Ko‘k – yashil suvo‘tlar bo‘limi – Cyanophyta - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Ko‘k – yashil suvo‘tlar bo‘limi – Cyanophyta

Купить

MAVZU: KO’K – YASHIL
SUVO’TLAR BO’LIMI –
CYANOPHYTA .

KO‘K – YASHIL SUVO‘TTOIFALAR
BO‘LIMINING TAVSIFI
Bu bo‘limga bir hujayrali, koloniyali,
shakli ipsimon, tuzilishga ega suvo‘ttoifalari
kiradi. Ularning hujayrasi tarkibida xlorofill
"a", karotinoidlar va ko‘k rang beruvchi
pigmentlar - fikosian, allofikosi an hamda qizil
rang beruvchi fikoeritrin pigmentlari bo‘ladi.
Bu pigmentlarning o‘zaro qo‘shilishi nisbatiga
qarab ko‘k-yashil rangda bo‘lish mumkin (13-
rasm) .

13 -rasm. Ko‘k -yashil suvo‘tlar
1. Synechocjccus aeruginus : 2. Merismopedia glauca : 3. Microcystis aeruginosa :
4. Gloeocapsa turgida : 5. Chamaesiphon curvatus : 6. Nostoc pruniforme : 7. Anabaena hassalii :
8. Calothrix gypsophila : 9. Oscillatoria chalybea : 10. Lyngbya confervoides

KO‘K – YASHIL SUVO‘TTOIFALAR
BO‘LIMINING TAVSIFI
Pigment larning xili, x iv chinli st adiy alarning y o‘qligi bilan k o‘k -y ashil suv o‘t t oifalar
qizil suv o‘t t oifalar bo‘lim iga y aqindir, lek in t ipik y ad¬ro, m it oxondriy hamda
xrom ot oforalarning y o‘qligi bilan uv oqlilar (Schizophy t a) bo‘lim iga o‘xshash,
shuning uchun Prok ariot a gruppasiga qo‘shib o‘rganiladi
Ko‘k -y ashil suv o‘t t oifalar hujay rasi y orug‘lik m ik rosk opi ost ida t ek shirilganda
sit oplazm a po‘st i k o‘rinm ay di, faqat gina hujay ra po‘st iga y aqin rangli qismi
(x romot oplazma) v a mark aziy rangsiz (sent roplazm a) qism larga ajralish bilan
xarak t erlanadi. X romot oplazm a bilan sent roplazm a o‘rt asida qat ’iy chegara y o‘q.
Sent roplazm ada y adro po‘st i, y adro v a y adrochalar bo‘lm ay di. A mmo,
sit oplazm ada DN K t o‘planadi. Shu sababli uni prim it iv (boshlang‘ich arsy ot a
guruhiga qo‘shib o‘rganam iz) sit oplazmada zapas ozuqa m oddalar ham
joy lashadi (glik ogen, v oly ut in, sianofi t sin donalari) v a gaz bilan t o‘lib t uradigan
bo‘shliq bo‘lib, gaz v ak uolalari y ok i psev dov ak uolalar dey iladi. Bu
psev dov ak uolalarning ba’zi t urlari but un v eget at siy a dav omida saqlanadi,
ba’zilarida esa faqat m a’lum t araqqiy ot st adiy alardagina bo‘ladi. Elek t ron
mik rosk op y ordam ida k uzat ilgan k o‘k -y ashil suv o‘t t oifalari hujay rasi qo‘y idagi
t uzilishga ega.

KLASSIFIKATSIYASI. MUHIM VAKILLARI

Ko‘k - y ashil suv o‘t t oifalari ucht a ajdodga bo‘lina di:
X rok ok k simonlar (Chrococcopsida),
X a mesifonsim onlar ( Chame siphonopsida)
Gormogon sim onlar ( Hormogoniopsida)
X rok ok k simonlar ajdodi – Chrococcopsida
Klassifi k a t siy a:
Bo‘lim: Ko‘k – y ashil suv o‘t t oifa lar – Cy anophy t a
Ajdod: X rok ok k sim onla r– Chrococcopsida
Turk um: Mik rot sist lar – Microsy st is
Turk um: Gleok apsa – Gle ocapsa
Turk um: Merism opediy a - Me rismope dia

KLASSIFIKATSIYASI. MUHIM VAKILLARIBu ajdod asosan kolonial, ba’zan bir hujayrali suvo‘t formalar ni o‘z ichiga oladi.
Hujayralari bazal va apekal qismlariga differensiallashgandir. Ko‘payishi hujayralarning teng
bo‘linishi natijasida sodir bo‘ladi. Bo‘lingan hujayra ajralib ketmasa shilimshiq parda bilan
o‘ralib, koloniya hosil qiladi. Koloniyaning shakli dumaloq, shar simon yoki yassi –
plastinkasimon bo‘lishi mumkin. Bu ajdod vakillari bir necha qabila va turkumlarga bo‘linadi.
Biz eng muhim turku mlari bilan tanishamiz.
Mikrotsistlar Microsystis – chuchuk suvutlarda plankton holatda keng tarqalgan bo‘lib,
rivojlanish paytida suvning "gullashi" ni hosil qiladi. Hujayra shakli sharsimon bo‘lib bunday
hujayra har tomonlama bo‘linib aniq shaklga ega bo ‘lmagan shilimshiqli koloniya hosil qiladi.
Mikrotsistis turlari ko‘l suvlarini organik moddalardan toza lashda muh im rol o‘ynaydi va
suvdagi mikroorganizmlarga oziqf hisoblanadi.
Ba’zi turlari, masalan, Janubiy Amerikada uchraydigan M.toxica hayvonlar uc hun zaharli
hisoblanadi.
Gleokapsa turkumi ( Gleocapsa ). Bu turkumga bir hujayrali va koloniya shaklidagi vakillari
kiradi. Ular suvda erkin yoki substratga yopishib o‘sadi. Hujayra shakli sharsimon, bir yoki ko‘p
qavatli shilimshiq parda bilan o‘ralgan.
Merismopediya turkumi ( Merismopedia )ning turlari to‘xtab qol gan chuchuk suvlarda plankton
holda boshqa suvo‘tlari bilan birgalikda o‘sadi. SHarsimon hujayra ikkita kichkina ko‘lchacha
shaklida bo‘lib, bir necha marta bo‘linib, yassi koloniya hosil qiladi .

XAMESIFONSIMONLAR AJDODI –
CHAMESIPHONOPSIDAKlassifikatsiya:
Bo‘lim: Ko‘k – yashil suvo‘ttoifalar – Cyanophyta
Ajdod: Xamesifonsimonlar – Chamesiphonopsida
Turkum: Dermokarpa – Dermocarpa
Turkum: Xamesifon – Chamaesiphon

Bu ajdodga bazal va apikal qismlarga ajralgan va substratga birikib o‘sadigan bir ajdodcha
hujayrali epifit suvo‘tlari va shuningdek alohida qalin po‘stli hujayralar to‘plamida hosil bo‘lgan
ipsimon shakl li suvo‘tlari kiradi. Ko‘payishi endospora va ekzospora hosil qilish yo ‘li bilan sodir
bo‘ladi. Endospora hosil qilib ko‘payadigan vakillariga misol qilib, dermokarpa ( Dermocarpa )
bilan tanishamiz, uning shakli sharsimon, tuxumsimon ko‘rinishda bo‘lib, hujayralari to‘p –
to‘p bo‘lib joylashgan. Asosan to‘xtab qolgan suv hav zalarida va dengiz suvlarida o‘sadi. Ona
hujayra protoplazmasining uch yo‘nalish da bo‘lishi natijasida to‘rtta yoki juda ko‘p sonli
endosporalar hosil bo‘ladi. Hosil bo‘lgan bu endosporalar hujayra po‘stining ustki (apekal)
qismini yorilishi natijasida sp oralar tashqariga sochiladi.
Ipsimon shaklidagi vakillarida ham endospora rivojlanadi. Masalan, pasherinema
(Pascherinema ) turkumi vakillarida.
Xamesifon ( Chamaesiphon ) turkumiga mansub turlari chuchuk suvlarda o‘sib,
ekzosporalar hosil qiladi. Ularni hujayralari ellipssimon, noksimon yoki barmoqsimon shaklga
ega bo‘ladi va bazal qismi substratga birikib o‘sadi. Apekal qismidan ekzosporalar etiladi.

GORMOGONSIMONLAR AJDODI –
HORMOGONIOPSIDAKlassifikatsiya:
Bo‘lim: Ko‘k – yashil suvo‘ttoifalar – Cyanophyta
Ajdod: Gormogonsimonlar – Hormogoniopsida
Qabila: Ossillatoriyanamolar - Oscillatoriales
Turkum: Ossillatoriya – Oscillatoria
Qabila: Nostoknamolar -Nostocales
Turkum : Nostok –Nostoc
Bu ajdodga kiradigan suvo‘tlar, ko‘p hujayrali ipsimon sh aklda bo‘lib, har bir hujayra qo‘shni
xujayra protoplazmasi bilan plazmodesma ipcha lar vositasida birikadi. Ko‘payish
gormogoniyalar va sporalar vosi tasida bo‘ladi va bu ajdod bir nechta qabilalarga bo‘linadi.
SHulardan ossillatoriyanamolar ( Oscillatoria les ), nostoknamolar ( Nostocales ) va
stigonemanamolar ( Stigonematales ) qabila vakillari bilan tanishamiz.

OSSILLATORIYANAMOLAR QABI LASI –
OSCILLATORI ALES
Bu qabilaga k iruv chi k o‘k -y ashil suv o‘t t oifalarining
t allomi ipsi mon gomosit shak lidadir. Bu
qabil aning eng m uhi m t urk umi ossillat ori y a bilan
t anisham iz. Bu t urk um v ak il lari nam t uproq, suv
ost idagi subst rat lar y uzasida qalin po‘st li
t o‘pl am lar hosil qiladi . Ossillat oriy aning t anasi
oddi y ipsim on shili mshiq pardasi bo‘lmagan
hujay raning eni bo‘y idan bir necha mart a k at t a.
Ossil lat oriy a ipi t anasi bo‘y lab bir xi l t uzilgan
hujay ralardan i borat . Huj ay ralar k o‘ndalangiga
bo‘lini shi nat i jasida o‘sadi . I psimon t al lomi o‘z o‘qi
at rofi da t o‘lqinsimon harak at lanadi. Harak at chan
gormogonlar v osit asida k o‘pay adi v a har bir
gormogondan y angi ip o‘si b et ishadi (14-rasm ). 14-rasm. Oscillatoria

OSCILLATORIATropik dengizlarda plankton holda tarqalgan trixodesmium ( Trichodesmium ) turkumi
vakillarini uchratish mumkin. Bular ossillatoriyadan parallel joylashgan bog‘lamlari bilan farq
qiladi. Bo‘ndan tashqari ossillatoriyaga yaqin turkumlardan spirulina ( Spirulina ) dir. U tuzilishi
jihatdan ossillatoriyaga o‘xshash bo‘lib, undan tanas ini spiral buralganligi bilan farq qiladi.
Spirulaning ba’zi turlari masalan: Spirulina maxima hujayrasida juda ko‘p miqdorda (60 -68%
quruq massa) protein to‘playdi va shu sababli qadimdan Afrikaning bir qancha hayvonlari uchun
oziq -ovqat sifatida ishlatil adi. Oxirgi yillarda qator mamlakatlarda jumladan, MDX da spirulina
turlarini madaniylashtirish ishlari olib borilmoqda. CHuchuk suv havzalarida Lingbiya
(Lyngbya ) lar orasida ko‘p o‘zakli hujayra tuzilishiga ega bo‘lgan vakillari ham uchraydi.
Bularga mi sol qilib hamma dengiz suvlarida ayniqsa tropik dengizlarda ko‘p, o‘sadigan
korallina ( Corallina ) bilan tanishamiz. Uni tallomi tikka o‘sadi, shoxchalar bo‘lib, har bir
hujayra qo‘shni xujayra protoplazmasidan, ipli gormogon shakldagi suvo‘tlarni birl ashtiradi. Bu
turkum bir qancha turlardan iborat.
Anabena ( Anabaena ) turkumi. Bu turkum vakillarining vegeta tiv hujayralari odatda alohida
yoki to‘da bo‘lib to‘plangan ipchalar dan iboratdir. Ipi ko‘rinishida simmetirik, orasida
geterosistlari joylashgan, bochkasimon yoki dumaloq va deyarli bir xil enilikka ega.
1 4 -rasm. Oscillatoria

NOSTOKNAMOLAR QABILASI -NOSTOCALES
Nostok ( Nostoc ) bu turkumning vakillari xilma – xil shaklda
va kattalikda bo‘lib, shilimshiqli koloniya hosil qilish bilan
harakterlanadi. Koloniya shilimshiq po‘st bilan qoplangan,
shaklli ellipssimon va ipsimon ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin.
SHilimshiq ichida nostok iplari turlicha joylashadi, ya’ni,
tartibsiz chalkashgan, markazdan radikal holatda yoki
uzoqlashgan holatda bo‘ladi. Nostokni ipida anabena ipiga
o‘xshash vegetativ hujayralar bilan bir qatorda, interkolyar
geterotsistlar ham joylashadi. Geterosistlar bor joydan uzilib,
gormogonlar hosil qilish yo‘li bilan ko‘payadi.
Gormogonlarning hosil bo‘lish davrida hujayra shakli
o‘zgaradi. Bentos xolda o‘sadigan formalardagi vegetativ
hujayralarda gaz vakuolalari bulmaydi, bu vakuola faqatgina
gormogoniy hujayralarida yuzaga keladi. Gormogoniy harakat
qilish hususiyatiga ega bo‘lib, qalqib turgan ona koloniyadan
chiqad i (15-rasm).
15-rasm.Nostoc

NOSTOKNAMOLAR QABILASI -NOSTOCALES
Nostokn a m o larning ba’zi turlarida vegetativ ip asimmetrik tuzilgan. Masalan,
kolotriks ( Colothrix ) turkumi vakillarining ipi qamchisimon, ancha kengaygan bazal
qismida geterotsist differensiyallashadi, qarama-qarshi tomonida ipi ingichkalashadi va
o‘lkan hujayralardan hosil bo‘lgan hujayrali tukchalar bilan qoplanadi. Ip g‘ilof ichida
bo‘lib shoxlanishi mo‘mkin.
Rivulyariya ( Rivularia ) va gleotrixiya ( Gloeotrichia ) turkumiga mansub
suvo‘tlarning tallomi xuddi nostoklarnikiga o‘xshash dildiroq modda ko‘rinishida bo‘lib,
ipi asimmetrik, markazida radius bo‘ylab tarqaladigan shilimshiq bilan qoplangan.
Koloniya markazga kengaygan geterotsistidli bazal qismi bilan joylashib, tashqi
tomonidan tukchalar joylashadi.
Kolotriks, rivulyariya va gleotrixiyalar gormogonlar vositasida ko‘payadi.
Gormogonlar hosil bo‘lish vaqtida tukchalar to‘kiladi, hujayrasining shakli, katta-
kichikligi o‘zgaradi va gaz vakuolalari ho sil bo‘ladi. Gormogonlar to‘g‘ri va simmetrik
bo‘lib, asosiy ipdan ba’zi hujayralarning o‘lishi natijasida uziladi hamda bir qancha vaqt
suzib yuradi, shundan keyin harakatdan to‘xtaydi va o‘sib asim
metrik ipga aylanadi .

STIGONEMANOMALAR QABILASI –
STIGONEMATALES
Bu qabil a v ak i ll ari: st i gonema (St i gonema) v a mast i gok l adus (Mast i gocl adus) t urlari da haqiqiy
shohl angan get erosist ipl ar bo‘li shli gi bil an xarak t erlanadi . St i gonema i plari i chk i qi smidan
bo‘l inib o‘sadi v a i p k o‘p qat orl i k o‘rini shda bo‘ladi . I ssi q, sov uq suv l arda o‘si shga moslashgan,
M: Lami nosus shoxl angan t all omga ega.
Gorm ogonl i suv o‘t larni ng i ndiv idual t araqqi y ot ida morfologi k j ihat dan farq qil adi gan st adi y al ari
bo‘l adi . Hamm a gormogonl i suv o‘t l ar, gormogon holat ida ossil at ori y aning (simm et rik gomot si t )
bel gi larga ega. Taraqqiy ot dav rini k ey ingi bosqichl arida esa har qay si t urk um t url ari o‘ziga xos
o‘zgarishga uchray di . Tal lom qancha m urak k ab t uzi l ishga ega bo‘l sa, shuncha k o‘p morfol ogi k
bel gi lar uchray di ; masalan, Lingbiy a ossi ll at oriy asi mon x ususi y at idan t ashqari, qali n g‘il of bil an
o‘ral gan gom ot si t ip hosi l qi l adi . Kol ot rik s t urk umi ni ng v ak il lari esa, ossil lat ori y asim on
(gormogoniy ) ni hosi l qil ish bel gil aridan t ashqari , k olot rik slarga xos bo‘l gan assi mmet rik
get rosi t i plarga ega. Riv ul y ari y a t urk um v ak i ll ari hay ot i ning t araqqiy ot sik li da uch x il :
ossil lat ori y asimon, k olot rik si mon v a ri v ul y ariy asi mon belgi larga ega bo‘ladi. Mast ik ak l adus
t urk um ini ng v eget at iv hujay ralari , di ff erensiy al ashgan get erot si st , haqi qiy, sox t a shoxlanish
hosi l qi l adi . Gorm ogonl i suv o‘t lar t araqqi y ot sik l i (dav ri ) dav omi da har xi l morfol ogik
st adi y al arni uzoq v aqt saql ab qol ishi mumk in, ham da gormogonlar hosil qi l ib k o‘pay i sh
qobi li y at ini saql ay di .

KO‘K-YASHI L SUVO‘ TTOIFALARNING
EVOLY USIYASI
Ko‘k -y ashi l suv o‘t t oi falari ba’zi belgilari bilan boshqa suv o‘t l ari
bo‘l imlari bi lan aloqador. Ammo, hujay rasining k i my ov iy t uzili shi
jihat dan uv oql i (bak t eriy a)larga y aqin t o‘radi. Hujay ra t ark ibi da
xlorofi ll "a" bo‘lishi bi lan euk ariot larga, ay niqsa qo‘shimcha
fi k obil isom pigment i borligi v a t il ak oidl arning alohida
joy l ashganligi bilan qizil suv o‘t t oifalarga y aqin t uradi. Ko‘k -y ashil
hamda qizil suv o‘t t oifalarda xiv chi nli st adiy alar uchramay di.
SHunga qaramasdan o‘t mishda bu ik k i bo‘lim suv o‘t lari o‘rt asida
umumiy o‘xshashl ik bo‘lgan, lek in hozir ul ar shunchalik
uzoql ashgank i, bu t o‘g‘rida biron aniq fi k r y uri t ish qiy in. Ko‘k -y ashi l
suv o‘t t oifalari, qi zil suv o‘t t oi falarga nisbat an juda ham qadimgi
bo‘l ib, qoldiqlari Kembriy dav ri dan oldin t opil gan. Hozirgi v aqt da
uchray digan k o‘k -y ashi l suv o‘t t oifal arning ba’zi bi r v ak illari
Paleogendan boshlab chuchuk suv hav zalarida o‘sadi. SHunday qil ib
k o‘k -y ashil suv o‘t t oifalari uzoq geologik dav rlarda
diff erensiy al ashib borgan v a k ey inchalik sezilarl i darajada
morfologik o‘zgarishlarga uchramagan.

KO‘K-YASHIL SUVO‘TTOIFALARINING
TABIATDA TARQALISHI
Ko‘k-yashil suvo‘ttoifalari hamma joyda tarqalgan bo‘lib bironta boshqa o‘simlik o‘smaydigan
joylarda ham o‘sa oladi va er yuzini eng avval qoplaydigan o‘simliklar ham shular hisoblanadi, jumladan
vulqonli orollarda, ko‘pchillik ko‘k-yashil suvo‘ttoifalar chuchuk suvlarda, ba’zilari dengizlarda ham
o‘sadi. Ko‘l suvi havzalari va sekin oqadigan suvlarda makrotsistis, anabena, afanizomenon, gleostrixiya
turlari plankton holda o‘sadi va suvning "gullashiga" sababchi bo‘ladi. Plankton turlarining hujayrasida
gaz vakuolalari bo‘ladi va shuning yor damida suv yuzida qalqib turadi (qizil rangli fikoeritrin borligi
sababli). Qizil dengizda suvning "gullashi" ni yuzaga keltiradi, shu sababli dengizga Qizil nomi berilgan.
Ko‘k-yashil suvo‘ttoifalarning ko‘pgina vakillari suvdan tashqarida ham o‘sadi. Janubiy SHarqiy
yarim cho‘l zonalaridagi tuproqlarda nostok nam tropik tog‘ qiyalarida gleokapsa, ssitonema va boshqalar
shular jumlasidan hisoblanadi. Bular orasida simbioz (birlikda yashash) keng tarqalgan. Bir qator vakillari
lishayniklarda gonidiy (fikobiont) qatlamini hosil qiladi. Nostok, stigonema, ssitonema, kalotriks va
boshqalari yuksak o‘simliklarning ildizida yashab, simbioz hayot kechiradi.
Ko‘k-yashil suvo‘toifalari ipsimon hayotida (azotni o‘zlashtirishda, is
te’mol etishda) muhim ahamiyatga ega,
shu bilan bir qatorda zaharli vakillari esa suvni ifloslab "gullashi"ga, baliqlarning qirilib ke
tishiga
sababchi bo‘ladi.

ETIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!!!

Ko‘k – yashil suvo‘tlar bo‘limi – Cyanophyta

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish