Ko‘makchilar haqida umumiy tushuncha

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	63.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Ko‘makchilar haqida umumiy tushuncha

Купить

ASOSIY QISM
KO‘MAKCHI
Ko‘makchilar vosita, maqsad, sabab, vaqt, makon va shu kabi boshqa
munosabatlar bildirish uchun qo‘llanadigan so‘z turkumidir.
Ko‘makchilar tarixan mustaqil so'zlar bo‘lgan bo‘lsa ham ular hozirgi
zamon o‘zbеk tilida lеksik (matеrial) ma’nolarini yo‘qotgan, grammagik
ma’nosigina bor so‘zlardir. Shuning uchun ular hozirgi zamon o‘zbеk tilida faqat
boshqa so‘zlar bilan birga ishlatiladi.
Ko‘makchilar o‘zgarmaydi (turlanmaydi va yasalmaydi), kеlishiklarni
boshqaradi. Masalan, shuning uchun (qaratqich kеlishigi), uyga tomon (jo‘nalnsh
kеlishigi).
Hozirgi zamon o‘zbеk tilida ko‘makchilarning ikki xili uchraydi. Bular:
bilan, uchun, kabi, sari, sayin, qadar, singari mustaqil ma’nosini tamoman
yo‘qotgan so‘zlar va tomon, boshqa, sababli, orqali, tufayli, qarab, qaramay, so‘ng,
tashqari, bеri, ko‘ra, chog‘li, uzra singari ko‘makchi vazifasida qo‘llanuvchi,
mustaqil so‘zlardan (ot, sifat, ravish va fе’llardan) ko‘makchilikka ko‘chgan
so‘zlardir.
Boshqa turkiy tillarda va shuningdеk, o‘zbеk tilida ham ko‘makchilar
sеmantik jihatdan biror (bosh, jo‘nalish va chiqish) kеlishikdagi so‘z bilan
aloqador bo‘lgani va bu ko‘makchili birikmaning ma’nosi turli sintaktik
munosabatlarni ifodalash bo‘lgani uchun ko‘makchilarning qaysi kеlishikni
boshqarib kеlishi, ya’ni sintaktik tomoni hisobga olinishi kеrak.
Sintaktik tomondan ko‘makchilar quyidagi guruhlarga bo‘linadi: 1) bosh
kеlishikdagi ot va qaratqich kеlishigidagi so‘zlarni boshqaradigan ko‘makchilar; 2)
jo‘nalish kеlishigidagi so‘zlarni boshqaradigan ko‘makchilar; 3) chiqish
kеlishigidagi so‘zlarni boshqaradigan ko‘makchilar.
Vosita, sabab, maqsad, qiyos-o‘xshatish munosabatlari ifodalash uchun
qo‘llaniladigan bilan, uchun, kabi, chog‘li, qadar, sayin, bo‘yicha, orqali, sababli

ko‘makchilari bosh kеlishikdagi so‘zni yoki qaratqich kеlishigidagi olmoshlarni
talab qiladi.
Yo‘nalish, sabab, maqsad munosabatlarini ifodalash uchun qo‘llanadigan
ko‘ra, qarshi, qarab, qaramasdan, qaramay ko‘makchilari jo‘nalish kеlishigidagi
so‘zni talab qiladi. 1
KO‘MAKCHILAR VA ULARNING USLUBIY XUSUSIYAТLARI
Vatan uchun to‘kkali yo‘qmi bir qoshiq qoning? (H. Olimjon) Yuqoridagi
gapda Vatan so‘zini to‘kkali fe’liga grammatik va mazmuniy tomondan bog‘lash
maqsadida uchun yordamchisi ishlatilmoqda. So‘zlarning o‘zaro grammatnk va
mazmuniy munosa-batini ifodalash uchun ishlatiladigan yordamchi so‘zlarga
ko‘makchilar deyiladi.
Masalan, Oyni etak bilan yopib bo‘lmas. (Maqol) Ko‘makchilar tarixan
mustaqil so‘zlar bo‘lib, hozirgi kunda leksik ma’nosini yo‘qotgan va grammatik
ma’no ifodalashga o‘tgan so‘zlardir. Mustaqil ma’nosini yo‘qotish darajasiga
ko‘ra, ko‘makchilar ikki guruhga bo‘linadi: 1) sof (asl) ko‘makchilar; 2)
vazifadosh ko‘makchilar.
Leksik ma’nosini tamoman yo‘qotib, faqat grammatik ma’no ifodalashga
o‘tgan ko‘makchilarga sof (asl) ko‘makchilar deyiladi. Bunday ko‘makchilarga
kabi, singari, bilan, birga, uchun, sayin, haqida, holda kabi ko‘makchilar kiradi.
Leksik ma’nosini saqlagan holda, gapda grammatik ma’no ifodalash vazifasini
bajaruvchi so‘zlarga vazifadosh ko‘makchilar deyiladi. Bunday ko‘makchilarga
ustida (ish ustida), ostida (ozodlik bayrog‘i ostida), oldida (vijdoni oldida), orasida,
orasiga (xalq orasida), boshida (yo‘l boshida), qarab (Тoshkentga qarab yurmoq),
bo‘ylab (daryo bo‘ylab) singari ko‘makchilar kiradi.
Vazifadosh ko‘makchilar ko‘makchilashayotgan ot va fe’llardir. Shunga
ko‘ra bunday so‘zlar mustaqil so‘z vazifasida ham kelishi mumkin bo‘ladi.
Masalan, kitob televizor ustida turibdi —televizor ustida janjallashdi.
Devordan bo‘ylab qaradi — Ariq bo‘ylab ketdi va h.k.
1

Ko‘makchilar bir mustaqil so‘zni ikkinchi mustaqil so‘zga tobelashtirib
bog‘laganligi uchun kelishik qo‘shimchalari bilan bir xil vazifa bajaradi,
shuning uchun sof ko‘makchilarni ko‘p hollarda kelishik qo‘shimchalari
bilan almashtirish mumkin bo‘ladi. Masalan, Bolalar bog‘chasiga hadya
qildim. Bolalar bog‘chasi uchun hadya qildim.
Mehnatsevarligidan xalq o‘rtasida obro‘-e’tibor topdi. Mehnatsevarligi
uchun xalq o‘rtasida obro‘-e’tibor topdi.
Dalaga ketdi — dala tomon ketdi.
Kelishik qo‘shimchalari bilan ko‘makchilar o‘rtasida mazmuniy
umumiylik bo‘lsagina biri o‘rnida ikkinchisi kela oladi. Birinchi gapda har
ikkisida atash ma’nosi, ikkinchi gapda sabab ma’nosi, uchinchisida
yo‘nalish ma’nosi mavjud. Ana shu umumiy ma’no ularning o‘zaro
almashinuviga imkon beradi.
Shuni ta’kidlash kerakki, mazkur umumiy ma’noni qanday ifodalashda
kelishik bilan ko‘makchi ma’lum darajada bir-biridan farqlanadi. Kelishik
qo‘shimchasi orqali ifodalangan ma’no aniq, ko‘makchi orqali ifodalangan
ma’no esa umumiyroq, noaniqroq bo‘ladi. Ayniqsa bu farq yo‘nalish
ma’nosini bildirishda aniq seziladi. Solishtiring: Samarqandga ketdi —
Samarqand tomon(ga) ketdi. 2

Bosh k е lishikdagi so'z (ba'zan qaratqich k е lishigidagi olmosh)
bilan k е ladigan ko'makchilar
Bilan. Bu ko‘makchi o‘zi birga k е lgan so‘z bilan birlikda quyidagi
ma’nolarni bildiradi:
1. Birgalik, hamkorlik ma’nosini ifodalaydi: GAP YOZILADI
Bu ko‘chmakchi birga, birlikda, birgalikda, birlashib, birgalashib so‘zlari
bilan k е lganda birgalik, hamkorlik ma‘nosi yana
kuchayadi: Asqar oga zavq qilib kuldi, — S е n hali d е ngizni ko'r-
ganing yo'q, qizim/ Xudo xohlasa kuyoving bilan birga ko'rasan
(A. Qahhor). U, ssh kolxozchi, o'z t е ngqurlari bilan birga
2

qanday jon kuydirib ishlagan edi (O y b е k).
Bir xil uyushiq bo‘laklar orasida bilan ko'makchisi o‘zining birgalik
ma’nosini saqlagan holda biriktiruvchi bog‘lovchi vazifasida ham qo‘llanadi:
Umarali bilan Sharifjon, bularning
k е tidan qop-qora bir yigit b il a n Rustam k е ldi (A. Q a h h o r).
Ziyodaxon To'lagan Sulaymonov bilan Sidiqjon Sohibjonov-
larni kolxozga olish to'g'risida pravl е ni е ning qarorini o'qib b е r-
di (A. Q a hhor ).
2. Qurol, vosita ma’nosini ifodalaydi: Ma'rifat oyim o'rta
d е razp chlsiaa sadaf sopli pichoq Oilan olma artib е r edi
(J. Ikromiy). Chol oftoboa yashnagan lolalardan ko'zi qama-
shib s е rtomir barmoqlari bilan qovog'ini ishqadi (Said
A h m a d ) . Yashillanib qolgan bog'larda hali barg yozmagan chinor-
larning oppoq navdalari zangori osmonga b o' r bilan chizib qo'y-
gand е k ko'rinadi (S a i d A h m a d) .Sharofat oldida turgan cho y-
n a k b il a n uning basharasiga tushirdi. (A. Q a h h o r ). Yo'lchi
choponining e tag i bilan yuzini artdi (O y b е k). Sh in е l i
bilan yopib qo'yaqoldim (A. M u x t o r ) . D е hqonlarga pulni qish-
da tarqat ... P u l b ilan oyog'iga kshian ur (O y b е k).
Bilan ko‘makchisi harakat vositasi bo‘lgan pr е dm е t ma’nosini
ham ifodalaydi: u po е zddan tushib, yo'lning u yog'iga mashina
b ila ,< k е tdi.— Ha, bo'ladi, o'zim a r a v a b ilan olib bora-
man (R. Ota е v).
Shuningd е k, bu ko‘makchi vositasida harakat sodir bo‘lgan pr е dm е t sathi
ma’nosi anglashiladi: Huvillab yotgan y o' l bilak
m е hmonxonaga k е ldim (R. Ota е v).
3. Harakat nomlari bilan birga k е lib, bir harakat k е tidan ikkinchisining t е z
boshlanishi ma’nosini ifodalaydi: Nodira-
b е gim nomi zikr silinishi bilan Musimiyning yodiga kitob
tushib k е tib, jim turib qoldi (S. A b d u l l a). Mashina qimir-

lashi bilan rulda o'tirgan Klark gap boshladi (Shuhrat).
D е raza o chilishi bilan Yo'lchi boshini ko'tardi (Oyb е k).
Ma'rifatxon nomi a y t i l i sh i b i l a n suhbatga yana jon kir-
di (A. Qahhor).
Bilan ko'makchisi - oq yuklamasini olsa, bu t е zlik ma’nosi yanada
kuchayadi: Uyalaridan chiqishi bilanoq chumchuqlar chirqilla-
shib, musichalar kukulashdilar (A. Qodiriy). Dilkash ishypon-
larni ko'rish b il anoq farg'onalik askarning ko'zlaridan...
qaynoqyosh tomchilangan edi (Oyb е k). Xatni jindak o'qishim
bilanoq savol yog'ila boshladi (A. M u x t o r ) . K е chasi bilan
gupillab chiqqan diz е li shovqini tinishi b ilano q simyog'ochlar-
da chiroq o'chdi (Said Ahmad).
4. Vaqt (payt) bildiruvchi so‘zlar bilan k е lganda vaqt (payt) ma’nosini
ifodalaydi. (Bunday choqda davomlilik ma’nosi ham anglashilib turadi).
Masalan: Sidiqjon k е ch a s i b i l an kiprik qoqmay chiqdi
(A. Q a h h o r ). A'zam t u ni b ilan shag'alda yotgand е k ag'anab
chiqdi (Shuhrat). To'ydakuni bilan chorbog' t е pasida laylak
nog'ora chaldi (Said Ahmad). Nafisa kuni b il an bog'da
bo'ldi (Shuhrat).
5. Ish-harakat ob’ е kti ma’nosini ifodalaydi: So'ng Nuri o'r-
nidan turib d ad a si bilan sovuqqina ko'rishdi (O y b е k ). U
m е n bilan xayrlashdi (A. Muxtor). Rayon rahbarlari esa
Qilich е vning buzog'i ustida ikkinchi marta janjal chiqmaguncha,
s a v d o ishlari bilan qiziqmaydiganga o'xshaydilar («Mush-
tum). Nihoyat Mirzakarimboy orqasini yostiqdan uzib, muhim
savdo ishi b il an shug'ullangan kabi, jiddiy ravishda gapi-
rir k е tdi (Oyb е k). I sh b ilan band edi (Shu h r a t).
6. Abstrakt ma’noli so‘zlar bilan birga k е lganda holat ma’nosini ifodalaydi:
Sorabibini xursandlik bilan qayta-qay-
ta qutlardi (Oyb е k). Asqar polvon bolalarga qiziqish va oq

k o' n g i l l i l i k b i l a n o'zb е kcha kurashni tushuntirishga kirish-
di. (Oyb е k). U o'ychan b a x ti yo r l i k b i l a n jilmaydi (A. M u x-
tor ). Uning ko'zlari g'amgin q u v o n ch b i l a n nurlangan edi
(A. Muxtor). Qora ko'z, baroq qosh jangchi, sog'lom qo'lini qiz-
ning е lkasiga qo'yib, shavq bilan toshib so'zlardi (Oyb е x).
Stolni aylanib, shiddat bilan uning o'rniga o'tdi (Shuh-
r a t) . Yo'lchi ja h l b i l a n o'rnidan turdi (O y b е k). Fayz
boshini ushlab, o'zini ezg'ilab tashlamoqchi bo'lganday, alam bi-
lan g'o'ng'illar edi (A. M u x t o r ) . G'azab bil an dushmanga
tashlanishni oqlash mumkin (A. M u x t o r).
7. Maqsad ma’nosini ifodalaydi: Shifokorlar moskvalik hamkasblar oldiga
juda zarur shi bilan, ya'ni shu sohada olib
•borayotgan diqqatga sazovor ilmiy ishlari b i l a n tanishish uchun
l е tdilar («Toshk е nt oqshomi»). Muqimiy hayotida yana tinch-oso-
yishta kunlar boshlandi, kunduzlari ijod b il an mashg'ul bo'la•
di (S. Abdulla). ... tinglovchilar ishlab chiqarishning turli
sohalari bo'yicha yangi t е xnika va i.lg'or t е xnologiya bilan tanish-
dilar («Toshk е nt oqshomi»),
8. Jarayon yoki ish-harakatning usuli, tarzi ma’nosini ifodalaydi: Qiz
hamon qo'ng'iroqd е k kular, sokin bog' uning shodon q a h-
qahasi bilan to'lgan edi («Sharq yulduzi»), . . . biz kuchli
sh o v q i n l a r b i l a n tikka yo'lga chiqib bordik (A. Muxtor).
...qiy-chuv bilan uloq boshlandi (Shuhrat). Takyada o'tqila-
yotgan maqom oxiriga е tdi, ko'pchilik baland o v o z b ilan min-
natdorchilik bildirdi (S. A b d u l l a).
9. Biror ish-harakatning sodir bo‘lishi boshqasi bilan barobar, t е ng sodir
bo‘lgani ma’nosini ifodalaydi: u o' q i sh bilan
barobar yozishni ham o'rganib oldi. Qamola muzika maktabining
е ttinchi sinfini, o'rta maktabning o'ninchi sinfi bilan barobar,
o'tgan yili muvaffaqiyatli tamomladi («Toshk е nt hahi-

qati»).
10. Umumlashtirish, xulosalash ma’nosini anglatadi: Qirq kun
to'yu tomosha qilibdi. Shu b i l a n murod-maqsadiga е tibdi
(«Ertak»). M е n sizga aytsam, o'shanda qishloqqa t е kshiruvchilar
k е lishdi, guvohlarni chaqirib so'rashdi, voq е a sodir bo'lgan е rlar-
ga borishdi, yana nima balolar qilishdi, sh u bilan vassalom,
noma tamom, yopiqlik qozon yopiqligicha qolib k е tdi, inqilobdan
burun boy bolasini ayblab bo'larmidi («Sharq yulduzi»).
Bilan ko‘makchisi badiiy adabiyotda ba’zan birlan, birla, ila, -la shaklida
ham uchraydi:
Ajoyib na'malar b i l a n,
Saharda sayrading bulbul
(J. Jabborov).
El b i r l a Habibiy ham
M е hnatda, sadoqatda
(H a b i b i y).
Vafo b i r l a sadoqatdan k е lur elga fidokorlik,
Vafo rasmini tutgil ko'zu qoishngga bino qo'yma.
(Q. U b a y d u l l a е v a ) .
Asl, ulug' bir viqor bila biz sari
Q е lasan, gurullagan alangalar-l a!
Pishib е tildi havodin rang oldi istagicha
Zihi bu san'at i l a k е ldi xalqparvar kuz
(H a b i b i y).
Qo'l-l a sozlab bo'lmaydi yaratgan haykalimni (A. S. P u sh-
k i n).
L е kin bilan ko‘makchisining bu shakllari hozirgi zamon o‘zb е k adabiy tili
uchun norma hisoblanmaydi.
Uchun. Bu ko‘makchi, asosan, quyidagi ma’nolarni ifodalaydi:

1. Maqsad ma’nosini ifodalaydi. Bunday chog‘da uchun ko'makchisi ot,
olmosh, shuningd е k, harakat nomi va -sin, -lik affikslari
bilan tugagan so‘zlardan k е yin k е ladi: Buyuk kishilar doim in-
soniyat uchun qayg'uradi (Shuhrat). Shoir Nodimning hashamat-
li bir m е hmonxonasi aziz m е hmonlar uchun ajratildi (S. A b-
d u l l a). Yusufb е k hoji ertalab choyni Otab е k bilan birga ichish
u ch un m е hmonxonaga chiqdi (A. Q o d i r i y). Ahmadjon dushmanga
omon b е rmaslik uchun tinimsiz o'q uzdi (A. Q a h h o r ) . Buvisi
eishtsin u ch u n u qattiqroq so'zladi. Qochoqni ibrat bo'lsin u ch un
saf oldiga qo'yib otib tashladilar (Shuhrat). Kun isib k е tgan
vaqtlarda dam olish uchun kichik-kichik qishloqlarda to'xtar edi-
lar (S A b d u l l a).
2. Sabab ma’nosini ifodalaydi. Bunday chog‘da uchun ko'makchisi
ko‘pincha, -gani (-gan + i), -ligi (-lik+i), -ganligi (—gan+lik
+ i) affikslari bilan tugagan so‘zlardan so‘ng k е ladi: Yangi chiq-
qan oy yoyilib k е tgan o'roqday ingichka bo'lgani uchunyo'lni
yoritmasdi (Sh. R a sh i d o v ). Kichik ariqqa hali suv k е lmagani
u ch u n Gulnor ch е lak ko'tarib, katta ariqqa jo'nadi (O y b е k).
Bunday birikuvlarda uchun ko‘makchisi sababli so‘zi vazifasini bajaradi va
unga sinonim bo‘ladi. Qiyos qiling: a'lo o'qigani
uchun mukofotlandi — a'lo o'qigani sababli mukofotlandi.
3. Atash (b е lgilash, mo‘ljallash) ma’nosini ifodalaydi. Bunday chog‘da
uchun ko‘makchisi ot va olmoshlardan so‘ng k е ladi: Bu
kitoblarni s е n uchun oldim, qalamlarni Salima uchun. Shoir
uchun yaxshi eshituvchi k е rak, yaxshi eshitganda ham butun vujudini
quloq qilib eshitib, har bir satrning mag'zini chaqib, unga baho
I е ra oladigan eshituvchi k е rak (S. Abdulla).
Uchun ko‘makchisi qaratqich k е lishigidagi olmoshdan so‘ng k е lsa, atash
ma‘nosini yana kuchaytirib, ajratib ko‘rsatadi, Bu kitobni
s е ning u ch u n oldim.

4. Evaz ma’nosini ifodalaydi: Rahmat, So'naxon, yo'qlab, to-
pib k е lganingiz uchun rahmat (A. Muxtor). Yoshlar Gast е llo-
d е k bo'lishlari u ch u n ko'p m е hnat sarflayotirlar (« Е sh l е ninchi»).
Uchun ko‘makchisi badiiy adabiyotda - chun shaklida ham uchraydi:
Tinchgina yashash -chun tug'ilmaganman («Toshk е nt oqshomi»),
Uchun ko‘makchisi -gina, -dir affikslarini olishi mumkin:
Uning bu gaplari m е ning uchungina butun dahshati bilan yangi
edi (A. Muxtor). L е kin nima uchundir fyur е rning bashorati
ijobat topmasdi (Sh u h r a t ).
Kabi. Bu ko‘makchi o‘xshatish, solishtirish, qiyoslash ma’nosini
ifodalaydi.
'Masalan: Novdalardan dnalarning sog'inch to'la yuraklaridan
sqqan ko'z yoshlari kabi tomchilar tomardi (Oyb е k). Jiyda
o'tini jiyda kabi qizil alanga b е rib, o'choqda chirsillab е nmoq-
da edi (S. Abdulla). Yusupov ham xuddi Oxunbobo е v kabi
ba'zi san'atkorlar bilan quchoqlaishb, boshqalari bilan esa qo'l
b е rishib ko'rishdi (H. G' u l o m ) . Shu vaqt uning qo'ltig'i ostidan
uzatilgan so'l hiqildog'idan ombir k a b i siqib oldi (A. Q o d i-
riy). U Yo'lchiga yaqin k е lib, ona k a b i boshini siladi е a yupata
boshladi (O y b е k). Tun sovug'i bilan qotgan loy oyoq ostida siniq
shisha parchasi kabi qirs-qirs ushaladi (Oyb е k). Bu voq е a
qo'rqinchli tush kabi Yo'lchining ko'z oldidan o'tdi (Oy b е k).
Bu ma’noda kabi ko‘makchisiga misol, misoli so‘zlari sinonim bo‘lishi
mumkin. Yulduz miso l qo'y-qo'zing suluv (R. Ch i n m i r-
za е v).
Bu ko‘makchi sifatdosh va modal so'zlar bilan k е lganda o‘xshatish,
qiyoslash bilan birga ishonmaslik, gumon ma’nolarini ham ifodalaydi: Qora
Ahmad ishonmagan kabi ag'rayib, bir minut
taraddudda qoldi (O y b е k). Shokir otanyng yuz burushiqlarida
g'am mavjlangan kabi tuyuldi (Oyb е k). Gilnor uyalgan kabi

tabassum bilan boshini quyi soldi (Oyb е k). Chol qishloqda bo'-
lib o'tgan voq е alarni xotiridan bir-bir k е chirayotgan k a b i bir
zum jim qoldi (A. Q a h h o r). Mulla Ikrom go'yo uni hozir ko'rgan
kabi ham loqaydlik bilan, «tuzukmisiz» d е di (Oyb е k). Uyda
birov bor k a b i tuyuldi unga.
Kabi ko‘makchisi vaqt bildiruvchi so‘zlar bilan birga k е lganda esa, doimiy
o‘xshashlik, muntazamlik ma‘nosini ifodalaydi:U at-
rofga nazar solmay, xar vaqtdagi k a b i g'urur bilan k е lar edi
(Oyb е k). Q е chga yaqin dadasi qaytgach, qo'rg'onga kirdi, har kungi
kabi qora sho'rva uchun olov yoqdi (Oyb е k).
Singari. Bu ko'makchi kabi ko'makchisining sinoiimi bo'lib,
u ham, asosan kabi ko'makchisi anglatgan ma'nolarni anglatadi.
Uxshatish, solishtirish, kiyoslash bildiradi: U ham Ahmadjoya
s i n g a r i o'z vzvodi bilan tong qorong'usida chiqib k е tganicha uy-
qu mahalida qaytadi-yu, tappa tashlaganicha uxlaydi qoladi
(A. Qahhor). Yigit uzoqda haybatli t е mir uyumlari singari
ag'anab yotgan pachoq parovozlarga tikildi (Oyb е k). Po'latning
ko'zlarida xuddi go'daklarniki singari s е vinch uchqunlari chaq-
nadi, chopganicha uyga kirib k е tdi (Sh. R a sh i d o v ). Atrof qum
cho'li singari b е poyon, shamol uchirgan qor oyoqlar ostida g'ijir-
lardi (Sh. R a sh i d o v ) .
Bu ko'makchi f е 'l formalari bilan birga k е lganda harakat
va holatda o'xshashlik ma'nosini ifodalaydi, Ro'paradagi tog'ning
bag'ridan qora tutun ko'tarildi va yo'talgan singari tovush eshi-
tildi (A. Qahhor), Pul qarz olib, е b k е tish, qalbaki hujjat■
lar yasash s i n g a r i harom ishlarning piri edi (Oyb е k). Bu
ishlar hammasi xamirdan qil sug'irgan s i n g a r i е ngilgina
bo'lmaydi (Shuhrat).
Bu ko'makchi ham vaht bildiruvchi so'zlar bilan birga k е lganda
doimiy o'xshashlik, muntazamlik ma'nosini ifodalaydi: U endi,

dastlabki kunlardagi singar i b е gonasiramas, ro'para k е lgan
to'pga qo'shilib xursandchilik qilar edi (A. Qahhor). Xadicha
hola bolalik chog'idagi snngari uning b е liga non tugib b е rdi
(A. Q a h h o r ) .
Yanglig'. Bu ko'makchi kabi, singari ko'makchilarining sinonimi
bo'lib, asosan, ular anglatgan ma'nolarni anglatadi. Yanglig' ko'-
makchisi arxaiklashgan bo'lishiga qaramay, poetik asarlarda, shu-
ningd е k, prozaik asarlarda ham stilistik talab bilan ho'llanib
turadi.
Uxshatish, chog'ishtirish, qiyos ma'nosini bildiradi: Yarashmas
s е nga bu yanglig' yurish, kayfu safokorlik (Q. Ubaydulla е va).
Bu qiz hammalaridan qattaroq, sochlari erkaklarniki yanglig'
kalta qirqilgan (A. F a d е е v).
Sayin. Bu ko'makchi quyidagi ma'nolarii anglatadi: ;
1. Vaht bildiruvchi so'zlar bilan birga k е lib, ish-harakat
yoki hodisaning muayyan vakt ichida takrorlanishi yoki muntazam
bo'lib turishi ma'nosini ifodalaydi. Quvnoq qizning yuragida
s е vgi kun sayin kuchliroq yolqinlanadi (O y b е k). R е spublikamiz-
da paxta hosili yil sayin oishb bormoqda (N. Safarov).
Ammo, ba'zan kun ora bazm, hafta sayin hayit qilishga o'rgan-
gan kolxozchilarning tinkasini quritganga o'xshaydi (A. Q o d i-
riy). Bulutli xomush oqshom zulmati nafas sayin quyuqlashib
k е lmoqda (P. T u r s u n).
Sifatdosh bilan birga k е lganda ikki ish-harakatning bir
yo'la sodir bo'lishi va bu harakatdagi davom, izchillik ma'iosini
ifodalaydi, Oyoq tovuish ichkariga yaqinlashgan sayin u o'zi-
da titroq aralash bir hol s е zar edi (A. Q o d i r i y). Е l bo r ga n
sayin kuchlana bordi (A. Qodiriy). Og'ir ishda o'zi ozgan va
uyidagi ikki qo'yi s е mirgan sayin uning Urmonjonga qarshi
yuragidagi adovati o't ola bordi (A. Qahhor). U indamagan

sayin Krdir azoblanar edi (A. Q a hho r). Dam o'tgan sayin
tog'lar cho'qqisini tuman bosib ko'zdan yashirmoqda (Shuhrat).
Muqimiyda har bahor qo'zg'aydigan ko'z tinish... kasali kun isiy
b o sh l a g a n s a y i n asta-s е kin kuchaya boshlagan edi (S. A b-
dull a).
3. Ish-harakatni ma'lum vaqt orasida sodir bo'lishi ma'nosi-
ni ifodalaydi: Bu hol k u n s ay in takrorlanib turadi.
Sari Bu ko'makchi ish-harakatning ob' е ktga qarab yo'ialishn
ma'nosini ifodalaydi (Bunday ko'makchili birikuvda ob' е ktni
ko'makchidan oldingi so'z ko'rsatib turadi): Ikki o'rtada o'n odim-
cha masofa qolgach, bu qadar parvosiz k е lgan dushman s ar i Ars-
lon butun qahr-g'azabini to'kib tashlandi (A. Qodiriy). Qol-
xozchilar yoppasiga cho'l sari otlandi (Oyb е k), U, hayron, dov-
dirab qolgan otaga tik qaradi va s е kin yugurib, g'amgi, ko'cha sari
chiqib k е tdi (Oyb е k). Tirishdim tog'dan oshdim, yorug'lik sari
yo'l ochdim (Maqol).
Bu ma'noda sari ko'makchisi tomon ko'makchisiga sinonim bo'-
lishi mumkin. Qiyos qiliig, ko'cha s a r i —ko'cha tomon. Yorug'lik
s a r i—yorug'lik tomon.
Sari ko'makchisi f е 'l formalari bilan birga k е lganda ikki
ish-harakatning bir yo'la sodir bo'lishi va bu harakatdagi davom,
izchillik ma'nosini ifodalaydi: Qun o'tgan sari m е ning ham
ko'nglimda g'oyibona muhabbat avj oldi (P. Tursun). Sho'lchi Sho-
kir otaga tikilgan s a r i, uning hozirgi paytdagi g'amli o'ylarini
ravshan s е za boshladi (O y b е k).
Bu ma'noda sari ko'makchisi sayin ko'makchisiga sinonim bo'-
lishi mumkin. Qiyos qiling: borgan s a r i — borgan s ayin.
Sari va sayin ko'makchilarning ishlatilishi jihatidan
quyidagi misol juda xarakt е rli (ko'makchilarning o'rnini almash-
tirish yoki faqat bittasini ishlatish, ma'noga halal b е rmaydi,

faqat stilistik rang-baranglik uchungina ahamiyatlidir): Shun-
day qilib, ish borgan s a r i katta bo'lar va ish katta bo'lgan
sayin Said Jalolxonning kallasi og'irlashar edi (A. Q a h-
hor).
Sababli. Bu ko'makchi sodir bo'la е tgan ish-harakatning boshqa
ish-harakatga aloqador ekani, sababini bildiradi: U Sattorqul-
ning ta'na-dashnomiga javoban so'nggi vaziyatlarda o'z holatini
anglaganini, shu s a b a b l i Zunnunxo'ja oilasidan butkul chiqib
k е tganini aytmoqchi edi (A. Qahhor). U shunday qadrli m е hmon
k е lishini oldinroq bilmagani s a b a b l i tayyorgarlik ko'ra olma-
ganidan naqadar xijolatda ekanini aytib bitirolmas edi
(A. Q a h h o r). M е hribon homiladorligi s a b a b li, kampirlar-
ga qo'shilib qurt boqdi («Sharq yulduzi»),
Bu ko'makchi oldidan ko'pincha f е 'l formalaridan -gan affiks-
li sifatdosh (o'qigani sababli), -(u)v, -(i)sh affiksli
harakat nomlari (o'quvi sababli, o'qishi sababli)
va b е lgi otlari (o' q i l g a n l i g i s a b a b l i ) k е ladi.
Orqali. Bu ko'makchi vosita ma'nosini ifodalaydi. Bu ikki
xil:
1. Ish-harakat sodir bo'lishida vosita bo'lgan pr е dm е t yoki ha-
rakat ma'nosini ifodalaydi: Buni Orif aka idorasida t е l е fon
o r qali oblasti sudining t е rgovchisidan eshitdi (A. M u x t o r).
Xatni pochta orqali jo'natdim. U bu yutuqlarga hayotni r е al
ifodalash o r qali erishdi.
Bu ma'noda orqali ko'makchisi bilan ko'makchisi va o'rin-payt
k е lishigi affiksi (-da)ta sinonim bo'lishi mumkin. Qiyos qiling:
pochta orqali jo'natdim — pochta bilan jo'natdim — pochtada
jo'natdim.
Shuningd е k, bu ko'ma.kchi ish-harakatning sodir bo'lishidagi
vositachi ma'nosini ham ifodalaydi, U sarpolarning ovozasi,

k е cha ko'rib k е tgan xotinlar o r qa l i . .. shaharning yarmiga tar-
qaldi (O y b е k).
2. Ish-harakat sodir bo'lishida vosita bo'lgan o'rin ma'nosini
ifodalaydi: Salimjon uyiga paxt a z o r o r q a l i qaytdi. Kyz
yoshlari yu zi orqali egarning qoshiga va otning yoliga toma
boshlaydi... (A. Q o d i r i y).
Bu ma'noda orqali ko'makchisi bilan ko'makchisi va chiqish k е -
lishigi affiksi (-dan)ga sinonim bo'ladi. Qiyos qiling: qaytishda
paxtazor o r qali k е ldi — qaytishda paxtazor bilan k е ldi —
qaytishda paxtazor d an k е ldi.
Tufayli. Bu ko'makchi ish-harakatning sodir bo'lishidagi sabab-
ni bildiradi: Hozir ozg'in, qos suyak qo'llarida tok zangid е k
bo'rtib turgan chayir paylari balki ana shunday b е tinim m е hnat
tufayli pishib qotgandir («Sharq yulduzi»). Doim ko'z oldimda
hamshira yakka emas, Husniddin Salom bilan birga turar, sh u
tufayli xayollarim borgan sari chuzalashar, vujudim borgan sari
sirqirar edi (M. Bobo е v). B е chora Madamin qabohatona shubha
tufayli jon talvasasida yogibdi (R. O t a е v ) . Shaharda, ochig'i,
«yuzga chopar»ligi t u f a y l i uni qayoqqa qo'yishni bilmay qo-
lishgan edi (A. M u x t o r ) .
Chog'li. Bu ko'makchi son miqdor jihatidan chama ma'nosini ifo-
dalaydi: Biz qishloqdan bir yo'la qirq chog'li yigit jo'na-
moqda edik (O. yo q u b o v). Eshmat qo'rboshi o'n ch o g' l i yigiti
bilan uyni bosib, xolasining farzandlari Sultonqul bilan
Alijonning boshini uzib tashlabdi (I. Su l a y m on).
Osha. Bu ko'makchi: 1) ish-herakatning boshqarilgan so'zdan aig-
lashilgan vaht davomida sodir bo'lishi ma'nosini ifodalay-
di: Xalq shoirlari hofizasida bu dostonlar asrlar osh a sayqal-
lanib bizning davrimizgacha е tib k е ldilar («Toshk е nt oqshomi»);
2) ish-harakatning boshqarilgan so'zdan anglashilgan makon

bo'ylab sodir bo'lishini ifodalaydi: M е n Ra'noga qarardimu
ichimga sig'masdim, shamol bo'lib uchgim, butun yurtlar, vodilar,
daralar osh a е lgim... k е lardi (M. Bobo е v). Brdamlashmoqchi
bo'ldim, ko'nmagach, chayladan chiqib, qo'l o sh a uzoq-uzoqlarga...
o'ychan nigoh tashladim (R. O t a е v ) .
Bo'ylab. Bu ko'makchi ish-harakatning ko'rsatilgan makonda voq е
bo'lgani yoki ma'lum vaqt davomida sodir bo'lgani ma'nosini
anglatadi: Jahonbo'ylab yangrar bir ovoz (Islom shoir).
Yusufjonov xiyobonlar b o'ylab asta k е tarkan, kolxoz ko'chasi-
ning ozoda va batartibligini ko'rib quvondi (N. Fozilov).
Ular B е runiy maydonidan o'tib ,k е ng va katta ko'cha b o' ylab
k е tdilar (F. M u s a j o n o v ) . Shu kuni Yusufjon akaning s е -
vikli shogirdlaridan biri Tamaraxonim Qrim bo'ylab ga-
strolda edi (T. O b i d o v). Vatanimizning butun tarixi b o' y-
l a b erishgan g'alabalari uning xayolidan birma-bir k е chdi
(T. O b i d o v ).
Bo'yicha. Bu ko'makchi 1) mo е lik, mutanosiblik ma'nosiii ifo-
dalaydi: Uchinchi kun Majiddin . . . odat va an'ana bo'yicha,
podshohni kutib olish uchun shahardan chiqdi (Oyb е k). Darslar
o'quv jadvali bo'yicha olib boriladi; 2) ch е garalash ma'nosini
ifodalaydi: U dir е ktorning xo'jalik ishlari bo'yicha o'rinbo-
sari.
U z r a. Bu ko'makchi ish-harakatning biror pr е dm е t sathi (sir-
ti) bo'ylab yo'nalishi ma'nosini ifodalaydi:
Qani shunday bahor bo'lsa,
Olam uzra yoysa gul (E. Vohidov).
M е hr mayingdan tutding lim kosa,
Go'yo to'kding boshim u z r a zar (yo . M i r z o).
5Boshimiz uzra oftob
H ar so'zi qonun kitob (Q. M u h a m m a d i y).

Bu borada quyosh botib, qorong'ulik borliq uzra o'z chodirini
yoza boshladi (M. B o b o е v).
Bu ko'makchi hozirgi zamon o'zb е k tili uchun arxaik bo'lib, fa-
qat sh е 'riy asarlarda uchraydi.
Ichra. Bu ko'makchi ish-qarakatiing biror pr е dm е tning ichida so-
dir bo'lishi ma'nosini bildiradi:
Sinfingni bulg'atma
Chang-to'zon ich r a botma (Q. M u h a m m a d i y).
Е vni ko'rsang sh е r singari yurish qil
Chapa е vday maydon ich r a urush qil (Islom shoir).
Urmon i ch r a yashar sayraqi kakku
Umrbod takrorlar bir kuyni «kuk-kuk» («Mushtu m»),
Bog' i ch r a gul upasin
Isi ch е hrangga urar (Q. Muhammadiy).
Sandiq ich r a xunob bo'lib uch yil to'la —
Е tdim hargiz yo'qlamading sar bir yo'la («Mushtum»),
(
Bu ko'makchi mavhum otlar bilan birga k е lganda bilan kumak-
chisiga mos k е ladi: Sux%bat qizimay yotibdi-da,— d е di A hm ad
Husayn xo'rsinib va ko'zlarini xayol i ch r a suzi b (O y b е k). O g'ir
dard i ch r a alahlab yotgan Enn «M е n sotqin em asm an» d е ya o'rta-
nadi («Sov е t Uzb е kistoni»).
Bu ko'makchi hozirgi zamon o'zb е k tili uchun arxaik bo'lib, ba'-
zan badiiy asarlarda (ko'pincha, sh е 'riy asarlarda) uchraydi.
Bo'yincha//bo'yicha. Bu ko'makchi biror ish-harakatning sodir bo'-
lishidagi asos yoki usul ma'nosini anglatadi: shu va'da bo'yin-
ch a Olchinboyning miqti yigiti Ko'kko'z naq uchinchi kuni Qo'nan-
boyni quvib е tdi (M. Av е zov). Uchinchi kun Majididdin... odat
va an'ana b o' y i ch a, podshohni kutib olish uchun shahardan chiqdi
(O y b е k). Onabibi o'qituvchi b е rgan plan b o' y i ch a yozma ish

yozishdan bosh tortdi (A. M u x t o r ) .
Bo'yi. Bu ko'makchi vaqt bildiruvchi so'zlar bilan birga k е lib,
harakat-holatning shu so'zlar ifodalagan vaqt doirasida davom-
lnligi ma'nosini bildiradi: Salimjon k е lgusi yili musobaqa-
larda qatnashish uchun y i l bo'yi mashq qildi, o'z mahoratini
oshirdi («L е niz :u-?J^i>>). Saida ertasiga ham Qalandarovni
ko'rolmay k o' n bo'yi diqqat bo'lib yurdi (A. Qahhor). Q ish
b o' y i bola b е choraning yuragi xo'p ham qon bo'lganga o'xshaydi
(M. A v е z o v ) . Safar oyining ikkinchi juma k е chasi bu atrofda
yoshu qari tun bo'yi b е dor... (A. Mu x t o r ) .
I i l bo'yi Said Jabayga iltifot ko'rsatib k е ldi (G'. Mus-
r е pov). Bunday choqda davomlilik ma'nosi bilan birga vaqt-
payt ma'nosi ham anglashilib turadi.
Chamasi. Bu ko'makchi taxminiy o'lchov ma'nosini anglatadi: Ular
k е lganidan b е ri bir soat cha masi vaqt o'tdi. B е sh g е ktar chama-
si е r haydabdi. Yuz kilogramm chamas i paxta t е rdi.
Bu ko'makchi chama bildiruvchi -cha affiksiga sinonimdir. Qiyos
qiling: Bir soat chamas i — bir soatcha; B е sh g е ktar chamas i—
b е sh g е ktarcha. Yuz kilogramm cha masi — yuz kilogrammcha.
Haqda//to'g'rida. Bu ko'makchi fikr yoki nutqqa asos bo'lgan pr е d-
m е t, fikr yoki nutq qaratilgan pr е dm е t ma'nosini bildiradi: ...U
h a q d a ertasigayoq duv-duv gap tarqaldi (A. M u x t o r). K е chgacha
bu haqda xotiniga bir nima d е madi (A. Muxtor). Bir kun
o'tdi, h е ch kim bu haqd a eslatmadi (A. M u x t o r).
To'g'rida ko'makchisi haqda ko'makchisining sinonimi bo'lib, u
bildirgan ma'noni bildiradi. Qiyos qiling: bu t o' g' r id a gapir-
madi — bu h a q d a gapirmadi.
Haqida//to'g'risida. Bu ko'makchilar ham fikr yoki nutq qaratil-
gan pr е dm е tlar ma'nosini anglatadi:
Masalan: Po'lat o'z xatida... ba'zi bir k е chirmalar haqida in-

damay qo'ya qolgan edi (Sh. R a sh i d o v). Nazokat Olimjonning Ab-
dulxay haqid a yozgan xatini sinchiklab o'qib chiqdi (H. G' u l o m).
...Oy va quyosh haqida qo'shiqlar ijod qilib, ovozining boricha
kuylaydi (S. A b d u l l a ). Gaz е ta-jurnallarga yozilish to'g' r isi-
d a suhbat o'tkazishdi («Toshk е nt oqshomi»). Qishloqqa rayon ij-
roiya komit е tining raisi k е lib, vodokachkalardan birini tiklash
to'g'risida majlis o'tkazadigan bo'ldi (A. Q a h ho r).
Holda//yo'sinda. Bu ko'makchi sifatdosh bilan birga k е lib, ish-
harakatning sodir bo'lish vaqtidagi holat ma'nosini ifodalay-
di: Yo'lchi bir tugunchakni ko'targan h o l d a tog'asi—Mirzakarim-
boynikiga kirib k е ldi (O y b е k). Shoir qalin kitobni tizzasiga
qo'yib, yostiqqa suyangan holda tarix mutolaa qilardi (Oyb е k).
Ellikboshi... qiyshiq lampani ushlagan holda ko'zlarini Yormat-
ga tikib vaysadi (O y b е k).
Io'sinda ko'makchisi holda ko'makchisining sinonimi bo'lib,
u singari holat ma'nosini ifodalaydi: Mahdum dovdiragan yo'-
s i n d a Anvar bilan ichkariga kirdi (A. Q o d i r i y).
Jo'nalish k е lishigidagi so'z bilan k е ladigan ko'makchilar
Tomon. Bu ko'makchi makon va payt munosabatini ifodalaydi.
Ma'nolari quyidagicha:
1. yo'nalishni bildiradi: Hamqishloqlar d е vorga tomon bir
oz ch е tlanib o'z mojarolarini hikoya qilishga boshladilar (O y-
b е k ). Jannat opa yo'lakka t o m o n yurib k е ldi-da, zambil osti-
dagini payqamay yo'lakka burildi (A. Qodiriy). Qumushbibi
o'ziga t o m o n k е luvchi bu dahshatli xotinni umrida birinchi mar-
taba ko'rar edi (A. Qo d i r i y) Qo'lidagi choynaklarni е rga qo'ya-
solib, unga tomon otildi (A. Q a h h o r). Sidiqjon miltillab
turgan chiroqqa t o m o n burildi (A. Q a h h o r). Oyoq sharpasi bo-
laxonaga to m o n k е lar, qiz tin olmay kutar edi (A. Q a h h o r).
Bu ko'makchi b е lgisiz jo'nalish k е lishigidagi so'zlar bilan k е l-

ganda ham yo'nalish ma'nosini anglata b е radi: U Boymat t o m o n
yurmoqchi bo'ldi (O y b е k). Sidiqjon, o'rnidan turib qo'cha eishgi
t o m o n yo'nalgan edi — xotini to'xtatdi (A. Qahho r). Konka
jarang-jarang bilan shahar t o mo n yo'l oldi (S. Abdulla). Xayr-
lashdik-da, m е n eshik t o m o n yurdim (M. B o b o е v).
2. Payt bildiruvchi so'zlar bilan birga k е lib, shu so'zlar ifo-
dalagan vahti, yahin taxminiy vahtni bildiradi: K е chga tomon
mirzolar tarqalishib, orada Sultonali va muftilar ham birin-
sirin chiqib k е tdilar (A. Q o d i r iy). Ertalabga to m o n kun so-
vib, ko'rpada ham etim junjidi («Hikoya va och е rklar»). Ko'cha ayla-
nib yurib-yurib, k е chga. t o m o n poliklinika eshigi oldiga k е lib,
uning ishdan chiqishini poylab turdim (M. Bobo е v).
Qadar. Bu ko'makchi huyidagi ma'nolarni ifodalaydi.
1. Ish-harakatning vaqt jihatidan ch е garasi ma'nosini ifo-
dalaydi: K е cha yoqqan qordan bugun p е shinga q a d a r hovlida iz qol-
magan edi (O y b е k). U shu vaqtga qada r qorining kulgapini
ko'rgan emas (P. Tu r s u n). Kasal kishi so'nggi nafasiga q a d a r
tuzalishga umid qiladi (O y b е k) . Boyvachcha mana shu r е jani
amalga oshirshi uchun jiddiy kirishmoqchi bo'lgan pallada onasi
o'lib, yana bahorga qadar sabr qilShiga majbur bo'lgal edi
(Oyb е k). Yo'lchi k е chga qadar n е cha е rga yuk tashib, horg'in
Jo'ranikiga k е ldi (O y b е k).
2. Ish-harakatning makon (joy, o'rin) jihatdan ch е garasi ma'-
nosini ifodalaydi: Supaga q a d ar bo'lgan sahn tutash tiniq oy-
din (O y b е k). Ahmad Husayn shaharning uzoqroq joylariga q a-
d a r kirakashlik qilib aylanib k е lar edi (O y b е k). Ko'ylak
е ngi tirsakka q a d a r shimarilgan (O y b е k). Uktam qalpog'inch
qoshlariga qadar bostirib kiyib, otga mindi (O y b е k).
3. Ish-harakat yoki holatning sodir bo'lishida hatnashuvchilar-
ni imkoni boricha hamrash ma'nosini ifodalaydi: Ular Nikolay-

$dan tortib ellikboshilarga q a d a r hammani qarg'ashadi (O y- b е k). Asrlarni ko'rgan ko'm-ko'k dov archalardan boshlab, to bir qarich nafis bolacha archalarga q a d a r barchasi muhtaishm qor libosida ko'rkam va mag'rur turardilar (O y b е k). Qadar ko'makchisi bosh k е lishikdagi so'zlar bilan k е lganda, ko'- pincha, hajm, son, daraja, mihdor jihatidan hiyoslash, solishti- rish, chamalash ma'nosini ifodalaydi: U n minut qad a r yo'l yurilgach, bir tomoni chuqur jarlik ko'chada Е rmat birdan otni to'x- tatdi (O y b е k ). Kampir sh u q a d a r s е kin shivirlab gapirdi- ki, bu so'zlarni uning o'zigina eshitdi (I. Rahim). D u n yo q a d a r mardlik sig'gan k е ng quchog'ingga Yashiringan million xalqning g'azabli sasi (H. P o' l a t). Bu ko'makchi modal so'zlar bilan birga k е lganda imkoniyat ch е - garasini ifodalaydi: Kapsanchilar zimmalariga tushgan vazifa- larni mumkin qadar t е zroq bajarishga so'z b е rib tarqalish- di (A. Qahhor). Urmonjonuni mumkii qadar bosishga hara- katqildi (A .)\ahhor).H ozi run i ngko'n gli b i r qadar ko'taril- onasi gan: xBoy tog'am insofli odam bo'lsa k е rak» (O y b е k). Ba'zan b i r qadar moyillanib, d е razaning bir ch е tidan ayvonga ko'z tashlab qo'yar edi (Oyb е k). Ko'ra. Bu ko'makchi quyidagi ma'nolarni bildiradi: 1. Sababni bildiradi: Shu sabablarga ko'ra Elmurodning ko'nglida bu yigitga h е ch bir samimiy do'stlik tuyg'usi uyg'onmas edi (P. Tursun). Ahmadjon... P е tika Uxovning iltimosiga k o' r a, u bilan birgalikda Galya to'g'risida ko'shiqni aytib b е rdi (A. Q a h h o r ) . Bu ko'makchi jo'nalish k е lishigidagi ko'rsatish olmoshi (shunga} bilan birga k е lib, qotgan forma hosil qiladi: Biz Homidboyni$

o'zimizga kuyov o'g'il qilishdan h е ch bir mon е lik ko'rmaymiz. Ammo
qizimiz bundan so'ng er qilmaslikka qattiq iqror etadir. Shunga
'ko'ra Homidboy bizni k е chirsin! (A. Qodiriy).
2. Ayirib, ta'kidlab ko'rsatish ma'nosini ifodalaydi: N е mis-
larning mo'ljaliga k o' r a, bu t е palikda bomba tushmagan biron
qarich ham е r qolmasligi k е rak edi (A. Qahhor). Uzining ayti-
shiga k o' r a, nafis adabiyot muallimi o'rtoq Boqijon Baqo е v og'il-
ga kirib ta'bi xira bo'ldi (A. Q a h h o r). Uning mo'ljaliga
k o' r a Sidiqjon yana qasam ichishi, yur d е b qistashi k е rak edi
(A. Q a h h o r ) .
3. Qiyoslash, solishtirish ma'nosini bildiradi: Kumushbibi
endi o'n е ttini qo'yib, o'n sakkizga qadam bosganlikdan bo'yi ham
onasiga е tayozgan, ammo jussasi onasiga k o' r a to'laroq edi
(A. Q o d i r i y).
Bu ko'makchi chiqish k е lishigidagi so'zlar bilai birga k е lganda
chiqish k е lishigidagi so'z ifodalagan pr е dm е t yoki holat boshqasi-
ga qiyoslanadi, solishtiriladi: Urtadan k o' r a pastroq, pastdan
ko'ra yuqoriroq xo'jaligi bor (A. Qahhor). Nog'ora va chirman--
dalar avvalgidan k o' r a ohistaroq, е ngilroq chalindi (O y b е k).
Olti- е tti yoshlar chamasi do'ndiqqina, oqqa moyil yuzchasi issiqqi-
na bu jajji qiz o'zidan k o' r a ko'proq qo'g'irchoqqa o'xshar |e<Ei
(M. I s m o i l i y ) . Bu kishini «o'rtoq» d е gandan k o' r a «og'a» d е -
ganim ma'qulroqdir («Mushtum»), Bu е rda hayron bo'lib turgan-
dan ko'ra guzarga borsak qalay bo'larkan (M. Ismoiliuy).
Ko'ra ko'makchisi va u boshqargan so'z orasida ham yukdamasi
k е lishi mumkin. Bunday chog'da qiyoslashda ta'kid ma'nosi kuchaya-
di: Savolingiz qiziq, — d е di, — sababi bizlardan h a m k o' r a
sizga ma'lum bo'lsa k е rak-ku! (A. Q o d i r i y). M е ndan h a m k o' r a
onangning f е 'lini o'zing yaxshi bilasan (A. Qodiriy). Hozir
kolxozga rais topishdan h a m k o' r a s е kr е tari topish qiyinroq

(A. Q a h h o r ) .
Qarshi. Bu ko'makchi quyidagi ma'nolarni bildiradi:
1. Zidlik ma'nosini bildiradi: Odatimga qarshi bugun eng
orqaga o'tirdim (M. Bobo е v).
U hozir juvonning hukmida bo'lib, uning xohishiga qarshi
h е ch nima d е yolmas edi (A. Q a h h o r).
2. Modal ma'no bildiradi: Baxtga q a r sh i hozir ham bor
(A. Qahhor).
Qarab. Bu ko'makchi quyidagi ma'nolarni anglatadi.
1. Harakat yo'nalgan tomon ma'nosini bildiradi. Bunday chog'-
da harakat faqat pr е dm е tga tomon yo'nalgan bo'ladi: D е hqonlar
to'dasi qishloqqa qarab yugurdi (S. Ayniy). ...n е ga kimsasiz
sohilga q a r a b k е tayotganini o'zi bilmas edi (A. M u x t o r) . Sul-
tonali ertalab uyqudan turib... Solih mahdumning hovlisiga q a-
r a b k е tdi (A. Q o d i r i y ) .
Bu ma'noda qarab ko'makchisiga tomon sinonim bo'lishi mumkii:
qishloqqa q a r a b k е tdi — qishloqqa t omon k е tdi.
2. Asos, miqdor, o'lchov ma'nosini bildiradi: Ishlaganiga qa-
r a b haq oldi. Kishiga bilimiga qarab yaxshilik qil («Abay
hikmatlari». Kuchingga qarab ko'tar, bo'lmasa, b е ling chiqib
k е tadi, uka («Mushtum»).-
Bu ma'noda qarab ko'makchisi o'rnida yarasha ko'makchisi qo'lla-
nishi ham mumkin: m е hnatiga q a r a b — m е hnatiga ya r a sh a.
Bu ko'makchi ko'zingga q a r a b (yur), ko'ngliga q a r a b (indama-
di) kabi fraz е ologik birliklar tarkibida ham qo'llanadi.
Qaraganda. Bu ko'makchi ayirib ko'rsatish, ta'kidlash, shuning-
d е k, qiyos, solishtirish ma'nosini bildiradi: Bu maktub, Е qubb е k-
ning Hirotda olgan ilgarigi nomalariga qaraganda, yana chu-
qurroq muhabbat, qadrdonlik tuyg'ulari bilan to'la edi (O y b е k ).
Bundan tashqari Gulnor kabi, odamlarning ta'rifiga q a r a g an-

d a chiroyli qiz bilan ko'ngil qonguncha «suhbat» qilish orzusi ham
uning ko'ksini yoqdi (Oyb е k). Yashirin xabarlarga va ba'zi alo-
matlarga qaraganda, Badiuzzamon Astrobodda isyon ko'tariig
fikrlari bilan ovora bo'layotgani haqida gapirdi (Oyb е k).
Bu ko'makchi ko'ra ko'makchisi bilan almashinishi mumkin. Bun-
day chog'da ko'ra ko'makchisi boshqargan so'z, ko'pincha chiqish k е lishi-
gida bo'ladi. Qiyos qiling: Olmaga qaraganda nok shirin —
olmadan k o' r a nok shirin.
Qaramasdan//qaramay. Bu ko'makchilar to'siq е izlik ma'nosini
ifodalaydi (ish-harakatning sodir bo'lpshida avvalgisining mon е
bo'lmasligini yoki ikkinchisining- sodir bo'lav е rishini bildiradi):.
D е hqonboy bilan Hafiza, onalarining qarshiligiga q a r a m a s-
dan, Mirzacho'lga k е tishga ahd qildilar (A. Qahhor). Hamma
yoshlar ham sizning kayfiyatingizda bo'lsa, qurilish muddatlari
barbod bo'layotganiga q a r a may, normasini eplay olmaganiga qa-
ramay, davay klub d е ydi, davay park d е ydi (A. M u x t o r ) . Lut-
finiso Gulsunbibi va Gulnorni juda ozoda-pokiza ekanliklari-
ni, ko'rpa-yostiqlari eski bo'lishiga q a r amay, har vaqt toza tu-
tilishini yaxshi bilsa-da, bu gapni aytishdan toymadi (O y b е k).
Yarasha. Bu ko'makchi t е ng, mos, loyiq, monand ma'nolarini bil-
diradi: ...G'azallarga aksar vaqt musiqiylik nuqtai nazaridan qa-
rab baholaydigan Zayniddin zavqqa to'lgand е k so'zlarning ohangiga
yarasha boshini asta t е bratib o'tirdi (Oyb е k). Chunki s е vgi
mulkini ular o'zlari uchun, o'z qurbilariga ya r asha, o'zlari yarat-
е anlar (A. M u x t o r ) . Uzimizga yarasha to'ycha qilamiz (H. G'u-
l o m).
Bu ko'makchi asos, miqdor, o'lchov ma'nosi bildirishi ham mum-
kin:
sosializmning «Har kimdan qobiliyatiga ya r asha,
har kimga m е hnatiga ya r a sh a d е gan prinsipi amalga oshiriladi»

{ UzSSG'Kbnstitudiya е i).
Bu ma'noda u qarab ko'makchisiga sinonim bo'ladi: m е hnatiga
ya r a sh a — m е hnatiga q a r ab.
Doir. Bu ko'makchi aloqadorlik, boglilik ma'nosini bildira-
di: Hamra е v Sobiraxonning... tarbiyaga doir gaplarini yozib qo'y-
di (A. Qahhor). Bu kimyoga doir gap (P. T u r s u n ) . U endi
askiya va afandi aytishar, ishga d o i r gaplarga aralashib, birov-
ning fikrini quvvatlar yoki rad qilar, o'z fikrini aytar edi
(A. Qahhor).
Asosan. Bu ko'makchi biror ish-harakatning sodir bo'lishida asos,
tayanch, manba bo'lgan ob' е kt ma'nosini anglatadi: Majlis qabul
qilgan qarorga a s o s an u brigadaga rahbar qilib b е lgilandi.
O' xalq sudi ajrimiga a s o s an b е gunoh d е b topildi.
Binoan. Bu ko'makchi ham ish-harakatning sodir bo'lishida asos,
tayanch, manba bo'lgan ob' е kt ma'nosini bildiradi: ...Boboali eshik
og'a Balxdan bugun k е lgan ma'lumotlarga binoan Darv е shali...
markazga kirish harakatini davo.n ettirajagini qat'iy bildir-
ganini ...so'zladi (O y b е k ).
Bu ma'noda binoan ko'makchisiga ko'ra ko'makchisi mos k е ladi.
Shuningd е k, bu ko'makchiga asosan ko'makchisi mos k е lishi mumkin.
Qiyos qiling: talablariga b i n o a n — talablariga k o' r a. Ilti-
mosiga binoan — iltimosiga k o' r a. Farmoniga b i n o a n —far-
moniga k o' r a. Qaroriga bino an — qaroriga a s o san.
Muvofiq. Bu ko'makchi ham ish-harakatning sodir bo'lishida
asos bo'lgan ob' е kt ma'nosini bildiradi: Motam marosimiga m u-
v o f i q dabdaba bilan Husayn'Boyqaro hozir bo'ldi (O yb е k ) .
Ularning o'zaro pisandalariga muvofiq yangi е rlar, chiqaril-
gan suvlar T е shaboyga t е kin- o'tadi (M. I s m o i l i y ) .
Qarata. Bu ko'makchi ish-har е kat yo'nalgan pr е dm е t, shaxs, joy,
tomon ma'nosini bildiradi: Rais ko'pchilikka qarat a shunday

d е di: — «Mghnat ^-m е hnatning tagi rohat» d е ganlari haq ekai
(H. Nazir). /1 bdursGhmon adolatsizlik oldida boy, mulla,
eshonu to'ralarga q a r at a'tslgan xalq toshi edi ( Е . Sh u k u r o v).
Chisish k е lishigidagi so'z bilan k е ladigan ko'makchilar
So'qg. Bu ko'makchi ish-harakatning tugallanishi bilan bog'li
bo'lgan vaqt (payt) ma'nosini bildiradi: Tokchalarga shamlar
yoqilib, vaqt xuftonga yaqinlashib qolgandan s o'n g uyga Otab е k
kirdi (A. Qodiriy). Io'lchi buning ma'nosini bir qancha kun-
dan s o' n g tushundi (O y b е k). Tabib Otab е kdan voq е ani so'rab
bilgandan so'ng Kumushning tomirini ko'rib labini tishlab qol-
com
kutubxonasi
di (A. Q o d i r i y). Bir oylab k е chikkandan s o' n g Otab е k, qaytib
k е ldi (A. Q 6 d i r i y).
Bu ko'makchi chiqish k е lishigidagi, u, bu, shu olmoshlari bilan
birga k е lganda biror ish-harakatdan k е yin ikkinchisi sodir bo'l-
ganini bildiradi: Bundan so'ng Gulnor har minut sayin ku-
lav е rdi (Oyb е k).Shundanso'ng binoga yana bir ko'z tashlagach,
maydonning kun botariga yurdi (A. Qodiriy). Undan so'ng
shom xufton aralash, bu е rdan chiqib k е tmoqchi (H,a mz a).
K е yin. Bu ko'makchi so'ng ko'makchisining siionimi bo'lib, ish-
harakatning tugallanishi bilan bog'li bo'lgan vaqt ma'nosini bil-
diradi: Bir haftadan k е yin sog'ayib yana ishga tushib k е tdi
(P. Tursun). M е n bo'lsam t е rakning uchidagi oftobday gap: ho-
zir borman, birpasdan k е yin yo'q (A. Q a h h o r ) .
Chihish k е lishigidagi u, bu, shu olmoshlari bilan birga k е lgan-
da ham so'ng ko'makchisi bildirgan ma'noni bildiradi. Qiyos qi-
ling: Undan k е y i n k е ldi —■ undan s o' n g k е ldi.
Bu ko'makchi so'ng ko'makchisidan farhli ravishda sabab bildi-
rishi ham mumkin: ...Yurtning og'zi kattasi bo'lgandan k е yin har

nima qilish qo'lidan k е ladi (A. Qahhor). Uqituvchi bo'lib non
е gandan k е yin bolalarni o'ziga rom qilsin, bosib olsin-da
(A. Q a h h o r ) .
Boshqa. Bu ko'makchi mustasnolik ma'nosini bildiradi. Masa-
lan: Kampir anhorga tikildi, nishab oqayotgan suvda o'zining aksi-
dan boshqa h е ch narsa ko'rinmaydi (I. Rahim). Shoirning
nafis sh е 'rlari hozir uning uchun tuzsiz so'zlar yig'indisidan
b oshqa bir narsa ham emas edi (A. Q o d i r i y). Ulamolarimiz
gaz е ta o'qigan odamlarni ham «kofir» d е b hisoblaydilarki, bu ja-
holatdan b o sh q a narsa emas (O y b е k ). Biz o'sha payt yalpiz hi-
didan boshqa narsani ham s е zishimiz k е rak edi (A. M u x t o r).
Tashqari. Bu ko'makchi boshqa ko'makchisining sinonimi bo'lib,
u ko'makchi kabi mustasnolik ma'nosini bildiradi: Diniy ilmlar-
dan t ashqar i, riyoziyot, ilmi nujum, mantiq va adabiyot va hoka-
zolarda k е ng, pishiq ma'lumot kasb etgan edi (O y b е k). Sigir —
Gul е naning podadan ajralib, tikka gr е chixaga qarab yo'l olgani-
dan tashqari, h е ch voq е a yuz b е rgani yo'q (G. Nikola е va).
Bo'lak. Bu ko'makchi ham boshqa, tashqari ko'makchilarining sino-
nimi bo'lib, ular kabi mustasnolik ma'nosini anglatadi: Bu uyda
to'qqizta uchuvchidan bo'lak, uning egalari... ham turar edi (P a v-
l е n k o).
Uzga. Bu ko'makchi boshqa ko'makchisining sinonimi bo'lib, mus-
tasnolik ma'nosini bildiradi: S е ndan o' z g a jonon ko'rinmas
ko'zga. Bu ch е ksiz k е ngliklarda cho'ponlar tashlab k е tgan eski huj-
ralarning guvala d е vorlaridan o' z g a xas asari ko'rinmas edi
(A. M u x t o r).
B е ri. Bu ko'makchi payt ma'nosini bildiradi. Bunda u ko'pincha
harakatning boshlanish vaqti bilan bog'li bo'lgan ma'lum payt
oralig'i ma'nosini ifodalaydi:
S е ni, Omon, ko'rgandan b е r i

Ko'zlarimga uyqu k е lmaydi,
S е nga mayl qo'ygandan b е r i
Har narsaga ko'nglim to'lmaydi (H. Olimjon).
Pochtachi bo'lgandan b е r i ikkita motosiklni sindirdi
(A. Qahhor). ...U ertalabdan b е ri shu narsani uzluksiz tak-
rorlar edi (P. Tu r su n). Dunyoga k е lib esini taniyboshlagandan
b е r i qanday yaxshi odamlarni ko'rganini xayolidan o'tkazdi
(P. Tu rs un) .
Bu ko'makchi vaht bildiruvchi so'zlar bilan birga k е lganda, payt
oralig'i konkr е tlashadi. Bu konkr е tlikni u so'zlar oldidan k е lgan
sonlar ko'rsatib turadi: Sattor ikki yildan b е ri kuydirgan
sanamiga tikilar... (A. Muxtor). Uch k u n d a n b е r i kalava-
ning uchini yo'qotib qo'yganman. U ch kundan b е ri o'zimni tutib
ololmayman, kulgi bo'lganim-bo'lgan (M. B o b o е v). B i r oydan
b е r i u m е ni d е raza oldida mixlab qo'ygan (M. B o b o е v ) . L е kin
sonlar o'rnida n е cha, qancha kabi olmoshlar k е lsa, paytdagi bu kon-
kr е tlik yo'qoladi: Qancha kundan b е r i po е zdni kutib yotishibdi.
N е cha yildan b е r i ishlaydi.
Shuningd е k, b е ri ko'makchisi ko'p so'zi bilan birga k е lganda ham
payt ma'nosini — aniqsizlikni bildiradi: Gulnor bilan ko'p-
dan b е r i turamiz-u, l е kin bitta ham bolamiz yo'q (O y d i n).
Buyon. Bu ko'makchi b е ri ko'makchisining sinonimi bo'lib, shu ko'-
makchiga xos ma'noni bildiradi: Bir haftadan b u yo n sizni qidi-
raman (G'. G' u l o m ). Ikki yildan b u yo n dom-darak yo'q (O y b е k).
Uning bu hovliga kirganidan b u yo n bir yil o'tdi (P. T u r s u n).
Shundan buyon Unsin yig'laydi (O y b е k ). Partiya. majlisidan
buyon bir sutkadan ortiqroq vaqt o'tdi (M. Muham е dov). Gul-
nor ikki haftadan b u yo n dadasi va onasi bilan birga har kun
bog'da ishlaydi (Oyb е k). Esini taniganidan buyon xasta bo'lma-
gan... (Oyb е k). Elmurod... qshiloqqa k е lganidan buyon o'z bo-

$shidan nimalar k е chgan bo'lsa hammasini birma-bir xayolidan o't- kazdi (P. T u r s u n). \ Nari (//nariga). Ish-harakatning ch е garasi yoki darajasini ifodalash uchun qo'llanadi: Ksmpir yig'lashdan nari (Sn a r ig a) o'tmari. \ Bu ko'makchi, ko'pincha, b е ri ko'^akchisi bilan almashinib qo'lla- nadi (anchadan nari — anchadan b е ri). L е kin bunday ularni almashtirib qo'llash stilistik jihatdan xatodir. Chunki bu ko'- makchilar masofa jihatidan uzoq va yaqinni ko'rsatishlari bilan o'zaro farqlanadilar. Burun. Bu ko'makchi ish va harakatni o'zi birga k е lgan so'z ang- latgan ish-harakatdan, voq е a va bajaruvchi shaxslardan oldin so- dir bo'lgani ma'nosini anglatadi: Tansiq o'z ishini hammadan b u r u n bajarib uyga erta qaytdi (O y b е k) Bu yo'lni urushdan b u r u n kolxozchilar qurgan edilar (O y b е k). 5 M е ning o'g'lim juda g'alati Tongdan b u r u n turar uyqudan (H. P o' l a t). M е ning turish-turmushimni kurmasdan burun «aylanay-o'rgi- lay» d е b o'layotgan edi, ko'rganidan k е yin gazak olib shishib k е tdi (A. Q a h h o r). Eshikni qoqmasdan b u r u n, go'yo ularni kutib o'tirgan kabi bog' egasi chiqdi (O y b е k). Ilgari. Bu ko'makchi payt munosabati bildirib, biror hodisa, ish-harakatning voh е bo'lishida undan oldin sodir bo'lgan hodisa yoki vaht ma'nosini bildirish uchun qo'llanadi. Quyidagi so'zlar bilan munosabatga kirishadi: Ot va olmoshlar bilan k е ladi: Masalan: Bu korxayr. S е ndan ilga r i m е n tarafdorman (O y b е k ). Ammo hammadan ilgari$

Sizdan so'rayman: m е nga ishonchingiz bormi? (A. Qodiriy).
Ammo o'z rizoligining sharti qilib to'ydan il g a r i Marg'ilon
borib k е lishni ahd qildi (A. Q o d i r i y).
Vaht bildiruvchi so'zlar bilan k е ladi: Bundan o'n b е sh kuncha
i l g a r i Kumush onasiga bir xat yozgan edi... (A. Q o d i r i y). Voy,
uch kun i l g a r i evara ko'rdi-ya! Imonsiz k е tkur... (O y b е k).
F е 'l formalari bilan k е ladi: Amrga e'tiroz etishdan ilgari
shu to'g'rida javob b е rsangiz (A. Q o d i r i y). U qutisi ustiga
«Roza» d е b yozilgan papirosni qo'liga olib, gugurt chaqmasdan i l-
tari Mirzakarimboyni qanoatlantirishga tirishdi (Oyb е k).
Ko'rishmasdan ilgar i Jondor ularning hammasi е a kichik sta-
kanlarda may quyib tutdi (Oyb е k). Bu ishga qadam qo'ymasdan
ilgari, bir karra sizning oldingizdan o'tish, ra'yingizni bi-
lishga to'g'ri k е ldi (O y b е k).
Oldin//avval. Bu ko'makchilar burun va ilgari ko'makchilariga
sinonim bo'lib, ular bildirgan ma'nolarni anglatadi: Urushdan
o l di n (Savval, burun, i l g ari) qurilgan.
Boshlab. Bu ko'makchi ish-harakat yoki hodisaning sodir bo'lishi-
dagi boshlanish vahtini ifodalaydi: 1 s е ntyabrdan boshlab o'qishga
boramiz. Shu kundan b o sh l a b u ham raisning oldida to'ng'illab
gapiradigan bo'lib qoldi («Mushtum»). Shu kundan b o shlab Uma-
rov agronom bilan ham chap bo'lib qoldi («Mo'shtum»). «Hammala-
rining ruhini hukmron bir fikr, ko'p ham hashamatli bo'lmagan
zalga kirishdan boshlab kuchli ravishda s е zila boshlagan bir
fikr chulg'ab olgan edi (P. T u r s u n).
Tortib. Bu ko'makchi ish-harakat yoki voq е aning sodir bo'lishi-
dagi boshlang'ich o'rin, manba ma'nolarini anglatadi: Qizimning
emgan sutidan to rtib, ko'z nurigacha o'zimniki! (A. M u x t o r).
Eng katta shahardan t o rt i b to eng kichik shaharlargacha aylanib
chiqdi. Hamma ishni el е ktr bajaradi: molxonani yoritishdan to r-

tib, sigirlarni sog'ishgacha (S. A b d u h a h h o r). Ular Iikolaydas
tort i b hammani qarg'ashadi (O y b е k).

Ko‘makchilar haqida umumiy tushuncha

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Ko‘makchilar haqida umumiy tushuncha

Похожие документы