Komil insonni har tomonlama tarbiyalashda ona tilining roli - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	278.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Komil insonni har tomonlama tarbiyalashda ona tilining roli

Купить

Komil insonni har tomonlama tarbiyalashda ona tilining
roli
REJA:
KIRISH
I BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI KOMIL INSON
QILIB TARBIYALA SH NING PEDAGOGIK ASOSLARI
1.1. Barkamol shaxsning axloqiy qiyofasi
1.2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini komil inson qilib tarbiyalash
jarayoni, qoidalari, vosita va mazmuni
II BOB. BOSHLANG’ICH SINFLARDA TARBIYA JARAYONINI
TASHKIL ETISHNING PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI
2.1. O‘quv–tarbiya jarayonida o‘quvchilarda axloqiy fazilatlarini shakllantirish
2.2. Sinfdan va maktab tashqari sharoitlarda tarbiyaning samarali vositalari
2.3. “Kattalar mehnatini qadrlang” mavzusida bir soatlik dars ishlanma namunasi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

MUNDARIJA
I BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI KOMIL
INSON QILIB TARBIYALA SH NING PEDAGOGIK ASOSLARI ……
1.1. Barkamol shaxsning axloqiy qiyofasi ………………………………….
1.2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini komil inson qilib tarbiyalash……….. .
jarayoni, qoidalari, vosita va mazmuni………………………………………
II BOB. BOSHLANG’ICH SINFLARDA TARBIYA JARAYONINI
TASHKIL ETISHNING PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI ……..
2.1. O‘quv–tarbiya jarayonida o‘quvchilarda axloqiy fazilatlarini
shakllantirish……………………………………………………………………
2.2. Sinfdan va maktab tashqari sharoitlarda tarbiyaning samarali
vositalari……………………………………………………………….. ………
2.3. “Kattalar mehnatini qadrlang” mavzusida bir soatlik dars ishlanma
namunasi………………………………………………………………………..
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

KIRISH
Mavzuning dolzarblgi. O’zbekiston Respublika sining Birinchi Prezidenti
I.A.Karimovning “Farzandlarimiz bizdan ko’ra kuchli, bilimli, dono va, albatta,
baxtli bo’lishlari shart!” degan so’zlariga asosan mustaqillik yillarida ta’limni
tubdan isloh qilish borasida benihoya ko’lamli ishlar amalga oshirildi. Bugungi
kunda milliy va umuminsoniy ruhda tarbiya topgan, yuksak ma’naviyatga ega,
mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti yo’nalishini modernizasiya qilish va
zamonaviy demokratik jamiyat qurish yo’lidagi keng qamrovli vazifalarni hal
kilishga qodir bo’lgan yangi avlod kadrlarini tayyorlash masalasi xalqimiz oldiga
qo’ygan ulkan maqsadlarni amalga oshirishida muhim va asosiy vazifa
hisoblanadi.
Komil insonni voyaga etkazishda boshlang’ich ta’lim shubhasiz mustahkam
poydevor rolini o’taydi. Ma’lumki, boshlang’ich sinf o’quvchilariga ta’lim-tarbiya
berishdagi muhim vazifalarning asosiy qismi o’qish darslarida amalga oshiriladi.
Ona tili va o’qish darslarida olib boriladigan barcha mashg’ulotlarning etakchi
o’rni nutq o’stirish bo’lib, u savod o’rgatish, chiroyli yozish ko’nikmalarini
shakllantirish va o’quvchilarning fikrlash doirasini kengaytirish kabi vazifalarni
o’z ichiga oladi.
Xar bir insonning nutqi chiroyli, mukammal, talaffuzi aniq, ravon bo’lsa,
fikrlash doirasi keng, idrok qilishi ham teran bo’ladi. Nutq orqali odamzod
o’zining ichki hissiyotlarini ham bayon qiladi.
Chiroyli so’zlashni, savodli, to’g’ri yozishni, o’z fikrini ravon va aniq bayon
etishni bilmagan yoki etolmagan o’quvchi hech qaysi bilimlarni muvaffaqiyat
bilan o’zlashtira olmaydi. Bu borada so’z va nutqning ma’no-mohiyatini teran
idrok etgan buyuk qalam sohiblari so’zlash qobiliyati va go’zal nutq qudrati
bemisil bir ne’mat ekanligini takror va takror ta’kidlaganlar.
1.
Karimov I. A. Milliy istiqlol mafkurasi - xalq e'tiqodi va buyiik kelajakka ishonchdir. — T.:
„O'zbekiston", 2000.
2 .
I. A. Barkamol avlod — O'zbekiston taraqqiyotining poydevori. - T.: „Sharq", 1997.

O’quvchilar nutqini o’stirish, avvalo, ularning lug’atini boyitish bilan bog’liqdir.
So’z boyligini oshirishda lug’at ustida ishlash katta amaliy ahamiyatga ega.
O’rganilayotgan matn yuzasidan lug’at ishi o’tkazish jarayonida o’quvchilar
tilning lug’at tarkibiga xos bo’lgan eskirgan so’zlar, yangi paydo bo’lgan so’zlar,
kasb-hunarga oid so’zlar, shevaga xos so’zlar, badiiy uslubga xos so’zlar bilan
amaliy jihatdan tanishib boradilar. Tilimizda mavjud bo’lgan behisob so’zlarni
yodda saqlab qolishda hamda ularni nutqda to’g’ri va o’rinli qo’llay olishda tilning
lug’at tarkibini muayyan qatlamlar yoki guruhlarga ajratib o’rganish ya’ni eskirgan
so’z, yangi paydo bo’lgan so’z, kasb-hunarga oid so’z, shevaga xos so’z kabi
tushunchalar haqida ilk nazariy ma’lumotlar bilan tanishtirish juda muhim
sanaladi. Ushbu BMIning dolzarbligi ham ana shu bilan belgilanadi.
O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishib, jamiyatimizning
yangilanishi va demokratlashuvi, O’zbekistonda ta’lim va tarbiya jarayonini davlat
siyosatining ustivor yo’nalashi deb e’lon qilinishi munosabati bilan ta’lim-tarbiya
sifatini oshirishga nisbatan javobgarlik yanada ortdi.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturining asosiy vazifalaridan biri, ta’lim
kishilariga eng ibratli, istiqbolni yanada takomillashtirish , ko’zda tutilgan
amaliyot turlarini, erishilgan yutuqlarni mustahkamlash, voz kechishimiz kerak
bo’lgan illatlar, kamchilik va nuqsonlarni ko’rsatish, ta’limimizni porloq
istiqbollarga olib chiqadigan yo’lni to’g’ri belgilab berish, shu asosda XXI asr
maktabini bunyod qilishga xizmat qilishdan iboratdir.
Respublika Prezidenti va hukumatning ta’limni rivojlantirish, yosh avlodga
jahon andozalariga mos bilim, iqtidor va ko’nikmalar berish, ularni Ona Vatanga,
milliy istiqlol g’oyalariga sadoqat ruhida tapbiyalash borasida ko’rsatayotgan
doimiy g’amxo’rligi tufayli ta’lim-tarbiya ishlarining bugungi qiyofasi tubdan
o’zgardi. Shunga binoan doshlang’ich ta’limda ham tubdan yangilanishlar bo’ldi.
__________________________________________________
3.
Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi. // Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori.
T.: Sharq, 1997.

Ta’lim tizimini tubdan isloh qilishdan ko‘zlangan asosiy maqsad - uni eski
mafkuraviy qarashlardan mutloq forig‘ etish, o‘sib kelayotgan yosh avlodni o‘z
yurtining fidoyisi, vatanparvar, ma’naviy-axloqiy jihatdan etuk insonlar etib
tarbiyalashdir.
Barkamol avlodni voyaga etkazishda, ularni har tomonlama komil inson
etib shakllantirishda bobokalonlarimiz merosi bo‘lgan boy milliy
qadriyatlarimizdan, madaniy yodgorliklardan, tarbiyaning samarali usul va
vositalaridan oqilona foydalanish ta’lim-tarbiya sohasining ustivor
yo‘nalashlaridan biridir
Ta’lim muassasalarida o‘quvchilar tarbiyasi masalasiga e’tibor berilayotgan
bo‘lsada, bu borada o‘z echimini kutayotgan muammolar talaygina. Tadqiqot
ishlari, ilmiy izlanishlarda ko‘proq ta’limiy muammolar, yangicha o‘qitish
texnologiyalari mavzulari ustida bahs yuritilmoqda. Aslida, tarbiyani birinchi
masala darajasiga olib chiqish, maqsadga muvofiqdir. CHunki jamiyat ravnaqi
uchun faqat nazariy bilimlarga ega bo‘lgan, mexanik mashina singari vazifalarini
bajaruvchi kasb egalari emas, balki, eng avvalo chuqur his-tuyg‘uli, yuksak
ma’naviy- axloqiy fazilatlarga ega shaxslar zarur. Ma’naviy ehtiyoj va
dunyoqarash, madaniyat va axloqiy fazilatlarni tarkib toptirish orqaligina bunday
shaxsni tarbiyalash mumkin.
Keyingi yillarda ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlarida ta’lim va tarbiya
mazmunini tubdan isloh qilindi. Mustaqillik sharofati bilan milliy qadriyatlar, urf-
odatlar, an’ana-larimiz, axloq-odob, madaniyatimiz qayta tiklanib, ta’lim-tarbiya
mazmunining asosiga aylandi. Zero, o‘sib kelayotgan yosh avlod o‘z milliy
qadriyatlarini, axloq-odob madaniyatini o‘zlashtirishi va ularga hurmat bilan
qarashi lozim. S h undagina u o‘z yurtining haqiqiy vakili degan ulug‘ unvonga ega
bo‘ladi.
O‘zbek xalqi tarixan tarbiya sohasida o‘ziga xos dorulfunun yaratgan. Bu
borada xalq pedagogikasi boy tajribaga ega. Bugungi kunda tarbiya maqsad va
vazifalarini hal etishda uning o‘rni beqiyosdir.

Keyingi yillarda milliy-axloqiy tarbiya an’analariga oid muammolar
yuzasidan ko‘plab tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Pedagog olimlarimiz
tomonidan yaratilgan bir necha risola, qo‘llanma, ilmiy-tadqiqot ishlari bunga
yaqqol misol bo‘la oladi. (Q. Abdullaeva, A. Jo‘raev, B. Jo‘raeva, A. Zunnunov,
X. Iskandarov, A. Munavvarov, D. Ubayxo‘jaev, K. Xoshimov, O. Hasanboeva, A.
SHojalilov, A. Ergashev, T. Qurbonov, M. Quronov, M. Ochilov, R. Hasanov, K.
Hoshimov, Safo Ochil va boshqalar). Ayniqsa, «Xalq ta’limi», «Boshlang‘ich
ta’lim» jurnallaridan ko‘plab maqolalar ham shu mavzuga bag‘ishlangan [4-29].
Tarbiyaning usul va vositalari muammosiga bag‘ishlangan tadqiqot ishlari
ko‘plab uchrasada, ammo ular asosan katta yoshdagi o‘quvchi va talabalar
o‘rtasida ma’naviy-axloqiy ishlarni olib borishga qaratilgan. Lekin, kichik
yoshdagi o‘quvchilarni axloqiy tarbiyalashda qo‘llaniladigan usul va vositalar
haqida yaxlit bir tadqiqot ishi qilingan deb bo‘lmaydi.
Qolaversa, keyingi yillarda tarbiyaga nisbatan ta’limga e’tibor kuchayib
bormoqda. Tarbiyaning mazmuni maqsad va vazifalari, uni amalga oshirishning
vosita va usullari tadqiqot sifatida ko‘pchilikni qiziqtirmayapti. Buning natijasi
qanday holatlarga olib kelishini tasavvur etish qiyin emas. Vaholanki, bizning
xalqimiz bola tarbiyasi sohasida katta tajriba va imkoniyatlarga ega.
Muammoning dolzarbligi, nazariy-pedagogik va amaliy holatidan kelib
chiqib, biz bitiruv malakaviy ishimizning mavzusini tanladik.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi: tarbiyaning qanday samarali usul va
vositalari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini komil inson qilib tarbiyalash, axloqiy
fazilatlarini shakllanishiga ta’sir ko‘rsatishini aniqlash.
Bitiruv malakaviy ishning ob’ekti: boshlang‘ich sinf o‘quvchi shaxsini
tarbiyalash jarayoni.
Bitiruv malakaviy ishning predmeti: boshlang‘ich sinfdagi o‘quvchilar i da
komil inson fazilatlarini shakllantirish jarayonida qo‘llaniladigan samarali usul va
vositalari etib oldik.
Muammoning dolzarbligi, maqsadi, ob’ekt va predmetidan kelib chiqqan
holda tadqiqot ishimizning quyidagi vazifalarini belgilab oldik:

- Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarni oa tili darslarida ma’naviy-axloqiy jihatdan
tarbiyalashning mavjud holatini aniqlash;
- Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini komil inson qilib tarbiyalashda
qo‘llaniladigan samarali usul va vositalarini tasniflash;
- Axloqiy tarbiyaning samarali usul va vositalari ta’sirida kichik yoshdagi
o‘quvchi shaxsini shakllantirishning pedagogik shart-sharoitlarini nazariy
va metodik jihatdan asoslash;
- To‘plangan nazariy-metodik ma’lumotlar va tajriba-sinov natijalari asosida
uslubiy tavsiyalari berish.
Bitiruv malakaviy ishning bazasi sifatida Samarqand tumanidagi 64-
umumta’lim maktabining boshlang‘ich sinflari xizmat qildi. Tajriba-sinov
ishlarimizda 8 nafar boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari va 50 nafar boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari ishtirok etdilar.
Bitiruv malakaviy ishning yangiligi va nazariy ahamiyati shundan
iboratki, biz unda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni
shakllantirishning maqsad va vazifalarini, uni amalga oshirishning samarali vosita
va usullarini ochib berdik. Boshlang‘ich sinf ta’lim jarayonida ahloqiy tarbiyaning
uzviyligi, sinfdan va maktabdan tashqari sharoitlarda ahloqiy tarbiyaning samarali
usul va vositalarini tajriba-sinov ishlari natijalari bilan asosladik.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati shundaki, to‘plangan nazariy
ma’lumotlar va sinov-tajriba natijalaridan boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari hamda
talabalar o‘quvchilarni komil inson qilib tarbiyalashda samarali foydalanishlari
mumkin.
Belgilangan tadqiqot maqsadi va vazifalarini hal etish bitiruv malakaviy
ishimizning mazmunini tashkil etadi. Bitiruv malakaviy ish o‘z ichiga kirish, ikki
bob, xulosa va metodik tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini o’z ichiga
oladi.

I BOB. BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI KOMIL INSON
QILIB TARBIYALA SH NING PEDAGOGIK ASOSLARI
1.1. Barkamol shaxsning axloqiy qiyofasi
O’zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A. Karimovning chop
ettirilgan «Yuksak ma’naviyat-engilmas kuch» nomli kitobi mazmunida o‘zbek
xalqining boy yuksak ma’naviy-axloqiy fazilatlari, o‘sib kelayotgan yosh avlodni
har tamonlama etuk va barkamol shaxs etib shakllantirish, uning ma’naviy-axloqiy
qiyofasi o‘z aksini topgan. Bugungi kunda biz yoshlarimizni ma’naviy-axloqiy
jihatdan etuk shaxs etib tarbiyalashimiz eng dolzarb muammolardan biri
hisoblanadi.
Tarbiya ijtimoiy xayotning uzluksiz tushunchasi bo‘lib, u tarixiy xarakterga
egadir. Qadimgi Gretsiyada va Rimda tarbiyaning maqsadi o‘sib kelayotgan yosh
avlodni yaxshi fazilatlarga o‘rgatish, unda fuqarolik, vatanparvarlik, ja’surlik,
sadoqat, do‘stlik kabi sifatlarni rivojlantirish bo‘lgan
O‘rta asrlarga kelib, ya’ni fiedalizm davrida yosh avlodda diniy e’tiqod,
iymon, ma’naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirish zarurati to‘g‘ilgan. Markaziy
Osiyo xalqlari bu yo‘nalishda katta muvafaqqiyatlarga erishgan. Bu davr buyuk
mutafakkirlarni dunyoga keltirgan
Siyosiy-ijtimoiy tuzum o‘zgarishi bilan tarbiya maqsadi muammosi ham
yangilanib bordi. Bizning hayotimizga qizil imperiya kirib kelishi bilan bizga yod
bo‘lgan siyosiy-mafkuraviy g‘oyalarni yoshlarimiz ongiga singdirish o‘sha davr
tarbiyaning bosh maqsadi bo‘lib xizmat qilgan. Bugungi kunda uning ruhiy
asoratlaridan to‘liq qutildik. Ushbu mafkura 70 yildan ortiq hukmronlik qilib keldi.
Bu davrda ta’lim sohasida bir qancha yutuqlarga erishgan bo‘lsakda, lekin, juda
ko‘p qadriyatlarimizdan judo ham bo‘ldik. Jumladan, milliy qadriyatlarimiz,
ma’naviy-ma’rifiy boyliklarimiz, diniy e’tiqod va iymonimiz kabi ko‘plab
tarbiyaviy ozuqa vositalarimizdan o‘zoqlashib ketdik
Mustaqillik sharofati bilan erkinlikka erishdik, boy ma’naviy qadriyat va
an’analarimiz qayta tiklandi. Hammamiz azaldan orzu qilgan kunlarga etishdik.

O‘zbekistonning ertangi kuni, ravnaqi, rivojlangan demokratik davlatlar qatoridan
joy olishi albatta o‘sib kelayotgan barkamol yosh avlodga bog‘liq. Buning uchun
yosh avlodga dunyo standartlari darajasida zamonaviy bilimlar berish, ularni har
tomonlama ma’naviy-axloqiy etuk shaxs etib tarbiyalash lozim
Prezidentimiz I.A. Karimovning bir qancha asarlarida, «Ta’lim to‘g‘risida»
gi qonun, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» va boshqa manbalarda
Respublikamiz yoshlarini qanday insonlar qilib tarbiyalash lozimligi aniq belgilab
berilgan
Bugungi kunda tarbiyaning asosiy maqsadi - yosh avlodni har tomonlama
etuk, barkamol insonlar etib shakllantirishdir. Barkamol inson o‘zida ma’naviy va
jismoniy etuklikni mujassam etadi
YOshlarimizni tarbiyalash uchun birinchi galda sharq mutafak-kirlarining
meroslari dasturi amal bo‘lib xizmat qiladi. Al- Farobiy, A.YAssaviy,
B.Naqshbandiy, Al-Buxoriy, Beruniy, Ibn Sino, al-Xorazmiy, al-Farg‘oniy,
Firdavsiy, A.Temur, A. Navoiy va Bobur singari jahonga taniqli bir necha aql
egalarining ijtimoiy-siyosiy, falsafiy qarashlariga tayanib ish ko‘rilsa tarbiya
ta’sirchanligi yanada mukammallik kasb etadi
Y o sh avlodni tarbiyalab voyaga etkazish – bizning muqaddas burchimiz, or-
nomusimiz. Lekin, barkamol insonni tarbiyalab etishtirish oddiy, oson ish emas. U
ko‘plab, oylab, yillab mehnat qilishni, sabr-toqatni, chidam va qat’iyatlilikni,
irodani talab etadi.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ta’lim tizimini tubdan isloh etib,
Respublikamiz istiqbolini belgilovchi yoshlarni har tomonlama etuk, barkamol
shaxs, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida raqobat-bardosh kadrlar etib
tayyorlashni oliy maqsad qilib qo‘ydi. Bunday inson, kasb-hunar egasi oilada,
maktabda va boshqa ta’lim tizimi jabhalarida ta’lim – tarbiya oladi .
Tarbiyaning oliy maqsadiga erishish uchun ma’lum vazifalarni bajarishimiz
lozim bo‘ladi. Bu vazifalarni esa tarbiyaning tarkibiy qismlari deb atash ham
mumkin: milliy-mafkuraviy, xuquqiy, aqliy, axloqiy, mehnat, estetik, iqtisodiy,

ekologik, jismoniy tarbiya. Tarbiyaning har bir tarkibiy qismi oliy maqsadga
xizmat qilishi bilan bir qatorda o‘z mazmuni va vazifalariga ega
Milliy-mafkuraviy tarbiya – o‘quvchilarda milliy istiqlol g‘oyasiga,
umumbashariy va milliy qadriyatlarga sodoqat, vatanparvarlik his-to‘yg‘ularini
shakllantirishga qaratilgan jarayondir .
Xuquqiy tarbiya - o‘z haq-xuquqlarini biladigan, ularni himoya qila
oladigan, mustaqil fikrlaydigan, siyosat va inson xuquqini chuqur biladigan,
konstitutsiya qonunlariga amal qiladigan, o‘z fuqarolik burchlarini yaxshi his
etadigan yoshlarni tarbiyalashga qaratilgan .
Aqliy tarbiya - barkamol inson tarbiyasining etakchi tarkibiy qismi bo‘lib,
o‘quvchi yoshlarni tabiat va jamiyat, kishi tafakkuri haqidagi bilimlar tizimini
ilg‘ab olishi, ularda ilmiy dunyoqarash, yuqori onglilik hislatlarini parvarishlash,
fan asoslaridan xabardor qilish, tafakkur va nutq qobiliyatlarini o‘stirishni maqsad
qilib qo‘yadi .
Axloqiy tarbiya . Axloq - ijtmoiy ong shakllaridan biri bo‘lib, insonlarning
jamiyatga, mehnatga, boshqalarga va o‘z-o‘ziga nisbatan bo‘lgan munosabatlarini
tartibga solib turuvchi hulq- odob qonun-qoidalari, me’yorlari majmuasidir. Ana
shu xulq-odob qonun-qoidalarini o‘quvchilar ongi, hayoti, turmush tarziga
singdirish uchun ko‘rsatilayotgan ta’sirga axloqiy tarbiya deyiladi.
Musulmon axloqining asoslari mazmunan boy va rang-barang ko‘rinishlarda
o‘zligini namoyon etadi. Markaziy Osiyo xalqlari axloqshunoslik sohasida eng
boy tajribaga egadirlar. Qur’oni karimda va Hadisu shariflardagi axloqqa oid ibratli
ko‘rsatmalar, maslahatlar, ota-bobolarimiz yaratgan ma’naviy meroslar,
mutafakkirlarimizning axloq haqidagi yaratgan ma’naviy meroslari bugunga qadar
ham uz qadr qimmatini yo‘qotgani yo‘q. Axloqiy tarbiya eng muhim insoniy
fazilatlarni shakllantirishga qaratilgan jarayondir.
Mehnat tarbiyasi. Mehnat va mehnat tarbiyasi inson kamolotining asosi,
hayot manbai, umur mazmuni hisoblanadi. Mehnat tarbiyasidan ko‘zlangan
maqsad avvalo mehnatning mohiyatiga, mazmuniga teran nigoh tashlamoq,
muayyan xulosa chiqarishga o‘rgatishdan iborat. Mehnat qilayotgan kishi o‘zi

bajarayotgan ishning natijalarini ko‘rsa, his qilsa, o‘sha natijalardan ayniqsa,
rohatlansagina mehnat tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi.
Dono xalqimiz, allomalarimiz mehnat haqida juda ko‘plab fikrlar aytishgan.
Haqiqatda ham mehnatsevarlik doimo ulug‘langan, dangasalik, mehnatsiz boylik
orttirish qoralangan. Mehnat muhtojlikdan, bekorchilikdan, yurak siqilishdan,
axloqiy buzilishdan saqlaydi. Mehnat orqali inson o‘zini, o‘z qadrini biladi, uni el-
yurt ulug‘laydi.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturining bosh vazifalaridan biri ham yosh
avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash, ularni aniq bir kasb-hunar egasi qilib
tarbiyalashdan iboratdir.
Estetik tarbiya. Estetika lotincha «Ectetikos», ya’ni «his etaman» degan
ma’noni bildiradi. Aqliy, axloqiy, mehnat, jismoniy va boshqa tarbiyalarni estetik
his-tuyg‘usiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Estetik tarbiyaning maqsadi o‘quvchilarni
tabiat, jamiyat va san’atdagi go‘zalliklarni idrok etishga, ularni to‘g‘ri tushunib
etishga, qadriga etishga, hayotga qayta go‘zallik olib kira olishga o‘rgatishdan
iboratdir. Maktabda tasviriy san’at, musiqa, adabiyot, tabiatshunoslik darslari
estetik tarbiyaning asosiy vositalari hisoblanadi. Biz nafaqat narsa va xodisalar,
balki insoniy xulq-atvor, fazilatlarni ham estetik jihatdan baholashimiz mumkin.
Insoniy go‘zallik aql, burch, iymon, insof, kamtarlik, latofat, lafz, mehmondo‘stlik,
mehr, muloyimlik, poklik, yaxshilik va hakozo sifatlarni o‘zida namoyon qiladi.
Estetik tarbiya go‘zallikdan zavqlanishga, xuniklikdan nafratlanishga,
kulgilikdan kulishga, fojealikdan istirobga tushishga o‘rgatadi. Bu holatlarni kishi
hayot va san’at voqealiqlarida uchratishi mumkin.
Iqtisodiy tarbiya. Bozor iqtisodiyotiga o‘tayotgan bir paytda yoshlarda
iqtisodiy tafakkurni tarbiyalash muhim ahamiyatga egadir. Iqtisodiy tarbiya
o‘quvchilarda tejamkorlik, mehnatsevarlik, tashabbuskorlik, ishbilarmonlik,
iqtisodiy hisob-kitob va ayni shu kabilar haqida fikrlay olish kabi qobiliyatlarni
kamol toptirishdir.

Iqtisodiy tarbiya maktabda asosan tabiiy-matematik fanlar asosida beriladi.
Unda o‘quvchilar ishlab chiqarishning turli sohalari, bozor, oila byudjeti, iqtisodiy
geografiya, marketing kabi ko‘plab zamonaviy tushunchalar bilan qurollanadilar.
Ekologik tarbiya. «Ekologiya» - yunoncha so‘z bo‘lib, tirik
mavjudodlarining yashash sharoiti, uyi, joyi va tevarak-atrofdagi muhit bilan
o‘zaro munosabatlari hamda shu asosda yuzaga keladigan qonuniyatlarni
o‘rganadigan fandir. Barkamol insonning muhim fazilatlaridan biri uning ekologik
madaniyatidir. Ekologik madaniyatga ega shaxs barcha tirik mavjudodlarning
yashash sharoiti, muhiti qonun-qoidalarini puxta biladi, tabiat muvozanatini
saqlashga hissa qo‘shadi, u atrof-muhitga nisbatan beparvo bo‘lmaydi, aksincha
uni yaxshilashga, sog‘lomlashtirishga xarakat qiladi.
Jismoniy tarbiya. Barkamol inson nafaqat ma’naviy jihatdan, balki
jismoniy jihatdan ham etuk bo‘lmog‘i lozim. SHuning uchun ham jismoniy tarbiya
barkamol inson tarbiyasining yana bir tarkibiy qismidir. Jismoniy tarbiya yosh
avlodni jismoniy jihatdan sog‘lom o‘sishlarini, baquvvat bo‘lishlarini va vatanimiz
himoyasi uchun qo‘rqmas, jasur, harbiy ilmlar, qurol aslohatlardan foydalanishni
biladigan qilib tarbiyalashni o‘zining oliy maqsadi deb biladi.
O‘quvchilarga jismoniy tarbiya maktabda harakatli o‘yinlar, gimnastika,
sport, turizm hamda sinfdan va maktabdan tashqari sport mashg‘ulotlari turlari
vositasida beriladi.
Yuqorida qayd etilgan tarbiyaning tarkibiy qismlari o‘z vazifalarini
bajarishga qaratilganligi bilan bir qatorda, oliy maqsadga, ya’ni barkamol shaxsni
shakllantirishga xizmat qiladi. Ular bir-birlari bilan chamabarchas bog‘liq holda
amalga oshirilib, o‘quvchi yoshlarni ma’naviy-axloqiy jixatdan tarbiyalashga
qaratiladi. Axloqiy tarbiya barkamol shaxsni shakllantirishda markaziy o‘rinni
egallaydi.
Axloq, xulq va atvor so‘zlari arabcha so‘z bo‘lib, ular o‘zbek tilida ham o‘z
ma’nosida ishlatiladi. Axloq nima o‘zi? Axloq – ijtimoiy ong shakli bo‘lib,
ijtimoiy hayotning hamma sohalarida insonning xulq-atvorini yo‘lga solib
turadigan prinsiplar, talablar, me’yorlar va qoidalar majmuidan iborat. Axloqda

jamiyatda tarkib topgan «yaxshilik», «sharaf», «vijdon», «adolat», «to‘g‘rilik»,
«halollik», «poklik» singari tushunchalari mustaxkamlangan odamlar xulq-atvori,
me’yorlari aks etadi. Bu axloqiy tushunchalarning hammasi ham baholanuvchi
harakterga ega .
Yosh avlodning axloqiy tarbiyasida axloqiy ong va axloqiy tuyg‘ularni
shakllantirishgina emas, balki eng muhimi – ularning ma’naviy-axloqiy
munosabatlarida namoyon bo‘ladigan faoliyatning har xil turlariga jalb etish
mumkin. Maktab o‘quvchilarining faoliyati jarayonidagi axloqiy munosabatlarida
ularning odobli bo‘lib tarbiyalanish darajasi aks etadi. A. S. Makarenko o‘z vaqtida
bunday deb ta’kidlagan edi: «Biz doimo munosabatlar bilan ish ko‘ramiz, chunki
xuddi munosabat pedogogik ishimizning xaqiqiy ob’ekti bo‘lganligi sababli,
bizning oldimizda doimo ikkita ob’ekt: shaxs va jamiyat turadi. SHaxsni
jamiyatdan ajratib qo‘yishning, uni munosabatlardan holi qilishning mutlaqo iloji
yo‘q» .
Axloqiy munosabatlar – bu jamiyatga, mehnatga, odamlarga va qolaversa
har bir kishining o‘ziga munosabatidir. Jamiyat taraqqiyoti tarixi shuni
ko‘rsatadiki, faqat ma’naviy keng quloch yoygan, ilm taraqqiy etgan
mamlakatdagina adolatli jamiyat qurish va unda bir-biriga mehr-oqibatli kamolotli
insonlar shakllanishi mumkin. Bunday jamiyatda xalqning ertangi kunga ishonchi
va bunyodkorlik, yaratuvchilik ishiga, ezgulikka intilishi kuchli bo‘ladi.
Axloq insoniyat ma’naviy madaniyatining ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, u
kishilarning tarixiy tarkib topgan xulq-atvori va yurish turishini ifodalaydigan,
ularning bir-biriga va jamiyatga munosabatini aks ettiradigan muayyon qoidalar
yig‘indisidir.
Axloq tushunchasi irodalilik, jasurlik, qa’tiylik, vijdoniylik, kamtarlik,
adolatlilik, sharm-xayolilik, shirinzabonlik kabi tushunchalarni ham o‘z ichiga
oladi.
Iroda - maqsadga erishish yo‘lidagi qiyinchiliklarni bartaraf etishdir.
Kamtarlik kishining o‘ziga bo‘lgan munosabatida namoyon bo‘ladi. Kishining o‘z
qobiliyati, mehnati va muvofaqkiyatlarini qanday baholashiga, boshqa

odamlarning qadir-qimmati va yutuqlariga qanday munosabatlarda bo‘lishiga
qarab uning kamtarinlik hislatlari aniqlanadi.
Uzluksiz ta’lim tizimida o‘quvchilarni o‘qitish axloqiy mukammallashtirish
bilan bog‘lab olib boriladi. Ularda ong bilan xulq birligi tarbiyalanadi. SHaxsning
jamiyat va Vatanga, mehnatga, kishilarga, o‘z xulqiga munosabatlariga
quyidagilarni kiritish mumkin:
1. Jamiyatga, Vatanga muhabbat va sadoqatni tarbiyalash . Bu xildagi
munosabatlar shaxsning vatanparvarligi, fuqaro etukligi, baynalminallik kabi
fazilatlarida aks etadi, uning maqsadlarida Vatan boyliklarini ko‘paytirish, ularni
himoya qilish va mustaxkamlashga qaratilgan amaliy ishlarida namoyon bo‘ladi.
2. Mehnatga axloqiy munosabatni tarbiyalash – shaxsning butun ma’naviy
yunalishini belgilaydi. CHunki kishi ishlamay, ko‘rashmay yashashi mumkin
emas. Mehnat – yashash manbai. Bu axloqiy munosabat shaxsning mehnat
jarayonida namoyon bo‘ladigan yuksak ongida, mehnatning hayotdagi rolini
anglashida, xususiy va ijtimoiy foydali mehnatga tayyorligida, mehnatni xurmat
qilish va mehnatsevarligida ifodalanadi .
3. Atrofdagi kishilarga axloqiy munosabat – shaxsning jamoatchilik,
ko‘pchilik ma’nfaatini o‘z shaxsiy manfaatdan ustun qo‘yishidir .
4. SHaxsning o‘ziga, o‘z xulqiga axloqiy munosabatni tarbiyalashi – bu
o‘quvchini o‘z-o‘ziga nisbatan ongli intizom ruhida tarbiyalashga o‘rgatishdan
iboratdir.
S h axsni har tomonlama kamol toptirishdagi umumiy tizimning asosi axloqiy
tarbiya hisoblanadi. Axloqiy munosabatlar muayyan fazilatlarni o‘z ichiga oladi,
chunki ma’naviy fazilatlar axloqiy ong, axloqiy his-tuyg‘u va odab birligidan
iboratdir. Demak, axloqiy munosabatlar - bu jamiyatga, mehnatga, boshqa
odamlarga, o‘z-o‘ziga munosabatidir.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy tushunchalarni shakllantirishda
qo‘yidagi munosabatlarni shakllantirish lozimdir:
1. Insonning jamiyatga munosabatini belgilovchi axloqiy fazilatlar ichida
vatanparvarlik va baynalminallik axloqiy tarbiyada alohida o‘rin tutadi.

Hadisu sharifda "Vatanni sevmoq iymondandur" deb bejiz aytmagan.
2. Atrofdagi kishilarga axloqiy munosabat shaxsning jamoatchilik, ko‘pchilik
manfatini o‘z shaxsiy manfaatdan ustun qo‘yishdir.
3. Mehnatga axloqiy munosabatni tarbiyalash shaxsning butun ma’naviy
yo‘nalishini belgilaydi.
4. SHaxsning o‘ziga, o‘z xulqiga axloqiy munosabatni tarbiyalash - bu
o‘quvchining o‘z-o‘zini ongli intizom ruhida tarbiyalashga o‘rgatishdan
iboratdir.
Inson tabiatning eng buyuk ne’mati. Unga aql-idrok, ong, farosat kabi buyuk
fazilatlar ato etilganki, u o‘z insoniy fazilatlariga sayqal berib, rivojlantirib olamni,
insoniyatni kamolotga etaklab boradi.
Odamning inson sifatida shakllana borishida uning kamoloti darajasi odob,
axloq, madaniyat, ma’naviyat kabi hislatlarning unda qanchalik mujassamlashgani
bilan belgilanadi. SHu o‘rinda bu kategoriyalarning mohiyati ustida to‘xtalib
o‘tishimiz joizdir.
Odob – har bir insonning boshqa bir inson yoki jamoa bilan bo‘lgan
muloqotida, yurish-turishida o‘zini tuta bilishidir.
Xulq – odobning ichki tuyg‘u, ko‘nikmaga aylangan ko‘rinishidir.
Axloq – jamiyatda qabul qilingan jamoatchilik fikri bilan ma’qullangan xulq-
odob me’yorlari majmuidir.
Madaniyat – jamiyatning va unda yashovchi fuqarolarning faoliyati jarayonida
to‘plangan barcha ijobiy yutuqlar majmui hisoblanadi.
Ma’naviyat – inson ongini aks ettiruvchi barcha ijobiy, ruhiy, intellektual
fazilatlar majmuasidir.
Mushohada qilish aqlning peshlanishiga olib keladi. Aql ongni sayqallaydi,
ong esa moddiy va ma’naviy manbaaga aylanadi. SHu tarzda inson sekin-asta
takomillashib, komillikka erishib boradi.
Inson ma’naviyatli bo‘lishi uchun juda ko‘p insoniylik bilimlari
sarchashmasidan bahramand bo‘lishi, o‘z ustida tinmay ishlashi va hayotni
kuzatib, undan saboq chiqarib borishi lozim.

Abdulla Avloniy o‘zining «Turkiy guliston yoxud axloq» nomli asarida komil
insonlar haqida shunday deydi: «Yaxshi fazilatlarni o‘ziga kasb qilib olgan
insonlar yaxshi insonlar deyilur». Avloniy yaxshi insonlar deganda odamlarga
yaxshilik qila oladigan, kamtar, saxiy, mehnatkash, mehr-shafqatli, bilimdon,
o‘zgalar uchun qayg‘uradigan mard insonlarni ko‘zda tutsa, «YOmon insonlar deb,
yomonlik fazilatlari yaxshilik fazilatlaridan ustun turadigan insonlarga aytiladi»,
deydi. Avloniy kishilarni o‘zida yaxshi fazilatlarni to‘plagan, el nazariga tushgan,
yaxshilikka intiluvchi, o‘zini tarbiyalab borishga o‘rgangan insonlar bo‘lishga
undaydi.
Moziyga bir nazar tashlaylik. Biz xohlaymizmi yo‘qmi, sharqona
erkaklarimizga xos mardlik, jasurlik, g‘urur kabi, momolarimizdan or-nomus,
iffatlilik, nazokatlilik, sharm-xayo, shirinzabonlik kabi h islatlar asrdan-asrga
meros bo‘lib o‘tib kelmoqda.
Maktabda bolalarni axloqiy tarbiyalash dars jarayoni, sinfdan tashqari va
maktabdan tashqari turli tuman ishlarda olib boriladi. O‘quvchilarga bilim, malaka
va odatlar beriladi. Bolalar odob va odobsizlik haqida tushuncha oladilar. Ular
axloqiy tushunchalarni badiiy va ilmiy adabiyotlar, hayot, kinofilm va spektakllar
orqali anglaydilar.
Maktabda axloqiy tarbiya berishda ma’lum bir tamoyillarga amal qilinib,
ulardan namunalar keltiramiz:
1. Axloqiy tarbiya o‘quv jarayoni bilan qo‘shib olib boriladi.
2. Axloqiy tarbiya jarayonining muvafaqqiyati o‘quvchilar va o‘qituvchilar
jamoasining saviyasiga bog‘liq. Buning uchun jamoa ahil va inoq, bolalar
intizomli bo‘lishlari kerak.
3. Tarbiyaviy ishlarning rejali bo‘lishi va hamjihatlik bilan amalga oshirilishi
axloqiy tarbiyaning muvafaqqiyatini ta’minlaydi. A.S.Makarenkoning
«o‘nta yuqori malakali, o‘z holicha ishlaydigan o‘qituvchidan, malakasi
past, bir yoqadan bosh chiqaradigan beshta o‘qituvchi afzal» deganini
unutmaslik kerak.
4. Maktabda ijobiy emotsional sharoit yaratish axloqiy tarbiya jarayoniga

foydali ta’sir etadi. Masalan, Respublika mustaqilligi kuni, navro‘z bayrami
kabilar.
5. Barcha o‘quvchilarning maktabdagi umumiy va yagona tartib-qoidaga rioya
qilishlariga erishish lozim.
6. Tarbiyaviy soatlar, «Odobnoma» darslari saviyasini oshirish kerak bo‘ladi.
Milliylik va zamonaviylikning uyg‘unligini ta’minlamay turib, yuqorida
ko‘zlangan maqsadga erishib bo‘lmaydi. Milliy tarbiya millatchilik tarbiyasi emas,
aksincha madaniyat - o‘zbek xalqining, hayotning barcha jabhalarida erishgan
o‘ziga xos yutuqlarini tiklash, rivojlantirishni davom ettirishning ma’rifiy vositasi
bo‘ladi. Faqat milliy tarbiyagina o‘zbek bolalarida milliy qadriyatlarni, or-nomusni
va sof vijdonni, mehnatsevarlikni, ilmga chanqoqlikni, mehr-oqibatni,
tashabbuskorlikni, mustaqil fikr yuritish qobiliyatlarini boyitib, keyingi avlodlarga
etkazishga xizmat qiladi.
O‘zoq yillar milliy qadriyatlarimiz, milliy tarbiyamiz, ming yillik urf-odatlar
kamsitilib, tilimiz, dinimiz oyoq osti qilinishi oqibatida odamlar orasida mexr-
oqibat, diyonat, sharm-xayo, andisha, or-nomus, holollik, kattalarga hurmat,
kichiklarga e’tibor susayib ketdi.
Darsda va darsdan tashqaridagi tarbiyaviy ishlar jarayonida Alpomish,
To‘maris, SHiroq kabi xalq qaxramonlari, Amir Temur, Bobur, Ulug‘bek singari
davlat arboblari va sarkardalarimiz, Ibn Sino, Beruniy singari olimu
fuzalolarimizning axloqiy qarashlariga tez-tez murojaat qilishimiz yoshlarni
Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashning asosini tashkil qiladi.

