Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 115.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ko‘l tushunchasi va ko‘llar geografiyasi,shimoliy amerikadagi ko‘llarni yozuvsiz kartaga tushirish

Купить
Mavzu:Ko‘l tushunchasi va ko‘llar geografiyasi,shimoliy amerikadagi ko‘llarni yozuvsiz kartaga tushirish Reja : 1 Ko ’ llarning gnezisi buyicha tasnifi 2 O ’ rta Osiyo ko ’ llari gnezisi 3 Ko’llarning suv muvozanati 4 Ko’llar suv muvozanatining zonal xususiyatlar 1 Ko’llarning genezisi boyicha tasniflash. Ko’llarning paydo bo’lishi (genezisi) Yerning ichki (endogen) va tashqi (ekzogen) kuchlari hamda joyning geografik o’rni, iqlim sharoiti, geologik tuzilishi, relefi va boshqa omillar bilan bog’liqdir. Quyida ko’llarning kelib chiqishi ustida qiskacha to’xtalib, so’ng ularning genezisi boyicha ko’lshunos olimlar tomonidan tavsiya etilgan tasniflari ma‘lum tizimga keltirilgan holda yoritiladi. Shu bilan birga O’rta Osiyo ko’llarining genezisi xaqidagi ayrim ma‘lumotlar alohida qayd etiladi. Ko’llarning paydo bo’lish sabablari ko’pchilik hollarda ancha aniq buladi va bunday ko’llar asosan halokatli, masalan, vulqonlar otilishi, zilzilalar, muzliklar faoliyatining jadallashishi va boshqa xodisalar bilan bog’lik bo’ladi. Ko’llarning hosil bulish sabablari ma‘lum darajada ularning morfologiyasi va morfometriyasini (shakl va o’lchamlarini), suvining kimiyoviy tarkibini, florasini (o’simligi), faunasini (hayvonot olamini) va boshqalarni ham aniqlaydi. Shu tufayli ko’llar kosalarining paydo bo’lishi (genezisi) boyicha guruhlaga ajratish ya‘ni tasniflash ko’llarda kechadigan muhim bosqich hisoblanadi. Chunki bunday tasniflash ko’llarda kechadigan suv muvozanati o’zgarishlari, dinamik issiqlik biologik va boshqa jarayonlarni o’rganish va miqdoriy baholash imkoniyatlarini oshiradi. Ko’llarning kelib chiqish boyicha tasnifi dastlab 1937 yilda M.A.Pervuxin tomonildan taklif etilgan. Keyinchalik (1960 yil) ushbu tasnifni B.B.Bogolovskiy ancha takomillashtirgan va shu tufayli uni alohida tasnif sifatida qayd etish mumkin. Ko’llar kosalarining genezisi buyicha AQShlik gidrolog olim J.Ye.Xatchinson tomonidan 1957 yilda taklif etilgan tasnif yuqoridagilardan mukammalligi bilan ajralib turadi. Bu tasniflar akademik (o’ta ilmiy) yusinda va shu bilan birga alohida xududlardagi ko’llar uchun yaratilgan bo’lsada, lekin ularning ayrimlaridan boshqa xududlardagi xuddi shunga o’xshash ko’llar misolida ham foydalanish mumkin. Ikkinchidan, bu tasniflar ma‘lum bir ko’l uchun olingan tadbiq etishdan saqlaydi. M.A.Pervuxin tasnifi. Bu tasnif boyicha ko’llar kosalari yerning ichki (endogen) va tashqi (ekzogen) kuchlari ta‘sirida vujudga keladi, deyiladi. Ichki kuchlar ta‘sirida paydo bo’lgan ko’llar kosalari tektonik va vulqon ko’llari guruxlariga bo’linadi. Tashqi kuchlar ta‘sirida vujudga kelgan ko’llar kosalari gidrogen, glyatsiogen (muzlik), zol (shamol), orgonogen va antropogen kelib chiqishli bo’ladi va mos ravishda shunday turlarga bulinadi. Gidrogen ko’llar kosalari daryo, yer osti suvlari va dengiz suvlari ta‘sirida vujudga keladi va ular qayir, karst, termokarst, suffozion ko’llar deb ataluvchi kichik turlarga bo’linadi. Glyatsiogen ko’llar kosalari muzliklar faoliyati ta‘sirida paydo buladi. Bu turda o’z navbatida morena va karst ko’llari bir-biridan farq qiladi va shu nomlardagi kichik turlarga bulinadi. Zol ko’llar botiqlari shamol ta‘sirida paydo buladi. Orgonogen ko’llar ikkilamchi hisoblanib, botqoqlik va torfli xududlarda hosil buladi. Antropogen ko’llar-suv omborlari, selxonalar, irrigatsiya ko’llari, tog’-kon kareri ko’llari kosalarining paydo bulishi inson xujalik faoliyati bilan bog’lik. B.B. Bogoslovskiy tasnifi. Ma‘lum holatlar hisobga olinib, yuqorida bayon etilgan, ya‘ni M.A.Pervuxin tasnifi 1960 yilda B.B. Bogoslovskiy tomonidan takomillashtirilgan. Natijada ko’llar kosalari paydo bulishi boyicha quyida tavsifi keltirilgan 8 ta guruhga ajratilgan. Muzlik ko’llari. Bu guruhga mansub bo’lgan ko’llar kosalarining hosil bo’lishi qadimgi va xozirgi muzliklarning faoliyati bilan bog’lik. Ular ikki kichik guruhga bulinadi: a) erozion ko’llar kosalarining hosil bulishiga muzliklarning erozion faoliyati sababchi buladi. Masalan, Kareliya yarim oroli, Skandinaviya yarim oroli, Alp, Kavkaz tog’laridagi ko’llarning ko’pchiligi shu kichik guruhga kiradi; b) akkumlyativ ko’llar kosalari muzlik morenalari tufayli vujudga keladi. Ular qadimgi muz bosish davrlari kuzatilgan xududlarda, tog’larda ko’plab uchraydi. Suv eroziyasi va akkumlyatsiyasi ko’llarining kelib chiqishi daryo va dengizlar suvlari faoliyati bilan bog’lik bulib, quyidagi kichik guruhlarga bulinadi: a) qoldik ko’llar – daryolar vodiylarida uchraydi, tulinsuv davrida daryodan suv oladi, ba‘zan daryo suvidan tuyinmasligi ham mumkin; b) plyos ko’llar –daryo vodiysining, o’zanning kengaygan va shu bilan birga botiq joylarida uchraydi; v) delta ko’llari – yirik daryolarining quyilish qismi-deltalarida uchraydi; g) lagun va limon ko’llar –dengiz qirgoqlarida uchraydi, kichik qultiklarning turli jarayonlar ta‘sirida, dengizdan ajralib qolishi natijasida hosil buladi, suv kutarilishi, tulqinlar paytida dengiz bilan tutashadi; d) fiorid ko’llar – dengizdan oqiziklar tuplanishi natijasida hosil bo’lgan uyum-tusiqlar bilan ajralib turadi. Upirilma ko’llar. Bunday ko’llarning kosalari qanday jarayonlar natijasida hosil bulishiga qarab quyidagi kichik guruhlarga ajratiladi; a) karst ko’llari – ohaktosh, dolomit, gips kabi oson eriydigan jinslar tarqalgan xududlarda uchraydi; b) cho’kma (suffozion) ko’llar kosaldari yer osti suvlari ta‘sirida hosil buladi va yangi o’zlashtirilgan yerlarda, o’rmon-cho’l va cho’l zonalarida ko’plab uchraydi; v) termokarst ko’lar –doimiy muzloq yerlarda uchraydi. Vulqon ko’llari- o’chgan vulqonlarning kraterlarida hosil buladi, qadimgi va xozirgi vulqon jarayonlari kuzatiladigan joylar (Kamchatka, Yaponiya, Italiya)da ko’plab uchraydi. Qulama koi’llar – tog’ kuchkilari natijasida hosil buladi (Sarez ko’li, Iskandarko’l,Qurbonko’l va boshqalar). Zol ko’llar –shamolning yer sirtidagi mayda zarrachalarni uchirishi natijasida ularning o’rnida hosil bo’lgan botiqlarda paydo buladi.Qozogiston,Markaziy Osiyoda va umuman cho’lli xududlarda uchraydi. J.Ye. Xatchinson tasnifi.Ko’llarning genezisi (kelib chiqishi) boyicha eng tula tasnifi 1957 yilda AQShlik gidrolog olim Xatchinson tomonidan yaratilgan.Bu tasnifda barcha ko’llar kosalarining genezisi buyicha 11 ta guruhga, ularda esa o’z navbatida 76 ta tasnifning qiskacha bayoni keltiriladi. Tektonik kelib chikishli ko’llar kosasi tektonik kuchlar ta‘sirida hosil bo’lgan botiqlarda joylashadi va 9 turga bulinadi; Vulqon kelib chikishli ko’llar vulqonlar krateri kalderasi va lava oqimi tusigdan hosil bo’lgan ko’llar ko’rinishidagi 9 tur va 6 kichik turlarga bulinadi; Qulama ko’llar tog’ jinslarining turli jarayonlar (zil-zila, surilish, ko’chki) ta‘sirida qulab tushib, daryo vodiysini tusib quyishi natijasida hosil buladi. Ba‘zan esa ularning hosil bulishiga kuchli sel oqimi yotqiziqlari, tog’ yonbag’irlaridan nurab tushgan tosh uyumlari ham sabab bulishi mumkin. Shu xolatlarni hisiobga olib, ushbu guruh ko’llari kosalari 3 tur va 3 kichik tur ko’rinishida uchraydi. Muzliklar faoliyati natijasida hosil bulgan ko’llar quyidagi 4 kichik guruhga bulinadi: a) muzlikka bevosita tutash ko’llar; b) muzlik tanasidagi ko’llar; v) morena tusiqlaridan hosil bo’lgan ko’llar; g) muzliklar faoliyati bilan bog’lik holda paydo bo’lgan botiqlik ko’llari. Bu kichik guruhlar esa o’z navbatida 19 tur va 20 kichik turga ajratiladi. Karst ko’llari tog’ jinslari tarkibidagi moddalarning erib, chuqishidan hosil bo’lgan botiqlarda paydo buladi. Shu jarayondar bilan bog’lik holda ular 5 tur va 2 kichik turga bulinadi. Qayir ko’llari tug’onli ko’llar, qayirdagi qutarma (damba) tufayli hosil bo’lgan ko’llar va qoldik ko’llar deb ataluvchi 3 kichik guruhga, ular esa o’z navbatida 11 turga bulinadi. Zol- kullar qum uyumlari bilan tusilgan ko’llar, shamol eroziyasi natijasida hosil bo’lgan ko’llar kabi 4 turga bo’linadi. Qirg’ok buyi ko’llari – dengizlar va yirik ko’llar qirgoklari buyida tulqinlar yuvib tushirgan tog’ jinslari uyumi tusigidan hosil buladi va 5 turga bulinadi. Organik kelib chikishli ko’llar o’simliklar tusig’i tufayli hosil bo’lgan ko’llar, marjon ko’llar, ikkilamchi ko’llar kurinishidagi 3 turga ajratiladi. Atropogen ko’llar – insonning xujalik faoliyati natijasida paydo buladi va 3 turga bulinadi. Meteorit ko’llar – yer sirtiga meteoritlarning tushishi natijasida hosil bo’lgan botiqlarda paydo buladi va ular 2 turga ajratiladi. Yuqorida qayd etilganlardan ma‘lum buladiki, ko’pchilik ko’llarning hosil bulishi tektonik xarakatlar yoki muzliklar faoliyati bilan bog’lik ekan. Jumladan, Yer sirti quruqlik qismining 30% idagi landshaft zonalarining hosil bulishi muzliklarning faoliyati bilan bog’lik va bu yerlar ko’llar sonining beqiyos darajada ko’pligi bilan ajralib turadi. Masalan, D.Mark va M. Gudchayld ma‘lumotlari buyicha Kanada qalqonida 1:50000 masshtabli kartadan aniqlangan ko’llar zichligi 0,4-0,6 km 2 /km 2 bulib, soni 2000000 dan ortiq. 2 O’rta Osiyo ko’llari genezisi xaqida. O’rta Osiyo ko’llari genezisi masalalari ko’plab tadqiqotchilar e‘tiborini tortgan. Mazkur muammoni o’rganish dastlab N.L.Korjenevskiy, N.G.Malitskiy, L.A.Molchanov va boshkalarning tadqiqotlarida yoritila boshlagan bo’lsa, keyinchalik V.N.Reyzvix, A.M.Nikitin, A.V.Shvitnikov tomonidan davom ettirilgan. Natijada 20 asrning 80- yillarida yaratilgan ushbu tasnif M.A.Pervuxin (1937 yil), D.Xatchinson (1957 yil) tasniflaridan O’rta Osiyo ko’llari genezisining o’ziga xos xususiyatlarini e‘tiborga olganligi bilan farq qiladi. Ma‘lumki, 20 asrning 2 yarmida o’lkadagi suv zaxiralarini xududlar boyicha qayta taqsimlash, yangi yerlarni o’zlashtirish, tog’-kon sanoati va boshqa qator omillar ta‘siri natijasida ko’plab sun‘iy-antropogen ko’llar hosil bo’la boshladi. Ko’llar genezisini xozirgi kun nuktai- nazaridan yoritishda bu holatni e‘tiborga olish muhimdir. Mualliflar tomonidan taklif etilayotgan tasnifning yuqoridagilardan farqi ham shundadir, aniqrog’i ushbu tasnif boyicha O’rta Osiyo ko’llari dastlab ikki katta guruhga – tabiiy va antropogen ko’llarga bulinadi. Tabiiy ko’llar kosalarining kelib chikishi boyicha yerning ichki (endogen) va tashqi (ekzogen) kuchlar bilan bog’liq bo’lsa, antropogen ko’llarning hosil bo’lishi insonning xujalik faoliyati ta‘siri natijasidir. Tabiiy ko’llar kosalari, yuqorida qayd etilganidek, tabiiy, ya‘ni endogen va ekzogen kuchlar ta‘sirida hosil buladi. Ularning suvga tulish jarayoni ham tabiiy yusinda kechadi. A.M.Nikitin o’lkamiz tabiiy ko’llarini joylashish o’rniga bog’lik holda ikki kichik guruhga – tekislik va tog’ ko’llariga ajaratadi. O’z navbatida bu kichik guruhlarning har biri bir nechta turlarga ajratiladi. Mazkur turlarni ajratishda muallif O’rta Osiyoning tekislik va tog’lik o’lkalari uchun xos bo’lgan tabiiy jarayonlarni hisobga oladi. Jumladan, har ikki kichik guruh uchun ham tektonik, ham gidrogen jarayonlar tufayli vujudga kelgan ko’llarga xos bo’lsa, deflyatsion ko’llar faqat tekislik o’lkalariga, glyatsiogen va gravitatsion jarayonlar tufayli vujudga kelgan ko’llar esa tog’li o’lkalar uchun xosdir. Tekisliklardagi tektonik ko’llar kosalari, asosan, Yer sirtining platformali bukilishi natijasida hosil buladi. Ularga Orol, Sariqamish va Arnasoy ko’llari kosalari misol buladi. Maxsus adabiyotlarda qayd etilishicha ularning kosalari Turon epipaleozoy platformasining tektonik bukilishi natijasida hosil bo’lgan. Tog’li o’lkalardagi tektonik ko’llarni kelib chikishi boyicha A.M.Nikitin quyidagi uch kichik turga ajratadi: - tog’lar oralig’i botiqlaridagi ko’llar; - tog’ botig’idagi ko’llar; - qulama ko’llar Tog’lar oraligi botiqlaridagi va tog’ botig’idagi ko’llar kosalarining hosil bulishining asosiy sabablari tektonik jarayonlar bilan bog’liqdir. O’lkamizdagi tog’lar oralig’i botig’iga mansub ko’llar suv xajmi va chuqurligining kattaligi bilan ajralib turadi va uning yorqin misoli Issiqko’ldir. Unga nisbatan bir necha marta kichik bulgan Qorakul, Sonkul, Chatirkul, tektonik ko’llar. Ushbu guruhga kiruvchi ko’llar kosalari Yer qobigidagi tektonik xarakatlar natijasida vujudga keladi. Ular chuqurligining kattaligi, qirg’oqlarining tikligi bilan ajralib turadi. Bu guruhga Baykal, Tanganika, Shimoliy Amerikadagi buyuk ko’llar (Eri, Ontario, Guron, Michigan), Kaspiy, Onega, Issiqkul, Sevan va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin. Rangko’l, Sho’rkul va boshqalar ikkinchi kichik guruhga, ya‘ni tog’ botig’i ko’llariga mansubdir. Har ikki kichik guruhdagi ko’llarning ko’pchiligi berk havzani tashkil etib, ularda sarflanish asosan bug’lanish ko’rinishida kechadi. Tyanshan, Pomir-Oloy tog’larining ko’pgina tizmalarida tektonik ko’llarning qulama turi ko’prok tarqalgan. Bunday turga mansub ko’llarga Yashilko’l, Sarichelak, Iskandarko’l, Qurbonko’l va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin. Pomirdagi Sarez ko’li bunday ko’llarning eng yoshi va shu bilan birga eng yirigi hisoblanadi. Ma‘lumki, Sarez ko’li 1911 yildagi kuchli zilzila tufayli qulab tushgan tog’ qismining Murg’ob daryosi o’zanini tusib quyishi natijasida hosil bo’lgan. Bunday ko’llarda suv almashinuvi qulash natijasida hosil bo’lgan tug’ondan suvning sizib utishi ko’rinishida ruy beradi. Sizib o’tish shu darajada kattaki, ko’llarga kelib quyiladigan toshqin suvlari ham bir necha kunda tug’ondan quyi qismga sizib utadi. Lekin, ayrim hollarda suvning tug’on ustidan oqib utishi natijasida salbiy xodisalar ham kuzatiladi. Tekisliklardagi ko’llarning katta qismi gidrogen ko’llarga mansub bulib, ularning kelib chiqishi asosan suv eroziyasi va akkumulyatsiyasi jarayonlari bilan bog’liqdir. Bu turdagi ko’llar o’z navbatida daryolar deltalaridagi ko’llar, qoldiq ko’llar, plyos ko’llar (mavsumiy daryolar o’zanidagi ko’llar) va lagun ko’llar kabi kichik turlarga bulinadi. Daryolar deltalaridagi ko’llar Amudaryo, Sirdaryo va boshqa nisbatan yirik daryolar deltalarida ko’plab uchraydi. Ularning kelib chiqishi daryolar deltalarida kechgan qadimiy va hozirgi o’zan jarayonlari bilan bog’likdir. Bu kichik turga Sudoche, Qorrateren ko’llari misol buladi. Qoldik ko’llar turi esa Amudaryo, Sirdaryo, Chuy, Talas daryolari qayirlarida uchraydi. Plyos ko’llar qadimiy daryo vodiylarida - Zarafshon, Qashkadaryo, Chuy, Talas, Atrek daryolarining quyi oqimlarida uchraydi. Lagun ko’llarining kelib chiqishi tekisliklardagi yirik ko’llar sathining o’zgarishi bilan bog’liqdir. Tog’li xududlardvagi gidrogen ko’llar kosalari termokarst, karst va suffoziya jarayonlari natijalari tufayli vujudga kelgan chukmalar o’rnida hosil buladi. Shuning uchun ham ko’pgina olimlar tog’lardagi gidrosen ko’llar turini umumiy nom bilan cho’kma ko’llar deb ataydilar. Bu tur ko’llar kosalari qanday jarayonlar natijasida hosil bulishiga bog’lik holda termokarst ko’llari, karst ko’llari va suffoziya ko’llari deb ataluvchi kichik turlarga bulinadi. Termokarst ko’llar baland tog’lardagi (Ichki va Markaziy Tyanshan, Sharqiy Pomir) doimiy muzloq xududlarda uchraydi va ko’l kosasi erish natijasida hosil buladi. Ularning o’ziga xos tomoni shundan iboratki, ko’pincha yilning issiq davrlarida paydo buladi, ya‘ni mavsumiy xarakterga ega. Karst ko’llari kosalari yura va bo’r davri tuzli yotqiziqlarining suv ta‘sirida chuqishi natijasida hosil buladi. Bunday ko’llar Kuhitang, Sheroboddaryo, Yovonsuv daryolari xavzalarida va Kopettog’ tog’oldi xududida ko’plab uchraydi. Suffoziya ko’llari kosalari yer osti suvlari ta‘siri natijasida hosil buladi. Ular ko’prok tog’oldi xududlarida tarkalgan va mavsumiy xarakterga ega. Deflyatsiya ko’llari tekisliklardagi cho’l va yarim cho’l xududlarda shamol ta‘sirida vujudga kelgan botiqlar o’rnida hosil buladi. Ular mahalliy oqim xisobiga tuyinadi va shu tufayli yil davomida qisqa muddat ichida kuzatiladi. Natijada ularning suv xajmi va suv yuzasi maydongi juda kichik buladi. Glyatsiogen ko’llar kosalari kelib chiqishi buyicha xozirgi va qadimgi muzliklar faoliyati bilan bog’lik. Glyatsiogen ko’llar ulkamizdagi tog’li xududlarning eng baland mintaqalarini egallagan. Glyatsiogen ko’llarning eng ko’p soni va eng katta yig’indi suv yuzasi maydoni 4000-4500 m oraliq balandlik zonalariga tug’ri kelaldi. Glyatsiogen ko’llar turi o’z navbatida muzlik ko’llari, kara ko’llari, zand ko’llari va morena ko’llari deb nomlanuvchi kichik turlarga bulinadi. Muzlik ko’llari yirik muzlik sirtidagi botiqlarda hosil buladi va yilning sovuq davrlarida yo’q bulib ketadi. Masalan, Shimoliy Engilchak muzligidagi Mertsbaxer ko’li shu kichik turga misol buladi. Kara ko’llari muzliklarning chekinishi natijasida ularning o’rnida hosil bo’lgan botiqlarda paydo buladi. Zand ko’llari muzliklar ostidan sizib chiqayotgan suv oqimining turli yotqiziqlar tusib qolishi natijasida hosil buladi va asosan yilning issiq mavsumlarida paydo buladi. Oygaing (Piskom daryosining irmogi) Zarafshon daryolari havzalaridagi muzliklarda kuzatilgan. Morena ko’llari o’lkamizning tog’li xududida ko’plab uchraydi. Ularning tug’onlari morenalar yotqiziqlaridan hosil buladi. Shu kichik turga Oxangaron havzasidagi Aroshan ko’li, Zarafshon havzasidagi Ko’likalon, Chimtarga va Chapdara kabi ko’llar misol buladi. Gravitatsion ko’llar tog’oldi va yassi tog’li xududlarda daryo vodiysining surilish, kuchki-qulash maxsulotlari, oqiziqlar konusi yoki qor kuchkilari tushib qolishi natijasida hosil buladi. Bu turdagi ko’llar ularni yuzaga keltiruvchi jarayonlarga bog’lik holda kuchki-qulash ko’llari va qor kuchkilari ko’llari deb ataluvchi kichik turlarga bulinadi. Birinchi kichik turdagi ko’llar yonbag’irlarining ko’chishi, surilishi yoki irmoqlarning loyqa oqiziqlari konusi bilan bosh daryo o’zanining tusilib qolishi natijasida paydo buladi. Rel’ef va iqlim sharoitiga bog’lik holda ular qisqa va uzoq umr kurishi mumkin. Masalan, Shohimardon daryosi havzasidagi Ko’kkul shu kichik turga mansubdir. Ikkinchi kichik turdagi ko’llarning paydo bulishi ko’pchilik hollarda yomon salbiy oqibatlarga olib keladi. Antropogen ko’llarning hosil bulishi insonning xujalik faoliyati bilan bog’liqdir. Irrigatsiya, gidroenergetika, baliqchilikni rivojlantirish maqsadlarida qurilgan suv omborlari, ekin maydonlarini sug’orishda ortiqcha suvlarning yer sirtidagi tabiiy hamda ochiq karerlar va shaxtalar o’rnidagi botiqlarda to’planishi natijasida hosil bo’lgan ko’llar shu guruhga mansubdir. Antropogen ko’llar guruhini quyidagi kichik guruhlarga ajratish o’rinlidir: - suv omborlari; - irrigatsiya-tashlama k o’ llari; - tog ’ -kon karerlari k o’ llari. Suv omborlari daryo va soylar suvidan tula va samarali foydalanish maqsadida kuriladi . Bu xaqdagi ma ‘ lumotlar ushbu ma’ruzalar matnining « Suv omborlari » bulimida batafsil yoritilgan . Irrigatsiya - tashlama ko ’ llari . 20 asrning 60 yillarida Quyi Amudaryo zonasida yangi yerlarni o’ zlashtirish natijasida Sariqamish ko ’ li , Dengizko ’ l , Porsonko ’ l , Q oraqir ko ’ llari 70 yillarning o’ rtalariga kelib Q arshi cho ’ llarini o’ zlashtirish natijasida esa Sultontog ’ ko ’ li paydo buldi . Shu turga mansub bo ’ lgan Arnasoy ko ’ llar tizimi 1969 yilda Sirdaryoning tulinsuv davridagi oqimining katta q ismini (20 km 3 ga yaqin ) shu joydagi tabiiy botiqqa oqizilishi natijasida vujudga keldi . Oxirgi yillarda Arnasoydagi suv xajmi 20 km 3 atrofida bulib , h ar yili unga Sirdaryo suvining bir q ismi va 2 km 3 xajmdagi kollektor – zovurlar suvlari kelib q ushilmoqda . Natijada suv yuzasi maydoni yildan - yilga orta borib , xozirgi kunda 3000 km 3 ga yetdi , undagi suv xajmi h am shunga mos ravishda ortdi . Tog ’- kon kareri ko ’ llarining h osil bulishi ikki xil kurinishida kechadi . Ularning birinchisi , ochiq karerlar va shaxtalar o’ rnida h osil bulgan botiqlarning suvga tulishi tufayli paydo buladi . Bunday ko ’ llar Olmaliq - Oxangaron , Muruntov , Uchquduq tog ’- kon sanoati rayonlarida uchraydi va ko ’ pchilik h ollarda mavsumiy xarakterga ega . Ikkinchi ko ’ rinishdagi ko ’ llar esa tog ’- kon sanoatida ishlatilgan suvlarning ( aksariyat h ollarda ular uta zaharli buladi ) maxsus q urilgan h avzalarda tuplash natijasida h osil buladi . Bunday ko ’ llarni yirik tog ’- kon sanoati joylashgan xududlar ( Angren , Oxangaron , Olmaliq , Navoiy , Zarafshon , Uchquduq ) da uchratamiz . Ular kat ‘ iy nazorat va kuzatuv ostida bulishi lozim . Aks holda bunday ko ’ llar o ’ zlari joylashgan xududning xayvonot olamiga , o ’ simliklar dunyosiga , yer osti va yer usti suvlari sifatiga , tuproq qoplami holatiga salbiy ta ‘ sir etadi . 3 Ko ’ llar suv muvozanatiga ta ‘ sir etuvchi omillar va suv muvozanati tenglamalari . Ko ’ llardagi suv xajmi doim bir xil mikqorga ega bulmaydi . U turli yullar - ko ’ ldagi suv yuzasidan bug ’ lanish , ko ’ l kosasi tubiga shimilish kabi kurinishlarda kamayib tursa , bu kamayishni ko ’ lga qushiladigan suvlar - daryolar , atmosfera yog ’ inlari tuldirib turadi . Ana shu sarflanuvchi va tuldiruvchi elementlarni hisobga olish bilan ko ’ llarning suv muvozanati tenglamalari tuziladi . Demak , mazkur tenglamalarda katnashuvchi elementlarni ikki guruhga – tuyintiruvchi va sarflanuvchi elementlar guruhlariga ajratish mumkin . Tuyintiruvchi elementlar guruhiga quyidagilar kiradi : - ko ’ l yuzasiga tushadigan atmosfera yog ’ inlari ( qor , yomg ’ ir , dul )- X ; - ko’lga daryolar keltirib quyadigan suvlar- U q ; - ko’lga qushiladigan yer osti suvlari (sizot suvlar)-U er ; - ko’l yuzasida suv bug’larining kondensatsiyalanishi-K sarflanuvchi elementlar guruhi esa quyidagi tashkil etuvchilardan iborat: - ko’ldagi suv yuzasidan buladigan bug’lanish-Z; - ko’ldan oqib chiqib ketadigan suvlar (daryolar)-U ch ; - ko’l kosasi tubiga shimiladigan suvlar –U sh ; - ko’ldan xujalik maqsadlarida foydalanish uchun olinadigan suvlar-g. Ko’llarning suv muvozanati yuqorida sanab utilgan omillarning miqdoriy o’zgarishlariga bog’likdir. Ko’llarni tuyintiruvchi va ulardan buladigan sarflanishni belgilaydigan omillarni bilgan holda ma‘lum vaqt (oy, yil, ko’p yil) uchun suv muvozanati tenglamasini quyidagicha yozish mumkin: X+U q +U er +K=Z+U sh +U sh +g  ∆ W, tenglamadagi ∆W – o’rganilayotgan vaqt (oy, yil) davomida ko’ldagi suv xajmiinng me‘yoriga nisbatan o’zgarishini ifodalaydi. Tenglamadagi barcha ifodalarni xajm birligi (m 3 , km 3 ) da ifodalangan ma‘qul. Yuqorida keltirilgan suv muvozanati tenglamasi oqar ko’llar uchun tug’ridir. Oqmas (berk) ko’llar uchun esa suv muvozanati tenglamasi quyidagi kurinishda buladi: X+U q +U er +K=Z+U sh +g  ∆ W, Tenglamadagi elementlarning hammasi ham bir xil ahamiyatga ega emas. Masalan, birinchi guruhdagi elementlar orasida asosiylari daryodan oqib keladigan suvlar va ko’l yuzasiga tushadigan yoginlardir. Ko’lga ko’shiladigan yer osti suvlari va kondensatsiya hisobiga tuyinish ko’ldagi suv xajmiga nisbatan juda kichik miqdorni tashkil qiladi. Ayrim xududlardagina yer osti suvlari umumiy tuyintiruvchi qismning 20-30% ini tashkil qilishi mumkin. Masalan, A.V.Shnitnikov hisobiga ko’ra Kulundinskoe ko’lini tuyintiruvchi qismi suvi xajmining 25-30% ini yer osti suvlari tashkil qilar ekan. Oqar ko’llarda sarflanish, asosan, ko’ldagi oqib chiqadigan daryolar suvi hamda ko’l yuzasidan buladigan bug’lanishdan iboratdir. Oqmas ko’llarda esa sarflanish fakat buganish hisobiga buladi. Xar ikki holda ham ko’l kosasi tubiga shimiladigan suv miqdori juda ozdir. Ikkinchi tomondan ma‘lum gidrologik yil (yoki ko’p yil) uchun ko’lga qushiladigan yer osti suvlari miqdorini ko’l kosasi tubiga shimiladigan suv miqdoriga teng, ya‘ni U yerning U sh deb qabul qilish mumkin. Ko’ldan xujalik maqsadlarida foydalanish uchu olinadigan suv miqdori-g ko’ldagi suv xajmiga nisbatan juda oz bulgani uchun suv muvozanati tenglamalarini tuzishda ba‘zan u e‘tiborga olinmaydi. Yuqorida bayon etilganlarni hisobga olib, suv muvozanati tenglamalarini ixchamlashtirib, oqar kullar uchun X+U q =Z+U ch +g  ∆ W, Berk ko’llar uchun esa X+U q =Z  ∆ W, suv miqdori bilan undan sarflanayotgan suv miqdori o’zaro teng bo’lsa, ∆W=0 bulib, yuqoridagi ifodani X+U q =Z ko’rinishida yozish mumkin. Agarda suv muvozanati tenglamasi tuzilayotgan vaqt davomida ko’lga suv qushilayotgan holda, oqar ko’llar uchun X + U q = Z + U ch , Oqmas ko ’ llar uchun esa X + U q = Z Ko ’ rinishlarida yoziladi . Oxirgi ifodalar suv muvozanati o ’ rganilayotgan vaqt davomida ko ’ ldagi suv xajmi binobarin ko ’ ldagi suv sathi o ’ zgarmaydigan holatlar uchun o ’ rinlidir . 4 Ko ’ llar suv muvozanatining zonal xususiyatlari . Ko ’ llar suv muvozanati tenglamasida ishtirok etuvchi elementlarning qiymatlari turli iqlim mintaqalarida turlichadir . Ular ko ’ lning va ko ’ l suv tuplaydigan havzaning o ’ lchamlariga hamda ularning o ’ zaro nisbatiga bog ’ liq holda ham bir - birlaridan miqdor jixatidan farq qiladi . Ortiqcha namlikka ega bulgan zonalardagi ko ’ llar uchun yillik yog ’ in miqdorining bug ’ lanishga nisbatan katta ekanligi ( X 0 > Z 0 ) xos bo ’ lsa , nam yetishmaydigan zonlarda esa buning aksi kuzatiladi , ya ‘ ni yillik bug ’ lanish birinchi zonada oqar ko ’ llar ko ’ p uchraydi . Jadvalda O ’ rta Osiyodagi ayrim ko ’ llar suv muvozanati tenglamasida ishtirok etuvchi elementlarning sonli qiymatlari keltirilgan . 1-jadval O’rta Osiyodagi ayrim ko’llarning suv muvozanati, mln.m 3 (A.M.Nikitin ma‘lumoti boyicha ) Ko’llar Hisob davri Tuyintiruvchilar Sarflanish Xajm o’zgari -shi Dary olar Yog’i n Yig’in di Dar yola r Bug’ la- nish Yig’ indi Sarichelak Ko’p yillik 60,4 3,9 64,3 60,4 3,9 64,3 0 Arnasoy 1978-1982 6390 390 2780 2400 2400 325 Yashilko’l Ko’p yillik 825 5,7 830,7 785 29,2 814,2 -16,5 Sarez 1943-1980 1446 11 1487 143 8 67 1505 -18 Iskandar-ko’l 1940-1980 599 1,0 600 595 2,6 598,6 0,4 Sariqamish 1976-1980 4280 200 4480 2950 2950 1460 Qorakul Ko’p yillik 224 41 265 265 265 0 Jadvalda keltirilgan Arnasoy, Sariqamish ko’llari daryolar suvlari bilan bir qatorda kollektor-zovur suvlari, ekin maydonlaridan hosil buladigan ortiqcha oqava suvlar hisobiga ham tuyinadi. Shuning uchun ham bu ko’llarda xajm o’zgarishi musbat ishorali, ya‘ni hisob davrida ulardagi suv miqdori ortgan. Suv muvozanatining ana shunday xususiyatlari O’rta Osiyo xududida 60-yillardan paydo bula boshlagan ko’pgina irrigatsion- tashlama ko’llar uchun xosdir. Kullarda suv almashinuvini va ularni suv muvozanatiga ko’ra tasniflash. Kullar – suv almashinuvi nisbatan juda sekin boradigan tabiiy suv havzalaridir. Suv almashinish sharoitiga qarab ko’llarni ikki guruhga – oqar ko’llar va oqmas yoki berk ko’llarga ajratish mumkin. Oqar ko’llar shunday buladiki, unga bir daryo kelib quyilsa, ikkinchi daryo undan oqib chiqadi. Ular nam iqlimli xududlarda, jumladan Shimoliy Amerikada (Buyuk ko’llar), Yevroosiyo materigining shimoli-g’arbiy xududlarida juda ko’p uchraydi. Oqar ko’llar tog’li xududlarda ham keng tarqalgan. Masalan, Pomirdagi Sarez, Zarafshon havzasidagi Iskandarko’lni va Baykal ko’lini shu guruhga kiritish mumkin. Oqmas yoki berk ko’llar, asosan cho’l xududlarda joylashgan. Ulardagi suv bug’lanish hamda ko’l kosasi tubiga shimilishga sarf buladi. Misol sifatida Kaspiy Orol, Issikkul singari juda ko’plab ko’llarni kursatish mumkin. Xaqiqatdan ham bu ko’llarga daryolardan oqib keladigan suv faqat ko’l yuzasidan buladigan bug’lanish va ko’l kosasi tubiga shimilishga sarf buladi.Har ikki guruhdagi ko’llarda ham ulardagi suv ma‘lum jadallikda almashinib turadi.

Ko‘l tushunchasi va ko‘llar geografiyasi,shimoliy amerikadagi ko‘llarni yozuvsiz kartaga tushirish

Купить