Kompilyator dasturlar - Информатика и ИТ - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Информатика и ИТ

Kompilyator dasturlar

Купить

Kompilyator
dasturlar

T ransliyator
daturlar
Y uqori va quyi
dasturlash tillari
K ompilyatsiya va
uning bosqichlariReja:
C++
kompilyatorlari va
ularning
xususiyatlari
X ulosa
F oydalanilgan
adabiyotlar

1
Transliyator daturlar
Kompyuter faqatgina raqamli kodlarni tushunadi, ya ni 0 yoki 1. Bu 2 son ʼ
orqali dastur tuzish juda qiyin hisoblanadi (manimcha bunday sonlar orqali dastur
tuzuvchilar sanoqli bo‘lsa kerak). Shuning uchun, insonlar tushunadigan qilib
dasturlash tillari yaratilgan. Ketma-ketlikni tushungandursiz, dasturchi dasturlash
tillari orqali kodlar yozadi va bu kodlar kompyuter tushunadigan 0 va 1 sonlariga
almashtiriladi va dastur kompyuterda ishlaydi, bu jarayonni kompilyator yoki
interpretator amalga oshirib beradi.

Translyatorlar
21 Kompilyator
Interperator

Kompilyator — murakkab dasturdir, dasturlash tilida yozilgan barcha kodlarni birdaniga
ob ektli kodga o‘zgartirib beradi. Ob ektli kodni yana ikkilik kod yoki mashina kodi deb ham ʼ ʼ
atashadi. Keyinchalik bu ob ektli kod kompyuterda to‘g‘ridan to‘g‘ri ishlatilishi mumkin bo‘ladi.
ʼ
Dasturlash tillarida yozilgan kodlar bu ob ektli kodga ta sir qilmaydi. Ob ektli kodni o‘zgartirish
ʼ ʼ ʼ
uchun esa, qaytadan kompilyasiya qilinib ob ektli kod o‘zgartiriladi. Natija bajariladigan,.exe
ʼ
ko’rinishidagi fayl bo‘ladi. Bu faylni bloknotda ochib o’zgartirib bo’lmaydi, ya ni bu fayl tayyor
ʼ
dastur hisoblanadi. Kompilyatorning kamchiligi sifatida, dasturlash tilidagi ma lum bir qatorlani
ʼ
alohida tekshirish imkoniyati yo’qligidir, uning uchun ob ektli kod yaratib, uni ishga tushurish lozim
ʼ
bo‘ladi, ortiqcha ish bo’lib qoladi. Undan tashqari ba zi kompilyatorlar bir dasturlash tilidan,
ʼ
ikkinchisiga ham o’zgartirib berishi mumkin. Kompilyator ishlatadigan dasturlash tillariga C, C++,
Delphi larni misol qilib keltirish mumkin.

Interpretator — ham dastur ham jihoz ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Bu ham kompyuter tiliga
o‘zgartirib berish vazifasini bajaradi, faqatgina ishlash texnologiyasi boshqacharoqdir. Interpretator,
dasturlash tilida yozilgan kodlarni ketma — ket o‘qib, mashina tiliga o‘zgartirib boradi. Xatolik paydo
bo‘lsa, o‘sha zahoti dasturchiga ma lum qiladi. Bu ketma — ketlikda o‘zgartirish, kompilyatorga ʼ
nisbatan sekinroq amalga oshiriladi(ba zi holllarda kompilyatorga qaraganda 50 barobar sekin). Dastur
ʼ
natijasini ko‘rish uchun, har safar kodlarni interpretatordan o‘tkazish kerak bo‘ladi(kompilyatorga
o‘xshab bir marotaba ob ekt kod yaratib qo‘yib, keyin har doim ishlatishning iloji yo‘q). Bundan
ʼ
ko‘rinib turibdiki, interpretator asosan saytlar, umumiy holda veb dasturlashda ishlatiladi. Biror
saytning yuklanishi jarayoni uzunligi, interpretatorda o‘zgartirish amalga oshirilishi bilan
tushuntirilishi mumkin. Interpretator ishlatadigan dasturlash tillariga PHP, JavaScript, JScript, Basic,
misol bo‘la oladi.

Bu ikki termin umumiy holda translyator deyiladi, ya ni o‘zgartirgichlardir. Biror proyektlar ʼ
qilganda bu 2 o’zgartirgichlar birgalikda ham ishlatilishi mumkin.

IDE (integrallashgan ishlovchi muhit) – Har bir dasturlash tilida o'z ishchi muhiti bo‘ladi. Bu
muhitda kompilyator bilan birga kod yozishimiz uchun mo’ljallangan joy bo‘ladi. Bu ishchi muhitda
bir necha dastur kodlarini ham yozsa bo’ladi va bu muhit avtomatik xatolarni ham bizga ko’rsatib
beradi. Ishchi muhitda ma’lum kutubxonalar joylashgan bo’lib, kod yozishda kodni to’g’ri tashkil
qilish uchun ma’lum bir kodni to’g’ri tashkil qiluvchi yordamlar ekranga chiqadi. Ishchi muhitga
oddiy bloknot misol qilib olsak bo’ladi, lekin bu muhitning kompilyatori yo’q, shuning uchun alohida
kompilyator o’rnatishimiz lozim, 2 ta dastur o’rnatib bir-biriga moslashtirishimiz kerak bo’ladi. Bu 2
ishni yengillashtirish uchun, juda ko’p ishchi muhit dasturlari ishlab chiqilgan va ular kompilyatorlar
bilan integrallashgan bo’ladi. C++ dasturlash muhitida eng keng tarqalgan IDE bu – Visual C++
hisoblanadi. Bu dastur o’z ichiga quyidagilarni oladi: dastur kodlarini yozishda juda muhim
bo‘lgan .NET klasslari, ishchi muhit va albatta kompilyator integrallashtirilgan bo‘ladi.

Kompilyatsiya - juda ko'p qirrali jarayon deb hech qiyinchiliksiz ayta olamiz.
Kompilyatsiyaning bir necha turlari mavjud. To'plamlarni yig'ish ishning bir nuqtasida bir nechta
manba modullarida amalga oshiriladi. Tizma-bosqich kompilyatsiyasi izohlash bilan bir xil (har bir
keyingi bayonni bosqichma-bosqich mustaqil tuzish lozimligi). Hali hamon shartli kompilyatsiya
mavjud. Bunday holda, tarjima qilingan matn dastlabki dasturda kompilyator ko'rsatmalarida
ko'rsatilgan shartlarga bog'liq bo'ladi. Ma'lum bir doimiy qiymatni o'zgartirishimiz, dastur matni
qismining tarjimasini kiritishimiz yoki o'chirishni sozlashimiz mumkin
Dasturchilar uchun dasturlashda qulay sharoit yaratish uchun turli xil yuzaga keladigan
muammolarni hal qilish,ularni to’g’irlash uchun eng qulay va moslashtirilgan kompilyatorlardan
foydalaniladi. Agar ular tasniflangan holda bo’lsa, unda bunday yordam dasturlarining bir nechta
turlarini ajratishimiz mumkin .

Kompilyatsiya qilingan tillarning afzalliklari
+
1 . Kompilyatsiya qilingan tillar odatda talqin qilingan tillarga qaraganda tezroq va
optimallashtirish osonroq.
2. Kompilyatsiya qilingan tillar uchun olingan kod hajmi odatda talqin qilingan tillarga
qaraganda kichikroq bo'ladi.
3. Kompilyatsiya qilingan tillar apparat resurslari ustidan ko'proq nazoratga ega. Bu ularning
barchasi past darajali degani emas, lekin buning aksi to'g'ri: deyarli barcha past darajadagi
tillartuzilgan.

4. Protsessorlar kuchayib borayotgani sababli, ulardan foydalanish kompilyatsiya
qilingan tillarga bog'liq.
5. Kompilyatordan keyingi kod aniq qurilmalar, apparat arxitekturasi uchun
yaxshiroq optimallashtirilgan, xotiradan samarali foydalanadi va keraksiz
resurslarni isrof qilmaydi.
6. Kompilyatsiya qilingan tillar odatda kuchli va yuqori unumdorlikka ega,
shuning uchun ularda o'yinlar va boshqa og'ir yuklangan ilovalar yoziladi.

Kompilyatsiya qilingan tillarning kamchiliklari
+
1. Tarjima qilingan tillardan farqli o'laroq, kompilyatsiya qilinganlar kodni
darhol bajarmaydi - avval uni qurish kerak, bu qo'shimcha qadam va qo'shimcha
vaqt.
2. Kodni disk raskadrovka qilish qiyinroq: har bir, hatto kichik o'zgarishlar uchun
uni qayta kompilyatsiya qilishingiz kerak. Xatolarni topish va yo'q qilish
jarayoni juda aniq bo'lmasligi mumkin.
3. Native kod platforma arxitekturasi bilan chambarchas bog'langan va tizimdan
tizimga farq qiladi.

Shuning uchun kompilyatsiya qilingan tillar sukut bo'yicha o'zaro platformalar
emas. Tilni boshqa operatsion tizimga o'tkazish uchun siz yangi kompilyator
yozishingiz kerak bo'ladi.
To'g'ri, turli platformalarda ishlaydigan universal o'zaro
faoliyat kompilyatorlar ko'rinishidagi istisnolar mavjud, ammo ular hamma narsaga
mos kelmaydi.
4. Yangi boshlanuvchilar uchun muammo shundaki, kompilyatsiya qilingan tillar
ko'pincha talqin qilingan tillarga qaraganda murakkabroq.
Ularni noldan o'rganish
qiyin bo'lishi mumkin, garchi istisnolar mavjud.

1
2
3
4Kompilyator turlari
V ektorli kompilyator
Moslashuvchan kompliyator
B osqichama-bosqich kompilyator
Rezindent kompliyator
Neptune

Vektorli kompilyator- manba kodini vektor protsessorlariga moslab, kompyuterning
kompyuter kodiga aylantiradiradigan kompilyator.

Moslashuvchan kompilyator- modulli printsip asosida ishlab chiqilgan hisoblanadi. Uni
boshqarishni jadvallar bo'yicha amalga oshiramiz. Moslashuvchan kompilyator yuqori darajadagi tilda
dasturlashtirilgan. Buni kompilyator kompilyatori yordamida ham amalga oshirishimiz mumkin.
Bosqichma-bosqich kompilyator- bu dastur qismlarini va unga qo'shimchalarni qayta eshittiradi va
butun dasturni qaytadan yozish paytida esa istisno qilinadi, ya'ni qabul qilmaydi.
Tarjimon yoki bosqichma-bosqich tuzuvchi dastur, har bir alohida bayonot yoki buyruq uchun
mustaqil kompilyatsiyani ketma-ket bajarish printsipidan foydalanamiz.
Qaysi dasturlash tili uchun rasmiy tavsifni idrok eta oladi. Mustaqil holda ma'lum bir til uchun
kompilyatorni yaratishga qodir.
Tuzatish tuzuvchisi ba'zi sintaksis xatolarini mustaqil ravishda tuzatishi mumkin hisoblanadi .

Rezident kompilyatorga tezkor xotirada doimiy joy ajratilgan bo'ladi, va u keng vazifalar
tomonidan qayta ishlatilganda mavjud bo'ladi.
O’z-o’zidan tuzadigan kompilyatorlar mavjud. Ular translyatsiya sodir bo'lgan tilda yozilgan
bo'ladi.
Umumjahon kompilyator- ushbu kompilyator kirish tilining semantikasi va sintaksisining
rasmiy tavsifiga asoslanadi. U yadrodan, sintaktik va semantik yuklovchilardan iborat bo'ladi.

Quyida hozirda eng ommabop bo’lgan C++ muhitlari va kompilyatorlari ro‘yxatini ko'rib chiqamiz .
Dev-C++ — C/C++ dasturlash tillari uchun ochiq integrallashgan dasturlash muhiti. Bu
distributivga MinGW nomli kompilyator kiradi. Bu dastur o‘zi Delphi dasturlash tilida tuzilgan. GPL
litsenziyasi orqali tarqatiladi. Bir paytlar Linux versiyasi ham mavjud edi, hozir faqat Windows. Hozir
yangi versiyalari ishlab chiqilmayapti, uning o‘rniga wxDev-C++ nomi bilan ishlab chiqilmoqda.
C++ Builder – C++ dasturlash tili uchun mo’ljallangan integrallashgan dasturlash muhiti
hisoblanadi. Dastlab Borland Software korxonasi tomonidan ishlab chiqilgan, undan so‘ng uning bir
qismi bo‘lgan CodeGear tomonidan. C++ Builder STL, VCL, CLX, MFC ob’yekt kutubxonalarini o‘z
ichiga oladi.

Borland C++ — C/C++ dasturlash tillarida dastur tuzish uchun mo‘ljallangan muhit bo‘lib,
Borland firmasi tomonidan ishlab chiqilgan. Muhitning har bir versiyasi ma’lum bir dasturlash tili
standarti asosida ishlovchi kompilyator bilan integrallashgan holda chiqarilgan. Dastlab, DOS
operatsion tizimi muhitida ishlovchi dasturlarni yaratish uchun, keyinchalik Windows muhitida
ishlovchi dasturlarni yaratish uchun mo‘ljallangan versiyada ishlab chiqildi.
Microsoft Visual C++ — Albatta Microsoft firmasi ham bekor turmadi. Mana shu muhitni
yaratdi. C++ dasturlash tili uchun mo‘ljallangan va Microsoft Visual Studio ni bir qismi sifatida yoki
o‘zi yakka Visual C++ Express Edition shaklida namoyon bo’ldi. Microsoft QuickC muhitini
almashtirish vazifasini bajardi.
GNU Compiler Collection(GCC) – GNU proyekti asosida yaratilgan, xar hil turdagi dasturlash
tillarining kompilyatorlar yig’indisi hisoblanadi. Bu dastur ochiq hisoblanadi va dastlab faqat S
uchun yaratilgan edi.

Linux platformasi uchun yadro kompilyatorlari, kompilyatorlardan foydalanadigan eng keng
tarqalgan, ommabop vazifalardir. Ushbu operatsiya bizga uskunalarni muvofiqlashtirish va
platformaning eng maqbul versiyasini o'rnatishimiz bilan bog'liq ko'plab muammolarni hal
qilishimizga imkon beradi.
Java kompilyatsiyasi turli xil platformalarda ishlaydigan kompilyatorlar yordamida amalga
oshiriladi. Bu bizga turli ishlab chiqaruvchilarning operatsion tizimlarining ehtiyojlari uchun
dastlabki kodni qayta ishlashimizga imkon beradi.
Ishlash mumkin bo’lgan faylni kompilyatsiya qilish va yaratish bu sinonim emas! Amalga
oshiriladigan fayllarni yaratish ko'p bosqichli jarayon bo'lib, ularning asosiy tarkibiy qismlari
kompilyatsiya va bog’lanishdir. Agar dastur "xatosiz tuzilgan" bo'lsa ham, ulanish bosqichida yuzaga
kelgan xatolar tufayli biz kutgan natijamizga erisha olmasligimiz mumkin.

Asosiy kompliyatorlar :

Komplayorga C++ da kod yozib ishlashini
ko’raylik:
#include <iostream>
using namespace std;
int main (int argc, char *argv[]) {
string input;
string UZB[]= {"banan", "olma", "olcha", "nok", "o'rik", "shaftoli", "uzum", "limon", "kiwi", "olxo'ri"};
string ENG[]={"banana","apple","cherry","pear","apricot","peach","grapes", "lemon","kiwi","plum"};
cout << "So'zini kiriting:";
cin >> input;
for (int i = 0; i < 10; ++i) {
if (UZB[i] == input) {
cout << "Tarjima so'z: " << ENG[i] << endl;} }
return 0; }

Dastur
natijasi :

Xulosa:
Transilaytor dasturlari uch turga bo’lingan bo’lib ular kompilyator dasturlari va
interepriator va Assembler dasturlar hisoblanadi. Yaratilgan har bir dasturlar shu
ikkalsidan bittasida ishlaydi, ularning asosiy vazifalari keritilgan kodlarni
mashina tiliga o’girish hisoblanadi. Ko’pgina dasturlash tillarida bir nechta
kompilyatorlar mavjud. Mashina kodida kompliyator yozish qiyin va vaqt talab
etadi, ba’zan deyarli imkonsiz. Kompilyatorlarning ham mos ravishda
afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Hozirgi kunda ko’pgina dasturlar
kompliyatorlarda ishlaydi bularga C++, Java va boshqalar .

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. D.A.Chernev. Texnologiya programmirovaniya, 2003, O‘qituvchi
2. D.A.Chernev. Texnologiya razrabotki programmnogo obespecheniya Toshkent: Mexnat
3. G.S.Ivanova. Texnologiya programmirovaniya, 2002, M:MGTU im.Baumana
4. Kosimova Sh.T., Chernev D.A. Programmalah texnologiyasiga kirish. O’quv qo’llanma.
Toshkent: ToshDTU, 1997
5. N.X.Latipova. D.A.Chernev «Dasturlash texnologiyasi» fanidan tajriba i shlarini o’tkazish
buyicha metodik kursatmalar. T: ToshDTU, 2000

E’t iboringiz uchun rahmat

Kompilyator dasturlar

Купить

Похожие документы
Kommunikatsiya aloqa dasturlar
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. Kadrlar tayyorlash milliy modeli. O‘zbekiston Respublikasining uzluksiz ta’lim tizimi
Kompyuter grafikasi
Kompyuter va uning tuzilishi
Kompyuter linvististikasi