Ko‘p ho‘jayralilar (Metazoa). Plastinkasimonlar (Placozoa) tiplari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	38.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ko‘p ho‘jayralilar (Metazoa). Plastinkasimonlar (Placozoa) tiplari

Купить

Mavzu: Ko‘p ho‘jayralilar (Metazoa).
Plastinkasimonlar (Placozoa) tip lar i
Re ja:
1. Ko‘p ho‘jayralilar (Metazoa)
2. Ko‘p hujayralilar kelib chiqishi va evolyutsiyasi
3. Plastinkasimonlar (Placozoa) tip i ga umumiy
tavsif.

Ko‘p ho‘jay ralilar (Me t azoa).
Met azoa – bu ko‘p ho‘jayrali organizmlar
bo‘lib hayvonlar terminini ishlatish ham
shulardan boshlangan. Oldin Prat ozoa ham
Met azoa ham hayvonlar deb yuritilib, Met azoa
(ikkilamchi hayvonlar) deb atalishi ( Prat ozoa -
birlamchi) bir ho‘jayralilardan keyin paydo bo‘lgan
va kelib chiqqan degan ma’noni bildiradi. Bundan
tashqari hozirgi vaqtda ko‘p ho‘jayrali hayvonlar
latincha – Animalia deb ham ataladi.
Prat ozoa - evolyutsiyasidan ma’lumki bir
ho‘jayrali eukariot organizmlar ayrim holatlarda
ko‘p ho‘jayrali koloniyalar (volvokslar) hosil qilgan.
Bu hodisa hozirgi ko‘p ho‘jayrali o‘simliklar va
hayvonlar evolyutsiyasi uchun dastlabki qadam
edi. Bir ho‘jayrali eukariot organizmlar
koloniyasining paydo bo‘lishi hayvonot olami
evolyutsiyasi eshigini ochdi. Natijada har xil

manbalarda, hisoblarda bularni 31 ta taksonga
(tip) tegishli 1 mlndan 30 mlngacha turi haqida
ma’lumotlar uchraydi.
Met azoa larni bunday muv off aqiy at bilan
riv ojlanishi v a t araqqiy et ishiga nimalar sabab
bo‘ldi.
1. Met azoa – ko‘p ho‘jayrali, harakatchan
geteratrof eukariot organizmlar.
2. Ular gavdasi aniq qutblashgan – gavda
tugaydigan oldingi va ketingi qismlardan
tuzilgan.
3. Bu gavdaning boshidan oxiriga qarab
markaziy o‘q o‘tkazish mumkin, bu o‘qning
yo‘nalishi organizmning harakat yo‘nalishi
“ lok omot or o‘q” bilan mos tushgan.
4. Protozoa – lardan eng katta farqi, ular
ko‘zga ko‘rinadigan yirik organizmlardir.

Bular:
1. Ho‘jay ra – gavdasi turli xil vazifalarni
bajarishga ixtisoslashgan ho‘jayralardan tuzilgan.
2. To‘qima - 2 xil epitelial va biriktiruvchi
to‘qimalar. Epitelial to‘qima ham epiteliy,
epidermis, kutikula kabi tiplarga bo‘linadi.
Epit elial ho‘jay ralarda odatda xivchin va
kipriklar birikkan bo‘ladi. Biriktiruvchi to‘qima –
bular ho‘jayralari bir-biriga jips birikmagan bo‘lib
g‘ovak joylashgan bo‘ladi. Orasida ho‘jayralararo
suyuqlik bo‘ladi.
3. Sk elet – funksiyasi organizmni himoya
qilish va tayanch, muskullar harakatini
yengillashtirish bo‘lib, 2 ta ekzoskelet va
endoskeletdan iborat bo‘ladi.
Bundan tashqari ko‘p ho‘jayralilarning
ko‘payishi va rivojlanishi. Jinsiy va jinssiz
ko‘payish. Germofroditizm ( selfi ng ).

Gonoxorizm. Vegetativ, kurtaklanish,
partenogenez, gametogenez ko‘payish. Tana
o‘lchamlari va organizm faoliyatini xususiyatlari,
tana qismlarini ixtisoslashuvi, satxi va xajmi
o‘lchamlari, organizmda moddalar transporti,
metabolizm, katta o‘lchamlarni avzalligi,
Ontogenez (tuxum qo‘yish, tirik tug‘ish, matrotrof
va letsitotrof oziqlanish, embrion rivojlanishi,
lichinka) va filogenez borishi kabi jarayonlarni
shakllanishi va takomillashuvi muhim ahamiyat
kasb etadi.
Ko‘p hujay ralilar k elib chiqishi v a
ev oly ut siy asi .
Ko’pgina mutaxassislarning e ’tirofifa ko’ra ko’p
hujayrali hayvonlar evolyusion taraqqiyot
jarayonida bir ho’jayrali hayvonlarning koloniya
bo’lib yashovchi formalaridan kelib chiqqan. Lekin

ko‘p hujayralilar kelib chiqishi va evolyutsiyasida
hozirgi vaqtda bir nechta nazariyalar mavjud.
Ulardan asosan 2 t asi:
1. Kolonial nazariy a - E. Gekkel (1874),
I.I.Mechnikov (1886); Evolyusion taraqqiyoti
jarayonida bir ho’jayralilar orasida oddiydan
murakkabga qarab takomillashib borishi ham
morfoanotomik tuzilishiga ko’ra (ko’p yadrolilik,
harakat orgenellalari, mionemalar qisqaruvchi
vokuolalar va boshqalar), ham fiziologik jihatdan
(yadrolar o’rtasidagi funksiyalarning
taqsimlanishi, ho’jayra protoplazmasining
tabaqalanishi va boshqalar) kuriladi. Ba’zi bir
ho’jayralilarda, masalan: Volvox va
Myxosporidialarda, hatto ko’p ho’jayralilik
ko’rinishlari kuzatiladi. (Vol’vokslar koloniyasida
somatik va jinssiy ho’jayralar mavjud).

I. Mechnikov nazariyasi (1886) ga ko’ra
entoderma, eng tuban metazoa da blastulaning
blastosil bo’shlig’iga otilib chiqqan ho’jayralardan
paydo bo’lgan, ya’ni ikki qavatlilik stadiyasi eng
avvalo invaginasiya emas, balki immigrasiya
(qaynab chiqish) yo’li bilan. Mechnikov o’z
nazariyasini «Fagosetella» deb atadi (blastoselga
chiqqan ho’jayralarni Mechinkov fagositoblastlar
deb atagan). Ho’jayra ichida ovqatning hazm
bo’lishi fagositoz deyiladi.
Metazoaning eng dastlabki avlodlarida ikki
qavatning paydo bo’lishi bilan ulardagi ho’jayralar
evolyusiya davomida har xil yo’nalishlar bo’yicha
mutaxasislashib borgan. Masalan: tashqi
tomondagi ho’jayralar harakat qilish, sezish,
ta’sirlanish vazifalarini, ichki tomondagi
ho’jayralar esa ovqatni hazm qilish va jinsiy
vazifalarni bajarishga differensiyallashgan.

2. Sint sit ial nazariy a - I. Xodji (1943) va
boshka olimlar nazariyalari; Kо‘p hо‘jayralilar kо‘p
yadroli lekin bir plazmodiyli, kiprikli sodda
hayvonlarga (tufelka) о‘xshash bir hо‘jayralilardan
kelib chiqqan ya’ni qutblanishni kelib chiqishi va
xo‘jayralar ixtisoslashuvi; evolyutsiya jarayonida
tuzilishni murakkablashuvi va hokоzalar.
Iering Xodja (Yugoslav zoologi) Metazoalar
eng yuqori darajada tuzilgan sodda
hayvonlarning ko’p yadroli infuzoriyalardan kelib
chiqqan deb hisoblanadi. Masalan: tufelka
(protaplazma ekto va entodan iborat, ikki xil
yadro bor, teri qoplama murakkab (mionema,
trixosist)), qisqaruv «teshigi» bor, konyugasiya
yo’li orqali ko’p ho’jayralilar kelib chiqqan.
Ammo embriologik eksperimentlar va boshqa
dalillar Xodja nazariyasini tasdiqlamaydi.

A. A. Zahvatkin (1949) nazariyasiga ko’ra ko’p
ho’jayralilar koloniya bo’lib yashovchi bir
ho’jayralilarning jinssiz bo’lishidan paydo bo’lgan
Metazoaning kelib chiqishi gastreya va
fagosetella bilan bo’gliq emas deb hisoblaydi.
Yuqoridagi gastreya va fagosetella Metaoaning
erkin holda yashovchi lichinkalari bo’lib, ular
faqat turning geografik tarqalishini ta’minlaydi
deb hisoblaydi. Metazoa Zaxvatkinning fikricha
o’troq holdagi koloniyali organizmlar xuddi
hozirgi zamon bulutlari va gidroid poliplariga
uxshash.
Ayni vaqtda ko’p ho’jayralilarning kelib
chiqishi bo’yicha Gekkel’ va Mechnikov
nazariyalari eng ishonchli ta’limot bo’lib
qolmoqda. Bu sohadagi bahslar hali oxiriga
etgani yo’q.

G‘ovaktanlilar – tuzilishi va embrion rivojlanishi
bilan boshqa ko‘p metazoalardan keskin
farqlanadigan eng qadimgi va sodda ko‘p
ho‘jayrali hayvonlardir. Ularning qadimgi qazilma
avlodlari Paleozoy erasi (Kembriy davri)dan
ilgarigi qavatlardan ham ma’lum. G‘ovaktanlilar
ko‘p ho‘jayralilarning sodda va o‘ziga xos avlodi-
“ shoxchasi” bo‘lganligidan ulardan boshqa
formalar rivojlanmagan.
Plast ink asimonlar (Placozoa) t ip i ga
umumiy t av sif.
1883 yilda Avstraliyadagi dengiz
akvariumlaridan birida kichkinagina ko‘p
ho‘jayrali mavjudot topiladi. Bu organizmni
t rixoplak s (Trichoplax) deb atashadi. Shundan
buyon bunday organizmlar bir necha bor
dengizlardan topilgan va akvariumlarda
ko‘paytirilgan.

Trixoplaksning yassi, yapoloq gavdasining
diametri 2-3 mm, qalinligi esa 25 mkm.
Gavdasining yuqori (dorsal) tomoni yassi epitelial
ho‘jayralar bilan qoplangan. Ostki (ventral)
tomoni pastga (substrat) qapishgan bo‘lib, u
mikrovorsinkali kiprikli ho‘jayralardan tuzilgan
bo‘ladi. Mikrovorsinkalar bilan oziqlansa, kiprikli
ho‘jayralar “lokamotor” vazifani bajaradi.
Trixoplaks substratga sirpanib harakatlanadi.
Dorsal va ventral qatlamlar oralig‘idagi bo‘shliqni
biriktiruvchi to‘qima ishg‘ol qilgan. Trixoplaks
harakati, gavdasi shakli amyobani eslatsada,
uning gavdasi o‘zgarmaydi. Trixoplaksni doimiy
bosh va ketingi qismlari mavjud emas. Qaysi
tomonga tomonga harakat qilsa o‘sha tomoni
boshi hisoblanadi. Bu gilamcha ustida
harakatlanayotgan komp’ter sichqonchasini
eslatadi.

Oziqlanish paytida trixoplaks orqa tomoni
markazi yuqoriga ko‘tarilib, qorin tomoni markazi
ichkariga bukiladi. Natijada gavdasi “yopiq
cho‘ntak” shakliga kiradi. Cho‘ntak ichida qolgan
oziq zarrachalari vorsinkali ho‘jayralar tomonidan
o‘zlashtiriladi. Bu oddiy diffuziyani eslatadi.
Trixoplaks asosan jinssiz yo‘l bilan kurtaklanib
ko‘payadi. Dorsal tomonida bir nechta kichkina-
kichkina xivchinli kurtakchalar hosil bo‘ladi va ular
gavdadan ajralgandan so‘ng suvda erkin suzib
yurib keyinchalik suv tubiga tushadi.
Trixoplaks jinsiy yo‘l bilan ko‘payadi degan
qarashlar ham bor, chunki ayrim hollarda
(akvariumda kuzatilgan) ventral tomondagi
to‘qimalardan qobiqqa o‘ralgan tuxum ho‘jayralar
hosil bo‘lgan va undan xivchinli lichinkalar chiqib,
suvda bir necha muddat erkin suzib yurib,

so‘ngra suv tubiga tushgan. Spermatozoidlar
qanday hosil bo‘lishi noma’lum qolmoqda.

A dabiy оt lar:
1. G.G.Abrikosov va boshqalar. «Zoologiya» 1 - 2 jilt.
T: 1966.
2. V.F.Natali «Umurtqasiz hayvonlar zoologiyasi». T:
1966.
3. S.P. Naimov. «Umrtqali hayvonlar zoologiyasi»
1995 y.
4. O Mavlonov .Sh.Xurramov «Umirqasizlar
zoologiyasi» T. 1988 y.
5. E.I.Lukin «Zoologiya» Moskva 1989

Ko‘p ho‘jayralilar (Metazoa). Plastinkasimonlar (Placozoa) tiplari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish