Ko‘rsatkichlar (dasturlash)

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Ko‘rsatkichlar (dasturlash)

Купить

Ko‘rsatkichlar. Ko‘rsatkich - xotira uyasining unikal adresini saqlaydigan
o‘zgaruvchi.
Ko‘rsatkich operativ xotiradagi biron-bir o‘zgaruvchi mavjud bo‘lishi
mumkin
bo‘lgan biron-bir joyni belgilaydi. Ko‘rsatkichlarning qiymatlarini
o‘zgartirish,
turli variantlarda qo‘llash mumkinki, bu dasturning
moslashuvchanligini
oshiradi.
Ko‘rsatkich
odatda tipga ega bo‘lib quyidagicha e’lon qilinadi:
<turning
nomi>*<ko‘rsatkichning nomi>=<dastlabki qiymat>
Misol
uchun:
int
*pr;
char
*alfa;
Bu
holda ko‘rsatkichlar noaniq qiymatga ega bo‘ladi. Ko‘rsatkichlar
ta’riflanganda
ularning tiplari ko‘rsatilishi shart. Ko‘rsatkichlarni initsializatsiya
kilish
ya’ni boshlang‘ich qiymatlarini kiritish mumkin. Ma’lum turdagi biron-bir
o‘zgaruvchi
adresi yoki NULL qiymat dastlabki qiymat bo‘lishi mumkin.
Ko‘rsatkichlarga
boshlang‘ich maxsus NULL qiymati berilsa bunday ko‘rsatkich
bo‘sh
ko‘rsatkich deb ataladi.
Biron-bir
o‘zgaruvchi adresini olish hamda uni ko‘rsatkichga qiymat sifatida
berish
uchun «&» operatori qo‘llanadi.
Misol:
int
I=100;
int*p=&I;
unsigned
longint *ul=NULL;
Teskari
operator - «*» bo‘lib, ko‘rsatkichda saqlanayotgan adres bo‘yicha uya
qiymatiga
murojaat qilish imkonini beradi.
Misol:
int
I=100;
int*p=&I
int
J=*p;
Ilova
tushunchasi. Ilova (ssыlka) – ilova ta’rifirda ko‘rsatilgan ob’ekt
nomining
sinonimi.

$Ilovani e’lon qilish shakli tur & ism =ism_ob’ekt; Misollar: int x; // o‘zgaruvchining aniqlash int& sx=x; //x o‘zgaruvchiga iqtibosni aniqlash const char & CR='\n'; //konstantaga iqtibosni aniqlash Ilovalar bilan ishlash qoidalari. 1) O‘zgaruvchi ilova, agar u funksiya parametri bo‘lmasa, extern sifatida tavsiflanmagan bo‘lsa yoki sinf maydoniga ilova qilmasa, o‘ziga tavsif berilayotganda ochiq-oydin nomlanishi kerak. 2) Nomlangandan so‘ng, ilovaga boshqa qiymat berilishi mumkin emas. 3) Ilovalarga ko‘rsatkichlar, ilovalar massivlari va ilovalarga ilovalar bo‘lishi mumkin emas. 4) Ilova ustida o‘tkazilgan operatsiya o‘zi ilova qilayotgan qiymatning o‘zgarishiga olib keladi Ko‘rsatkichlar ustida o‘tkaziladigan operatsiyalar. Ko‘rsatkichlar ustida unar operatsiyalar bajarish mumkin: inkrement va dekrement ++ va -- operatsiyalarini bajarishda, ko‘rsatkich qiymati ko‘rsatkich murojaat qilgan tur uzunligiga ko‘payadi yoki kamayadi. Misol: int*ptr, a[10]; ptr=&a[5]; ptr++; */ = a[6]*/ elementining adresiga ptr--; */ = a[5]*/ elementining adresiga Qo‘shish va ayirish binar operatsiyalarida ko‘rsatkich va int turining qiymati ishtirok etishi mumkin. Bu operatsiya natijasida ko‘rsatkich qiymati dastlabkisidan ko‘rsatilgan elementlar soniga ko‘proq yoki kamroq bo‘ladi. Misol: int*ptr1, *ptr2, a[10];$

int i=2;
ptr1=a+(i+4); /*
= a[6]*/ elementining adresiga
ptr2=ptr1-i; /*
= a[4]*/ elementining adresiga
Ayirish
operatsiyasida bitta turga mansub bo‘lgan ikkita ko‘rsatkich ishtirok
etishi
mumkin. Operatsiya natijasi int turiga ega hamda kamayuvchi va ayiruvchi
o‘rtasidagi
dastlabki tur elementlarining soniga teng, bundan tashqari agar birinchi
adres
kichikroq bo‘lsa, u holda natija manfiy qiymatga ega bo‘ladi.
Misol:
int
*ptr1, *ptr2, a[10];
int
i;
ptr1=a+4;
ptr2=a+9;
i=ptr1-ptr2;
/*=5 */
i=ptr1-ptr2;
/*=-5 */
Bir
turga taalluqli bo‘lgan ikkita ko‘rsatkich qiymatlarini ==, !=, <, <=, >, >=
amallari
yordamida o‘zaro qiyoslash mumkin. Bunda ko‘rsatkichlarning qiymatlari
shunchaki
butun sonlar sifatida olib qaraladi, qiyoslash natijasi esa 0 (yolg‘on)
yoki
1 (rost) ga teng bo‘ladi.
Misol:
int
*ptr1, *ptr2, a[10];
ptr1=a+5;
ptr2=a+7;
if(ptr1>ptr2)
a[3]=4;
Bu
misolda ptr1 ning qiymati ptr2 ning qiymatidan kamroq, shuning uchun
a[3]=4
operatori bajarilmay qoladi.
Konstanta
ko‘rsatkich va konstantaga ko‘rsatkichlar. Konstanta ko‘rsatkich
quyidagicha
ta’riflanadi:
<tip>*
const<ko‘rsatkich nomi>=<konstanta ifoda>
Misol
uchun: char* const key_byte=(char*)0x0417.

Bu misolda konstanta ko‘rsatkich klaviatura xolatini ko‘rsatuvchi bayt bilan
boglangandir.
Konstanta
ko‘rsatkich qiymatini o‘zgartirish mumkin emas lekin * amali
yordamida
xotiradagi ma’lumot qiymatini o‘zgartirish mumkin. Misol uchun
*key_byte=’YO’
amali 1047(0x0417) adres qiymati bilan birga klaviatura xolatini
ham
o‘zgartiradi.
Konstantaga
ko‘rsatkich quyidagicha ta’riflanadi:
<tip>const*<ko‘rsatkich
nomi>=<konstanta ifoda>.
Misol
uchun const int zero=0; int const* p=&zero;
Bu
ko‘rsatkichga * amalini qo‘llash mumkin emas, lekin ko‘rsatkichning
qiymatini
o‘zgartirish mumkin. Qiymati o‘zgarmaydigan konstantaga
ko‘rsatkichlar
quyidagicha kiritiladi:
<tip>const*
const<ko‘rsatkich nomi>=<konstanta ifoda>.
Misol
uchun
const
float pi=3.141593; float const* const pp=π
Turlashtirilmagan
ko‘rsatkich. Turlashtirilmagan (tipiklashtirilmagan)
ko‘rsatkich
void turga ega bo‘lib, ixtiyoriy turdagi o‘zgaruvchi adresi qiymat
sifatida
berilishi mumkin.
Maxsus
void tipidagi ko‘rsatkichlar ajdodiy ko‘rsatkichlar deb atalib har xil
tipdagi
ob’ektlar bilan bog‘lanish uchun ishlatiladi.
Misol
uchun:
int
I=77;
float
Euler=2.18282;
void
*vp;
Vp=&I;
cout<<
(*(int*)vp;
Vp=&Euler;
cout<<
(*(float*)vp;
Quyidagi
operatorlar ketma ketligi xatolikka olib keladi:

void *vp;int *ip; ip=vp;
Bu
xatolik sababi bitta ob’ektga har xil tipdagi ko‘rsatkichlar bilan murojaat
kilish
mumkin emas.
Ko‘rsatkchlar
funksiya parametri sifatida. Ko‘rsatkichlar yordamida parametr
qiymatini
o‘zgartirish mumkin.
Misol
uchun turtburchak yuzi va perimetrini berilgan tomonlari bo‘yicha
hisoblash
funksiyasini quyidagicha tasvirlash mumkin.

void
pr(float a,float b, float* s, float* p)
{
*p=2(a+b);
*s=
a*b;
}
Bu
funksiyaga quyidagicha murojaat kilinishi mumkin pr(a,b,&p,&s).
Funksiyaga
p va s o‘zgaruvchilarning adreslari uzatiladi. Funksiya tanasida shu
adreslar
bo‘yicha 2*(a+b) va a*b qiymatlar yoziladi.
Ko‘rsatkichlar
o‘rniga ilovalardan foydalanish dasturning o‘qilishini
yaxshilaydi,
chunki bu o‘rinda adres bo‘yicha qiymat olish operatsiyasini
qo‘llamasa
ham bo‘ladi. Qiymat bo‘yicha uzatish o‘rniga ilovalardan foydalanish
samaraliroq
hamdir, chunki parametrlarni nusxalashni talab qilmaydi. Agar
funksiya
ichida parametrning o‘zgarishini taqiqlash lozim bo‘lib qolsa, bu holda
const
modifikatori qo‘llanadi. Bu modifikatorni funksiyada o‘zgarishi ko‘zda
tutilmagan
barcha parametrlar oldidan qo‘yish tafsiya qilinadi (undagi qaysi
parametrlar
o‘zgaradiyu, qaysilari o‘zgarmasligi sarlavhadan ko‘rinib turadi).
Ko‘rsatkich
va massiv nomi. Massivlar nomi dasturda konstanta
ko‘rsatkichdir.
SHuning uchun ham int z[4] massiv elementiga *(z+4) shaklda
murojaat
kilish mumkin.
Massivlar
bilan ishlanganda kavslarsiz ishlash mumkin.
Massivlarni
funksiyalar parametrlari sifatida. Massivlar funksiyaga turidagi
bir
o‘lchamli massivlar sifatida yoki ko‘rsatkichlar sifatida uzatilishi mumkin.
Masalan
satrlar funksiyaga char turidagi bir o‘lchamli massivlar sifatida yoki char*
turidagi
ko‘rsatkichlar sifatida uzatilishi mumkin. Oddiy massivlardan farqli

$o‘laroq, funksiyada satr uzunligi ko‘rsatilmaydi, chunki satr oxirida satr oxiri \0 belgisi bor. Misol: Berilgan belgini satrda qidirish funksiyasi int find(char *s,char c) { for (int i=0;i<strlen(s);i++) if(s[i]==c) return i; return –1 } Massiv funksiya qiymati sifatida. Massiv qiymat qaytaruvchi funksiya ta’rifi: float *sum_vec(int n,float a,float b) { float d[n]; for(int i=0;i<n;i++,d[i]=a[i]+b[i]); return d; } Bu funksiyaga quyidagicha murojaat kilish mumkin: float a[]={1,-1.5,-2},b[]={-5.2,1.3,-4}; float c[]=sum_vec(3,a,b); Ko‘p o‘lchamli massivlar va ko‘rsatkichlar. C++ da massivning eng umumiy tushunchasi - bu ko‘rsatkichdir, bunda har xil turdagi ko‘rstakich bo‘lishi mumkin, ya’ni massiv har qanday turdagi elementlarga, shu jumladan, massiv bo‘lishi mumkin bo‘lgan ko‘rsatkichlarga ham ega bo‘lishi mumkin. O‘z tarkibida boshqa massivlarga ham ega bo‘lgan massiv ko‘p o‘lchamli hisoblanadi. Bunday massivlarni e’lon qilishda kompyuter xotirasida bir nechta turli xildagi ob’ekt yaratiladi. Ko‘rsatkichlar massivlari. Ko‘rsatkichlar massivlari quyidagicha ta’riflanadi <tip> *<nom>[<son>]$

Misol uchun int *pt[6] ta’rif int tipidagi ob’ektlarga olti elementli massivni
kiritadi.
Ko‘rsatkichlar
massivlari satrlar masssivlarini tasvirlash uchun qulaydir.
Misol
uchun familiyalar ro‘yxatini kiritish uchun ikki o‘lchovli massivdan
foydalani
kerak.
char
fam[][20]={ "Olimov","Raximov","Ergashev"}
Xotirada
60 elementdan iborat bo‘ladi, chunki har bir familiya 20 gacha 0 lar
bilan
to‘ldiriladi.
Ko‘rsatkichlar
massivi yordamida bu massivni quyidagicha ta’riflash
mumkin.
char
*pf[]= { "Olimov","Raximov","Ergashev"}.
Bu
holda ro‘yxat xotirada 23 elementdan iborat bo‘ladi, chunki har bir
familiya
oxiriga 0 belgisi kuyiladi
Har
xil chegarali jadvallar bilan funksiyalardan foydalanishning bir yuli bu
oldindan
kiritiluvchi konstantalardan foydalanishdir. Lekin asosiy yuli
ko‘rsatkichlar
massivlaridan foydalanish.
Bir
o‘lchovli dinamik massivlar. C++tilida o‘zgaruvchilar yo statik tarzda -
kompilyasiya
paytida, yoki standart kutubxonadan funksiyalarni chaqirib olish
yo‘li
bilan dinamik tarzda - dasturni bajarish paytida joylashtirilishi mumkin.
Asosiy
farq ushbu usullarni qo‘llashda ko‘rinadi - ularning samaradorligi va
moslashuvchanligida.
Statik joylashtirish samaraliroq, chunki bunda xotirani
ajratish
dastur bajarilishidan oldin sodir bo‘ladi. Biroq bu usulning
moslashuvchanligi
ancha past, chunki bunda biz joylashtirilayotgan ob’ektning turi
va
o‘lchamlarini avvaldan bilishimiz kerak bo‘ladi. Masalan, matniy faylning
ichidagisini
satrlarning statik massivida joylashtirish qiyin: avvaldan uning
o‘lchamlarini
bilish kerak bo‘ladi. Noma’lum sonli elementlarni oldindan saqlash
va
ishlov berish kerak bo‘lgan masalalar odatda xotiraning dinamik ajratilishini
talab
qiladi.
Xotirani
dinamik va statik ajratish o‘rtasidagi asosiy farqlar quyidagicha:
statik
ob’ektlar nomlangan o‘zgaruvchilar bilan belgilanadi, hamda ushbu 
ob’ektlar
o‘rtasidagi amallar to‘g‘ridan-to‘g‘ri, ularning nomlaridan
foydalangan
holda, amalga oshiriladi. Dinamik ob’ektlar o‘z shaxsiy otlariga
ega
bo‘lmaydi, va ular ustidagi amallar bilvosita, ko‘rsatkichlar yordamida,
amalga
oshiriladi;
statik
ob’ektlar uchun xotirani ajratish va bo‘shatish kompilyator tomonidan 
avtomatik
tarzda amalga oshiriladi. Dasturchi bu haqda o‘zi qayg‘urishi

kerak emas. Statik ob’ektlar uchun xotirani ajratish va bo‘shatish to‘laligicha
dasturchi
zimmasiga yuklatiladi. Bu anchayin qiyin masala va uni echishda
xatoga
yo‘l qo‘yish oson.
Dinamik
tarzda ajratilayotgan xotira ustida turli xatti-harakatlarni amalga
oshirish
uchun new va delete operatorlari xizmat qiladi.
Ma’lum
bir turdagi elementlardan tashkil topgan berilgan o‘lchamlardagi
massivga
xotira ajratish uchun new operatoridan foydalanish lozim:
int
*pia=new int[4];
Bu
misolda xotira int turidagi to‘rtta elementdan iborat massivga xotira
ajratiladi.
Afsuski, new operatorining bu shakli massiv elementlarini nomlantirish
(initsiallashtirish)
imkonini bermaydi.
Dinamik
massivni bo‘shatish uchun delete operatoridan foydalanish lozim:
delete[]
pia;
Agar
ajratilgan xotirani bo‘shatish esdan chiqqudek bo‘lsa, bu xotira
bekordan-bekorga
sarflana boshlaydi, foydalanilmay qoladi, biroq, agar uning
ko‘rsatkichi
o‘z qiymatini o‘zgartirgan bo‘lsa, uni tizimga qaytarish mumkin emas.
Bu
hodisa xotiraning yo‘qotilishi (utechka pamyati) degan maxsus nom bilan
ataladi.
Pirovard natijada dastur xotira etishmagani tufayli avariya holatida
tugallanadi
(agar u ancha vaqt ishlayversa).
Ikki
o‘lchovli dinamik massivlar. Matritsani shakllantirishda oldin bir
o‘lchovli
massivlarga ko‘rsatuvchi ko‘rsatkichlar massivi uchun xotira ajratiladi,
keyin
esa parametrlissiklda bir o‘lchovli massivlarga xotira ajratiladi.
Misol:
int
n;
cin>>n;
double
*matr[100];
for
(i=0;i<n;i++) matr[i]=new int[n];
Xotirani
bo‘shatish uchun bir o‘lchovli massivlarni bo‘shattiruvchissiklni
bajarish
zarur.
for(int
i=0;i<n;i++)
delete
matr[i];

Funksiyalarni chaqirishda foydalanish. C++ tili sintaksisiga ko‘ra funksiyaga
ko‘rsatkich
funksiya adresini aks ettiruvchi o‘zgaruvchi yoki ifodadir. Funksiyaga
ko‘rsatkich
bajariluvchi qiymati funksiya kodining birinchi bayti adresidir.
Funksiyaga
ko‘rsatkichlar ustida arifmetik amallar bajarish mumkin emas. Eng
keng
qo‘llanuvchi funksiyaga konstanta ko‘rsatkich funksiyaning nomidir.
Funksiyaga
o‘zgaruvchi ko‘rsatkich funksiya ta’rifi va prototipidan aloxida
kiritiladi.
Funksiyaga o‘zgaruvchi ko‘rsatkich quyidagicha tasvirlanadi:
<funksiya
tipi> (* ko‘rsatkich nomi)(parametrlar spetsifikatsiyasi).
Misol
uchun int (*point) (void).
Bu
ta’rifda qavslar muxim ahamiyatga ega, chunki qavslar yozilmasa bu ta’rif
parametrsiz
funksiya prototipi deb karaladi. Funksiyaga o‘zgaruvchi ko‘rsatkich
qiymatlari
sifatida, bir xil tipga ega bo‘lgan har xil funksiyalar adreslarini berilishi
mumkin.
Qiymati
biror funksiya adresiga teng bo‘lgan funksiyaga o‘zgaruvchi
ko‘rsatkich
shu funksiyaga murojaat kilish uchun ishlatilishi mumkin.
Dasturda
funksiyaga kostanta ko‘rsatkich ya’ni nomlari orqali va o‘zgaruvchi
ko‘rsatkichlar
yordamida murojaat qilishning hamma usullari ko‘rsatilgandir.
SHuni
ta’kidlash lozimki adres olish * amali qo‘llanilganda qavslar ishlatish
shartdir.
Funksiyaga
o‘zgaruvchi ko‘rsatkich ta’riflanganda insializatsiya qilish, ya’ni
boshlang‘ich
qiymat sifatida o‘zgaruvchi ko‘rsatkich bilan bir xil tipga ega bo‘lgan
funksiya
adresini ko‘rsatish mumkin. Misol uchun:
int
fic (char);
int
(*pfic) (char)=fic;
Funksiyalarga
ilovalar. Funkiyaga ko‘rsatkich qanday aniqlansa funksiyaga
ilova
ham xuddi shunday aniqlanadi:
funksiya_turi(&ilova_nomi)(parametrlar)nomlantiruvchi_ifoda;
Misol:
int(&fret)(float,int)=f;//
ilovani aniqlash
Funksiya
nomini parametrlarsiz va qavslarsiz qo‘llash funksiya adresi sifatida
qabul
qilinadi. Funksiyaga ilova funksiya nomining sinonimi bo‘ladi. Funksiyaga
ilovaning
qiymatini o‘zgartirib bo‘lmaydi, shuning uchun ko‘p o‘rinda funksiyaga
ilovalar
emas, funksiyaga ko‘rsatkichlar qo‘llanadi.

Funksiyaga ko‘rsatkichlar parametr sifatida. Funksiyaga ko‘rsatkichlarlarni
funksiyalarga
parametr sifatida uzatish mumkin

Ko‘rsatkichlar (dasturlash)

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish

Информация о документе

Продавец

Ko‘rsatkichlar (dasturlash)

Похожие документы