1.2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini komil inson qilib tarbiyalash
jarayoni, qoidalari, vosita va mazmuni
Davlatimizning mustaqillikka erishuvi ta’lim va tarbiyaning milliy
shakllarini rivojlantirishga keng imkoniyatlar ochib berdi. Tarbiya - ma’naviy
manbalar va hozirgi zamon talablari va ehtiyojlari nazarda to‘tgan xolda,
o‘qituvchilarning o‘quvchi bilan aniq bir maqsadga qaratilgan o‘zaro amaliy va
nazariy muloqatidir.
Tarbiyashunoslik nazariyasi Markaziy Osiyo faylasuf-larining va xalq
pedagogikasining tarbiya borasidagi boy tajribalariga tayanadi. Tarbiya
jarayonining jamiyat taraqqiyotidagi roli beqiyosdir. Insonni tarbiyalash, uni
bilim olishga, mehnat qilishga undan va bu xatti-harakatni sekin asta
ko‘nikmaga aylantirib borishni taqazo etadi. SHu tarzda inson asta-sekin
takomillashib, komillikka erishib boradi.
Tarbiya jarayonida kishining turli qobiliyatlari rivojlanadi, g‘oyaviy,
axloqiy, irodaviy, estetik xislatlari shakllanadi, tabiatga, jamiyatga ilmiy
qarashlar tizimi tarkib topadi, jismoniy kuch quvvatlari mustahkamlanadi.
Ijtimoiy ehtiyojlar tarbiya jarayonining xarakteri, uning vazifalari,
mazmuni, usullari va vositalarini qonuniy ravishda aniqlab beradi.
Tarbiyashunoslik fanidagi qonun va qonuniyatlar ijtimoiy qonuniyatlarga to‘la
mos bo‘ladi. CHunki, ijtimoiy qonuniyatlar jamiyatning taraqqiyotini, unda
insonning tutgan o‘rnini, qanday faoliyat bilan shug‘ullanishini, yashashdan
aniq maqsad bo‘lish kerakligini belgilaydi.
Tarbiya jarayoning mohiyati shu jarayon uchun xarakterli bo‘lgan va
muayyan qonuniyatlarda namoyon bo‘ladigan ichki xodisa va munosabatlarni
aks ettiradi.
Qonuniyat - barqaror, zaruriy, u yoki bu xodisalar va jarayonlar
o‘rtasidagi mutanosiblik va muhim aloqadir. Tarbiyaning asosiy
qonuniyatlariga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
- Tarbiyaning ijtimoiy ehtiyojlarga bo‘linishi natijalarga olib keladi;

- Tarbiyaning mazmuni, tashkil etilishi, usullari va ularga quyiladigan
talablar shu qoidalarda o‘z ifodasini topadi.
Tarbiya qonuniyatlari birinchi navbatda jamiyatning ijtimoiy
ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan bo‘ladi. O‘zbekiston milliy istiqlolga
erishgandan keyin tarbiyaning jamiyat oldidagi mohiyati o‘zgardi. Eski
jamiyatning mafkurasiga asoslangan tarbiya yo‘nalishi o‘zgarib, yangi barpo
bulayotgan tuzumga mos mutaxassis kadrlar tayyorlash zarurati paydo bo‘ldi.
Jamiyatimizda tarbiyaning butun yo‘nalishi shu ehtiyojdan kelib chiqqan xolda
o‘zgardi. Ijtimoiy ehtiyoj ta’lim-tarbiya tizimini tubdan isloh qilishni taqozo
etdi. SHunga asosan «Ta’lim to‘g‘risida» gi qonun va Kadrlar tayyorlashning
milliy dasturi ishlab chiqildi. Ularda ijtimoiy ehtiyoj hisobga olingan holda,
tarbiya qonuniyatlariga amal qilish hal etilgan.
Tarbiyaning yana bir qonuniyati uning maqsadi, mazmuni, usullari va
shakllarining uzviy bog‘liqligidir. YOshlarga beriladigan tarbiya avvalo aniq
maqsadga yunaltirilgan, shu maqsadni ruyobga chiqarishda tarbiyaning
mazmuni, usullari va shakllari bir-birini to‘ldirishi, takomillashtirishi kerak.
Pedagog olimlar tarbiyaning hayot bilan bog‘liqligi, bolaning yoshi,
o‘ziga xos xususiyatlari, hatto jinsiy tafovutini hisobga olish ham qonun
hisoblanadi deb sanaydilar. Ko‘pchilik manbaalarda bu xususiyatlar tarbiyaning
prinsipi sifatida qaraladi. Tarbiya prinsiplari qonunlar bilan bog‘langan,
ularning mantiqiy davomi shaklida e’tiborga olinib, tarbiya berish jarayonida
amal qilinadi.
Yuqorida ta’kidlanganidek tarbiya prinsiplari tarbiya qonuniyatlarining
amalda tadbiq etilishi, mantiqiy davomi, aksi sifatida namoyon bo‘lishi deb
hisoblash mumkin. CHunki, tarbiya qonuniyatlariga ham, prinsiplariga ham tarbiya
jarayonida amal qilinadi. Tarbiya qonuniyatlari va prinsinlariga alohida e’tibor
bergan holda ish ko‘rilganda tarbiyalanuvchilar barkamol shaxsga aylanadi.
SHuning uchun ham tarbiya prinsiplarini chuqur ilmiy asoslash bilan birga ularni
hayotga tadbiq etish o‘qituvchilar-tarbiyachilar, ota-onalar va jamoatchilikning
doimiy e’tiborida bo‘lishi kerak. Pedagogika fanida turli olimlar tomonidan

tarbiya prinsiplari xar hil izohlanib kelingan. Hozirgi paytda tarbiyaning quyidagi
prinsiplariga amal qilish tavsiya etiladi:
- tarbiyaning ma’lum maqsadga qaratilganligi;
- tarbiyada insonparvarlik va demokratik prinsip;
- tarbiyaning hayot, amaliyot bilan bog‘liqligi prinsipi;
- tarbiyada milliy va umuminsoniy qadriyatlarning
ustuvorligi;
- tarbiyada o‘quvchilarning yosh va shaxsiy xususiyatlarini
hisobga olish prinsipi;
- izchillik, tizimlilik, tarbiyaviy ta’sirlarning birligi va
uzluksizligi prinsipi;
- bola shaxsini tarbiyalashda hurmat va talab birligi
prinsipi;
- mustaqillik, xavaskorlik va tashabbuskorlikni o‘stirish
prinsipi.
Tarbiyaning maqsadga qaratilganligi prinsipi : tarbiyaning ma’lum
maqsadga qaratilgandigi prinsipi bolalar jamoasining rivojlanish istiqbollarini
ko‘ra bilishga yordam beradi.
Tarbiyadan ko‘zlangan asosiy maqsad ma’naviy etuk, aqliy va axloqiy
barkamol shaxsni, komil insonni shakllantirishdan iboratdir. SHunga ko‘ra tarbiya
mazmuni, shakli, usullari shu maqsadga qaratilgandir. Har bir tarbiyaviy tadbir
oldindan puxta o‘ylangan, muayyan maqsadni amalga oshirishga mo‘ljallanadi,
g‘oyaviy-siyosiy darajasini ko‘taradi, tanlangan usul va vositalar maqsadga
muvofiq keladi.
Tarbiyada insonparvarlik va demokratik prinsipi: tarbiyaviy faoliyatni
demokratlashtirish va insonparvar-lashtirish o‘z mohiyati va mazmuniga ko‘ra uni
qayta tafakkur etishni ko‘zda tutadi, shaxsning rivojlanish va o‘zligini anglash
huquqini ta’minlaydi.
Tarbiyada inson shaxsini oliy ijtimoiy qadriyat deb tan olish, har bir
bolaning o‘ziga xosligini hurmat qilish, uning ijtimoiy huquqi va erkinligini

hisobga olish lozim. Tarbiyani demokratlashtirish esa uni ma’muriy ehtiyoj va
qiziqishlardan yuqori qo‘yish, tarbiyachi va tarbiyalanuvchi o‘rtasidagi o‘zaro
ishonch, hamkorlik asosida pedagogik munosabatlar mohiyatini o‘zgartirish
demakdir.
Tarbiyada milliy va umuminsoniy qadriyatlarning ustunligi prinsipi:
ma’naviy qadriyatlar va g‘oyalar har xil millatga mansub o‘quvchilarni
birlashtiradi, o‘quv va mehnat faoliyatlarini uyushtirishga yordam beradi. O‘zbek
halqining madaniy merosini o‘rganishda va rivojlantirishda milliy o‘ziga xosligi,
ma’naviy xususiyatlari hisobga olinib, xalq pedagogikasi an’analariga suyangan
holda ish ko‘riladi.
Tarbiyada izchillik, tizimlilik - tarbiyaviy ta’sir-larning uyg‘unligi va
uzluksizligi prinsipi: tarbiyada izchillik muhim ahamiyat kasb etadi. Bolalarga
birdaniga juda ko‘p qoidalarni taqdim qilish mumkin emas. Bu borada izchillikka
amal qilish lozim. Tarbiyaga yaxlit tizimli yondashish tarbiyaning pirovard
natijasiga yunaltirilganlik darajasini belgilab beradi. Bunda pedagogik maqsad va
vazifalar uning mazmuni tarbiyaviy jarayonning barcha qatnashchilari tomonidan
tan olinishi maqsadga muvofiqdir.
Tarbiyaviy ta’sirdagi tizimlilik faqat yoshlarni emas, balki aholinining
barcha qatlamlarini qamrab olishi kerak. Tarbiyaviy ta’sirda izchillik va
davomiylik bo‘lishiga rioya etish, o‘quvchilarning tarbiyalanganlik darajasini
tarbiya usullari va shakllarini o‘z vaqtida aniqlab olish juda muximdir. Bu qoida
tarbiyaviy ishlar, hamda tarbiyani amalga oshiradigan barcha bug‘inlarining
hamjihat va bamaslahat ish ko‘rishini ko‘zda tutish kerak.
Tarbiyada o‘quvchilarning yosh va shaxsiy xususiyatlarini hisobga olish
prinsipi: tarbiya murakkab jarayon bo‘lib, pedagog bu jarayonda har bir
o‘quvchining nafaqat yoshi, balki uning shaxsiy xususiyatlariga ham e’tibor
qaratishi joiz. Bu borada pedagog o‘quvchini tarbiya jarayonining faol
ishtirokchisi ekanligini unutmasligi kerak. Pedagogdan o‘quvchi bilan muloqatga
kirishishdan oldin uning biologik, fiziologik, psixik rivojlanish xususiyatlarini
o‘rganishni talab qiladi.

Bola shaxsini hurmat qilish va talabchanlik prinsipi : Bola shaxsi hurmat
qilinsagina u pedagogik ta’sir o‘tkazishga ochiq va moyil bo‘ladi. O‘qituvchini
o‘ziga qabul qiladi. O‘qituvchiga nisbatan mehr uyg‘onadi. Undagi bor yaxshi
fazilatlarni o‘zlashtiradi va bilim olish samarasi oshadi. Natijada komil inson
bo‘lib tarbiyalanishiga zamin yaratadi. Bu borada pedagog o‘quvchini hurmat
qilibgina qolmay, talabchan bo‘lishi ham lozim. Talabchanlik o‘quvchilarda
tartiblilik, o‘z ishini rejalashtira olish, umumiy vazifa ichidan o‘ziga tegishlisini
ajratib olish, ma’suliyatlilik, har ishning me’yorini bilish, ko‘zlagan maqsadga
erishish uchun kurasha olish kabi xususiyatlarni shakllantiradi.
Mustaqillik, havaskorlik va tashabbuskorlikni o‘stirish prinsipi :
O‘quvchilarda yoshlikdan mustaqil fikrlash, mustaqil faoliyat ko‘rsata olishni
shakllantirish lozim. SHunga ko‘ra har bir o‘quvchining qiziqishi va intilishini
qo‘llab quvvatlash lozim, ularni o‘zlari qiziqqan kasb-hunarni egallashlariga to‘g‘ri
yo‘naltirish lozim. «Ta’lim to‘g‘risida» gi qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi» da bu xaqda batafsil bayon qilingan. Jumladan, «Kamolot», «Umid»
singari jamg‘armalar yoshlarda tashabbuskorlik, havaskorlik mustaqillik kabi
hislatlarni rag‘batlantirishda, qo‘llab quvvatlashda o‘z hissasini qo‘shmoqda.
Har bir o‘qituvchi-tarbiyachi bolalar nimalar ta’sirida, qaysi sharoitlarda,
muhitlarda kamolga etishishi, uni amalga oshirishda qanday qoidalarga amal qilish
lozimligini, qanday ta’sir ko‘rsatish vosita va yo‘llarini yaxshi bilmog‘i lozim.
O‘zbek xalqi bola tarbiyasi sohasida ulkan boy tajribaga ega. SHu bilan
birga ilmiy pedagogikamiz undagi va fandagi yutuqlarga tayangan holda tarbiya
usullari xaqida ma’lum to‘xtamlarga kelgan. Unga ko‘ra «metod» so‘zi grekchadan
olingan bo‘lib, yo‘l, usul, ma’nosini beradi. SHuning uchun ham ilmiy
adabiyotlarda «tarbiya metodlari», «tarbiya usullari» kabi tushunchalar tez-tez
uchrab turadi.
Tarbiya usullariga pedagog olimlar (R. Mavlonova, A. Munavvarov, M.
Quronov, K. Xoshimov, O. Hasanboeva, M. Inomova, U. Nishonaliev, R. Hasanov
va boshqalar) turlicha ta’rif berishgan .

Ayrimlarida, tarbiya usullari deb, har tomonlama rivojlangan barkamol
shaxsni shakllantirish maqsadida, uning ongiga, xulqiga, irodasiga, his-
tuyg‘ulariga ta’sir etish yo‘llariga aytiladi. Boshqalarida « tarbiya usuli - tarbiyachi
va tarbiyalanuvchilarning hamkorlikdagi faoliyati va o‘zaro ta’sir ko‘rsatish
usullaridir »,- deyiladi. Birinchi ta’rif aniq ma’no kasb etsada, ammo unda faoliyat
bir tomonlama ta’sir kuchiga ega. YA’ni, tarbiyachining ta’sirigina ko‘zda
tutilganday. Ikkinchisi esa hamkorlikdagi faoliyat va o‘zaro ta’sirini nazarda tutadi.
Ta’lim metodlari kabi tarbiya usullari ham alohida tarkibiy qismlarga
bo‘linadi, masalan, usul va uslub tushunchalari bir-biri bilan uzviy bog‘langan
holda pedagogik jarayon mohiyatiga ko‘ra bir-biriga o‘tib turishi mumkin .
Pedagogikada tarbiya shakllari degan tushuncha ham yo‘q emas. Masalan,
o‘quvchilarning jamoa individual faoliyatlarini maqsadga muvofiq tashkil qilish
uchun tarbiya shakllaridan foydalaniladi: sinf majlisi, yig‘ilishlar, ertalabki
yig‘inlar, klub va to‘garak ishlari kabilar.
Tarbiya vositalari biron-bir tarbiyaviy masalalarni maqsadga muvofiq yo‘l
bilan hal qilishni tashkil etish uchun ishlatiladi: ko‘rsatmali qurollar, kitoblar,
radio, televideniya va boshqalar. Ammo, bu predmetlarni harakatga
keltirgandagina, ulardan foydalanib, muhokama etganimizdagina tarbiya vositasi
bo‘la oladi. Tarbiya vositalari sifatida o‘quvchilarning turli faoliyatlari ham xizmat
qilishi mumkin: kinofilmlar, san’at asarlari, suhbat, bolalar o‘yini, sport, badiiy
havaskorlik to‘garaklari va boshqalar.
Har qanday tarbiyaning natijasi tarbiyaviy jarayonining usullari, uslubi,
vositalari va shakllaridan mohirona foydalanishga bog‘liq.
Tarbiyachilar ta’sir etishning bola shaxsiyatiga mos usulini, eng ma’qul
usulini tanlab olishlari, uning shaxsini o‘zgartirish uchun kerakli sharoit
yaratishlari darkor. Tarbiya usullari har bir bolaga, har qaysi bolalar jamoasiga
alohida munosabatda bo‘lishini nazarda tutadi.
Tarbiya g‘oyatda murakkab jarayon bo‘lib, har davrning ijtimoiy siyosiy
hayotini o‘zida aks ettiradi. Uning usullari, vositalari va omillari asrlar davomida
shakllanib takomil-lashadi. Tarbiya har bir xalqning o‘z udumi, usuli, tarixan

shakllangan va tajribada sinalgan dunyoqarashi, tarbiya vositalari bo‘ladi, shuning
uchun tarbiya milliy va tarixiy zamindan uzilmasligi lozim.
YUqorida qayd etganimizdek, xalq pedagogikasida turli xil tarbiya usullari
va vositalaridan foydalanish ko‘zda tutiladi. Ularning rang-barangligi ilmiy
pedagogikani ham boyitadi.
Bola tarbiyasida xalqimiz qo‘llab kelgan milliy usullarini quyidagicha
guruhlarga umumlashtirish mumkin:
1. Tushuntirish : o‘rgatish, odatlantirish, mashq qildirish va h.k.
2. Namuna : maslaxat berish, uzr so‘rash, yaxshiliklar haqida so‘zlash, o‘rnak
bo‘lish va h. k.
3. Nasihat berish, o‘git : undash, ko‘ndirish, iltimos qilish, yolvorish, tilak-istak
bildirish, ma’qullash, rahmat aytish, duo qilish, oq yo‘l tilash va h. k.
4. Qoralash va jazo : ta’qiqlash, tana, gina, tanbeh berish, majbur qilish, koyish,
ayblash, uyaltirish, qo‘rqitish, nafratlanish, ont-qasam ichirish, urish-
kaltaklash va h. k.
Agar sinchiklab e’tibor berilsa, ushbu milliy tarbiya usullari ketma-ketligida
yaxlitlik bor. Masalan, bolaga avval tushuntiriladi, keyin namuna sifatida
ko‘rsatiladi, bunda ham tushunmasa, nasihat beriladi, bunga ham ko‘nmasa,
tushinishni istamasa jazo beriladi. Bu so‘ngi chora ekanligini xalqimiz yaxshi
bilgan.
Xalqimizning milliy usullari muayyan vositalar orqali amalga oshirilgan.
Tarbiya vositasi vazifasini quyidagilar o‘tagan: mehmon kutish, mehmonga borish,
turli mehnat jarayonlari, hasharlar, turli gurunglar, musobaqalar, turli marosim va
boshqalar ham shular jumlasiga kiradi.
Bugungi kunda o‘quvchilarni tarbiyalashda milliy an’analar, umuminsoniy
qadriyatlar asos qilib olinishi zarur. Bular o‘z navbatida, yangi tarbiyaning
o‘zgacha muvofiq uslub va shakllarini taqoza etadi.
Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda tarbiya usullari o‘z xususiyatlaridan kelib
chiqib bir necha (4 ta) guruhlarga ajratiladi: ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar,

faoliyat jarayonida ijtimoiy hulqni shakllantirish usullari; rag‘batlantirish va
jazolash usullari; o‘z-o‘zini tarbiyalash usullari .
1. Ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar: suhbat, hikoya,
namuna, tushintirish.
2. Ijtimoiy xulqni shakllantirish usullari: mashq, o‘rgatish,
topshiriq, pedagogik talab, odatlantirish.
3. Rag‘batlantirish va jazolash usullari: ishonch bildirish, maqtash, sovg‘a
berish, maqtov yorlig‘i, moddiy taqdirlash, hurmat taxtasiga chiqarish,
qo‘llab-quvvatlash, mas’uliyat va minnatdorchilik, musobaqa, gazeta va
radioda e’lon kabilar rag‘batlantirishga; tanbeh berish, ogohlantirish,
hayfsan berish, uyaltirish va h. k. Ammo, jismoniy jazo, urish kaltaklash
mumkin emas, balki qo‘rqitish g‘azablantirish ham yaxshi natija bermaydi,
o‘quvchi qo‘rqqanidan yolg‘on gapirishga o‘rganadi, ikki yuzlamachi bo‘lib
qoladi.
4. O‘z-o‘zini tarbiyalash: shaxsiy majburiyatlar olish, o‘z-o‘zini
nazorat qilish, o‘z-o‘zini tanqid qilish, o‘z-o‘zini tahlil
qilish, o‘z-o‘zini baholash, va h. k.
Ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar guruhiga o‘quvchilarda ilmiy
dunyoqarash, e’tiqodni, ma’naviy va siyosiy g‘oyalarni shakllantirish maqsadida
ularni ongi, hislat va irodasiga ta’sir ko‘rsatish usullari kiradi. Bu usullar orqali
o‘quvchilar ongiga shakllanishiga eng ko‘p qo‘llaniladigan usul – tushuntirishdir.
Tushuntirishning vazifasi o‘quvchilarni yuksak madaniyatli, milliy g‘ururli qilib
tarbiyalashda yordam berishdir. Masalan, o‘quvchilarga bayroq, gerb, madhiya,
konstitutsiyalarning mohiyatini tushuntirish mumkin.
Suhbat usuli. O‘quvchi shaxsini ma’naviy axloqiy jihatdan shakllantirishda
o‘qituvchining jonli so‘zi eng ta’sirli usuldir.
Suhbat usuli savol-javob negizida ko‘rinadi. Suhbat uchun mavzu tanlashda
uning dolzarbligi, qiziqarli va kutilayotgan natijani hisobga olish kerak. Suhbat
turli mavzularda uyushtirilishi mumkin: ahloqiy mavzular, estetik mavzular,

siyosiy mavzular, ta’lim va bilimga oid mavzular va h. k. Suhbat davomida
o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish va javob berish imkoniyatlari tug‘iladi.
Hikoya usuli. Kichik yoshdagi o‘quvchilar odatda hayotiy va badiiy
adabiyotdan olingan hikoyalarni qiziqib tinglaydilar. Ularga ahloq me’zonlari,
tarix qoidalari, Vatanimizning tabiiy boyliklari, ajoyib, mehnatkash kishilari, tarix,
adabiyot, san’at haqida hikoya qilib berishi mumkin. Suhbat va hikoyalar
o‘quvchilarning yoshiga mos mavzularda, ular tushinadigan tilda o‘tkazilishi zarur.
Suhbat va hikoya mavzusini o‘quvchilarning o‘zlari tanlagani yaxshi.
Namuna. Ma’lumki, yosh bolalar kattalarga taqlid qiladilar, ularga
o‘xshashga harakat qiladilar. SHuning uchun ham eng avvalo o‘qituvchining o‘zi
har tomonlama namunali bo‘lishi, o‘z xatti-harakatlarini to‘g‘ri boshqarishi lozim.
Aks xolda o‘quvchilarga faqat ijobiy fazilatlar emas, balki salbiy xatti-harakatlar
ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin .
Bolalar ongiga ilg‘or kishilarning hayoti va faoliyatidan olingan
ma’lumotlar, badiiy asarlardagi, kinofilmdagi va spektakldagi qahramonlar xatti-
harakatlaridagi yaxshi namunalar bolalarning ongiga kuchli ta’sir qiladi.
Namunadan milliy tarbiya usuli sifatida ota-bobolarimiz usuli keng
foydalanilgan. Zero, ular o‘z farzandlarini hamisha yaxshilardan, donolardan, ulug‘
kishilardan ibrat olishga da’vat qilib kelganlar. Masalan, «Qush uyasida ko‘rganini
qiladi» degan dono xalqimiz.
O‘quvchilarda ijtimoiy xulqni shakllantirish usuli. Psixologiyadan ham
bizga ma’lumki, shaxs faoliyatida rivojlanadi. Qolaversa, o‘quvchi uchun faqat
tushunchaning o‘zi etarli emas. U o‘zlashtirgan, anglab etgan axloqiy-qonun
qoidalariga rioya qilishi, ularga amal qilishi lozim. SHuning uchun ham jamiyat
talab etuvchi xulq atvorlarni o‘quvchilarda shakllantirish usullari mavjud .
Mashq. Bu usul bolalar faoliyatini oqilona, maqsadga muvofiq ravishda va
har tomonlama tashkil etish ularni ahloq me’zonlari va hulq-atvor qoidalarini
bajarishga odatlan-tirishdir. Odatlar bolalikdan tarkib topadi va keyin
mustahkamlanib boradi. Ota-onalar, o‘qituvchilar bolalarda ijobiy odatlar
shakllanishini kuzatib borishlari zarur va shart.

Mashq muayyan xatti-harakatlarni ko‘p marotoba takrorlashni o‘z ichiga
oladi. Mashq va odatlantirish o‘quvchi uchun ongli va ijobiy jarayondir. Mashq
natijasida ko‘nikma, yangi bilimlar hosil qilinadi, o‘quvchilarda aqliy qobiliyat va
axloqiy fazilatlar rivojlanadi. Odat muntazam mashq orqali mustaxkamlanadi.
O‘rgatish – ijtimoiy hulq-atvorning odatiy shakliga aylantirish maqsadida
tarbiyalanuvchilarning bajarishlari uchun rejali va izchil tarzda tashkil qilinadigan
turli harakatlar amaliy ishlardir. O‘rgatish bir necha izchil harakatlar yig‘indisidir,
o‘qituvchi bu harakatlarni ko‘rsatib berish, tushintirish, kuzatishi mumkin.
Tarbiyada mashq qilishning turli xillari majud: faoliyatida mashq olish, kun tartibi
mashqlari, maxsus mashqlar.
Kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun o‘yin viziyatlari ham muhim tarbiyaviy
vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bolalarda xulq-atvor me’yorlarini shakllantirishda
azaldan bolalar xalq o‘yinlari kuchli tarbiya vosita va usuli bo‘lib kelgan. Masalan,
xola-xola o‘yini, mehmon kutish va h.k.
Topshiriq. Mexnat topshiriqlarini jamoa bo‘lib bajarish o‘quvchilarda o‘z
kuchlarini umum ishga sarflashga, jamoa uchun mas’uliyatni xis etishga
o‘rganidilar. Aqliy va jismoniy mehnat qilish bolani xarakterini shakllantiradi,
mustaxkamlaydi.
Talab. Pedagogik talab tarbiyaning eng muhim usullaridan biridir. Talab -
bu o‘quvchining oldiga biron bir vazifani bajarishni qo‘yishdir. Bu o‘quvchining
ijtimoiy xulq-atvor mezonlarini ifodalash, u yoki bu faoliyatda qatnashib borilishi
zarur bo‘lgan aniq bir vazifa sifatida namoyon bo‘lishi mumkin
Rag‘batlantirish va jazolash usullari. Bu usullar o‘quvchilarni harakatga
keltiradi, o‘z kuchiga ishonch uyg‘otadi. Rag‘batlantirish usullaridan foydalinish
natijasida bola o‘rnining olg‘a siljib borayotganini ko‘ra boshlaydi, xurmat
qilayotganini, ishonmayotganliklarini jamoaga kerakligini, o‘qituvchisini
qiziqtirayotganligini anglab etadi. Rag‘batlantirish bola ishonchiga, unda bo‘lgan
ijobiy qobiliyat va fazilatlarning kuchini e’tirof etishiga asoslangan.
Rag‘batlantirish o‘quvchining ko‘nglini ko‘taradi, unga quvonch keltiradi,
o‘quvchining yanada yaxshiroq bo‘lishiga intilishga yordam beradi.

Maktablar tajribasida rag‘batlantirishning quyidagi turlari qo‘llaniladi:
topshiriq berish, maqtash, sovg‘a berish, maqtov yorlig‘i berish, moddiy taqdirlash,
xurmat taxtasi, qo‘llab-quvvatlash, mas’uliyat va jamoaning minnatdorligi, safarda
birinchi o‘rinda turish, musobaqa, gazeta va radiolarda e’lon, reja qo‘yish va h. k.
Bu usullarning barchasi pedagogik talablarni xisobga olgan holda qo‘llanilishi
mumkin. Har qanday rag‘batlantirishning to‘g‘ri xizmat qilishi, ketma-ket
bo‘lmasligi qadrini oshirib maqtashga, boshqa o‘quvchilarga taqqoslab ularni
kamsitishga yo‘l qo‘ymaslikka rag‘batlantirishga bo‘lgan talabchanlikni
bo‘shashtirmaslik zarur.
Jazolash. Bu o‘z harakatiga ko‘ra tarbiyalanuvchilarning xatti-harakati va
faoliyatiga salbiy baho berishdir. Jazo o‘quvchining va butun sinf manfaati uchun
qo‘llanilgan eng oxirgi tarbiya usulidir. Jazo choralarini qo‘llashda jismoniy jazo,
urish, kaltaklash mumkin emas, bolani qo‘rqitish g‘azablantirish ham yaxshi natija
bermaydi.
Maktab amaliyotida qo‘llash mumkin bo‘lgan jazo choralariga quyidagilar
kiradi: tanbeh berish, ogohlantirish, qoniqarsiz baho qo‘yish, maktabdan
chetlashish va va h. k.
Jazo yaxshi qo‘llanishi lozim, qiziq ustida tinimsiz jazolash ham mumkin
emas. Jazolar bitta bo‘lgani yaxshi, o‘quvchilarning aybiga mos muvofiq bo‘lsin,
tez-tez qo‘llanmasin, jazolovchi jazoni haqqoniyligini aniq bilsin va ular o‘z
ayblarini sezsinlar. Jazo jamoada muhokama etilsa, ular tomonidan shu jazo usuli
qo‘llab-quvvatlansa uning ta’sir kuchi yanada oshadi. Har qanday jazo ham
tarbiyalanuvchining jismoniy va ruhiy azob-uqibatlarga solmasligi, uni
taxqirlamasligi, sha’nini bulg‘amasligi kerak.
O‘z-o‘zini tarbiyalash usullari. Bu usullar o‘quvchilarda o‘z-o‘zini
tarbiyalash ehtiyoji tug‘ilgan degan samara berishi mumkin. Ammo, o‘quvchilarni
o‘z ustilarida mustaxkam ishlashga yo‘llashimiz lozim.
Kichik yoshdagi o‘quvchilarni o‘z ustida ishlashga o‘rgatishning bir qancha
usullari bor. Masalan, o‘quvchiga ota-ona yoki o‘qituvchi shaxsiy majburiyat
berishi mumkin.

Azaldan xalqimiz o‘z farzandlariga majburiyatlar bo‘lib bergan. Masalan, bir
farzandli uy ro‘zg‘or ishlaridan, yana biriga chorva ishlari, boshqasiga ovqat
pishirish, ukalariga qarash majburiyatlarini bo‘lib berishgan. Bugungi kunda ham
o‘qituvchining undovi bilan bolalarga uy-ro‘zg‘or vazifalari, sinf majburiyatlarini
berish mumkin. YOshi ulg‘ayib borishi bilan bolaning majburiyati murakkablashib
boradi, unga ko‘proq e’tibor qaratilib boradi.
O‘z-o‘ziga hisobot berish. Biz ko‘pchilik oldida, ya’ni sinf jamoasi, ota-
ona va boshqalar oldida yuz berishi mumkin o‘ziga-o‘zi hisobot berish bolada o‘z
ishi uchun mas’uliyatni oshiradi, o‘z xatti-harakatlari uchun o‘zi javob berishga
o‘rgatadi, o‘z-o‘zini tarbiyalash bo‘yicha tajriba almashishga yordam beradi.
O‘z-o‘zini tahlil etish. Bu o‘z shaxsiy fazilatlari ustida mulohaza yuritish.
Masalan, men nima qila olaman, men qanday odam, men qanday o‘rtoq? O‘z-
o‘zini tahlil etish o‘z xatti-harakatlari va xulq atvorlari ustida o‘ylashga, sabab-
oqibat aloqalarini aniqlashga o‘rgatadi.
O‘z-o‘zini nazorat qilish. Bu xarakterdagi, ya’ni sifatlarini aniqlash va
kamchiliklar bilan kurashish maqsadida o‘z xulqini doimiy yozib (nazorat qilib)
borishidir.
O‘z-o‘ziga baho berish. Bu usul o‘z imkoniyatlarini chamalab ko‘rish va
baholashga, chetdan o‘ziga qarashga shaxsiy sifatlarni rivojlantirishga ob’ektiv
baho berish, o‘zining hulq-atvoridan ko‘nikma hosil qilmasliklari tug‘ilishiga
yordam beradi.
Bolani o‘zini to‘g‘ri baholashga, o‘zina yuqori va past baholamaslikka
o‘rgatish muhimdir.
Kichik yoshdagi o‘quvchilarning o‘z-o‘zini tarbiyalashga quyidagilar xizmat
qilishi mumkin: aka-ukalar, ota-onalar, o‘qituvchilar namunasi; bolaning maktabda
va uyda aniq rejalashtirilgan kun tartibi; quvonchli istiqbol reja va h. k.
Yuqorida ta’riflab o‘tilgan tarbiyaning umumiy va milliy usullari
o‘quvchilarga ta’sir ko‘rsatishning barcha sohalarini qamrab olmaydi. Zero,
pedagogika fani, uning tarbiya vositasi va usullari doimo rivojlanib takomillashib
boradi.

Tajribada o‘zini asrlar mobaynida oqlab kelgan tarbiya usullarimiz qanchalik
milliy ruhiyatimiz, ma’naviyatimizga mos bo‘lsa, uning samaradorligi shunchalik
yuqori bo‘ladi. Sanab o‘tilgan tarbiya usullarining asosiy qismi xalqimiz
tajribasida qo‘llanib kelinmoqda.
Prezidentimiz I. A. Karimov haqli ravishda ta’kid-laganidek, tarbiya
sohasidagi islohat bugungi eng dolzarb, ertangi taqdirimizni hal qiluvchi
muammoga aylanmoqda. («Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining
poydevori», T., 1997, 5-bet.). Darhaqiqat huddi shunday.
Biz tarixda misli ko‘rilmagan yangi jamiyat qurmoqdamiz. Bu jamiyatning
tamal toshini qo‘yish bizning zimmamizga tushgun ekan, uni bajarish mas’uliyatini
to‘g‘ri anglash, vijdon amri bilan ado etish g‘oyat murakkab va sharafli burchdir.
Ziyolilar bu burchni qanchalik iftixor bilan ado etsa, mustaqillik imoratining
poydevori shunchalik baquvvat bo‘ladi.
Tarbiya ayniqsa, komil inson tarbiyasi bugunimiz uchungina emas, balki
kelajagimizning ham hayot-momot ishidir. SHunday ekan biz tarbiyaga e’tibor
berishimiz kerak.
Hozirgi yosh avlod to‘g‘ri tarbiya topsa, mustaqillik istiqbolini to‘g‘ri
tushunsa, shubhasiz erishgan yutuqlar istiqbolda o‘z samarasini beradi.
Fikrimizcha, insonni komillikka eltuvchi psixologik sifatlarning poydevori
oiladan boshlanadi va oila muhim rol o‘ynaydi.
Bola tarbiyasi uchun boshlang‘ich sinf o‘qituvchisidan tashqari ota-onaning
o‘rni ham juda muhimdir. Ota bolani komillik sari etaklovchi bosh tarbiyachi
bo‘lib, unga xos bo‘lgan barcha insoniy sifatlar farzand jismiga jo bo‘lib
boraveradi.
Har bir oilada dunyoga kelgan va o‘sayotgan har bolaga nihoyatda e’tibor
bilan munosabatda bo‘lish va odobli bo‘lish fikri bo‘lmog‘i darkor. Ota-onaning
o‘z farzandining ichki dunyosiga kirib borishi, xatti-xarakatlarining sabablarini
tushuntirish, qiziqishi, xarakter xususiyatlarini chuqur anglashi zarur. Buning
uchun esa bola doimo ota-onasining kuzatuvida bo‘lmog‘i lozim. Bola harakatini
kuzatish - uning ko‘ngil qariga – yo‘ldir.

O‘zbek oilasiga xos tarbiyaviy tadbirlarning mohiyati shundaki, bu
oilalardagi tarbiyaviy tadbirlarning barchasi uzluksizligi, davomiyligi, serjiloligi
bilan bola ongiga tez etadi, uning odob-axloqi, ma’naviy, ruhiy omilini o‘zgartiradi
va komillik sari etaklaydi.
Bu jihatdan har bir o‘zbek oilasi o‘ziga xos tarbiyaviy usul va vositalari urf-
odati qadriyati-an’anasi bilan alohida olam sifatida namoyon bo‘ladi.
Tabiiyki, qaysi oilada ota-ona ma’naviy boy, yuqori ahloqli, baland e’tiqodli
va madaniyatli bo‘lsa o‘sha oilada tarbiyaviy tadbirlar yaxshi samara beradi.
YAna bir jihati shundaki, oila a’zolarining turmush tajribasi, madaniy
saviyasi qanchalik boy bo‘lsa, tarbiyaviy ishlari darajasi shunchalik yuqori bo‘ladi.
O‘zbek oilasiga xos muhim xususiyatlaridan biri ko‘pbolalilik hisoblanadi.
Kam bolali oilalarga nisbatan ko‘pbolalik oilalarda tarbiyaviy tadbirlar yaxshi
samara beradi. Bu fikr to‘g‘ri, chunki ko‘pbolali oilalarda bolalar o‘zaro
g‘amxo‘rlik va samimiy munosabat tufayli bir-birlariga ta’sir o‘tkazadilar, taqlid
va namunaviylik usullaridan samarali foydalanadilar.
Turmush tajribasidan ma’lumki, bolalar bilan ko‘proq ona birga bo‘ladi. Ona
va farzandlararo munosabatlar ota va farzandlararo munosabatlardan bir necha
barobar ko‘p bo‘ladi.
Bu muloqotlar mazmuni va xilma-xilligi jihatdan ham ona zammasiga
mas’uliyat yuklaydi. Demak, ona farzandlararo munosabatlararo jarayonida
ko‘ngilxushlik va mojarolarning hammasiga shohid bo‘ladi. Muhimi ona bu
jarayonlarda har bir farzandga xos yaxshi va yomon xislatlarni, qiziqish, qobiliyat,
intilishlarini yanada mukammal o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladi, ularning
harakterini tushinishga ularning har birining qalb qa’riga kirishga harakat qiladi.
Bolaning harakatiga tez va keskin baho berish yaxshi natijalarga olib
kelmaydi. Agar bolaning o‘z xatti-harakatiga o‘zi mustaqil baho bersa yuz bergan
holatning (ijobiy-salbiy) mohiyatini o‘zi anglab etsa, bu xol so‘zsiz unda ijobiy
harakatlarga moyillik qilishni o‘stiradi.
Bolani komillik sari undovchi muhim vositalardan biri oiladagi kattalarning,
birinchi navbatda, ota-onaning ibratidir. Biz doimo bolalarni kattalardan ibrat

olishga da’vat etamiz. Darhaqiqat, ibrat olishga undagi ota-bobolarimizdan qolgan
ajoyib tarbiya usuli hisoblanadi.
SHuning uchun ham komil inson shakllanishining asosiy manbai oila bo‘lib,
farzandlarning kelajakdagi baxt-saodatiga erishish oila asosida vujudga keladi.
Bu borada buyuk allomalarimiz Yusuf Hos Hojibning quyidagi fikrlari
bugunimiz uchun o‘ta muhimdir. Uning fikricha, oiladagi rostlik, hayo, ezgulik va
go‘zal hulq, yosh avlodning baxtiyor kelajagiga mustahkam zamin yaratadi («Baxt
keltiruvchi bilim», T., 1990, 38-bet).
Ko‘rinib turibdiki, ulug‘ allomaning bu fikrlari bizning davrimiz, bugungi
hayotimiz uchun g‘oyat muhim ahamiyatga ega. Sog‘lom avlod kelajagimiz ustuni
hisoblanar ekan, sog‘lom avlodni ma’naviy-axloqiy jihatdan etuk oilagina etishtira
oladi. O‘quv kuni uzaytirilgan guruhlarda tarbiyaviy ishlarni tashkil etish bolalarda
insoniy fazilatlarni tarkib toptirishda tarbiyachining mahorati, uning ota-onalari
bilan yaqindan aloqada bo‘lishi muhim ahamiyatga egadir. Chunki tarbiyaviy ish
oila bilan maktab hamskorligida amalga oshiriladigan murakkab, mas’uliyatli va
sharafli vazifadir. Bu vazifalarning to‘g‘ri bajarilishidan ota-onalar ham, maktab
ham, jamoatchilik ham manfaatdordirlar.
SHuning uchun tarbiyachi bilan ota-onalar o‘rtasida bo‘ladigan
munosabatlar o‘zaro kelishuv, hurmat asosida bo‘lishi maqsadga muvofiqdir.
Lekin bu o‘rinda tarbiyachi kishi ruhiy xolati haqida bilimli sifatida bolalarga ham,
ota-onalarga ham ongli munosabatda, madaniy muomilada bo‘lishi zarur.
Ayrim tarbiyachilar ota-onalar bilan faqat yig‘ilishlar-dagina uchrashadilar.
SHuning uchun bir-birlariga o‘zaro obro‘-e’tiborlari, bir-birlariga o‘zaro obro‘-
e’tiborlari, bir-birlariga nisbatan hurmat etarlicha bo‘lmaydi. Ana shunday salbiy
holatlar ro‘y bermasligi uchun har bir ota-ona bilan yaqindan munosabatda bo‘lib,
o‘zaro maqsadlari birligini tushintirish zarur.
Ehtimol, tarbiyachi o‘quvchining uyiga birinchi marta borganida uning ota-
onasi yaxshi kutib olishmas. Ko‘pincha o‘qituvchining odob-axloqi, o‘zlashtirishi
yomon bo‘lgan oilada ona shunday bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun o‘qituvchi birinchi uchrashuvga alohida tayyorgarlik ko‘rib
o‘quvchining dars tayyorlaydigan xonasi, uydagi xo‘jalik ishlariga ishtiroki,
nimalarga ko‘proq qiziqadi, kun tartibi singari masalalar bo‘yicha fikr yuritishi
zarur. Ba’zi tarbiyachilar ota-onalarni maktabga kelishi uchun tarbiyaga xilof ish
tutadi. Masalan, «Bolaning papkasi, kundalik daftarini olib qo‘yib, ota-onangni
aytib kelsang beraman» - deydilar. Bunday muomala ota-onalar bilan tarbiyachi
o‘rtasidagi munosabatni yomonlashtiradi. Oilada bola tarbiyasiga salbiy ta’sir
qiladigan omillar asosan ota-onalarning pedagogik bilimlari etarli emasligidan
shaxsning rivojlanishi qonunlarini tushunmas-ligidan kelib chiqadi. Pedagogik
tashviqotning barcha turlari ota-onalar tarbiya sohasidagi kamchiliklarni bartaraf
etishi, o‘z farzandlarini yanada yaxshiroq o‘rganishlariga yordam beradi. Bu
tarbiyaviy ishlarimizni talab darajsiga chiqishda muhim o‘rin tutadi.

II BOB. BOSHLANG’ICH SINFLARDA TARBIYA JARAYONINI
TASHKIL ETISHNING PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI
2.1. O‘quv–tarbiya jarayonida o‘quvchilarda axloqiy fazilatlarini
shakllantirish
Ma’lumki, maktab bu - ta’lim-tarbiya o‘chog‘idir. Ammo, tarbiyaviy
vazifalar asosan odobnoma darslari yoki darsdan tashqari sharoitlarga mo‘ljallab
amalga oshiriladi, to‘g‘ri, bu pedagogik shart-sharoitlar, tarbiya vositalari muhim
ahamiyatga ega ekanligini bildiruvchi jarayonlardir. Vaholanki, tarbiyaning
maqsad va vazifalarini hal etishda asosiy tashkiliy shakl – bu darsdir.
O‘quvchilarni tarbiyalash vazifalarini faqat odobnoma darslarida emas, har
qanday fanni o‘tish jarayonida amalga oshirish mumkin. Boshqacha qilib
aytganda, ta’lim va tarbiya bu yaxlit, bir butun pedagogik jarayondir.
Boshlang‘ich sinflarda barcha fanlarni o‘qitishda didaktik maqsadlar bilan
bir qatorda o‘qituvchi tarbiyaviy maqsadini ham aniq belgilab olishi va ularni hal
etishi lozim. Masalan, matematika - aqliy tarbiyaning, o‘qish, ona tili - axloqiy
tarbiyaning, tabiatshunoslik – ekologik tarbiyaning, mehnat - iqtisodiy va mehnat
tarbiyasining, musiqa - estetik tarbiyaning, tasviriy san’at - badiiy tarbiyaning
asosiy vositalari bo‘lsada, boshqa tarbiyalar bilan ham yaqin aloqador bo‘lib, bir-
birlarini to‘ldiradilar.
Amaliyotda ko‘pchilik boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari nafaqat tarbiyaviy,
hattoki ta’limiy maqsadlarni ham oldindan aniq belgilab olmaydilar. Ularning dars-
reja ishlanmalarida tarbiyaviy maqsadlar qo‘yilmaydigan xollari ham uchrab
turadi. Ular belgilab olingan taqdirda ham umumiy harakterga ega bo‘ladi.
Masalan, darsning tarbiyaviy maqsadi «o‘quvchilarni axloqiy tarbiyalash»,
«ekologik tarbiya berish» kabi umumiy tushunchalar bilan cheklanadi. Bir soatlik
dars davomida butun bir ekologik tarbiya maqsadiga erishish mumkin emasligini
har qanday pedagog tushunadi. Demak, tarbiya maqsadi aniq qo‘yilishi, u darsning
o‘quv materiali mazmunidan kelib chiqib oldindan aniq belgilanishi lozim.
Tarbiya maqsadi dars jarayonida qanchalik aniq bo‘lsa, unga erishish
yo‘llarini tanlash ham ancha qulay bo‘ladi. YUqorida tarbiya maqsadlariga erishish

uchun boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi suhbat, hikoya, namuna, uyaltirish, topshiriq,
mashq, rag‘batlantirish kabi tarbiya usullaridan foydalanishi mumkin. Masalan,
«Sen ham o‘rtog‘inga yoki ukanga sumkangdan, qo‘lingdagi shirinliklardan
berasanmi yoki bermaysanmi?», degan savol bilan murojat qilib, o‘qituvchi ayrim
o‘quvchilardan aniq javob olishi, ayrimlarini uyaltirishi mumkin.
Matematika darslarining turli xarakterdagi o‘quv materiallari mazmunidan
kelib chiqib axloqiy tarbiya vazifalarini bajarish imkoniyatlari mavjud.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi matematika darslari, o‘quv materiallari bilan
yaqindan tanishgan holda ularning tarbiyaviy xarakterini aniq belgilab olishi va
axloqiy tarbiyaning samarali usullarini to‘g‘ri tanlashi lozim. Biz pedagogik
faoliyatimiz davomida har bir boshlang‘ich matematika darsining axloqiy tarbiya
maqsadi va vazifalari aniq belgilab olib, tarbiya usullaridan unumli foydalandik.
Ma’lumki, o‘qish, ona tili darslari o‘z mazmun va mohiyatiga ko‘ra kuchli
axloqiy tarbiya vositalaridan sanaladi. Ushbu fanlar dars mavzulari, Vatanni madh
etuvchi, do‘stlik, to‘g‘rilik, halollik, jasurlik, mardlik, ezgulik singari g‘oyalarni
ilgari suruvchi o‘quv materiallariga boydir. Undagi ertak, doston, hikoya, rivoyat,
maqol, topshiriq, she’r, badiiy asar materiallari, matnlarda kishining insoniy
fazilatlari yuksaklarga ko‘tarilib, salbiy fazilatlar esa qoralanadi. O‘qituvchi
bolalarning badiiy qahromonlar ijobiy fazilatlaridan namuna olishlari, salbiy
fazilatlaridan esa nafratlanishlari, ularni qarashlarini chuqur tushunib etishlari
uchun barcha milliy tarbiya usullaridan foydalanishi kerak.
Tabiatshunoslik darslari ham kichik yoshdagi o‘quvchilarda axloqiy
tushuncha asoslari, go‘zal xulq-atvor elementlari, axloqiy-estetik did va boshqa
ijobiy fazilatlarni tarkib toptirish imkoniyatlariga ega. Albatta, buning uchun
o‘qituvchi axloqiy tarbiyaning vosita va usullaridan unumli foydalanishi zarur
bo‘ladi. Jumladan, ijtimoiy ongni, hulq-atvorni, o‘z-o‘zini tarbiyalash va
rag‘batlantirish usullari bunda yuqori samara beradi.
Mehnat darslarida axloqiy tarbiyaning nafaqat suhbat, tushintirish, balki
namuna, mashq, topshiriq, maqtash, o‘rgatish, odatlantirish, musobaqa kabi
usullari yuqori natijalar beradi. Natijada o‘quvchilarda mehnatsevarlik, mehnatga

ongli va axloqiy munosabat, intizomlilik, mehnatdan qoniqish hosil qilish, mehnat
kishisi va u yaratgan mahsulotlarga hurmat kabilar shakllanadi.
Musiqa va tasviriy san’at darslari o‘quvchilarni axloqiy tarbiyalashda judda
katta ahamiyatga ega. Zero, turli mavzulardagi kuy va qo‘shiqlar, tasviriy janr
asarlari o‘quvchilarda tabiatga, vatanga, millatiga, boshqa kishilarga, mehnatga
nisbatan ahloqiy-estetik munosabatlar, tushunchalarni tarbiyalashga xizmat qiladi.
Odobnoma darslari o‘z mavqeidan kelib chiqib, boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarini ma’naviy-axloqiy tarbiyalashga xizmat qiladi. Bunda o‘qituvchining
mahorati, axloqiy tarbiya metodlaridan ustakarona foydalanishi muhim ahamiyat
kasb etadi.
Uzoq va boy tarixga ega bo‘lgan xalqimiz ta’lim-tarbiya bobida ulkan
me’ros yaratib, takomillashtirib, yuzlab avlodlarni insonparvarlik,
ma’rifatparvarlik, oqibatlilik, odoblilik, mehnatsevarlik, mardlik kabi
umuminsoniy qadriyatlar va fazilatlar ruhida tarbiyalab kelgan. Ayniqsa, xalq
og‘zaki ijodining turli janrlarida yaratilgan boy pedagogik me’rosni o‘rganish va
yosh avlodlarimiz ongiga singdirish vaqti etdi.
Abu Ali Ibn Sino jamoadan, jamiyatdan ajralib, tarbiya topgan bolaning
baxtsiz bo‘lib qolishini ta’kidlaydi. Inson oilada dunyoga kelgani bilan jamiyatga
aloqadordir. Farobiy fikricha, insonning va jamiyatning g‘alabaga erishuvi,
yaxshilikni qo‘lga kiritishi, axloqiy va aqliy mukammallikka erishuvi inson va
jamoaning o‘z qo‘lidadir.
Tarbiyaviy soatlarni yaxshi uyushtirish orqali yuqorida ko‘zda tutilgan
maqsadlarga erishish mumkin. Bunday darslarning ta’sirli, sifatli bo‘lishi
o‘qituvchining har taraflama puxta tayyorgarligiga bog‘liq. Aksincha, rejasiz
o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar o‘quvchilarning u yoki bu sohaga bo‘lgan
qiziqishlarini so‘ndiradi va zaiflashishiga olib keladi. Bunday muhim talablardan
yana biri mashg‘ulotlarning o‘quvchilarning yoshiga, individual xususiyatlariga va
bilim darajalariga mos bo‘lishidir.

Odobnoma darsidan «Salomlashish odobi» mavzusida bir soatlik dars
reja-ishlanmasidan namuna.
Dars O‘zbekiston madhiyasi bilan boshlanadi. O‘quvchilar bilan siyosiy
savol-javoblar o‘tkaziladi:
- O‘zbekiston qachon mustaqil bo‘ldi?
- Madhiya, gerb, bayroqni ta’riflab bering.
- Vatan haqida she’rlar ayting.
- Konstitutsiya qachon qabul qilingan?
- Konstitutsiya moddalaridan ayting.
YAngi mavzu: Salomlashish odobi .
Mavzu asosida ma’ruza o‘qiladi.
Salomlashib yurish - har insonga qarz ham farz. Salom berish - islom dinida
ham sunnat hisoblanadi.
«Assalomu alaykum» so‘zi arabcha so‘zdan olingan bo‘lib, «Men sizga
tinchlik, sog‘lik-salomatlik tilayman» degan ma’noni bildiradi.
Bu so‘zni to‘g‘ri ayta olish, to‘g‘ri talaffuz qilish zarur. Kichik yoshdagi
o‘quvchilarga, salom berish odobi haqida tushuncha berish uchun ham,
ertaklardan, maqollardan namunalar keltirishimiz mumkin.
Salom berish ertaklarda ham yaxshiliklar keltirishini bilamiz. Masalan,
«Kenja botir» ertagida Kenja botir yalmog‘izga duch keladi!
- Assalomu alaykum onajon deydi.
- Gar saloming bo‘lmasa, ikki yamlab bir yutar edim - deydi yalmog‘iz.
YAlmog‘iz qanday inson ekanligini ham bilamiz. Lekin keyinchalik u Kenja
botirga yordam berdi.
Salom haqida she’rlar, qo‘shiqlar, sahna ko‘rinishlar ijro etiladi. O‘quvchilar
she’rlar va qo‘shiqlar aytib, sahna ko‘rinishlarida har xil obrazlarni ijro etib o‘z
qobiliyatlarini rivojlantiradilar.
Dars yakunida salom haqida rivoyatlar, hadislar va maqollar aytadilar.

Odobnoma darslarining muntazam ravishda o‘qitib borilishi o‘quvchilarning
odob-axloqi, tarbiyali, aqlli bo‘lib tarbiya olishida katta yordam beradi. Pedagog
o‘qituvchilar uchun o‘quvchilarni tarbiyalash, ularning ongini o‘stirish, komil
inson qilib etishtirish juda ham katta mas’uliyat yuklaydi.
Odobnoma darslari o‘quvchilarga turli axloqiy tushunchalarni yoritib beradi
va ularga odob-axloqdan chuqur bilim beradi.
Kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun odobnoma darsi juda ham katta
ahamiyatga ega. O‘quvchilar bu darsga katta qiziqish bilan intiladilar, uni chuqur
o‘rganadilar.
Boshlang‘ich sinf «Odobnoma» fanidan yana bir soatlik dars-reja
ishlanmasi:
Mavzu: Hadislar va ota-onaga hurmat hissi
Darsning maqsadi : o‘quvchilarning Qur’on va Hadis haqidagi bilimlarini
boyitish, ularni insonparvarlik, mehr-oqibatlilik, ota-onaga hurmatda bo‘lish kabi
ezgu fazilatlar ruhida tarbiyalash, vijdoniga hilof ish tutmaslikni uqtirish.
Darsning jihozlanishi : Qur’oni karim, Hadisu sharif kitoblari, axloq-
tarbiyaga oid manbalar, savol javob uchun tayyorlangan tarqatma materiallar,
ko‘rgazmali qurollar.
Mavzuning qisqacha bayoni:
Hadis nima? Imom al-Buxoriy kim? Uning nomi nima uchun dunyoga
mashxur? O‘qituvchi mavzuning bayonnomasida avvalo mana shu savollarga
javob berishi kerak. Hadis so‘zi - arabchada «xabar», «rivoyat» kabi ma’nolarni
ifodalaydi. Hadislar islom shariatida Qur’oni karimdan keyin turadigan ikkinchi
manba hisoblanadi.
Hadislarda Islom dinining imon-e’tiqod, axloq-odob, halollik, rostgo‘ylik,
insof-adolat, izzat-hurmat kabi g‘oyalari ulug‘langanini ko‘ramiz.
Kibr havo, hasad-adovat, baxillik, g‘iybat, manmanlik, yolg‘on-xiyonat,
fitna-fasod, zulm, dilozorlik kabi illatlar Xadislarda keskin qoralanadi. Hadislar
Payg‘ambarimiz Muhammad Alayhisalomning turli sharoitlarda, turli voqealarga
nisbatan aytgan so‘zlari, ko‘rsatgan yo‘l-yo‘riqlari, o‘gitlaridan iboratdir.

Hadislarni yig‘ib kitob qilish Payg‘ambarimizning vafotlaridan so‘ng
amalga oshirila boshladi. Ayniqsa bu harakat hijriy III asrda keng quloch yoydi,
hayotga tadbiq etildi.
Turkistondan etishib chiqqan buyuk muhaddis Imom al-Buxoriy xadislarni
to‘plashda ayniqsa ulkan xizmat ko‘rsatgan. U melodiy 810 yilda Buxoro shaxrida
tug‘ilgan. O‘tkir zehnli, irodasi, Hadis ilmiga, insonlarni to‘g‘ri yo‘lga solishga
mehri tufayli yoshligidanoq Islom olamida mashxur bo‘ldi va chuqur iz qoldirdi.
Madina, Hijoz, Basra shaharlarida tahsil oldi. Bir necha yil Nishopur va
Iroqda yashadi. Uzoq yillar musofirlikdan so‘ng ona yurti Turkistonga qaytgan
Xoja Ismoil al-Buxoriy 62 yoshida Samarqand shahri yaqinidagi Xartang
qishlog‘ida vafot etadi (871 y.).
Ismoil Buxoriy ko‘plab Hadis to‘plamlari yaratdi, lekin ularning eng
mashxur asari «Al-Jome-as-sahih», (ishonarli to‘plam) kitobidir. Bu kitobga
muhaddis barcha Hadislar ichida eng ishonarlilarini kiritgan.
«Al-Jome’-as-sahih» kitobidagi juda ko‘p hadislarda insonlar o‘rtasidagi
do‘stona munosabatlar, ota-ona va farzandlarining haq-huquqlarini e’zozlash,
mehr-oqibatlilik ulug‘lanadi.
Hadislardan namunalar keltiramiz:
1. Abdulloh ibn Umar (r.a) rivoyat qiladi. U kishi: «Olloh Taoloning rozi
bo‘lishi otaning rozi bo‘lishiga va uning g‘azabi ham otaning g‘azabiga
bog‘liqdir», - dedilar.
2. Muoviya ibn Hayyida (r.a) aytadilarki, Rasulullohdan: «Ey Rasululloh, men
kimga yaxshilik qilsam bo‘ladi?» - deb so‘radim. «Onagga», - dedilar. Men
yana shu savolni uch marotaba qaytarsam ham, Rasululloh: «Onangga», -
deyaverdilar. To‘rtinchi marotaba so‘raganimda: «Otangga va yana yaqin
bo‘lgan qarindoshlaringa», - dedilar.
3. Abdullo ibn Abbosdan rivoyat qilindi: «Qaysi bir musulmon farzandi savob
umidi bilan ertalab ota-onasini ziyorat qilsa, Olloh Taolo unga jannatdan
ikkita eshik ochadi. Agar ulardan bittasini ziyorat qilsa, unga jannatning bir
eshigini ochadi. Bola ota-onasidan qaysi birini hafa qilsa, uni rozi

qilmaguncha Olloh Taolo undan rozi bo‘lmaydi», - dedilar. SHunda bir
kishi: «Agar ota-onalar bolalarga zulm qilsa bola nima qilishi kerak?» - deb
so‘radi. Abdulloh: «Agar ular bolalarga zulm qilsalar ham bola ularni
ranjitmasligi kerak»,- dedilar.
4. Abu Hurayra (r.a) aytadilar: «Rasululloh: Xor bo‘lsin, xor bo‘lsin, xor
bo‘lsin!» deb uch marotaba takror qildilar. SHunda sahobalari: «YO
Rasululloh kimni aytayapsiz?» - deb so‘rashdi.
Rasululloh: «Ota-onasining ikkalasi, yohud bittalari keksayib qolgan vaqtida
(ularni rozi qilmay) o‘zini do‘zaxga tushishiga mubtalo qilgan kishini», - dedilar.
O‘qituvchi bu hadislardan namunalar keltirgandan so‘ng uning mazmun
mohiyatini tushuntirib beradi. O‘quvchilar bilan ushbu hadislar haqida savol
javoblar qilinadi. Ular mana shu mavzuga doir sahna ko‘rinishlarini ham ijro
etishadi. Ular bu sahna ko‘rinishida ham har xil salbiy va ijobiy timsollarni
maromiga etkazib ijro etishga intiladilar.
Xulosa shuki, yosh avlodni ma’naviy barkamollik, go‘zal axloq-odob, mehr-
shavqat ruhida tarbiyalash borasida Hadislarning tutgan o‘rni beqiyosdir.
O‘qituvchi yana bir bor mavzuning mazmun-mohiyatini o‘quvchilarga
tushuntirib o‘tadi. Darsni mustahkamlash maqsadida o‘rtaga mavzuga oid turli
savollar tashlashi mumkin. Nihoyat, o‘quvchilarga hadislarni mustaqil o‘qishni
tavsiya qiladi.

2.2. Sinfdan va maktab tashqari sharoitlarda tarbiyaning samarali vositalari
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining har tomonlama kamol topishlarida
darsdan tashqari pedagogik shart-sharoitlar muhim omil va vosita bo‘lib xizmat
qiladi. O‘quvchilarning darsdan bo‘sh vaqtlarini unumli o‘tkazish, undan samarali
foydalanish zarur. Sinf rahbarlari va ota-onalar bu masalaga alohida e’tibor
berishlari maqsadga muvofiqdir.
Amaliyot shundan dalolat beradiki, boshlang‘ich sinf rahbari o‘quvchilar
jamoasini shakllantirish, ularning darsdan bo‘sh paytlarini samarali tashkil etish
faoliyatini o‘zining ma’naviy-ma’rifiy ish rejasi asosida olib boradi va tashkil
qiladi.
Tajribali boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari o‘z ma’naviy-ma’rifiy ish rejasida
tarbiyaning barcha tarkibiy qismlarini (axloqiy, estetik, aqliy, huquqiy, ekologik va
h.k) kiritish bilan bir qatorda tashkiliy tadbirlarni ham ko‘zda tutadi. Bularga
quyidagilarni kiritish mumkin: bayram kunlariga bag‘ishlangan tadbirlar,
to‘garaklar, ko‘riklar, musobaqalar, muzey, sirk, kino, teartlarga borish; sayohatlar,
taniqli kishilir bilan uchrashuvlar; suhbatlar va munozaralar; badiiy faoliyat va
boshqalar.
Tarbiyaning ushbu tashkiliy shakl va vositalari o‘z-o‘zidan o‘quvchilarga
tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatavermaydi. Buning uchun o‘qituvchi-tarbiyachi o‘quvchilar
yangi his-tuyg‘u, hulq-atvori, irodasiga ta’sir ko‘rsatuvchi tarbiya usullaridan
unumli foydalanishi zarur.
Yangi yil, Navro‘z, mustaqillik, alifbe, 8 mart kabi bayram tadbirlariga
tayyorgarlik o‘tkazish jarayonida boshlang‘ich sinf rahbari, hikoya, tushintirish,
nasihat, rag‘batlantirish, maqtash, namuna, mashq, o‘yin topishmoq, tanbeh berish,
o‘z-o‘zini tarbiyalash usullarini tanlash to‘g‘ridir.
To‘garaklar, ko‘rik, viktorina va musobaqalarni tashkil etishda ham
tarbiyachi o‘quvchilarga ijobiy ta’sir etuvchi usullarni tanlaydi: tushintirish, talab,
musobaqa, namuna, mashq, topshiriq, maqtash, qo‘llab quvvatlash, rag‘batlantirish
va h. k.

Biz amaliy faoliyat ko‘rsatadigan Sirdaryo viloyati Guliston shahar 8-o‘rta
umumta’lim maktab ta’lim muassasasida bir necha to‘garaklar, bayram tadbirlari,
musobaqalar, ko‘riklar, sayohatlar tashkil etiladi. Kichik yoshdagi o‘quvchilar
bunga katta qiziqish bilan intiladilar.
Boshling‘ich sinflar o‘rtasida «Kamtarlik, nafosat, odob-axloq»
mavzularida viktorina o‘tkazdik. Viktorina quyidagi shartlarni o‘z ichiga oladi:
1. Odob-axloq mavzusida sahna ko‘rinishi.
2. Savollarga to‘g‘ri javob berish.
3. Bahor mavzusida rasm chizish.
4. Xalq maqollarini bilish.
5. Odob-axloq haqidagi Hadislar.
Viktorinaning birinchi shartida o‘quvchilarni o‘z hayotlari, maktab hayoti
voqeylikdan sahna ko‘rinishlari bajarishadi. Sahnada yuz berayotgan voqeyliklar
o‘quvchilar his-tuyg‘ulariga ta’sir ko‘rsatadi, yomon hulq-atvorga ega bo‘lgan
obrazlarga nisbatan nafrat, ijobiy fazilatlar xatti-harakatlarga havas uyg‘otadi.
Bunda namuna, taqlid usullari qo‘llaniladi.
Viktorinaning ikkinchi sharti ham o‘quvchilardan ziyraklik, hushyorlik,
topqirlik, talab etadi.
Viktorinaning uchinchi shartni bajarishda o‘quvchilarga rasm chizish,
mashq, topshiriq berish singari tarbiya usullaridan foydalandik.
Viktorinaning to‘rtinchi shartiga ko‘ra bir tomondagilar biror bir xalq
maqolini bosh qismini aytadi, ikkinchi tomondagilar uni davom ettiradi. Bu shart
o‘quvchilardan o‘zbek xalq maqollarini puxta bilishni talab etishi bilan bir qatorda,
ularda topqirlik, hozirjavoblik, mustaqil fikrlash, mantiqiy tafakkur qilish
qobiliyatlarini rivojlantiradi, xalq maqollarining mazmun va mohiyati esa
o‘quvchilarning har tomonlama kamolga etishishlariga ta’sir ko‘rsatadi.
Darsdan tashqari tashkil etiladigan har qanday tadbir, tarbiya vositalaridan
foydalanishni o‘quvchilar bilan birga uni taxlil etishni, u haqda mulohaza

yuritishni, suhbat o‘tkazishni taqozo etadi. SHundagina u tarbiya vositasi bo‘lib
xizmat qila oladi va o‘quvchilarga o‘z ta’sirini o‘tkazadi.
Boshlang‘ich sinflarda tadbirlarni tashkil qilish ularni o‘tkazish,
o‘quvchilarda katta qiziqish uyg‘otadi. Bunday tadbirlar, ertaliklar, sahna
ko‘rinishlari o‘quvchilarning qobiliyatlarini oshirib, ularning iqtidorlarini
rivojlantirishga yordam beradi.
Bayram tadbirlari o‘quvchilarni ahloqiy-estetik tarbiya olishda, ularga
go‘zallik tuyg‘ularini shakllantirishda yaxshi samara beradi. Tadbirlarda barcha
o‘quvchilar qatnashib she’rlar, qo‘shiqlar aytib o‘zlarining qobiliyatlarini
rivojlantirishadi.
Tadbirlarni, yani bayram tadbirlariga «Sog‘lom avlod - bizning
kelajagimiz», «Ustozlar - sizga ta’zim», «Vatanim hurliging muborak»,
«Savodxonlik bayrami» deb nom berish ham mumkin.
Bu tadbirlar kichik yoshdagi o‘quvchilar va yuqori sinf o‘quvchilari
o‘rtasida ham bo‘lishi mumkin.
Kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun darsdan tashqari olib borilayotgan
mashg‘ulotlarga o‘quvchilarga bebaho ma’naviy merosimiz haqida ma’lumotlar
berish va shu orqali boy ma’naviyatga hurmat-e’tibor ruhini singdirish muhimdir.
O‘zbek xalqining maqollari, hikmatli so‘zlari, allomalarning o‘gitlari ana
shu jarayonga xizmat qiladi. Zero, maqol va hikmatlarda milliy istiqlol
mafkurasinig tarixiy asoslari mujassamlashgandir. O‘zbek tilini o‘rganish
jarayonida biz kichik yoshdagi o‘quvchilarga ham ana shu qadriyatlarni
singdiramiz.
Kichik yoshdagi o‘quvchilarga darsdan tashqari mashg‘ulotlarda, mavzuga
mos xalq maqollarini eslab aytishga odatlantirishda «Zarbulmasal» uyining
ahamyati katta. «Zarbulmasal» maqollar topish o‘yini bo‘lib, undan darsning
mustahkamlash bosqichida, ba’zan esa kirish mashg‘ulotida ham foydalanish
mumkin. Chunki, maqol xalq donishmandligining lo‘nda va ixcham ifodasi
sanaladi.

Ular o‘quvchini izchil, mantiqiy fikrlashga, maqsadini qisqa bayon etishga
o‘rgatadi. Maqollar o‘zbek tilining eng boy, go‘zal, nozik badiiy xususiyatlarini
bilib olishida va so‘z boyligini oshirishda katta yordam beradi, o‘quvchilar nutqini
o‘stiradi.
O‘zbek xalq maqollari turli mavzular asosida o‘rganilishi mumkin.
Shuningdek, darsdan tashqari mustaqil yoki ijodiy ish sifatida o‘quvchiga bir
necha maqollar mazmuniga mos keluvchi suratlarga sharh yozdirish ham foydadan
holi emas.
«Bulbul chamanni sevar - odam Vatanni», «Daraxtni er ko‘kartiradi, odamni
el ko‘kartiradi», «Ona yurting - oltin beshiging», «Eli baquvvatning, beli baquvat»,
«Oltin olma - duo ol», «Qo‘shning tinch - sen tinch», «Mehnatdan kelsa boylik -
turmush bo‘lar chiroylik», «Mehnat - mehnatning tagi rohat», «Mehnat qilsang
rohat ko‘rasan», «Odam vatanni sevar - bulbul chamanni» kabi maqollarni o‘qib
berish maqsadga muvofiqdir.
Ularni o‘rgangan o‘quvchi kelasi darsga o‘zi ham mustaqil ravishda shu
mavzudagi maqollardan topib keladi va ularni izohlab beradi.
O‘yin paytida suhbatdoshiga ta’sirchan gap aytish uchun qaysi maqolni
keltirgan ma’qul degan topshiriq ham beriladi. Kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun
bu topshiriq zehni o‘tkirlikni, hozirjavoblikni, izlanuvchanlikni, qiziqishni,
mas’uliyatni sezishni taqozo etadi.
«So‘z ko‘rki - maqol» - deb nomlangan ko‘rik tanlovlar, intellektual
musobaqalar o‘tkazish mumkin. Bu musobaqalarda maqolning tub ma’nosini
tushunib etgan, eng ko‘p maqol biladigan, uning ahamiyatini sharxlab beradigan
o‘quvchilar alohida rag‘batlantiriladi. Guruhlar bu musobaqalarga maqollar
mavzusida devoriy gazetalar, albomlar, bukletlar va tasviriy ko‘rgazmalar bilan
keladilar. Topishmoqlar va tez aytishlar, erkalamalar, ovuimachoqlar kabi ixcham
janrlardan o‘rinli foydalana olish ham yaxshi tarbiyaviy samara beradi. Bunday
tanlovlar har doim ham kichik yoshdagi o‘quvchilar tarbiyasiga juda katta ta’sir
o‘tkazadi, ularning fikr doirasini kengaytiradi.

Maktab yoshidagi o‘quvchilarga faqatgina maktabda olib borilayotgan
tarbiya, dars, mashg‘ulotlar bilan cheklanib qolmay, oilada ham o‘quvchilar uchun
o‘z ta’sirini o‘tkazadigan sharoit, muhit, tarbiya, munosabat ham kichik yoshdagi
bolalar uchun katta ta’sir o‘tkazadi.
Ta’lim tizimining yutug‘i - bu jamiyatga teran fikrlovchi, mustaqil ish
yurituvchi o‘ziga ishongan shaxsni etkazib berish bilan belgilanadi.
Mamlakatimizda ta’limning samaradorligini ta’minlash jarayoni nafaqat
unga qabul qilinayotgan bolalarning aqliy va jismoniy imkoniyatlarini aniqlashdan
iborat, balki ularning ichki dunyosi, ruhiy olami, qiziqish va intilishlari, umuman
barcha muammolarini o‘rganishni taqozo qiladi. Hurmatli Prezidentimiz «Sog‘lom
avlod dunyoga keladi», deb ta’kidlaganidek, amaliyotchi psixologlar bola
tarbiyalanayotgan oilaning jamiyatdagi o‘rni, undagi psixologik muhit, oila
a’zolarining o‘zaro munosabatlari, bolaning ota-onasi, aka-ukalari, opa-singillariga
munosabati va aksincha ularning bolaga munosabati, uning oilasidagi hayotga
moslashishi, uni shaxslararo munosabatlarni qanday idrok qilishini ham e’tiborga
olishlari lozim. Chunki bu omillar sog‘lom avlodni shakllashtirishda muhim
ahamiyatga ega.
Kichik yoshdagi bolaning onasiga nisbatan bo‘lgan hissiy munosabatlari
otaga qaraganda yuqoriroqligi bu davrda bolaning asosan ona ta’sirida bo‘lishligi
bilan bog‘liq va umumlashgandir.
Hozirgi zamon o‘zbek oilasida ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi
munosabatlarda an’anaviy yondashuvlar bilan birga, ijtimoiy hayotimizning yangi
ishlab chiqarish munosabatlari, ilg‘or texnologiya-larning odamlarga qo‘yadigan
talablaridan kelib chiqadigan ayrim o‘zgarishlarning ta’siri ham sezilib turadi.
Ularning borligi o‘zini yaqqol isbot qilib beradi.
Hozirgi zamon oilalarida ota-onalarning aksariyati davlat ishlari bilan
bandligi sababli o‘g‘il bolalar uchun oilada ota-onalari o‘zaro muloqotda bo‘luvchi
asosiy oila a’zolari hisoblanadi va ular o‘zlarining ko‘p vaqtlarini ukalari bilan
birga o‘tkazadilar. Bola o‘zligini anglay boshlashidanoq, o‘z aka-opalari

qurshovida bo‘lar ekan, keyinchalik ham, ya’ni maktabga borgan va undan keyingi
davrlarda ham unga nisbatan hissiy yaqinlikni his qilaveradi.
Bolaning bir hovlida buva-buvi va boshqa qarindoshlari bilan birga yashashi
ularga nisbatan bo‘lgan munosabatlarining o‘ziga hos tarzda shakllanish imkonini
beradi.
Bolalarning barchasi ijtimoiy-tarixiy, etnik omillar ta’sirida bo‘ladi.
Ilgaridan qishloqda yashagan, u erning sharoiti muhitiga o‘rgangan o‘zbek
oilalarida ijtimoiy muhit ta’sirida etnik qadriyatlar ahamiyati katta bo‘lgan.
Qishloqda o‘qituvchi, ustozga nisbatan hurmat shahardagiga nisbatan ancha
yuqori. Qishloqdagi ota-onalarning o‘qituvchiga nisbatan ijobiy munosabati,
shubhasiz, farzandlari hulqiga ham ko‘chadi. Bundan tashqari bolalarning sinfdan
va maktabdan tashqaridagi faoliyatida ham o‘qituvchi, tarbiyachilarning ishtiroki
ko‘proq kuzatiladi.
Shahar sharoitida esa bolaning bu faoliyatini tashkil qilish boshqa madaniy-
ma’rifiy muassasa xodimlari zimmasida bo‘ladi.
Bu kabi omillar shahar bolalarida o‘qituvchiga nisbatan hissiy yaqinligining
qishloqlik tengdoshlariga qaraganda sustroqligiga sabab bo‘lishi mumkin.
SHuningdek har bir kichik yoshdagi boshlang‘ich sinflarda o‘g‘il bolalarning
maktab sharoitiga moslashishi ham, o‘quv materiallarini o‘zlashtirishi ham
qizlarga nisbatan qiyinroq kechadi.
Maktab sharoitiga moslashish, u erdagi ta’lim-tarbiya jarayonlarida yuzaga
keladigan «qiyinchiliklar» bu davrda o‘qituvchi siymosini o‘g‘il bolalar tomonidan
salbiyroq qabul qilinishiga sabab bo‘ladi.
Turli axborotnomalarga boy, urbanizatsiyalashgan shahar sharoiti u erda
o‘sayotgan bolalarda qiziquvchanlikning rivojlanishiga sezilarli darajada ta’sir
ko‘rsatadi.
O‘zbek oilasining etnik xususiyati nuqtai-nazaridan kelib chiqqan holda
oilada o‘g‘il bolalarni «maskulizm» (ya’ni erkak kishining etakchiligi, ustunligi)
ruhida tarbiyalanishi ularning hayotida ustunlikka va etishmovchilikka intilish
xususiyatlarini voyaga etishiga sabab bo‘ladi.

Haqiqatdan ham o‘zbek oilalarida qiz bolalarni murg‘akligidanoq tergab
doimo nazoratda ushlab turish, o‘z holicha o‘rtoqlari bilan sayr-sayohatga chiqib
ketishiga yo‘l qo‘ymaslik o‘z bilishicha ish qilmaslik kabilar xosdir. Qiz bolaga
nisbatan bunday ta’qiqlarning ko‘proq «tadbiq» qilinishi, ularda frustrativ
munosabatlarning o‘g‘il bolalardagiga nisbatan kuchliroq shakllanishiga asos
bo‘ladi va ularda namoyon bo‘ladi.
Ma’lumki, qishloq joylarida tarbiyalangan bolalar (ayniqsa o‘g‘il bolalar)
tortinchoqligi, o‘zini chetga olishi kabi xislatlari bilan farqlanib turadilar. SHu
sababli ham ularda muloqotga kirishuvchanlik, o‘zaro munosabatlar va muloqot
tizimida yolg‘iz qolishga intilish, o‘zini chetga olish xislati sezilarli darajada
kuchliroq namoyon bo‘ladi.
Ushbu kuzatuvlarimizga qo‘shimcha tarzda ayrim tavsiyalarni ham bilib
olishimiz zarur.
Kichik maktab o‘quvchilarini o‘quv jarayoniga moslashtirish, ularning
fanlarni yaxshi o‘zlashtirishlarini ta’minlash uchun maktab psixologlari quyidagi
tarbiyaviy ishlarni hamda yakka holda yondashuv uslublarini amalga oshirishsa
ma’qul bo‘lardi. Bu yoshdagi bolalarning oila a’zolari bilan bo‘ladigan o‘zaro
munosabatlarini maqsadga muvofiq tashkil qilish uchun qishloq joylaridagi
oilalardagi tarbiyalanayotgan o‘g‘il bolalarning ham otasiga, ham onasiga nisbatan
bo‘ladigan munosabatlariga alohida e’tibor berish, o‘z navbatida ota-onalarning
o‘g‘illariga nisbatan hissiy munosabatini oshirish, ular bilan ko‘proq amaliy
muloqotda bo‘lishliklarini ta’minlash lozim va muloqotda bo‘lishi zarur.
Demak, kichik yoshdagi maktab o‘quvchilarida ta’lim mazmunida milliy
g‘urur, inson sha’ni, insonga mehr-muhabbat, odamiylik, to‘g‘rilik, mardlik kabi
insonparvarlik g‘oyalarini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Vatanparvarlik
iymon, e’tiqod va vijdon amri bilan vatan oldidagi mas’uliyat hissini, muqaddas
burchni anglashdir. Vatanparvarlik, Vatanga hurmat va muhabbat bilan bog‘langan
tuyg‘u sifatida shakllanadi. Kichik yoshdagi o‘quvchilarni tarbiyalashda o‘zbek
xalq maqollari va she’riyat ham muhim rol o‘ynaydi, ularga tarbiyaviy ta’siri katta.
Birinchi sinfga kelgan o‘quvchi savod o‘rgatish davridayoq, dastur talabiga

muvofiq atrof-muhitni kuzatishi va sayohatlar vaqtida tevarak-atrof haqida jonli
ta’surotlar olishi kerak. Bu bolalar tasavvurini kengaytiradi, so‘z boyligini
oshiradi, nutqini o‘stiradi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini sayohatga olib chiqish, ularni atrof-muhit
bilan tanishtirish, sinf mashg‘ulotlarida olgan bilimlarini kundalik hayot bilan
bog‘lash, takrorlash va mustaxkamlash, yanada boyitish, tushunchalarni
yaxlitlashga xizmat qiladi. Bolalarga turli xil sayohat atrofdagi hodisalarning
o‘zaro bog‘liqligi sabablarini ochib berish uchun juda muhim. O‘quvchilar
ko‘rgan-bilganlarini aniqlash, o‘lchash-hisoblash ishlarini ona tillarida olib
boradilar, ya’ni so‘z terminlar bilan tanishadilar, ularni hisob-kitob jarayonidagi
nutqlarida qo‘llaydilar, tekshirib ko‘radilar. Masalan, 1 sinfdagi tabiatni kuzatish
vaqtida har bir faslning o‘ziga xos belgilarini aniqlaydilar. Misol: Kuz faslida
sovuq tushishi, daraxt barglari rangidagi o‘zgarish, kishilarning kuzgi ishlarini
bajarishlari bilan barobar, kunning qisqarishini ham hisoblab chiqadilar. Mehnat
darslari bilan bog‘liq holda o‘quvchilar maktab yaqinidagi korxonalar ya’ni, zavod,
ustaxona, maishiy xizmat ko‘rsatish korxonalari, pochta bo‘limi, qishloq jamoa
xo‘jaliklari, ta’mirlash ustaxonalari, o‘rmon sanoati xo‘jaligi, qurilish
maydonlariga borib, ularning ishi bilan tanishadilar.
Musiqa darslaridagi ishlardan biri darsdan tashqari tashkil qilinadigan turli
tadbirlar, tabiatga sayr qilishdan iboratdir. O‘quvchilar tabiat, bolalar hayoti, Vatan
haqidagi ashulalarni birinchi sinfdan boshlaboq o‘rganadilar. Ular «Paxtaoy»,
«YOmg‘ir-yog‘aloq», «Binafsha» kabi ashula va bolalar o‘yinini, ikkinchi sinf
o‘quvchilari «Laylak qor», «Chamanda gul» kabi uchinchi sinf o‘quvchilari
«Quyosh bilan turamiz», «Vatan haqida qo‘shiq» kabi ashulalarni o‘rganadilar.
Bunday ashulalar va o‘yinlar o‘quvchilarni sayohat vaqtidagi ruhini shod, hayotini
quvnoq o‘tishga xizmat qiladi. Bu bilan atrof-muhit to‘g‘risidagi tasavvvurlarini
ravshanlantirishga xizmat qiladi. CHunki, alohida ta’kidlash zarurki, ona tili
barcha predmetlarni biriktiruvchi, o‘quvchilar bilimini yaxlitlovchi xususiyatga
ega bo‘lgan darsdir. Chunki hamma darslar ona tiliga tayangan holda o‘rganiladi,
fikrlar, ona tilidagi matnlarda yuzaga chiqadi. Natijada ana shu bilimlar yozma

ravishda ya’ni bayon, insho yozish orqali puxtalanadi. Boshlang‘ich sinflarda
o‘quvchilar inshosi uch manbaga tayanadi. Ana shu uch manbaning bittasi
o‘quvchilarning hayotiy kuzatishlaridan iboratdir. Boshlang‘ich sinflarda hayotiy
kuzatishlar hamma predmetlarni o‘rganish jarayonida olib boriladi va ona tiliga oid
nutq rivojining sinovi bo‘lgan ijodiy yozma ishlarda jamlanadi va baholanadi.
Demak, boshlang‘ich sinflarda sayohatlar hamma fan uchun samarali natija berishi
turgan gap.

2.3. “Kattalar mehnatini qadrlang” mavzusida bir soatlik dars ishlanma
namunasi
XRONOLO GIK XARITA
1. Tashkiliy qism 4 daqiqa
2. O`tilgan mavzuni so`rash 5 daqiqa
3.
O`tilgan mavzuni mustahkamlash 5 daqiqa
4.
Yangi mavzu 20 daqiqa
5. Yangi mavzuni mustahkamlash 7 daqiqa
6.
Darsni yakunlash 4 daqiqa

DARSNING TEXNOLOGIK XARITASI.
Mavzuning qisqacha ta’rifi:
O`quvchilarda kattalar mehnatini qadrlash haqidagi tushunchani tarkib toptirish.

O`quv jarayonini amalgam oshirish texnologiyasi:
Metod: ” Aqliy hujum”, “Venn diagrammasi”,”Bumerang” o`yini, didaktik o`yinlar
Shakl: kichik guruhlarda ishlash
Jihoz: Tarqatmalar, slaydlar, ko`rgazmali qurollar
Baholash: O`quvchilarning javoblari va darsga ishtiroklari reytingi dars oxirida e’lon qilinadi

DARSNING MAQSAD VA VAZIFALARI:
Talimiy maqsad:a ) o`tgan darslarda olgan bilimlarni mustahkamlash.
b )O`quvchilarga kattalar mehnatini qadrlash haqida ma’lumot berish
v )O`quvchilardan inson uchun eng aziz go`shalar nima ekanini so`rash
Tarbiyaviy maqsad : a) O`quvchilarda kattalar mehnatini qadrlash hissini
shakllantirish
b) O`quvchilarni ma’naviy axloqiy tarbiyalash , ularni ezgu ishlarni amalga oshirishga
o`rgatish.
v) O`quvchilarda ajdodlar merosini qadrlash , ularda hurmat tuyg`ularini
shakllantirish.
Rivojlantiruvchi maqsad:a) O`quvchilarda kattalar mehnatini qadrlash haqida
barqaror tushunchalarga ega bo`lish va topqirlik qobiliyatlarini shakllantirish
b )O`quvchilarda intellektual faollikni oshirish, mustaqil fikrlashga o`rgatish, nutq
madaniyatini rivojlantirish
Kutilayotgan natija
O`qituvchi: darsning
maqsadiga erishish O`quvchi :kattalar mehnatini
qadrlashning zarur ekanligini anglash
Kelgusi rejalar:
O`qituvchi: O`tilgan
mavzuni keyingi mavzu
bilan uyg`unligini ta’min-
laydi. O`quvchilarda oila
va ota –onani qadrlash
tuyg`usini tarkib toptiradi. O`quvchi: Kattalar mehnatini
qadrlashning ahamiyatini
anglaydilar.

DARS JARAYONI VA TEXNOLOGIYASI
Bosqichlar Bajariladigan ish mazmuni Metod
1-. bosqich.
Tashkiliy qism O`quvchilar davomatini
aniqlanadi.Sinfning darsga
tayyorgarligi tekshiriladi.Ma’naviy
daqiqa o’tkazish. O`quvchilarni kichik
guruhlarga bo`lish Nazorat
2- bosqich.
O`tgan mavzuni
so`rash O`tgan mavzuni aniqlash,
mustahkamlash uchun savol-javob
qilinadi.Uy ishi so`raladi Aqliy hujum,
3 - bosqich.
O`tgan mavzuni
mustahkamlash 1.Tarqatma varaqlar tarqatish
2.Didaktik o`yin o`tkazish Amaliy topshiriqni
bajaradilar.Venn
diagrammasi
4- bosqich.
Yangi mavzu
ustida ishlash Kattalar mehnatini qadrlash .
Darslikdan”Buni bilib oling”shartli
belgisi orqali taqdim etilgan matnni
o`qitish”Dilbar”hikoyasi ustida ishlash Amaliy ish
Guruhlararo
musobaqa.Bumerang
usuli.
5- bosqich.
Yangi mavzuni
mustahkamlash Qo`shimcha topshiriqlar
berish.Tarqatma varaqlar tarqatish Maqollarni to’ldirish
mazmunini izohlash
6- bosqich.
Dars yakuni G`olib guruh aniqlanadi, o`quvchilar
bilimilari baholanadi ,uyga vazifa
topshiriladi Baholanadilar
rag`bat kartochkalar
oladilar

1-bosqich . DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
O`qituvchi:Assalomu alaykum,
Aziz ota- onalar
Ham bilimdon bolalar
O`qib odob sirlarin,
Taqing odob durlarin.
O`quvchilar: So`xu shodon bolamiz
Ham odobli bolamiz
Taqib odob durlarin,
Elga manzur bo`lamiz.
O`qituvchi:Qaranglarchi bolalar
Tozamikan sinfimiz
Saranjom sarishtalab,
Qo`ysakmikan o`zimiz
O`quvchilar:Sinchiklab qaradik biz,
Saranjon ekan qarang
Navbatchilar mehnatin
Olqishlaymiz hammamiz
O`qituvchi:”Sog`tanda – sog`lom aql”
Buni yaxshi bilinglar
Tozalik sog`liq garovi
Unga amal qilinglar
O`qituvchi:Xush bugun navbatchi kim?
Navbatchi o`quvchi hisoboti tinglanadi
Darsning shiori:Bilimdonmiz, zukkomiz
Biz barkamol avlodlari
O`qituvchi o`quvchilarni “Darsning oltin qoidasi” bilan tanishtiradi

1.Intizomli bo`lish
2.Bir- birlarini hurmat qilish
3.Faollik ko`rsatish
4.Erkin fikrlash
5.Hamkorlikda ishlash
6.Izlanuvchanlik
7.Do`stona munosabat
O`qituvchi:Bolajonlar bizning yurtimiz qayer?
O`quvchi:O`zbekiston.
O`qituvchi: Bizlar kimning avlodidanmiz?
O`quvchi:Buyuk bobokalonlarimiz avlodidan.
O`qituvch:Ulug`allomalarimizdan kimlarni bilasiz?
O`qituvchi:A.Navoiy,A.Temur, M. Ulug`bek, Z.M.Bobur, Ibn Sino, Abu Rayhon
Beruniy va boshqalar.
O`quvchilar 4 ta kichik guruhlarga bo`linadi.Bunda o`quvchilarga allomalar
nomlari yozilgan kartochkalar tarqatiladi. “A. Navoiy”,”A.Temur”,’Ibn
Sino”,Z.Bobur” shu tariqa o`quvchilar guruhlarga ajralib olinadi
1- guruh. A.Navoiy
2- guruh.A.Temur
3- guruh.Ibn Sino
4- guruh.Z.Bobur Har qaysi guruh o`quvchilari allomalar haqida qisqacha
tushuncha beradi
1-guruh. A.Navoiy buyuk shoir so`z mulkining sultoni.Bizga ko`p she’r va
hikoyalar yozib qoldirgan
2- guruh.A.Temur buyuk sarkarda bo`lgan. U yo`llar qurdirgan, saroylar, bog`lar
barpo etgan.
3- guruh. Ibn Sino buyuk olim va tabib bo`lgan .Odamlarni davolagan.Uning “Tib
qonunlari”kitobi dunyoga mashhur.

4-guruh. Z.Bobur shoh va shoir bo`lgan . A.Temurning nabirasi Bizga juda ko`p
she’r va hikoyalar yozib qoldirgan
O`qituvchi:Aziz bolajonlar ,bugungi darsimizni musobaqa usulida olib boramiz .
“Zinama-zina” texnologiyasi orqali “Ajdodlar izidan ” qadamma-qadam shartlarni
bajarib boramiz
Musobaqa shartlari bilan tanishtiriladi.
1- shart . Aqliy hujum
2- shart .Venn diagrammasi
3- shart.Bumerang
4- Maqollarni to’ldirish va izohlash
5-Tarqatmalar orqali savol-javob
2-bosqich.O`tgan mavzuni so`rash.
“Ota-ona aziz va mo`tabar
“Aqliy hujum” usulida ota-ona oldidagi farzandlik burchlari nimalardan iborat
ekanligi so`raladi.
O`quvchi:Doimo ota-onaga hurmatda bo`lish
O`quvchi:Ota- onaning birinchi chaqiriqlari bilan oldiga yetib borish.
O`quvchi:Ota-ona bilan gaplashganda yuzni burishtirmaslik , jahl qilmaslik
O`quvchi:Ota va ona bilan suhbatlashganda ovozni baland ko`tarmaslik
O`quvchi:Ota-onaning ruhsatsiz sayohatga chiqmaslik
O`quvchi:Ota-onaga quvonch keltirishga intilish
O`quvchi:Ota-onani muqaddas deb bilish , chunki barcha go`zalliklar o`shalar
tufaylidir
O`quvchi:Ota-ona keksayganda ularga g`amxo`rlik qilish
Ota-ona haqidagi maqol, hadis, she’rlardan so`raladi
3-bosqich.O`tilgan mavzuni mustahkamlash
“Venn diagrammasi”
Guruhlarga tarqatma tarqatilib topshiriq beriladi

1-2-guruhlar ota- onaga xos xislatlar va ularning o`xshash tomonlarini
taqqoslaydi
3-4-guruhlar bobo-buviga xos xislatlarni yozadilar
“VENN DIAGRAMMASI”
Ota- onaga xos fazilatlar va o’xshashlik tomonlari

Ona
Ulug` zot, suyukli, aziz
rahmdil,
mehribon,
muqaddas,
mo’tabar,
yagona,
Ota
Mehribon,
g`amxo`r,
samimiy,
oila boshi ,
qattiqqo`l,
aziz, suyukli. Mehribon,
aziz,
samimiy,
suyukli.

Bobo –buviga xos fazilatlar va o’xshashlik tomonlari
O`tilgan mavzuga xulosa yasaladi.
O`qituvchi:Aziz o`quvchilarim ota-onalarimiz, bobo-buvilarimiz sizlarni
sevib ,asrab- avaylab ulgaytirmoqda, siz ham bilingki ota-onalaringiz, oldidagi
burchlaringizni unutmasligingiz kerak. Ularni hurmat qilish ularga g`amxo`rlik
qilish mehnatlarini qadrlashingiz kerak.
Rasmlar izohlanadi. Sizningcha, qaysi rasmda farzand odobiga to`g`ri kelmaydigan
va g`amxo`rlik holatlari tasvirlangan. Bobo
Oqil,
shirinso`z ,
nasihatgo`y
sevimli,
dono,

4-bosqich. Yangi mavzu bayoni: Kattalar mehnatini qadrlang.
O`qituvchi: O`quvchilardan inson uchun eng aziz narsalar haqida so`raydi.
O`quvchilar kattalar mehnatini qadrlash haqida o`z fikrlarini aytadilar.
Masalan: ota-onaga hurmat, kattalarga shafqat, kattalarga marhamat ,kattalarning
so`zini yerda oqldirmaslik ,ota- ona
bergan pand- nasihatlarga har doim amal qilish va boshqa.
O`qituvchi: o`quvchilarga darslikdan “Buni bilib oling “ belgisi berilgan matn
o`quvchilarga o`qib beriladi.

Farzandlarim bilingki, atrofingizdagi barcha narsalar mehnat bilan bunyodga
keladi Siz o`tirgan stol –stul, qalam –daftaringiz chizg`i-u, o`chirg`ichingiz , bilim
olayotgan maktabingiz ,yashayotgan uyingiz , kiygan kiyimingiz barcha –barchasi
ota-onagizdan tortib quruvchi-yu tikuvchi, ishchi-yu xizmatchining mehnati bilan
yaratilgan
Kattalar mehnatini qadrlang
O`qituvchi yangi mavzu haqida tushuncha beradi
Mehnatsevarlik kundalik hayotni chiroyli ,farovon,unumli o`tkazish uchun insonga
quvonch va shodlik bag`ishlaydigan fazilatdir.Biz tinmay o`qib -o`rganib.yaxshi
baholarga ega bo`lsak, ota-onamizga uy-ro`zg`or ishlarida yordam bersak , har bir
ishni chidam , sabr bilan bajarsak , u bizga quvonch keltiradi.
Mehnat samarasini hech narsa bilan almashtirib bo`lmaydi , chunki uning zamirida
haqiqy peshona teri yotadi . Ana shu harakat insonga baxt- saodat omad keltiradi
Shuning uchun ham xalqimiz “Mehnatdan kelsa boylik , turmush bo`lar
chiroylik”,-deydi.O`z halol mehnati bilan topilgan boylik ezgulik keltirib fa rovon
hayotga yetaklaydi.mehnatni sevib uni yurakdan bajargan shaxs mehnatsevar
hisoblanadi.
Mehnatni sevmaydigan, dangasa ishyoqmas odamlar aziz umrlarini bekor
o`tkazadilar . Ularning hayoti doimo uyqu bekorchilik va qiyinchilikda o`tadi .
Mehnatni sevib ota- onasiga yordam beradigan o`g`il qizlar har doim baxt –
saodatga erishadilar.
Buyuk ajdodlarimiz mehnat tarbiyasi to`g`risida to`xtalib , qimmatli fikrlarini
bildirib o`tishgan . Masalan :Abdurahmon Jomiy :”Oltin topmagini o`rgan-gin
hunar ,hunarning oldida xasdir oltin –zar ,”-degan fikr bildirsalar ,ulug` mutaffakir
Alisher Navoiy “Umrni zoye etma ,mehnat qil mehnatni saodatni kaliti bil”,-
deydilar
Fransuz adibi Anatol Frang :”Eng yaxshi axloqiy va estetik dori mehnat”-degan
fikrni ilgari suradi.

Bir qator o`zbek xalq maqollarida ham inson hayotida mehnat alohida
ulug`lanadi.Masalan “Mehnat baxt keltirar “, “Mehnat e’tibor garovi”,”Mehnat
qancha og`ir bo`lsa, keti shuncha shirin bo`lar va boshqalar.
Darslikdagi “Dilbar “ hikoyasi bilan o`quvchilarni tanishtirish va rasm ustida
ishlash .
“Dilbar” hikoyasi o`quvchilarga “Bumerang” o`yini orqali o`rgatiladi .
Bunda har qaysi guruhlarga hikoya qismlarga bo`lib beriladi. O`quvchilar hikoyani
o`qib, mazmuni bilan tanishadilar. Har qaysi guruhdan bittadan o`quvchi
chiqib ,o`quvchilar bir-birlari bilan almashinib yangi guruh tashkil qilinadi.
Guruhlardan o`tgan o`quvchilar yangi guruhga hikoya qismini mazmunini so`zlab
beradi va guruhlardan o`tgan o`quvchilar o`z orinlariga qaytadilar. Har bir
guruhdan bittadan o`quvchi chiqib hikoyaning taqdimoti o`tkaziladi.

“Dilbar” (hikoya)
I qism. “A. Navoiy” guruhi
Ikki yuzi qip- qizil, do`mboqqina Dilbar hovlining o`rtasidagi stol yoniga o`tirib
olib, qaychi bilan rangli qogozni qiyib, singlisining qo`g`rchog`igiga ko`ylak yasab
o`tirar edi . Dilbar stol ustidan qo`g`irchoqni olish uchun o`rnidan turgan edi,
birdan etagiga yig`ib o`tirgan edi, birdan etagiga yig`ib o`tirgan mayday qiyiqni
qog`ozlar sochilib ketdi. Stolning tagi va atroflari iflos bo`ldi.
II qism A. Temur guruhi
Dilbar darrov katta-katta qog`ozlarni terib oldi-da,yo`lakda turgan supurguni olib
hovlining boshidan tozalab supurishga tushdi.
-Ona qiz degan shunday bo`lsinda. Mening oppoq qizim ,shirin qizim , aqlli
qizim katta bo`lib hovli supuradigan bo`lib qolibdi-ku,- dedi qiziga qo`lida bir
dasta kosa ko`tarib kelayotgan Salomat opa.
III qism. Ibn Sino guruhi
Supurgini ikki qo`llab mahkam ushlab , engashib jon –jahdi bilan
supurayotgan Dilbar yalt etib onasiga qaradi-da:
-Oyijon ,bu supurgingiz yomon ekan. Menga yaxshi , kichkina supurgi
olib kelib bering,-dedi.
-Xo`p bo`ladi, ona qizim- dedi Salomat opa qo`lidagi kosalarni stolga
qo`ya turib .
-Oyijon ,o`zingizga ham yaxshisidan olib kelasizmi? Bu yomon-ku,
sizni ham charchatib qo`ymaydimi?
IV guruh Z.M.Bobur guruhi
-Charchatadi, qizim. Mana, supurish shunaqa qiyin bo`ladi, shuning
uchun atrofni bo`lg`atmagin deb seni urishamanda,- dedi Salomat opa.
-Endi hech iflos qilmayman, supurgi olib kelib bersangiz , har kuni
o`zim supuraman .
Ertasi kuni Salomat opa Dilbarga kichkinagina chiroyli, qip-qizil
dastasi ixcham qilib bog`langan supurgi olib kelib berdi .

Dilbar endi har kuni ertalab uyni supuradi. Ujuda ozoda qiz ,
o`rtoqlari bilan o`ynaganda ham shovqin solmaydi, hovlini iflos qilmaydi.
Chunki u mehnatning qadriga yetadi
O`qituvchi: Ana ko`rdingizmi bolajonlar kattalar mehnatini qadrlash
kerak.Siz ham uy ishlarida albatta ota –onangizga yordam berishingiz kerak.
Dam olish daqiqasi o`tkaziladi.
Mehnat haqida qo`shiq.
5-bosqich.Yangi mavzuni mustahkamlash .
Mehnat haqidagi maqollarni to`ldiring. Har bir guruh ga mehnat
haqidagi maqollardan taqdim etiladi . Guruhlar tezda maqolni to`ldirib ,
mazmunini izohlab berishadi.
1- guruh.Mehnat baxt…………….
2- guruh. Mehnatsiz turmush …………
3- guruh.Yozgi mehnat ,……………….
4- guruh. Hunar oshatar ,…………….
Tarqatmalar orqali guruhlarlar bilan savol- javob otkaziladi.
1.Kattalar mehnatini qadrlash deganda nimani tushunasiz?
2.Siz-chi, kattalar mehnatining qadriga yetasizmi ?
3.Uy ishlarini bajarishda ota-onangizga yordam berasizmi?
4.Mehnat kishiga nima beradi?
6-bosqich.Darsni yakunlash.
G`olib guruh aniqlanadi.Darsga faol qatnashgan o`quvchilar izohli
baholanib rag`batlantiriladi.
Uyga vazifa:Dilbar hikoyasini o`rganib kelish.

XULOSA
Bugungi kunda respublikamiz uzluksiz ta’lim tizimining barcha
bo‘g‘inlarida ma’naviy-axloqiy tarbiya ishlarini samaradorligini oshirish, har
tamonlama etuk, barkamol shaxsni voyaga etkazish dolzarb muammolardan biri
bo‘lib turibdi.
Kichik yoshdagi maktab o‘quvchilarida ma’naviy-axloqiy fazilatlarni
shakllantirish usullari yuzasidan olg‘a surgan tadqiqot farazimiz o‘z isbotini topdi
va biz ushbu muammo bo‘yicha izlanishlarimiz natijasida quyidagi xulosalarga
keldik.
1. Keyingi yillarda pedagogik tadqiqot mavzulari asosan ta’lim jarayoni,
o‘qitishning zamonaviy texnologiyalari, axborot texnologiyalarini ta’lim
jarayoniga qo‘llash muammolari ustida izlanish ishlari olib borilayotgan
bo‘lsada, ma’naviy-axloqiy tarbiya masalalariga ham e’tibor qaratila boshlandi.
2. Ma’naviy-axloqiy tarbiyaga doir tadqiqot ishlari katta yoshdagi
o‘quvchilar va talabalarga yo‘naltirilgan bo‘lib, kichik yoshdagi o‘quvchilarda
axloqiy fazilatlarni shakllan-tirishning o‘ziga xos xususiyatlari, uni amalga
oshirishning samarali vosita va usullari to‘laqonli o‘rganish zarurati
tug‘ilmoqda.
3. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda axloqiy fazilatlarni
shakllantirishga asos bo‘lib xizmat qiluvchi vosita, omil va usullar borasida
etarlicha tajribalar mavjud. Xalqimiz bola tarbiyasi sohasida kattagina
tajribaga, boy ma’naviy-axloqiy qadriyatlarga, an’analarga, tarbiyaning milliy
usullari va vositalariga ega.
4. Barkamol shaxsni shakllantirishda axloqiy tarbiya markaziy o‘rinlarda
turadi. Bugungi kunda tarbiyaning bosh maqsadi - xar tomonlama etuk,
barkamol shaxsni shakllantirishdir. Ushbu maqsadiga erishish uchun milliy-
mafkuraviy, xuquqiy, aqliy, axloqiy, mehnat, estetik, iqtisodiy, ekologik,
jismoniy tarbiya vazifalarini amalga oshirish lozim.

5. Axloq – ijtimoiy ongning muhim bir shakli bo‘lib, ijtimoiy hayotning
hamma sohalarida insonning xulq-atvorini tartibga solib turadigan prinsiplar,
talablar, me’yorlar va qoidalar majmuidir. Axloqda jamiyatda tarkib topgan
«yaxshilik», «sharaf», «vatanparvarlik», «vijdon», «adolat», «to‘g‘rilik»,
«halollik», «poklik» singari tushunchalarning barchasi ham baholanuvchi
xarakterga ega.
6. O‘quvchilarni axloqiy tarbiyalashning bosh maqsadi - ularda jamiyatga,
vatanga muhabbat va sadoqatni, mehnatga, atrofdagi kishilarga va o‘z-o‘ziga
nisbatan axloqiy munosabatlarni shakllantirishdan iboratdir. Zero, kishining
tarbiyalangan-lik darajasi uning munosabatlarida, ya’ni his-tuyg‘u,
tushunchalarida, xatti-haraktlarida namoyon bo‘ladi.
7. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllan-tirishda
quyidagi vazifalarni belgilab olish maqsadga muvofiqdir:
- jamiyatga, Vatanga muhabbat va sadoqatni tarbiyalash;
- mehnatga axloqiy munosabatni tarbiyalash;
- atrofdagi kishilarga axloqiy munosabatni shakllantirish;
- o‘z-o‘ziga nisbatan axloqiy munosabatni shakllantirish.
8. Maktabda axloqiy tarbiya o‘quv jarayoni bilan qo‘shib olib borilishi
maqsadga muvofiqdir. Buning uchun o‘qituvchining ma’naviy-pedagogik
mahorati ancha yuqori bo‘lishi, o‘qituvchilar jamoasi hamjihat bo‘lishlari,
ijobiy muhitning yaratilishi, har bir dars imkoniyatlaridan unumli foydalanish
zarur.
9. Kichik yoshdagi o‘quvchilarda ma’naviy-axloqiy fazilatlarni
shakllantirishda xalqimizning boy milliy qadriyatlaridan unumli foydalanish
yuqori samara beradi. O‘quv predmetlari materiallarida bunday qadriyatlar o‘z
o‘rnini topgan, o‘qituvchi esa ularni yanada kengaytirishi va boyitishi kerak
bo‘ladi.
10. O‘quvchilarda axloqiy fazilatlarni shakllantirishda tarbiyaning ma’lum
prinsiplariga amal qilishi lozim: tarbiyaning aniq maqsadlarga qaratilganligi;
unda insonparvarlik va demokratiyaning ustivorligi; milliy va umumbashariy

qadriyatlarga tayanish; o‘quvchilarning yoshi va shaxsiy xususiyatlarini
hisobga olish; izchillik, tizimiylik, uzviylik; hurmat va talab birligi; mustaqillik,
havaskorlik va tashabbuskorlikni qo‘llab quvvatlash kabi.
11. O‘quvchilarda axloqiy fazilatlarni shakllantirishda tarbiyaning bir qancha
usullaridan foydalanish mumkin. Tarbiya usullari – bu barkamol shaxsni
shakllantirish maqsadida uning ongiga, irodasiga, xis-tuyg‘ulariga, xulq-
atvorlariga ta’sir ko‘rsatish yo‘llaridir. Ma’naviy-axloqiy fazilatlarni
shakllantiruvchi usullarga quyidagilarni kiritish mumkin: suhbat, hikoya, pand-
nasihat, tushuntirish, namuna, o‘git, undash, ko‘ndirish, iltimos, tilak-istak
bildirish, ma’qo‘llash, rahmat aytish, duo qilish, oq yo‘l tilash, ta’qiqlash, ta’na,
gina, tanbeh, majbur qilish, koyish, uyaltirish, qo‘rqitish, nafratlanish,
rag‘batlantirish, jazolash, o‘z-o‘zini tarbiyalashga o‘rgatuvchi usullar va h.o.
12. Axloqiy tarbiya usullarini to‘rtta guruhga bo‘lish mumkin: ijtimoiy
ongni; ijtimoiy xulqni shakllantiruvchi usullar; rag‘batlantiruvchi va jazolovchi;
o‘z-o‘zini tarbiyalovchi usullar. Ularning har biri bir necha tarbiya usularini o‘z
ichiga olib, bir-birini to‘ldiradi va boyitadi. Bir paytning o‘zida bir necha
tarbiya usullarini ham qo‘llash mumkin.
13. Oiladagi tarbiya muhim omil ekanligini hisobga olib, boshlang‘ich sinf
o‘qituvchisining ota-onalar bilan hamkorligida ish olib borishlari katta ahamiyat
kasb etadi.
14. Kichik yoshdagi o‘quvchilarda ahloqiy fazilatlarni shakllantirish dastlab
ta’lim jarayonida amalga oshiriladi. Har bir fanning o‘quv materiallari
ma’naviy-axloqiy tarbiya maqsadlariga ham xizmat qiladi. Bunday imkoniyatga
nafaqat odobnoma, ona tili, o‘qish, musiqa, tasviriy san’at, balki mehnat,
tabiatshunoslik, matematika darslari ham ega. Ammo, bu o‘qituvchidan katta
mahoratni, jiddiy tayyorgarlikni talab etadi. U darsga tayyorgarlik ko‘rishda
faqat ta’limiy maqsadlarni belgilab olish bilan cheklanmasdan, balki tarbiyaviy
maqsadlarni ham aniq belgilab olishi lozim bo‘ladi. Identiv tarbiyaviy
maqsadlarga erishish yo‘llari, vosita va usullarini ham o‘rinli qo‘llashi ko‘zda
tutiladi.

15. O‘quvchilarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash ishlarini sinfdan va
maktabdan tashqari tadbirlar to‘ldiradi. Sinf rahbari sifatida boshlang‘ich sinf
o‘qituvchisi bu yo‘nalishda aniq ish rejasiga ega bo‘lishi va uni amalga oshirish
chora-tadbirlarini qo‘llashi lozim bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
1.Karimov I. A. Milliy istiqlol mafkurasi - xalq e'tiqodi va buyiik kelajakka
ishonchdir. — T.: „O'zbekiston", 2000 yil.
2 . I. A. Barkamol avlod — O'zbekiston taraqqiyotining poydevori. - T.: „Sharq",
1997 yil .
3.Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi. // Barkamol avlod O’zbekiston
taraqqiyotining poydevori. T.: Sharq, 1997 yil .
II. Ilmiy-uslubiy adabiyotlar:
1. Boshlang’ich sinflarning takomillashtirilgan davlat ta'lim standarti.
Boshlang’ich ta'lim . 2006-yil, 5- son . 48 bet.
2. Boshlang’ich ta'limning takomillashtirilgan o’quv dasturi. Boshlang’ich
ta'lim . 2006-yil, 5- son. 48 bet.
3. O`zbekiston Respublikasining «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi», T.: 1998
yil.
4. O’zbеkiston Rеspublikasining Milliy dasturi. Toshkent. 1998-yil.
5. Abduqudusov O.A. v.b. “Zamonaviy pеdagogik va axborot tеxnologiyalari”
T.: 2011-yil. 194 bet.
6. “Umumiy o’rta ta’limning Davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi”.
O’zbekiston Respublikasi halq ta’limi va vazirligi axborotnomasining 7-
maxsus soni.
III.Darslik va o’quv qo’llanmalar
1.G’ulomova X, Mamatova G, Yo’ldosheva Sh, H.Boqiyeva,
A.Sobirova.Husnixat va uni o’qitish metodikasi. T.: “O’qituvchi” 2007.

2.Safarova T. Savod o`rgatish darslari,T.:” Ma`naviyat’’ 2003.
3. G’ulomova X. 1-sinfda ona tili darslari. T.: “Sharq”, 2011.
4.G'ulomov A. Ona tili o'qitish prinsiplari va metodlari. T.:” O'qituvchi”, 1992.
5. Boshlang'ich ta'lim bo'yicha Yangi tahrirdagi o'quv dasturi//„Boshlang’ich
ta'lim" jurnali. – T.: 2005. 5-son.
6. Sariev S h . Savod o’rgatish darslarida nutq o’stirish. // “ Boshl im ta’l im” jurnali.
T.: 1997 .
7. Yo'ldoshev J. Boshlang'ich sinflarda interfaol ta'lim. //“ Boshlang’ich ta’lim”
jurnali. 2010. 4-son.
8.Yo`ldoshеv J. Yangi tеxnologiyaning yo`nalishlari, muammolari,
еchimlari.“Xalq ta'limi” jurnali.1999. 4-son.
9.Qosimova K. «2-sinfda ona tili darslari», T.: “Sh o‘ lpon”, 2010-yil.
10.Xudoyb ye rganova M. 3-sinfda ona tili darslari. T.:“O‘qituvshi”, 2011.
11.G`ulomova X. 4-sinfda ona tili darslari. T.: “O‘qituvshi “. 2011.
12. Abdullayeva Q. Birinchi sinfda nutq o’stirish. T.: “O’qituvchi” 19 98 .
13. G’afforova T.:Shodmonov E., Eshturdieva G. Alifbe (Savod). T.: “O’qituvchi”,
2013.
14.Sh.Yoqubov., D.Yoqubova.Grammatik o`yinlar. Termiz 2009 yil.
15. T.G’afforova., E.Shodmonov., X.G’ulomova. Ona tili. 1-sinf uchun darslik.
T.:”Sharq” 2014 yil.
16. K.Qosimova., S.Fuzailov., A.Ne’matova. Ona tili. 2-sinf uchun darslik. T.:
”Cho’lpon”. 2014 yil.
17 . S.Fuzailov., M.Xudoyberganova., Sh.Yo’ldosheva. Ona tili. 3-sinf uchun
darslik. T.: ”O’qituvchi”. 2014 yil.
18. R.Ikromova., X.G’ulomova., Sh.Yo’ldosheva., S.Shodmonqulova. Ona tili. 4-
sinf uchun darslik. T.: ”O’qituvchi”. 2015 yil.
IV. Internet materiallari:
1. http://www.google.co.uz/ - “Mashqlar to’plami”

2. http://www.referat.uz/ - “O’quvhilarni mashq ishlashga o’rgatish”
3. http://www.ziyonet.uz/ - “Predmetlararo bog’lanishlar”

Komil insonni har tomonlama tarbiyalashda ona tilining roli

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish