Komplyator dasturlari - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	122.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Komplyator dasturlari

Купить

Mavzu : Komplyator dasturlari
Reja:
1. Translator nima?
2. Yuqori va quyi darajali dasturlash tillari
3. Kompilatsiya va uning bosqichlari.
1

Dasturlash jarayonida dasturchi o’z dasturini yaratish uchun xar hil turdagi
kodlar yozadi. Kodlarnining qanday bo‘lishi qaysi dasturlash tilidan foydalanib,
dastur tuzishga bog’liq bo‘ladi. Dasturlash tillaridan C, C++, Java. Yozilgan
kodlarni kompyuter tushunmaydi, kompyuter tushunishi uchun uchun bu kodlarni
kompyuter tushunadigan tilga o’zgartirish lozim. Mana shu vaziyatda yuqoridagi 2
ta termin kerak bo’ladi(kompilyator yoki interpretator).
Kompyuter faqatgina raqamli kodlarni tushunadi, ya ni 0 yoki 1. Bu 2 sonʼ
orqali dastur tuzish juda qiyin hisoblanadi (manimcha bunday sonlar orqali dastur
tuzuvchilar sanoqli bo‘lsa kerak). Shuning uchun, insonlar tushunadigan qilib
dasturlash tillari yaratilgan. Ketma-ketlikni tushungandursiz, dasturchi dasturlash
tillari orqali kodlar yozadi va bu kodlar kompyuter tushunadigan 0 va 1 sonlariga
almashtiriladi va dastur kompyuterda ishlaydi, bu jarayonni kompilyator yoki
interpretator amalga oshirib beradi.
Kompilyator — murakkab dasturdir, dasturlash tilida yozilgan barcha
kodlarni birdaniga ob ektli kodga o‘zgartirib beradi. Ob ektli kodni yana ikkilik
ʼ ʼ
kod yoki mashina kodi deb ham atashadi. Keyinchalik bu ob ektli kod
ʼ
kompyuterda to‘g‘ridan to‘g‘ri ishlatilishi mumkin bo‘ladi. Dasturlash tillarida
yozilgan kodlar bu ob ektli kodga ta sir qilmaydi. Ob ektli kodni o‘zgartirish
ʼ ʼ ʼ
uchun esa, qaytadan kompilyasiya qilinib ob ektli kod o‘zgartiriladi. Natija
ʼ
bajariladigan,.exe ko’rinishidagi fayl bo‘ladi. Bu faylni bloknotda ochib o’zgartirib
bo’lmaydi, ya ni bu fayl tayyor dastur hisoblanadi. Kompilyatorning kamchiligi
ʼ
sifatida, dasturlash tilidagi ma lum bir qatorlani alohida tekshirish imkoniyati
ʼ
yo’qligidir, uning uchun ob ektli kod yaratib, uni ishga tushurish lozim bo‘ladi,
ʼ
ortiqcha ish bo’lib qoladi. Undan tashqari ba zi kompilyatorlar bir dasturlash
ʼ
tilidan, ikkinchisiga ham o’zgartirib berishi mumkin. Kompilyator ishlatadigan
dasturlash tillariga C, C++, Delphi larni misol qilib keltirish mumkin.
Interpretator — ham dastur ham jihoz ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Bu ham
kompyuter tiliga o‘zgartirib berish vazifasini bajaradi, faqatgina ishlash
texnologiyasi boshqacharoqdir. Interpretator, dasturlash tilida yozilgan kodlarni
ketma — ket o‘qib, mashina tiliga o‘zgartirib boradi. Xatolik paydo bo‘lsa, o‘sha
zahoti dasturchiga ma lum qiladi. Bu ketma — ketlikda o‘zgartirish,
ʼ
2

