproqdan ochiq yerga ko‘chatlarni ekish masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotlar
natijasida shu narsa ayon bo‘ldiki, 25 sm 3
hajmli idish qayin ko‘chatlarini 2
oygacha me’yorida o‘sishini ta’minlaydi. 1500 sm 3
bo‘lganda bu muddat 6 oyni
tashkil qiladi. Himoyalangan tuproqda o‘stirilgan qayinlar ko‘chatini 3-4 oydan
so‘ng 200 m 3
hajmli idishdan ochiq tuproqqa o‘tqazsa bo‘ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar :

1. Акопов И.Э.Важнейшие отечественные лекарственные растения и их
приминение (справочник) Т., Медицина 1990. 120 б
2. Ahmedov O‘. Ergashev A ., Abzalov . A Dorivor o ‘ simliklar va ularni o ‘ stirsh tex
nologiyasi . Ukuv kullanma.Toshkent. 2008. 232 b
3. Atabaeva X.N. va boshq. O‘simlikshunoslik. T., «Mehnat», 2000.
4. Bo‘riev X. Ch., Dusmuratova S.I. Qishloq xo‘jaligi ekinlari
urug‘shunosligi. Toshkent. “Mehnat”, 2000.
5. To‘xtaev B.Yo., Maxkamov T.X., To‘laganov A.A., Mamatkarimov A.I.,
Mahmudov A.V., Allayarov M.O‘. Dorivor va ozuqabop o‘simliklar plantatsiyalari
ni tashkil etish va xom-ashyosini tayyorlash bo‘yicha yo‘riqnoma. – Toshkent,
2015. 144 b.
6. Атабаева Х.Н., Умарова Н.С. Лекарственные растения в ветеринарии.
7. Терёхин А.А. В.В. Вандышев Технология возделывания лекарственных
растений. Учебное пособие. Москва.2008. 201стр.
8. E.T.Berdiev, M.X. Xakimova, G.B. Maxmudova. O‘rmon dorivor o‘simliklari.
Ukuv kullanma. Toshkent. UzR FA Minitipografiyasi, 2014.-273b.
9. E.T.Axmedov, E.T.Berdiev. Dorivor usimliklarni yetishtirish

Ko‘chatlarni yopiq sharoitda etishtirish texnologiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish