Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 1.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ko‘chirish siyosatining Turkiston tub xalqalari siyosiy va fuqarolik ahvoliga ta’siri

Купить
MAVZU: KO’CHIRISH SIYOSATININ G TURKISTON TUB X ALQALARI SIYOSIY VA FUQAROLIK AHVOLIGA TA’SIRI. RE J A: 1. Turli millatlar boshiga tushgan «repressiyalar», 40-yillarda «jazolangan» xalqlarning majburiy ko‘chirilishi 2. O‘zbekistonda qayta ishlovchi sanoat tarmoqlarining rivojlanishi jarayoni • 40-yillarda «davlat vazifasi» deb nomlangan majburiy ko‘chirilishga 3011108 ta har xil millat vakillari, jumladan, butun xalqlar: ingushlar, chechenlar, nemislar, qalmiqlar, bolqorlar, mesxeti turklari va boshqa xalqlar majbur qilinganlar. • Totalitar tuzum davlatning hech qanday huquqiy normalari bilan hisoblashmas edi. Manbalar bilan tanishib chiqish shuni ko‘rsatadiki, butun bir xalqqa nisbatan deportatsiyani qo‘llash uchun davlatda keraklicha asos ham yo‘q edi, bo‘lishi ham mumkin emas edi. Bu xalqlar tomonidan ommaviy sotqinlik harakatlari bo‘lgan deb bahona qilish noto‘g‘ri bo‘lib, agar shunday hollar uchrasa ham ushbu xalqlarning ayrim vakillari qilgan edi. • Butun xalq esa qonunbuzar, buning ustiga xiyonatkor bo‘la olmaydi, shuning uchun ularga nisbatan jazo qo‘llash huquqiy jihatdan noto‘g‘ridir. Xalqlarni surgun qilish kabi ishga oxirgi vosita sifatida qarab, bu ishga qo‘l urgan hokimiyatning dalillari asosli bo‘lishi lozim edi. Bu yerda, ulug‘ Vatan urushi davrida gitlerchilarga yordam berishda nohaq ayblanib majburiy ravishda Qozog‘iston, O‘zbekiston, Sharqiy Sibir va boshqa regionlarga ko‘chirilgan qorachaylar, qalmiqlar, mesxeti turklari, chechenlar, ingushlar, bolqorlar qrim tatarlari va boshqa bir qator xalqlar nazarda tutilyapti. • Bu harakatlar hammasi Konstituson tamoyillarga zid bo‘lib, g‘ayriqonuniy ravishda butun bir xalq huquqini poymol qilardi. Hokimiyat ba’zi xalq vakillariga ayb qo‘ygani holda butun bir xalq ommasini ayovsiz jazoladi. Yana shuni aytish kerakki, bu qilingan jinoyatlar sud organlari tomonidan qo‘yilmay, agentura va boshqa ma’lumotlar asosida tasdiqlanardi. • Sovet davri amaliyoti milliy manfaatlarni hisobga olmaslik, milliy omilni bo‘rttirish bilan bir qatorda olib borildi. Bu ayniqsa, partiyamilliy siyosatining asosini tashkil etuvchi kadrlar siyosati misolida yaqqol namoyon bo‘lib, respublikadagi etnosiyosiy ziddiyatlarning kelib chiqishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Sovet hukumatining dastlabki yillarida partiya xodimlarini «mahalliy» va «mahalliy bo‘lmagan» kadrlarga ajratilmagan. Markazda va joylardagi boshqaruv organlari tarkibida turli millat vakillari birgalikda ishlaganlar. Yillar o‘tishi bilan vaziyat o‘zgaradi. • Urushning og‘ir yillari davrida rivojlanayotgan sanoatni ishchi kuchibilan ta’minlash vazifasini hal etish dolzarb muammolardan biri bo‘lgan. Minglab tajribali ishchilarning frontga ketishi natijasida yuzaga kelganishchi kuchiga bo‘lgan ehtiyoj sanoat korxonalariga yangi kelgan, tajribaga va mehnat malakasiga ega bo‘lmagan kadrlarni qisqa muddat ichida ishlab chiqarish sohasining turli kasblariga o‘qitish va o‘rgatish hisobiga hal etib borilgan. O‘zSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1942 yil 13 fevraldagi farmoniga ko‘ra, urush davridaishlamayotgan mehnatga layoqatli aholi – xotin-qizlar, o‘smirlar, nafaqaxo‘rlarni safarbar qilish evaziga ham to‘ldirib borilgan. Xotin- qizlar ayniqsa sanoat ishlab chiqarishiga ko‘proq jalb qilingan.1940 yilda xotin-qizlar salmog‘i sanoatda ishlovchilar orasida 34,0 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 1942 yilga kelib bu ko‘rsatkich 63,5 foizgacha o‘sgan.Respublika ishchilar sinfining keskin ortib borishi asosan yoshlarhisobiga ro‘y bergan. Yoshlardan ishchi kadrlar tayyorlashda mehnat rezervlaritizimi salmoqli rol o‘ynashi kerak bo‘lgan. Shu maqsadlarda 1942 yilningoxirida qo‘shimcha 31 ta FZO (fabrika-zavod ta’limi) maktabi ochilgan bo‘lib, respublikada jami 14 ta hunar maktabi va 45 ta FZO maktablari faoliyat ko‘rsatgan. Ishchilarni qisqa muddatli kurslarda ommaviytayyorlash, yakka tartibda va brigada shogirdligi usullari bilan tayyorlashurushning dastlabki bosqichlarida ayniqsa keng tarqalgan. Urushning dastlabki 17 oyida yoshlardan ommaviy kasblar bo‘yicha 23300 ishchi tayyorlangan. Ko‘rilgan chora-tadbirlar natijasida, 1940 yil sentabrda respublika sanoatida 141,6 ming ishchi va xizmatchi mehnat qilgan bo‘lsa, urushning oxiriga kelib 196,2 ming ishchi va xizmatchi band bo‘lgan. • Urush tufayli frontga malakali kadrlarning katta qismi jalb qilingan. Natijada 1941-1942 yillardayoq O‘zbekistonda mehnatga layoqatli kolxozchilarning soni 20foizga, 1945 yilga kelib esa deyarli 40 foizga qisqargan. Ishlab chiqarishga xotin-qizlar, keksalar, o‘smirlar keng jalb qilingan, ular hisobigasanoatda bo‘lgani kabi, qishloq xo‘jaligida ham erkaklar o‘rni anchaginaqoplangan.Urush yillarida O‘zbekistonga Moskva, Leningrad, Kiev, Minsk,Voronej va boshqa shaharlardan 31 ta oliy o‘quv yurti va 7 ta harbiyakademiya evakuatsiya qilingan. O‘zbekistondagi barcha oliy o‘quv yurtlariningbutun o‘quv va ilmiy tadqiqotchilik faoliyatini markaz andozasiga yana ham yaqinlashtirish imkoniyatiga, respublikaga ko‘pgina oliy o‘quv yurtlari hamda, ilmiy pedagogik jamoalarning ko‘chirib keltirilishi tufayli erishilgan. Urush davri mobaynida respublika oliy o‘quv yurtlari 11750nafar yuqori malakali mutaxassis, o‘rta maxsus o‘quv yurtlari esa 6673 nafar malakali kadr tayyorlagan. • Urushdan keyingi dastlabki yillardayoq davlat apparatini mahalliylashtirish jarayoni boshlangan. VKP(b)MK qarorlariga muvofiqO‘z KP(b)MQ kotibi U.Yusupov ko‘plab milliy kadrlarni tayyorlashni tezlashtirib yuborgan. Uning O‘zbekiston paxtakorlarining IV respublika qurultoyidagi chiqishlari (1947 yil 7-10 fevral), O‘zSSR FA ilmiy sessiyasidagi (1947 yil 13 iyun), O‘z KP(b)MQning kadrlar masalasi bo‘yichayig‘ilgan majlisidagi (1947 yil 8 iyun), O‘z KP(b)MQning XVIIIplenumidagi va boshqa chiqishlari milliy kadrlarni ko‘paytirish uchun qilgan harakatlaridan guvohlik beradi . Milliy kadrlarni shakllantirish va oldinga surish haqidagi X syezd hamda O‘z KP(b)MQning ko‘rsatmalari barcha jabhadagi kadrlar faoliyatining asosiga aylandi. 1952 yil 20 dekabrdagi O‘z KPMQ apparatining KPSS MK komissiyasiga taqdim etgan ro‘yxatiga ko‘ra, undaruslardan 86 ta, o‘zbeklar-52, ukrainlar-9, beloruslar-1, boshqirdlar-1,tatarlar-5, armanlar-5, qozoqlar-2, yahudiylar-2, buryatlardan-1 ta bo‘lgan. 1949 yilning o‘zidayoq Moskvadagi ilmiytadqiqot muassasalari va oliy o‘quv yurtlarida 200 ga yaqin o‘zbek yoshlarita’lim olishgan. Urushdan keyingi dastlabki yillarda O‘zbekistonda mahalliy millatvakillaridan ishchi kadrlar tayyorlashga katta e’tibor berilgan. Bu mamlakatning g‘arbiy rayonlariga aholi qaytadan evakutsiyasi tufayli yanada muhimahamiyat kasb etdi. 1948 yil iyun oyi ma’lumotlariga ko‘ra, o‘zbeklarO‘zbekiston aholisi tarkibining 65 foizini, boshqa mahalliy millatlarbilan birga-80 foizini tashkil etgani holda, oliy ma’lumotlimutaxassislarning 17,7 foizini, o‘rta ma’lumotlilarning esa-23,3 foizini tashkil etardi. Ayniqsa, rahbar xodimlar hamda sanoat va transportishchilari tarkibida o‘zbeklar juda kam miqdorda bo‘lgan. Masalan, Toshkentto‘qimachilik kombinatida o‘zbek ishchilari 7 foizni, «O‘zbektekstilmash»zavodida esa-13 foizni, Chirchiq elektroximiya kombinatida-19 foizni tashkil etardi. • Samarqand viloyati sanoat tarmoqlarida mahalliy millatvakillarining salmog‘i 1940 yildagi 7,1 foizdan 1948 yilda 19,7 foizgachao‘sgan. Sanoat ishlab chiqarishida band ayollar soni 21,2 foizdan 40,6foizgacha o‘sgan. Lekin, temir yo‘l transporti tashkilotlari va metallni qayta ishlash sanoatida band aholi orasida mahalliy millat vakillariningsalmog‘i juda kam bo‘lgan.O‘zbekistondagi chigal ijtimoiy-iqtisodiy va demografik vaziyatnibir necha o‘n yillar mobaynida markazdan boshqarishning amaldagi tizimi,uning idoralari, xo‘jalik yuritish usullarining keskin ijtimoiy muammolarni hal qilishga qodir emasligi oqibatida hal etilmay qolgan muammolar yuzaga keltirgan. • Buning natijasida ahvol shu darajaga tushib qolgan-ki, qishloq xo‘jaligida paxta yakka hokimligi bilan bir qatorda unda o‘z mahsuloti bilan agrar sohani ta’minlaydigan tarmoqlar ustunlik qilib kelgan. O‘zbekistonda qayta ishlovchi sanoat tarmoqlarining rivojlanishiga,tayyor mahsulotni emas, balki juda past narxlarda xom ashyo hamda yarimtayyor mahsulotlarni yetkazib beruvchi asosiy baza sifatida bir tomonlamaixtisoslashtirilishi to‘sqinlik qilgan. Respublikadagi ahvol, ma’muriy-buyruqbozlik tizimi siyosati va mahalliy idora rahbarlarining ishlabchiqaruvchi kuchlarni joylashtirishda, ishchi va mutaxassis kadrlartayyorlashda va ayniqsa, respublikaning o‘ziga xos milliy va demografik vaziyatini hisobga olmasdan noto‘g‘ri yo‘l tutganligi oqibatida yanadaog‘irlashib ketgan. • O‘zbekistonda yillar davomida markazga tashib ketishga aniqyo‘naltirilgan, mehnatni nisbatan kamroq talab qiladigan arzon xom ashyotarmoqlari ustun deb hisoblab kelingan. Bunday nomukammalliknatijasida respublika sanoatining mahalliy millat vakillari ijtimoiy turmushiga, uning sanoatning an’anaviy tarmoqlarida jamlanishiga salbiy ta’sir qilgan. Ularning respublika iqtisodiy rivojlanishini ta’minlaydigan va fan-texnika taraqqiyotini belgilaydigan tarmoqlaridanihoyatda kamchil bo‘lishiga olib kelgan. Bunday sharoitda, avvalo mahalliymillat vakillaridan malakali kadrlar tayyorlashning milliy dasturi zarur edi. Chunki, respublikada mehnat qilishga layoqatli bo‘lgan yuqori malakalimahalliy kadrlarsiz O‘zbekistonning mustaqilligini tasavvur qilishqiyin edi. O‘zbekistonda 1970-80 yillarda xalq xo‘jaligining ishchi va ilmiy-texnik kadrlarga bo‘lgan ehtiyoji ilmiy asoslangan tarzda o‘rganilmagan. Buning natijasida, kadrlar tayyorlashni rejalashtirishda jiddiyxatoliklarga yo‘l qo‘yilgan bo‘lib, ayrim sohalarda talabga nisbatan ko‘proq ishchi kadrlar tayyorlangan bo‘lsa, boshqa sohalarda esa, ayniqsa texnikataraqqiyotini hal qiluvchi tarmoqlardagi ishchi kadrlar orasida mahalliy millat vakillarining soni kamayib ketgan.O‘zbekiston xalq xo‘jaligida 1970- 1985 yillar mobaynida ishchi vaxizmatchilar soni 2641,5 mingdan 4833,5 ming nafarga ko‘paygan. Shu davrdamoddiy ishlab chiqarish tarmoqlarida (qishloq xo‘jaligi va transport,aloqa, sanoat, savdo, shaxsiy yordamchi xo‘jaliklar) mehnat resurslarining74,2 foizi, mahsulot yaratmaydigan tarmoqlarda esa, 25,8 foizi mashg‘ulbo‘lgan.Mehnat resurslari ortiqcha bo‘lgan O‘zbekiston singari o‘lka sharoitidakadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash yirik iqtisodiy hamda ijtimoiy muammo hisoblanadi.O‘zbekiston xalq xo‘jaligida mashg‘ul bo‘lgan oliy va o‘rta maxsusma’lumotli mutaxassislar soni 1970-1985 yillarda 531 mingdan 1385 mingkishiga, shu jumladan, oliy ma’lumotli mutaxassislar 252,5 mingdan 669,2mingga, o‘rta maxsus ma’lumotlilar esa 278,6 mingdan 715,8 ming kishiga ko‘paygan. O‘zbekiston sobiq ittifoqdagi respublikalar ichida xalq xo‘jaliginingmutaxassislar bilan ta’minlanganligi jihatidan oldingi o‘rinlardanbirini egallar edi. Ammo, bunday ko‘rsatkichga asosan ijtimoiy sohadagioliy va o‘rta ma’lumotli xodimlar evaziga erishilgan. O‘zbekistonda 1970-1985 yillar davomida oliy ma’lumotli mutaxassislar orasida muxandislar salmog‘i 19,3 foizdan atigi 23,6 foizga ko‘tarilgan1. O‘rta maxsus texnikama’lumotiga ega mutaxassislar borasida ham xuddi shu ahvolni kuzatishmumkin.Ko‘p yillar davomida respublikadagi demografik vaziyatga yetarli e’tibor berilmagan. Respublikada ishlab chiqaruvchi kuchlarningjoylashtirilishi siyosatiga o‘zgartirishlar kiritish bo‘yicha umumdavlatmiqyosida birqancha ishlar amalga oshirilgan bo‘lishiga qaramay, bu ishlarpala-partish, milliy manfaatlarga mos kelmagan holda, oxirigachaetkazilmasdan yuzaki olib borilgan. Ayni paytda, turli millat vakillarining ish bilan ta’minlanganlik sohalari bo‘yicha olib borilgantadqiqot ishlari deformatsiyalanganligini alohida ta’kidlash lozim. Misol uchun, sanoat ishlab chiqarishida faoliyat ko‘rsatuvchi mehnatgalayoqatli bo‘lgan butun aholining 12 foizdan kamrog‘ini o‘zbeklar tashkiletgan. Shuning uchun ham mahalliy aholi orasidan ishchilar tayyorlashningsifatini oshirish, miqyosini kengaytirish zarurati yetilib turgan dolzarb masalalardan biri edi. E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT !

Ko‘chirish siyosatining Turkiston tub xalqalari siyosiy va fuqarolik ahvoliga ta’siri

Купить