kompilyatorga nisbatan sekinroq amalga oshiriladi(ba zi holllarda kompilyatorgaʼ
qaraganda 50 barobar sekin). Dastur natijasini ko‘rish uchun, har safar kodlarni
interpretatordan o‘tkazish kerak bo‘ladi(kompilyatorga o‘xshab bir marotaba
ob ekt kod yaratib qo‘yib, keyin har doim ishlatishning iloji yo‘q). Bundan
ʼ
ko‘rinib turibdiki, interpretator asosan saytlar, umumiy holda veb dasturlashda
ishlatiladi. Biror saytning yuklanishi jarayoni uzunligi, interpretatorda o‘zgartirish
amalga oshirilishi bilan tushuntirilishi mumkin. Interpretator ishlatadigan
dasturlash tillariga PHP, JavaScript, JScript, Basic, misol bo‘la oladi.
Bu ikki termin umumiy holda translyator deyiladi, ya ni o‘zgartirgichlardir.
ʼ
Biror proyektlar qilganda bu 2 o’zgartirgichlar birgalikda ham ishlatilishi mumkin.
IDE (integrallashgan ishlovchi muhit) – Har bir dasturlash tilida o'z ishchi
muhiti bo‘ladi. Bu muhitda kompilyator bilan birga kod yozishimiz uchun
mo’ljallangan joy bo‘ladi. Bu ishchi muhitda bir necha dastur kodlarini ham yozsa
bo’ladi va bu muhit avtomatik xatolarni ham bizga ko’rsatib beradi. Ishchi
muhitda ma’lum kutubxonalar joylashgan bo’lib, kod yozishda kodni to’g’ri
tashkil qilish uchun ma’lum bir kodni to’g’ri tashkil qiluvchi yordamlar ekranga
chiqadi. Ishchi muhitga oddiy bloknot misol qilib olsak bo’ladi, lekin bu muhitning
kompilyatori yo’q, shuning uchun alohida kompilyator o’rnatishimiz lozim, 2 ta
dastur o’rnatib bir-biriga moslashtirishimiz kerak bo’ladi. Bu 2 ishni
yengillashtirish uchun, juda ko’p ishchi muhit dasturlari ishlab chiqilgan va ular
kompilyatorlar bilan integrallashgan bo’ladi. C++ dasturlash muhitida eng keng
tarqalgan IDE bu – Visual C++ hisoblanadi. Bu dastur o’z ichiga quyidagilarni
oladi: dastur kodlarini yozishda juda muhim bo‘lgan .NET klasslari, ishchi muhit
va albatta kompilyator integrallashtirilgan bo‘ladi.
Quyida hozirda eng ommabop bo’lgan C++ muhitlari va kompilyatorlari
ro‘yxatini ko'rib chiqamiz.
Dev-C++ — C/C++ dasturlash tillari uchun ochiq integrallashgan dasturlash
muhiti. Bu distributivga MinGW nomli kompilyator kiradi. Bu dastur o‘zi Delphi
dasturlash tilida tuzilgan. GPL litsenziyasi orqali tarqatiladi. Bir paytlar Linux
versiyasi ham mavjud edi, hozir faqat Windows. Hozir yangi versiyalari ishlab
chiqilmayapti, uning o‘rniga wxDev-C++ nomi bilan ishlab chiqilmoqda.
3

C++ Builder – C++ dasturlash tili uchun mo’ljallangan integrallashgan
dasturlash muhiti hisoblanadi. Dastlab Borland Software korxonasi tomonidan
ishlab chiqilgan, undan so‘ng uning bir qismi bo‘lgan CodeGear tomonidan. C++
Builder STL, VCL, CLX, MFC ob’yekt kutubxonalarini o‘z ichiga oladi. Delphi
dasturlash tili tomonidan ishlab chiqilgan. Bu muhit drag-and-drop harakati bilan
vizual shaklni paydo qilishi mumkin, undan tashqari WYSIWYG redaktori ham
mavjud.
Borland C++ — C/C++ dasturlash tillarida dastur tuzish uchun
mo‘ljallangan muhit bo‘lib, Borland firmasi tomonidan ishlab chiqilgan.
Muhitning har bir versiyasi ma’lum bir dasturlash tili standarti asosida ishlovchi
kompilyator bilan integrallashgan holda chiqarilgan. Dastlab, DOS operatsion
tizimi muhitida ishlovchi dasturlarni yaratish uchun, keyinchalik Windows
muhitida ishlovchi dasturlarni yaratish uchun mo‘ljallangan versiyada ishlab
chiqildi.
Microsoft Visual C++ — Albatta Microsoft firmasi ham bekor turmadi.
Mana shu muhitni yaratdi. C++ dasturlash tili uchun mo‘ljallangan va Microsoft
Visual Studio ni bir qismi sifatida yoki o‘zi yakka Visual C++ Express Edition
shaklida namoyon bo’ldi. Microsoft QuickC muhitini almashtirish vazifasini
bajardi.
GNU Compiler Collection(GCC) – GNU proyekti asosida yaratilgan, xar hil
turdagi dasturlash tillarining kompilyatorlar yig’indisi hisoblanadi. Bu dastur ochiq
hisoblanadi va dastlab faqat S uchun yaratilgan edi. Keyinchalik kuchayib C++,
Objective-C, Java, Fortran va Ada dasturlash tillari uchun ham ishlab chiqildi.
Kompilyatsiya - juda ko'p qirrali jarayon deb hech qiyinchiliksiz ayta olamiz.
Kompilyatsiyaning bir necha turlari mavjud. To'plamlarni yig'ish ishning bir
nuqtasida bir nechta manba modullarida amalga oshiriladi. Tizma-bosqich
kompilyatsiyasi izohlash bilan bir xil (har bir keyingi bayonni bosqichma-bosqich
mustaqil tuzish lozimligi). Hali hamon shartli kompilyatsiya mavjud. Bunday
holda, tarjima qilingan matn dastlabki dasturda kompilyator ko'rsatmalarida
ko'rsatilgan shartlarga bog'liq bo'ladi. Ma'lum bir doimiy qiymatni o'zgartirishimiz,
4

dastur matni qismining tarjimasini kiritishimiz yoki o'chirishni sozlashimiz
mumkin
Dasturchilar uchun dasturlashda qulay sharoit yaratish uchun turli xil yuzaga
keladigan muammolarni hal qilish,ularni to’g’irlash uchun eng qulay va
moslashtirilgan kompilyatorlardan foydalaniladi. Agar ular tasniflangan holda
bo’lsa, unda bunday yordam dasturlarining bir nechta turlarini ajratishimiz
mumkin.
Vektorli kompilyator - manba kodini vektor protsessorlariga moslab,
kompyuterning kompyuter kodiga aylantiradiradigan kompilyator.
Moslashuvchan kompilyator - modulli printsip asosida ishlab chiqilgan
hisoblanadi. Uni boshqarishni jadvallar bo'yicha amalga oshiramiz.
Moslashuvchan kompilyator yuqori darajadagi tilda dasturlashtirilgan. Buni
kompilyator kompilyatori yordamida ham amalga oshirishimiz mumkin.
Bosqichma-bosqich kompilyator - bu dastur qismlarini va unga
qo'shimchalarni qayta eshittiradi va butun dasturni qaytadan yozish paytida esa
istisno qilinadi, ya'ni qabul qilmaydi.
Tarjimon yoki bosqichma-bosqich tuzuvchi dastur, har bir alohida bayonot
yoki buyruq uchun mustaqil kompilyatsiyani ketma-ket bajarish printsipidan
foydalanamiz.
Qaysi dasturlash tili uchun rasmiy tavsifni idrok eta oladi. Mustaqil holda
ma'lum bir til uchun kompilyatorni yaratishga qodir.
Tuzatish tuzuvchisi ba'zi sintaksis xatolarini mustaqil ravishda tuzatishi
mumkin hisoblanadi.
Rezident kompilyatorga tezkor xotirada doimiy joy ajratilgan bo'ladi, va u
keng vazifalar tomonidan qayta ishlatilganda mavjud bo'ladi.
O’z-o’zidan tuzadigan kompilyatorlar mavjud. Ular translyatsiya sodir
bo'lgan tilda yozilgan bo'ladi.
5

Umumjahon kompilyato r- ushbu kompilyator kirish tilining semantikasi va
sintaksisining rasmiy tavsifiga asoslanadi. U yadrodan, sintaktik va semantik
yuklovchilardan iborat bo'ladi.
Linux platformasi uchun yadro kompilyatorlari , kompilyatorlardan
foydalanadigan eng keng tarqalgan, ommabop vazifalardir. Ushbu operatsiya bizga
uskunalarni muvofiqlashtirish va platformaning eng maqbul versiyasini
o'rnatishimiz bilan bog'liq ko'plab muammolarni hal qilishimizga imkon beradi.
Java kompilyatsiyasi turli xil platformalarda ishlaydigan kompilyatorlar
yordamida amalga oshiriladi. Bu bizga turli ishlab chiqaruvchilarning operatsion
tizimlarining ehtiyojlari uchun dastlabki kodni qayta ishlashimizga imkon beradi.
Ishlash mumkin bo’lgan faylni kompilyatsiya qilish va yaratish bu sinonim
emas! Amalga oshiriladigan fayllarni yaratish ko'p bosqichli jarayon bo'lib,
ularning asosiy tarkibiy qismlari kompilyatsiya va bog’lanishdir. Agar dastur
"xatosiz tuzilgan" bo'lsa ham, ulanish bosqichida yuzaga kelgan xatolar tufayli biz
kutgan natijamizga erisha olmasligimiz mumkin. Demak biz faqat dastlabki kod
fayllarini tarjima qilishning, butun jarayonini bizning loyihamizning qurilishi deb
nomlasak bo'ladi.
Asosiy kompliyatorlar:
Komplayorga C++ da kod yozib ishlashini ko’raylik
Dastur kodi:
6

#include <iostream>
using namespace std;
int main (int argc, char *argv[]) {
string input;
string UZB[]= {"banan", "olma", "olcha", "nok", "o'rik", "shaftoli", "uzum",
"limon", "kiwi", "olxo'ri"};
string ENG[]={"banana","apple","cherry","pear","apricot","peach","grapes",
"lemon","kiwi","plum"};
cout << "So'zini kiriting:";
cin >> input;
for (int i = 0; i < 10; ++i) {
if (UZB[i] == input) {
cout << "Tarjima so'z: " << ENG[i] << endl;
}
}
return 0;
}
Dastur natijasi:
Xulosa:
7

Transilaytor dasturlari uch turga bo’lingan bo’lib ular kompilyator dasturlari va
interepriator dasturlar hisoblanadi. Yaratilgan har bir dasturlar shu ikkalsidan
bittasida ishlaydi, ularning asosiy vazifalari keritilgan kodlarni mashina tiliga
o’girish hisoblanadi. Ko’pgina dasturlash tillarida bir nechta kompilyatorlar
mavjud. Mashina kodida kompliyator yozish qiyin va vaqt talab etadi, ba’zan
deyarli imkonsiz. Kompilyatorlarning ham mos ravishda afzalliklari va
kamchiliklari mavjud. Hozirgi kunda ko’pgina dasturlar kompliyatorlarda ishlaydi
bularga C++, Java va boshqalar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
8

1. D.A.Chernev. Texnologiya programmirovaniya, 2003, O‘qituvchi
2. D.A.Chernev. Texnologiya razrabotki programmnogo obespecheniya Toshkent:
Mexnat
3. G.S.Ivanova. Texnologiya programmirovaniya, 2002, M:MGTU im.Baumana
4. Kosimova Sh.T., Chernev D.A. Programmalah texnologiyasiga kirish. O’quv
qo’llanma. Toshkent: ToshDTU, 1997
5. N.X.Latipova. D.A.Chernev «Dasturlash texnologiyasi» fanidan tajriba
ishlarini utkazish buyicha metodik kursatmalar. T: ToshDTU, 2000
9

Komplyator dasturlari

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish