Kompyuter grafikasi asoslari. Kompyuter grafikasi haqida tushuncha

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	984.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Kompyuter grafikasi asoslari. Kompyuter grafikasi haqida tushuncha

Купить

KIRISH
Kompyuter grafikasi tushunchasi hozirgi keng qamrovli sohalarni o`zida
birlashtirgan bo`lib, bunda oddiy grafik chizishdan toki real borliqdagi turli
tasvirlarni hosil qilish, ularga ko`rinish berish, dastur vositasi yordamida tasvirga
doir yangi loyihalarni yaratishga mo`ljallangan. Bu esa multimedia muhitida
ishlash imkoniyatini yaratadi. Kompyuter grafikasi jamiyatning barcha sohalarida
keng qo`llaniladigan dastur ta’minoti bo`lib, u mavjud va yangi yaratilayotgan
dasturlarga asoslanadi. Kompyuter grafikasi jarayonlarni uch o`lchovli fazoda
qanday kechishini aniq tasvirlash imkoniyatini yaratdi. Shu boisdan hozirda
mavjud amaliy dastur paketlari orqali ko`rilayotgan masalaning asosiy qiymatlarini
kiritgan holda uning natijasini grafik shaklda olishimiz mumkin. Yurtimizda ham
dasturlashga bo`lgan talab va e`tibor oshib bormoqda. O`zbekiston Respublikasi
Prezidenti SH.M.Mirziyoyevning 2020-yil 24-yanvardagi Oliy majlisga qilgan
murojaatnomasida ta`kidlangan «Soha uchun yuqori malakali mutaxassislar
tayyorlash maqsadida xorijiy hamkorlarimiz bilan birgalikda 1 million dasturchi»
loyihasini amalga oshirilishi dasturlashga bo`lgan e`tibordan darak beradi. Bu
loyihadan ko`zlangan maqsad kelgusida jamiyatimizning qurilish, energetika,
qishloq va suv xo`jaligi, transport, geologiya, kadastr, sog`liqni saqlash, ta`lim,
arxiv sohalarini raqamlashtirishdan iborat. Hozirda kompyuter grafikasi ilmiy
xodimlar uchungina emas, balki rassomlar, loyihachilar, dizayn va reklama bilan
shug`ullanadigan mutaxassislar, web sayt yaratuvchilar, o`qitish jarayoni va
boshqa sohalarda keng qo`llanilmoqda.
2

1.1. Kompy ut er grafi k asi t ushunchasi
Kompyuter grafikasi — grafik displey (monitor) ekranida tasviriy
informatsiyani vizuallash (ko`rinadigan qilish) jarayonidir. Tasvirni qog`ozda,
fotoplyonkada, kinolenta va boshqalarda aks ettirish usulidan farqli ravishda
kompyuter grafikasida kompyuterda hosil qilingan tasvirni darhol o`chirib
tashlash, unga tuzatish kiritish, istalgan yo`nalishda toraytirish yoki cho`zish,
yaqinlashtirish va uzoqlashtirish, burish, harakatlantirish, rangini o`zgartirish va
boshqa amallarni bajarish mumkin. Kitoblarni bezash, rasm va chizmalarni
tayyorlashda buyumlarni loyihalash va modellarini yasashda, telereklamalar
yaratishda, multfilmlarni yaratishda, kinofilmlarda qiziqarli kadrlar hosil qilish va
boshqa ko`p sohalarda qo`llaniladi. Kompyuter grafikasi bilan ishlovchi dasturlar
qatoriga bir qancha dasturlarni sanab o`tish mumkin. Jumladan, Microsoft Paint,
Adobe Photoshop, Adobe Illustrator, Corel Draw, Adobe Freehand, Adobe
InDesign, Adobe ImageReady, Adobe Flash, Discreet, Cinema 4d, Alias, Autodesk
Maya, LightWave, Adobe Brush va hokazolardir. Ushbu dasturlarda kompyuter
grafikasiga oid ishlarni amalga oshirish mumkin. Ba’zilarida oddiy rasm chizish
mumkin bo`lsa, ba’zilarida uylar proyektlari, ba’zilarida esa uch o`lchamli
modellashtirish va hattoki to`rt o`lchamli modellashtirish mumkin bo`ladi. Inson
tashqi dunyo haqidagi axborotning asosiy qismini ko`zlari yordamida qabul qiladi.
Ko`rish tizimi turli obyektlarning tasvirini qabul qilib oladi. Ular yordamida
insonda tashqi muhit va undagi obyektlar haqida tasavvur paydo bo`ladi.
Obyektlarning tasvirini yaratish, ularni saqlash, qayta ishlash va tasvirlash
qurilmalarida tasvirlab berish kompyuterning eng qiyin va asosiy masalalaridan
biridir. Kompyuterga hech qanday topshiriq berilmaganda, ya’ni bekor turganida
ham ekranida ko`rinishi kerak bo`lgan tasvirni sekundiga o`nlab marta qayta ishlab
ko`rsatadi. Kompyuterning ekranida paydo bo`ladigan tasvirlar uning videokarta
deb ataluvchi qurilmasi yordamida yaratiladi va ekranga chiqariladi. Videokartalar
uchun maxsus videoprotsessorlar ishlab chiqariladi.
Videoprotsessorlar kompyuterning asosiy protsessorini murakkabligi va
hisoblash ishlarini bajarish tezligi bo`yicha ortda qoldirib ketgan. Kompyuterning
ma’lumotlarni elektron ko`rinishda tasvirlash qurilmasi monitor (monitor -
kuzatish, nazorat) deb ataladi. Kompyuterda bo`layotgan jarayonlarni monitor
orqali kuzatish mumkin. Monitorning tasvirlar ko`rsatiladigan qismi, ya’ni ekrani
displey (display - tasvirlamoq) deb ataladi. Hozirgi paytda alohida korpusda
yig`ilgan tasvirlash qurilmalari kompyuter monitori, kompyuter bilan birga
joylangan tasvirlash qurilmalari (masalan, noutbuk, planshet hamda telefonlarda)
displey deb atalmoqda. Displey to`g`ri to`rtburchak ko`rinishida bo`lib, uning
3

tomonlari nisbati odatda 16 ga 9 kabi bo`ladi. Bundan tashqari, displey tomonlari
nisbati 16 ga 10, 4 ga 3, 5 ga 4 kabi bo`lishi ham mumkin. So`nggi paytda 21 ga 9
nisbatdagi displeylar ishlab chiqarila boshlandi. 16x9 va 16x10 nisbatli displeylar
keng, 21x9 nisbatlilari o`ta keng, 5x4 nisbatlilari kvadrat displeylar deb ataladi.
Piksellar soni bo`yicha displeylardan keng tarqalganlari va ularning nomlari
quyida keltirilgan:
320x240 CGA (Color Graphic Adapter - rangli grafik qurilma);
640x480 VGA (Video Graphic Adapter - video grafik qurilma);
800x600 SVGA (Super VGA);
1024x768 XVGA (extended VGA - kengaytirilgan VGA);
1280x720 HD (High Definition - yuqori aniqlik);
1280x800 HD+ (HD dan ko`proq);
1366x768 WXVGA (Wide XVGA - keng XVGA);
1440x900 HD++ (HD dan yanada ko`proq);
1600x900 HD+++ (HD dan yanada ko`proq);
1920x1080 FHD (Full HD - to`liq HD);
2560x1440 QHD (Quadra HD - to`rtlangan HD);
3840x2160 4K (4 kilo - to`rt ming ustun) yoki UHD (Ultra HD - o`ta HD)
Displey ekrani satrlarga va ustunlarga ajratib chiqilgan bo`lib, har bir qator
va ustun kesishgan joyda piksel deb ataluvchi juda kichik tasvir bo`laklari
joylashgan. Piksellarning har biri alohida manzilga ega va mustaqil boshqarilishi
mumkin. Har 12 bir piksel uchun xotirada bir baytdan to`rt baytgacha joy
ajratilishi mumkin. Demak, har bir piksel 256 tadan 4 milliardgacha bo`lgan
ranglardan birida bo`lishi mumkin. Ekrandagi har bir pikselning o`zi uchga
bo`linadi. Ulardan biri qizil, ikkinchisi yashil, uchinchisi ko`k rangda porlaydi. Bu
ranglar asosiy ranglar deb ataladi va turli nisbatda qo`shilib, tabiatda uchraydigan
ranglarning deyarli barchasini yarata oladi.
Kompyuter grafikasi faoliyatning shunday turiki, unda kompyuter va maxsus
yaratilgan dasturlardan foydalanib, tasvirlar yaratiladi, mavjudlari raqamli
ko`rinishga o`tkaziladi, qayta ishlanadi, saqlanadi va qulay ko`rinishda
tasvirlanadi. Kompyuter grafikasi o`tgan asrning 70-80-yillaridan boshlab
4

ommaviylasha boshladi. Hozirgi kunda kompyuter grafikasi shu qadar
rivojlanganki, uning ehtiyojlarini qondirish kompyuter texnikasining jadal
rivojlanishining asosiy sabablaridan biri bo`lib qolmoqda.
Kompyuter grafikasi ilm-fanga, tijoratga, san`at va sportga ham tegishli
bo`lib, barcha sohalarda keng qo`llaniladi. Kompyuter grafikasi bo`yicha har yili
ko`plab konferensiyalar o`tkaziladi, ilmiy jumallar va o`quv qo`llanmalar chop
etiladi, dissertatsiyalar himoya qilinadi. Har yili bir necha yuz milliard dollarlik
kompyuter grafikasi mahsulotlari ishlab chiqariladi va sotiladi. San`at durdonalari
yaratiladi. Kompyuter grafikasi asosida yaratilgan elektron o`yinlar bo`yicha jahon
birinchiliklari o`tkaziladi va ularda millionlab qatnashchilar ishtirok etadilar.
Kompyuter grafikasi nimaning tasviri yaratilishiga qarab quyidagi sinflarga
ajratiladi:
1) statsionar (o`zgarmas) yoki oddiy grafika;
2) kompyuter animatsiyasi;
3) multimedia.
Yaratish usuliga ko`ra kompyuter grafikasi ikki guruhga ajratiladi:
► 2D (inglizcha two dimension - ikki o`lchamli jumlasidan olingan).
► 3D (inglizcha three dimension - uch o`lchamli jumlasidan olingan).
Ikki o`lchamli grafika yassi va tekis sirtlarda yaratilgan tasvirlar bo`lib,
ularga misol sifatida printerda qog`ozga chop etilgan fotosurat, rassom tomonidan
xolst (maxsus mato)da chizilgan rasmlarni keltirish mumkin.
Uch o`lchamli grafika yordamida hajmga ega jismlar tasvirlanadi. Bunda
jismning fazoda egallagan o`rni mayda kublar bilan to`ldiriladi. Agar bu kublar
yetarlicha kichik bo`lsa, inson ko`zi ularni ilg`amaydi va kublar yaxlit bir jism
sifatida ko`z o`ngimizda gavdalanadi.
Uch o`lchamli grafikadan animatsiya, kompyuter o`yinlari va virtual
(xayoliy) borliq yaratishda keng foydalaniladi. Virtual borliq, asosan, maxsus bosh
kiyim – shlemlarda tasvirlanadi.
Oddiy grafika vaqt o`tishi bilan o`zgarmaydigan tasvirlarni yaratish bilan
shug`ullanadi. Ularga misol sifatida rasmlar, fotosuratlar, chizmalarni keltirish
mumkin. Kompyuter animatsiyasi vaqt o`tishi bilan o`zgaradigan tasvirlar yaratadi.
Masalan, multfilmlar, videoklip va videoroliklar.
5

Multimedia mahsulotlari rasmlar va animatsiya bilan birga boshqa turdagi
axborotlarni, masalan, ovoz va matnni ham o`z ichiga oladi. Multimedianing
o`ziga xos jihati uning interfaolligi bo`lib, unda bir joy dan ikkinchi joyga o`tish
imkoniyati ko`zda tutilgan bo`ladi. Multimediaga yorqin misol sifatida butun olam
to`ri - wwwni, undagi www-saytlar va www-sahifalarni keltirish mumkin.
1.2. Kompy ut er grafi k asining roli, qo` llanish sohalari
Hozirgi davrda kompyuter grafikasi qo`llanilmaydigan sohaning o`zi yo`q.
Jamiyatning barcha jabhalarida kompyuter grafikasidan foydalaniladi. Ayniqsa,
keyingi paytlarda matbaa sohasida rang-barang suratli adabiyotlar, o`quv
qo`llanmalar, badiiy asarlarning paydo bo`lishida yuksak bezash texnikasidan
foydalanish rivojlandi. Dars jarayonida ham o`quvchi yoshlarni oddiy rang tasvir
bilan e`tiborini jalb qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Sababi hozirgi
kunda o`quvchi qo`lidagi telefon, kompyuter, planshet kabi texnikalarning dasturiy
ta’minoti, dizayni, ilovalari yuksak darajada ishlab chiqilgan. Shu sababli
o`quvchilar kompyuter grafikasi fanini yaxshi o`zlashtirishi, kelajakda sifatli
tasvirlar yaratilishiga olib keladi. Jamiyat sohalarida ishlatilishiga qarab, grafika
quyidagi turlarga ajratiladi:
 Ilmiy grafika. Ilmiy izlanishlar va ularning natijalarini tasvirlash uchun
ishlatiladi.
 Tijorat grafikasi. Iqtisodiy ko`rsatkichlar va jarayonlarni yaqqol ko`rsata
bilish uchun xizmat qiladi.
 Konstruktorlik grafikasi. Iqtisodiyot, texnika, qurilish va boshqa sohalarda
loyihalash ishlarini osonlashtirish, yaxshilash, jadallashtirish va avtomatlashtirishni
ta`minlaydi.
 Illyustrativ grafika. Xizmat ko`rsatishning turli sohalarida bezatish
ishlarida foydalaniladi.
 Badiiy grafika. San`at asarlarini yaratishda keng qo`llaniladi.
Ilmiy sohada izlanish natijalarini, ko`rsatkichlarini oson va qulay ko`rinishda
tasvirlashda grafika foydalaniladi. Ayniqsa, matematika, geometriya, kimyo,
biologiya kabi fanlarni o`qitishda turli shakllarni ikki, uch o`lchovli ko`rinishda
tasvirlashda, tasvirni o`quvchi ko`z oldida gavdalantirishda, tasavvur hosil qilishda
kompyuter grafikasining o`rni beqiyosdir.
Tijorat grafikasi statistik ma’lumotlarni, iqtisodiy o`sish yoki kamayish
jarayonlarini tasvirlashda qo`llaniladi. Bunda ko`rsatkichlarni diagramma turlari,
15 jadval, harakatlar orqali, video, audio ko`rinishda tasvirlash mumkin. Axborot
6

marketingi kompyuter grafikasi vositalari qo`llanishining eng keng va turli-tuman
sohasidir. Shaxsiy kompyuter yordamida qurilgan interaktiv grafiklar,
diagrammalar, rasmlardan ko`pincha moliyaviy-iqtisodiy tahlilni o`tkazish uchun
hamda rejalashtirish va marketing qarorlarini qabul qilishda qulay vosita sifatida
foydalaniladi. Tijorat kompyuter grafikasining dasturiy vositalari tufayli byudjet,
tovarlarning mavjudligi, pul mablag`larining harakati, foydaning miqdorlari, foiz
stavkalari, sarmoya kiritishdan daromadlar, buyurtmalar «portfeli»ning holati
haqidagi ma’lumotlarga ega har xil interaktiv grafiklar va diagrammalarni
tayyorlash mumkin.
Konstruktorlik grafikasi qurilish, texnika kabi sohalarni loyihalarini chizish,
loyiha orqali inshootni tayyor holatda ko`rish imkonini beradi. Bu esa iqtisodiy
samaradorlikni oshirish, sarf-xarajatni hisoblash, xatolarni kamaytirishga sabab
bo`ladi.
Illyustrativ grafika asosan turli shakllar hosil qilish, ranglar bilan ishlash,
bezatish bilan shug`ullanadi. Biror mahsulotni reklama yoki taqdimot qilish,
ko`pchilikka tanishtirishda illyustrativ grafika yordamga keladi. Ma’lumotlarni
tayyorlashda geometrik shakllar, diagramma, rasmlar kabi turli xil ko`rinishdagi
shakllardan foydalanish mumkin. Tovarni har tomonlama mos, chiroyli ko`rsata
olishlik bozor jamiyati uchun juda xos. Bunda hamma narsa tovarning sifatiga
bog`lik. Masalan, o`zi, o`z tovari yoki kompaniyasi haqidagi axborotni qanday
berishning belgilangan madaniyati vujudga kelgan. Xususan, axborot sohasi
tovarlarini reklama qilish uchun illyustrativ kompyuter grafikasidan foydalanish
maqsadga muvofiq. Illyustrativ grafika vositalari sifatli mashina tasvirlari,
illyustrativ matnlar, chizmalar, eskizlar, geografik xaritalarni yaratish uchun
xizmat qiladi.
Badiiy grafika sohasi badiiy san`at asarlari ya’ni rasmlar, haykaltaroshlik
ishlari, miniatura rasmlarida foydalaniladi. Bunda asardagi rang va chiziqlar
joylashuvi, ko`rinishi, nuqtalar sonini boshqarish mumkin.
II BOB. Kompyuter grafikasi turlari
Ikki о `lchamli kompyuter grafikasi quyidagi turlarga ajratiladi:
 rastrli grafika;
 vektorli grafika;
 fraktal grafika.
7

$Rastr so`zi informatikaga televideniyedan kirib kelgan bo`lib, lotin tilidagi rastrum - xaskash, omoch so`zidan olingan. Rastrli grafikada tasvir qatorlar va ustunlarga bo`linadi, tasvirning mayda bo`laklari – piksellardan iborat bo`ladi. Rastrlar zichligi deganda uzunlik birligiga mos keladigan piksellar soni tushuniladi va dpi (dots per inch – bir dyuymdagi nuqtalar) da o`lchanadi. Masalan, 3200x2400 o`lchamli tasviri 300 dpi zichlikda chop etish uchun 11x8 dyuym2 о `lchamli qog`oz kerak bo`ladi. 1 dyuym=300 bo`lsa, 1dyuym2 =90.000 (3200*2400)/9000 =85,3 bu esa taxminan 11x8 dyuym2 ga teng. Tasvirlarni oddiy grafik shakllar yordamida yaratish vektor grafikasining asosini tashkil etadi. Vektor grafikasida tasvir chiziqlardan tashkil topadi. Fraktal so`zi lotincha fractus so`zidan olingan bo`lib, maydalangan, bo`lib chiqilgan degan ma’noni bildiradi. Fraktallar deb o`ziga o`xshash qismlardan iborat bo`lgan geometrik shakllarga aytiladi. Fraktal atamasi fanga 1975-yili kiritilgan bo`lib, ular yordamida daraxtlar, o`rmonlar, bulutlar, mavjlanayotgan dengiz, alanga va tutun, oqayotgan suyuqlik kabi tasvirlarni yaratish mumkin. Fraktallardan virtual borliq, animatsiya, kompyuter o`yinlari va matematik modellashtirishda keng foydalaniladi. ( 2.1-rasm ) 2.1-rasm. Fraktal tasvirlarning ko`rinishi. Yuqorida keltirilgan rastr, vektor va fraktal grafikalari o`rtasidagi asosiy farq nurning displey ekrandan o`tish usulidan iborat. Eslab qoluvchi elektron-nurli trubkalarga ega vektorli qurilmalarda nur berilgan trayektoriya bo`ylab bir marta chopib o`tadi, uning izi esa ekranda keyingi buyruq berilgungacha saqlanib qoladi. Demak, vektorli grafikaning asosiy elementi — chiziqdir. Vektorli grafika bilan ishlovchi dasturiy vositalar birinchi navbatda tasvirlarni yaratishga mo`ljallangan. Bunday vositalar reklama agentliklarida, dizaynerlik byurolarida va nashriyotlarda qo`llaniladi. 8$

Rastrli qurilmalarda esa tasvir ularni tashkil etuvchi nuqtalar majmuasidan
vujudga keladi. Bu nuqtalar piksellar (pixels) deb ataladi. Rastr — bu ekranning
butun maydonini qoplovchi piksellar matritsasidir. Demak, rastrli grafikaning
asosiy elementi nuqtadan iborat. Rastrli grafika vositalari bilan tayyorlangan
tasvirlar kompyuter dasturlar yordamida kamdan-kam holdagina yaratiladi.
Ko`pincha ushbu maqsadda rassom tayyorlagan tasvirlar yoki rasmlar
skanerlanadi. Rastrli tasvirlar bilan ishlashga mo`ljallangan ko`pgina grafik
muxarrirlar asosan tasvirlarga ishlov berishga mo`ljallangan. Internet tizimida
ko`proq rastrli tasvirlar qo`llanilmoqda.
Fraktal badiiy kompozitsiyani yaratish — bu tasvirni chizish yoki jihozlash
emas, balki uni dasturlashdir, ya’ni bunda tasvirlar formulalar yordamida ko`riladi.
Fraktal grafika odatda o`yin dasturlarida qo`llaniladi.
Tasvirlarni arxivlash uchun yanada ko`proq imkoniyatlar mavjud.
Birinchidan matnning sifatini pasaytirib bo`lmaydi, unda ba’zi belgilarning tushib
qolishiga yo`l qo`yib bo`lmaydi. Rostdan ham, agar Nodirning ismini ozgina
qisqartirib, Nodi deb ketsak, Nodir bizdan astoydil xafa bo`ladi. Tasvirlarda esa
ko`z ilg`amaydigan 30 elementlarni tashlab ketsa ham bo`ladi, ya’ni tasvir
sifatining bir qadar yomonlashishiga yo`l qo`ysa bo`ladi.
Ikkinchi tomondan, kompyuter alifbosida bor-yo`g`i 256 ta belgi bo`lsa,
rasm elementlari – piksellarning ranglari bir necha milliard qiymatdan birini qabul
qilishi mumkin. Boshqa tomondan eng katta rasmlarda ham ko`pi bilan bir necha
million piksel bo`lishi mumkin. Bu esa rasm lug`atini tuzish uchun keng
imkoniyatlar ochib beradi. Rasmdagi piksellar sonining kattaligi ham undan
ko`plab takrorlanadigan piksellar ketma-ketliklarini topishga imkon beradi. Misol
sifatida keltirilgan osmon o`par binoning rasmining asosiy qismini ko`m-ko`k
osmon tashkil etadi. Unda esa takrorlanadigan piksellar juda ko`p. Natijada rasm
hajmi yuz barobargacha va undan ko`proq kamayishi mumkin.
2.2-rasm. Osmon o`par bino.
9

2.1. Grafi k format lar
Tasvirlarni kompyuter xotirasida saqlash uchun ko`plab formatlar ishlab
chiqilgan. Quyida eng ko`p ishlatiladigan formatlarni ko`rib chiqamiz.
BMP (ingliz tilidagi Bitmap Picture) – rastrli tasvir. GIF (Graphics
Interchange Format) – tasvirlar almashish formati. Bir faylda bir necha tasvirlari
saqlay oladi va soda animatsiyalar uchun juda qulay.
TIFF (ingliz tilidagi Targed Image File Format) - belgilab chiqilgan tasvir
fayli formati. Rasmlarni tayyorlashga ishlatiladigan eng keng tarqalgan rastr
formatlardan biri TIFF (Target Image File Format), 1986 yilda Aldus
korporatsiyasi tomonidan yaratilgan bo`lib, grafik fayllarni IBM-mos keluvchi
kompyuterlardan Makintoshga yoki aksincha, o`tkazish paytida paydo bo`ladigan
qiyinchiliklarni bartaraf etadi.
JPEG (Joint Photographic Experts Group) - fotografiya ekspertlarining
birlashgan guruhi (Yevropa ittifoqi) tomonidan ishlab chiqilgan. JPEG tasvirni
zichlashi, kichraytirishi mumkin, bu tasvir sifatini pasayishiga olib keladi.
PCX (PC eXchange) - shaxsiy kompyuterda ma’lumot almashish formati.
RAW (ingliz tilida raw) - xom, hali tayyor emas, degan ma’noni bildiradi.
Sifatli fotoapparatlarda olingan suratlarni saqlash uchun ishlatiladi.
PNG (Portable Network Graphics) - tarmoq uchun portativ (ixcham)
grafikasi formati. Ushbu format yosh va GIF va JPEG formatlarining afzalliklarini
birlashtiradi. Bu sizning rasmingiz sifatini yo`qotmasdan sezilarli darajada siqish
imkonini beradi.
PDF (ingliz tilida Portable Document Format) - elektron hujjatlar formati.
2.3-rasm. Tasvir formatlari.
2.3-rasm. Tasvir formatlari.
10

2.2 Rang modellari. Additiv, subtraktiv, persepsion
(RGB,CMY,CMYK,HSV)
Ranglar bilan ishlash uchun bir qator tizimlar ishlab chiqilgan. Ulardan
birinchisi qo`shiluvchi ranglar tizimi deb ataladi. Xonadagi bir nechta chiroqlarni
yoqsak, ular taratayotgan yorug`liklar qo`shiladi va xona yanada yorishadi. Agar
bu chiroqlar turli rangda bo`lsa, bu ranglar qo`shilib, xona ulardan ko`ra yorqinroq
(ochroq) rangga kiradi. Boshqa ranglarni uchta asosiy rang: qizil (Red), yashil
(Green) va ko`k (Blue) ranglarni turli nisbatda qo`shish bilan yaratish mumkin. Bu
ranglarning nomlaridan qo`shiluvchi ranglar tizimi nomi RGB olingan:
2.4-rasm. RGB ranglari.
Bu ranglarning har birining yorqinligi 0 dan 255 gacha bo`lishi mumkin.
Natijada 256*256*256 ta (o`n olti milliondan ko`proq) ranglar hosil qilish
mumkin. Masalan, yashil va ko`k ranglar qo`shilganda havo rang (ingliz tilida
Cyan deb ataladi), qizil va ko`k ranglar qo`shilganda pushti (Magenta), qizil va
yashil ranglar qo`shilib sariq (Yellow) ranglar paydo bo`ladi. Uchta asosiy rang
qo`shilganda oq rang chiqadi. Qo`shiluvchi ranglar yordamida televizor va
kompyuter monitori ekranidagi tasvirlarning ranglari hosil qilinadi. Rasm
darslaridan bilamizki, oq qog`ozni bir necha rangdagi bo`yoqlar bilan bo`yasak, bu
ranglar qo`shilib, to`qlashadi. Masalan, sariq va pushti ranglar bilan qog`ozni
bo`yasak, qog`oz qizil rangga kiradi. Bunda ranglar oq rangdan ayriladi va bu
ranglar tizimi ayriluvchi ranglar tizimi deb ataladi.
Bu tizimda asosiy ranglar sifatida havo rang, pushti va sariq ranglar olingan.
Bu uchta rang oq qog`ozga surtilganda qog`oz qora rangga kiradi. Lekin toza
bo`yoqlar olish juda qiyinligi sababli bu uchta rangdan hosil qilingan qora rang
biron bir bo`yoq tusiga kirib qoladi. Buning oldini olish uchun ayiriluvchi ranglar
tizimida yuqoridagi uchta rang bilan birga qora rang ham ishlatiladi. Natijada qora
ranglar ko`p bo`lgan tasvirlarni yaratishda boshqa rangdagi bo`yoqlarning
sarflanishi ham keskin kamayadi. Ranglarning bu tizimidan rangli printerlarda,
plotterlarda hamda nashriyotning bosma mashinalarida foydalaniladi. Bu tizim
undagi asosiy ranglar nomlaridan olingan bo`lib, CMYK (Cyan, Magenta, Yellow,
11

Black) deb ataladi. Bu tizimda har bir asosiy rang foizda ko`rsatiladi. CMYK rang
moduli subtraktiv modulga tegishli bo`lib, u nashrni chop etishga tayyorlashda
qo`llaniladi. CMYK rang komponentlari sifatida, asosan oq rangdan ayirish
natijasida hosil bo`lgan quyidagi ranglar xizmat qiladi:
— havorang (cyan) = oq — qizil = yashil + ko`k;
— to`q qizil {magenta) = oq — yashil = qizil+ko`k;
— sariq (yellow) = oq — ko`k = qizil+yashil.
Bu metod original tasvirni chop etishda ranglarning tabiiy qabul qilinishiga
mos keladi. Havorang, to`q qizil va sariq ranglar qo`shimcha hisoblanadi, chunki
ular asosiy ranglarni to`ldiradi. Amalda qo`shimcha ranglarni bir-biriga qo`shgan
bilan qora rangni bermaydi. Shuning uchun rangli modulga yana bir komponent —
qora rang kiritilgan. Natijada rangli modul abbreviaturasida to`rtinchi harf paydo
bo`ldi: CMYK (Cyan, Magenta, Yellow, Black). Kompyuter tasvirini poligrafik
uskunada chop etish uchun ranglarni CMYK moduli komponentlariga mos
keluvchi tarkiblarga ajratish kerak. Bu jarayon ranglarni ajratish deyiladi. Oqibatda
har bir komponentning original to`rtta tasviri hosil qilinadi.
2.5-rasm. CMYR ranglari.
PhotoShopda asosan dizaynerlar ishlashadi. Ular uchun qulay va tushunarli
bo`lgan ranglar tizimi ham ishlab chiqilgan. Ulardan biri HSB deb ataladi.
12

2.6-rasm. HSB ranglari.
Bu nom ingliz tilidagi Hue (Rang turi), Saturation (Rang to`yinganligi) Brightness
(Rang yorqinligi) so`zlaridan olingan. HSB rang moduli insonning ranglarni
maksimal qabul qilish xususiyatini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan. U rassom
A.N.Mansellning ranglar aylanasi asosida yaratilgan. Bu tizimda ranglar palitrasi
doira shaklida qurilgan bo`lib, har bir rangga uchta parametr mos keladi. Bu
parametrlarning birinchisi kerakli rangni tanlash uchun xizmat qiladi. Asosiy
ranglar doira chegarasi bo`lgan aylanada joylashgan. Ularni tanlash uchun
aylanadagi nuqtaga mos keladigan markaziy burchak (0 dan 360 gradusgacha
bo`lgan qiymatni qabul qiladi) qiymati kiritiladi. 0° ga qizil, 120°R ga yashil, 240°
ga ko`k rang mos keladi. Ikkilamchi ranglar: sariq (60°), havorang(120°) va pushti
(240°) lar asosiy ranglar orasida joylashgan. Bu ranglar bir-biri bilan qo`shilib,
yangi ranglar paydo bo`ladi.
Masalan, ko`k rang (240°) bilan pushti rang (300°) orasida siyohrang (270°)
joylashgan. Bdrinchi parametr rangning to`yinganligini bildiradi. Bu parametr 0
dan
100 gacha bo`lgan qiymatni qabul qiladi. Bu parametming qiymati kamaygani sari
rangning to<yinganligi ham kamayib boradi va 0 ga teng bo`lganda bu rang oq
rangga aylanib qoladi. Bu parametrga mos keladigan ranglar tanlangan
burchakning
radiusi bo`yicha joylashgan bo`ladi. Bu radius bo`ylab harakatlanganda doira
chegarasi, ya’ni aylanada tanlangan rang to`yinganligi kamayib borib oq rangga
aylanadi. Rangning uchinchi parametri tanlangan rangning yorqinligini bildiradi va
13

0 dan 100 gacha bo`lgan qiymatlarni qabul qiladi. Masalan, oq rang tanlangan
bo`lsin. Uning yorqinligi 100 (foiz) ga teng bo`lsa, u oqligicha qoladi. Yorqinlik 0
ga teng qilib olinsa, oq rang qora rangga aylanib qoladi. 50 ga teng bo`lsa, kulrang,
25 ga teng bo`lsa, to`q kul rang, 75 ga teng bo`lsa, och kul rangga aylanadi. Bu
tizimning yaxshi tomoni unda bir-birini to`ldiruvchi va bir-biriga yaqin bo`lgan
ranglar yaqqol ko`rinib turadi. Bir-birini to`ldiruvchi ranglar deb doiraning bitta
diametrida bir-biriga qarama-qarshi joylashgan ranglarga aytiladi. Masalan, qizil
va havo rang; va ko`k; yashil va pushti ranglar; shuningdek, oq va qora ranglar
birbirini to`ldiruvchi ranglar hisoblanadi. To`ldiruvchi ranglardan biri fon uchun
olinsa, ikkinchisi chiziqlar chizish, matn yozish uchun ishlatiladi. Bunda chiziq va
yozuvlar fonda yaqqol ko`rinib turadi. Matnning biron qismini ajratish uchun
matnning asosiy rangiga yaqinroq rang tanlanadi. Ranglar ikki turga ajratiladi.
Ulardan birinchi iliq ranglar, ikkinchisi esa sovuq ranglar deb ataladi. Iliq
ranglarga tarkibida qizil va sariq ranglar ko`proq bo`lgan ranglar, sovuq ranglarga
tarkibida ko`k va siyoh ranglar ko`proq bo`lgan ranglar kiradi. Ayniqsa, ularga
qora va kul ranglar aralashsa, ular yanada sovuqlashadi.
2.7-rasm. Iliq va sovuq ranglar.
Iliq va sovuq ranglar orasidagi yashil va binafsha ranglar neytral ranglar
hisoblanadi. Iliq ranglar odamning kayfiyatini ko`taradi. Sovuq ranglar esa
ruhiyatga yomon ta`sir qiladi. Dizayn bilan jiddiy shug`ullanishni istaganlar iliq,
sovuq, neytral ranglarni va ular bilan ishlashni yaxshi bilib olishlari kerak.
CIE Lab rang moduli. 1920-yilda CIE Lab { Communication Internationale
de
FEclairage — xalqaro komissiya, L,a,b — bu sistemada koordinata o`qlarining
ifodalanishi} rang fazoviy moduli ishlab chiqildi. Sistema apparatga bog`liq
14

bo`lmaganligi uchun ko`p hollarda qurilmalar orasida ma’lumotni o`tkazish uchun
qo`llaniladi. CIE Lab modulida ixtiyoriy rang quyidagicha aniqlanadi; yorug`lik
( L ) va uning xromatik komponentlari: a -parametri yashil rangdan qizil ranggacha
o`zgarish diapazonini, b -parametri ko`k rangdan sariq ranggacha o`zgarish
diapazonini tashkil qiladi.
2.8-rasm. CIE Lab ranglar.
CIE Lab modulida ranglarni qamrab olish imkoniyati texnik qurilmalar
(monitor, printer) imkoniyatlaridan yuqori bo`lganligi sababli tasvirni chiqarishdan
oldin uni o`zgartirishga to`g`ri keladi. Bu modul rangli fotokimyoviy va poligrafik
jarayonlarni bir-biriga bog`lash uchun ishlab chiqilgan. Hozirgi kunda bu modul
Adobe Photoshop dasturida standart sifatida qabul qilingan.
Xulosa
Kompyuter grafikasi — grafik displey ( monitor ) ekranida tasviriy
informatsiyani vizuallash („ko rinadigan“ qilish). Tasvirniʻ
qog ozda,
ʻ fotoplyonkada , kinolenta va boshqalarda aks ettirish usulidan farqli
ravishda Kompyuter grafikasida kompyuterda hosil qilingan tasvirni darhol
o chirib tashlash, unga tuzatish kiritish, istalgan yo nalishda toraytirish yoki
ʻ ʻ
cho zish, yaqinlashtirish va uzoqlashtirish, rakurenn o zlashtirish, burish,
ʻ ʻ
harakatlantirish, rangini o zgartirish va boshqa amallarni bajarish mumkin.
ʻ
Kitoblarni bezash, rasm va chizmalarni tayyorlashda buyumlarni loyihalash va
modellarini yasashda, telereklamalar yaratishda, televizion eshittirishlar
„qistirmalari“ ( zastavkalari ) ni, multfilmlarni yaratishda, kinofilmlarda qiziqarli
kadrlar hosil qilish va boshqa ko p sohalarda qo llaniladi.
ʻ ʻ
15

Kompyuter grafikasi mustaqil yo`nalish sifatida XX asrning 60-yillarida
paydo bo`ldi va maxsus amaliy dasturlar paketi ishlab chiqildi. Kompyuter
grafikasi iborasi 1960-yilda birinchi bo`lib Boeing kompaniyasi kompyuter
grafikasi tadqiqotchilari Verne Hudson va Uiliam Fetter tomonidan kashf etilgan.
Iboraning qisqartma shakli CG (Computer Graphics) bo`lsa-da, ba`zan uni CGI
(“Computer Generated Imaginary”, ya`ni kompyuterda hosil bo`lgan tasavvur) deb
talqin qilinadi.
O`sha paytda kesmalar yordamida chizish, ko`rinmas chiziqlarni o`chirish,
murakkab sirtlarni akslantirish usullari , soyalarni shakllantirish, yoritilganlikni
hisobga olish tamoyillari ishlab chiqilgan edi. Bu yo`nalishdagi ilk ishlar vektorli
grafikani rivojlantirishga ya`ni, chiziqlarni kesmalar orqali chizishga yo`naltirilgan
edi. 70-yillardan boshlab nazariy va amaliy ishlarning aksariyati fazoviy shakl va
ob`ektlarni o`rganishga qaratildi. Bu yo`nalish uch o`lchovli grafika (3D) nomi
bilan ataladi. Uch o`lchovli tasvirlarni modellashtirish fazoning va jismlarinnig uch
o`lchovliligini, kuzatuvchi va yoritish manbalarining joylashishini hisobga olishini
talab etadi. Murakkab sirtlarni akslantirish , releflar va ularning yoritilganligini
modellashtirish bilan bog`lik masalalarning paydo bulishi uch o`lchovli grafikaga
bo`lgan ehtiyojni yanada oshirdi.
90-yillarda kompyuter grafikasining qo`llanish sohalari ancha kengaydi,
ya`ni uni keng tadbiq qilish imkoniyatlari paydo bo`ldi. Natijada kompyuter
grafikasini faoliyati dasturlash va kompyuter texnikasi bilan bog`liq bo`lmagan
mutaxassislarining ish vositasiga aylandi. Kompyuter grafikasining yangi
yo`nalishlardan biri haqiqiy tasvirlarni shakllantirishning uslub va tamoyillarini
ishlab chiqishga bag`ishlangan. Bu tamoyillarga ko`ra tasvirlarni bevosita kuzatish
yoki optik qurilmalar yordamida ro`yxatga olish imkoniyati mavjud bo`lishi kerak.
Shunday tasvirlarga extiyoj dizayn , arxitektura, reklama va boshqa sohalarda
paydo bo`ldi.
Kompyuter grafikasining o`z ichiga oladigan asosiy yo`nalishlari: interface
design (interfeys dizayn), sprite graphics (sprayt grafikasi), vector graphics
(vektorli grafika), 3D modeling (3D modellash), shaders (sheyders), GPU design
(GPU dizayn), computer vision (kompyuter vision) va boshqalar
hisoblanadi. Uning asosiy metodikasi asosan , geometriya, optika va fizika
fanlariga mutloq bog`liqdir. Kompyuter grafikasining vazifasi san`at va tasviriy
ifodani foydalanuvchiga samarali va mazmunli aks ettirish va harakatlanuvchi
dunyodan olingan obyektga ishlov berishdan iborat.
Hozirgi kunda kompyuter grafikasi asosan uch turga bo`lib o`rganiladi:
16

rastrli grafika;
vektorli grafika;
fraktal grafika.
Ular o`rtasidagi asosiy farq nurning displey ekrandan o`tish usulidan iborat.
Shuningdek ular bir-biridan monitor ekranida tasvirlanishi va qog`ozda bosib
chiqarilishi bilan farqlanadi.
Eslab qoluvchi elektron-nurli trubkalarga ega vektorli qurilmalarda nur
berilgan traektoriya bo`ylab bir marta chopib o`tadi, uning izi esa ekranda keyinga
buyruq berilguncha saqlanib qoladi. Vektorli grafikaning asosiy elementi –
chiziqdir. Vektorli grafika bilan ishlovchi dasturiy vositalar birinchi navbatda
tasvirlarni yaratishga mo`ljallangan. Vektorli grafika muxarrirlariga misol
qilib Adobe Illustrator, Corel Draw va Macromediya Flash larni keltirish
mumkin. Ushbu dasturiy vositalarda ishlangan rasmlar nuqtalar koordinatalari
xamda ushbu nuqtalardan o`tuvchi chiziqlar xamda vektorlar formulalaridan iborat
bo`ladi. Vektorli grafikada yaratilgan tasvirlar logotip, illyustratsiyalar va
zastavkalar yaratishda foydalaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
 O zMEʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Martin Evening. Adobe PhotoShop CS6 for PhotoGraphers. Published by Elsevier
Ltd. Kidlington, Oxford, UK. 2012. 769 p.
 Gary David Bouton. CorelDraw X7: The Official Guide. McGraw-Hill Education,
New York, USA. 2015. 705 p.
 Никулин Е.А. Компыютерная геометрия и алгоритмы машинной графики.
СПб.:БХВ-Петербург, 2003.-560 с.
Internet resurslar
 https://arm.tdpushf.uz
 https://hozir.org/kompyuter
 https://uz.wikipedia.org/
17

Kompyuter grafikasi asoslari. Kompyuter grafikasi haqida tushuncha

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish

Информация о документе

Продавец

Kompyuter grafikasi asoslari. Kompyuter grafikasi haqida tushuncha

Похожие документы