Kompyuter grafikasi turlari va zamonaviy grafik formatlar

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	703.1KB
Покупки	1
Дата загрузки	07 Январь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Информатика и ИТ

Продавец

Norboyev Ulugbek

Дата регистрации 31 Январь 2024

7 Продаж

Kompyuter grafikasi turlari va zamonaviy grafik formatlar

Купить

KIRISH
Yurtimizda ham dasturlashga bo`lgan talab va e`tibor oshib bormoqda.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyevning 2020-yil 24-
yanvardagi Oliy majlisga qilgan murojaatnomasida ta`kidlangan, Soha uchun
yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash maqsadida xorijiy hamkorlarimiz bilan
birgalikda “Bir million dasturchi” loyihasini amalga oshirilishi dasturlashga
bo`lgan e`tibordan darak beradi.
Bu loyihadan ko`zlangan maqsad kelgusida jamiyatimizning qurilish,
energetika, qishloq va suv xo`jaligi, transport, geologiya, kadastr, sog`liqni
saqlash, ta`lim, arxiv sohalarini raqamlashtirishdan iborat.
Hozirda kompyuter grafikasi ilmiy xodimlar uchungina emas, balki rassomlar,
loyihachilar, dizayn va reklama bilan shug`ullanadigan mutaxassislar, web sayt
yaratuvchilar, o`qitish jarayoni va boshqa sohalarda keng qo`llanilmoqda. Shuning
uchun kompyuter grafikasi sohasida yetuk kadrlarni tayyorlash, yosh
kitobxonlarga kompyuter grafikasiga doir adabiyotlarni yetkazish oldimizda turgan
vazifalardan biri hisoblanadi.
Kompyuter grafikasi tushunchasi hozirgi keng qamrovli sohalarni o`zida
birlashtirgan bo`lib, bunda oddiy grafik chizishdan toki real borliqdagi turli
tasvirlarni hosil qilish, ularga ko`rinish berish, dastur vositasi yordamida tasvirga
doir yangi loyihalarni yaratishga mo`ljallangan. Bu esa multimedia muhitida
ishlash imkoniyatini yaratadi.
Kompyuter grafikasi jamiyatning barcha sohalarida keng qo`llaniladigan
dastur ta’minoti bo`lib, u mavjud va yangi yaratilayotgan dasturlarga asoslanadi.
Kompyuter grafikasi jarayonlarni uch o`lchovli fazoda qanday kechishini aniq
tasvirlash imkoniyatini yaratdi. Shu boisdan hozirda mavjud amaliy dastur
paketlari orqali ko`rilayotgan masalaning asosiy qiymatlarini kiritgan holda uning
natijasini grafik shaklda olishimiz mumkin.
2

I BOB. KOMPYUTER GRAFIKASI TUSHUNCHASI VA TURLARI.
1.1 § Kompyuter grafikasi turlari.
Kompyuter grafikasi – bu model va tasvirlarni kompyuter yordamida hosil
qilish, saqlash va qayta ishlash to’g’risidagi fandir.
Kompyuter grafikasi deganda odatda grafik ma’lumotlarni kompyuter
vositasida tayyorlash, qayta ishlash (qurish), saqlash va namoyish etish
jarayonlarini avtomatlashtirish tushunilsa, grafik ma’lumot deganda ob’ekt
modellari va tasvirlari tushuniladi.
Kompyuter grafikasi jahonda yangi fundamental fan hisoblanib, o’tgan
asrning 90-chi yillarida paydo bo’ldi hamda fan va ishlab chikarishning barcha
sohasida kadrlar tayyorlab berishda uziga xos mustaqil ahamiyat kasb etdi. Maxsus
dasturlar yordamida xuddi bir varoq oq qog’ozga qalam yoki ruchka bilan har xil
rasmlarni solish singari kompyuter ekranida sichqoncha yordamida rasm chizish,
ya’ni tasvir yaratish, tuzatish va ularni harakatlantirish imkonini yaratdi. Bu
dasturlar rasm solish programmalari yoki grafik redaktorlar bo’lib, ular yordamida
rasmning elementlari boshqarib boriladi. Kompyuter grafikasining juda tez
rivojlanib borishi va uning texnikaviy va dasturiy vositalarining yangilanib turishi
ushbu kursni hamisha takomillashtirishga, bu sohadagi yangi yo’nalishlarni tinmay
o’rganib borishni taqozo etadi. So’nggi yillarda bu sohada juda katta uzgarishlar
(siljishlar) yuz berdi, ya’ni 16 mln.dan ortiq rang va rang turlarini uzida aks ettira
oladigan displeylar, grafik axborotlarni kirituvchi moslama – skanerlar, dasturiy
vositalar sohasida esa haqiqiy kompyuter dunyosini kashf qila oladigan amaliy
dasturlar vujudga keldi.
Kompyuter grafikasining uch turi mavjud bo’lib, bular: rastrli , fraktal va
vektorli grafikadir.
Rastrli grafika. Rastr tasvirlar to’g’ri burchakli matritsa shaklida namoyon
bo’lib, har bir yacheykasi rangli nuqtadan iborat.
Rastr grafikasining asosi piksel’ (nuqta) hisoblanib, u rang bilan ifodalanadi.
Tasvir nuqtalar to’plami sifatida akslanib ular qanchalik ko’p bo’lsa
ko’rinish shunchalik tiniq va sifatli, fayl esa ko’p joy egallaydi. Ya’ni, aynan bitta
3

tasvirning o’zi yuqori yoki past sifatli bo’lishi, o’lchov birligiga qarab nuqtalar
ko’p yoki kam (odatda bir dyuymga nisbatan nuqtalar soni – dpi yoki piksellar soni
– ppi bilan belgilanadi) bo’lishi mumkin.
Rastr – bu nuqtalarning tartibli joylashuvidir.
1.1-rasmda elementlari to’g’ri to’rtburchakdan iborat bo’lgan rastr
tasvirlangan. Bunday rastrlar to’g’ri burchakli rastrlar deyiladi. Asosan shu turdagi
rastrlar ko’p uchraydi.
Shuningdek, boshqa geometrik shakllardagi rastrlar ham qo’llanilishi
mumkin. Masalan: uchburchak, oltiburchak (1.2- rasm). Faqat ular quydagi
talablarga javob berishi lozim:
− hamma geometrik shakllar bir xil bo’lishi kerak;
− geometrik shakllar tekislik yuzasini ochiq joy qoldirmasdan va birbirini
to’smasdan to’liq qoplashi lozim.
4

Rastrli tasvirlar har bir katagi ranglangan katakli qog’ozni eslatadi. Piksel
(inglizcha pixel – pic ture el ement) – rastrli tavirlarning asosiy elementi hisoblanib,
tasvir aynan shu elementlardan tashkil topadi.
Rastrli grafikani tahrirlaganda biz piksellarni tahrirlaymiz, ya’ni ularning
rangini o’zgartiramiz. Rastrli grafika asosan sifat sig’imi (razreshenie)ga bog’liq,
chunki tasvirni ifodalovchi ma’lumot ma’lum bir o’lchamdagi to’rga bog’langan
bo’ladi. Rastrli tasvir tahrirlanganda uning sifati o’zgarishi (odatda pasayishi),
ya’ni tasvirni o’zini mas, balki u joylashgan to’rning o’lchamlari o’zgartirilib
tasvirning aniqlik, tiniqlik darajasi o’zgartiriladi va fayl egallagan hajmi
kamaytiriladi. Rastrli grafikani tasvirning sifat sig’imiga nisbatan past bo’lgan
qurilma (printer)da chop ettirish rasm sifatini pasaytishiga olib keladi. Demak
rastrli grafikani chop etish qurilmasining sifat sig’imi tasvir sifat sig’imiga
nisbatan yuqori bo’lishi tavsiya etiladi.
Fraktal grafikasi. Fraktal grafikasi asosan matematik amallar asosida grafik
kompozitsiya tuzishda qo’llaniladi. Bugungi kunda videoroliklar, kliplar,
videoo’yinlar yaratishda fraktal grafikasining o’rni beqiyosdir. Fantastik janrdagi
kinofil’mlarda yoki kompyuter o’yinlarida atrof muhitning murakkab
kompozitsiyalari (o’rmonlar, tog’lar, shahar qiyofasi va h.) yaratishda fraktal
grafikasidan keng foydalaniladi.
Fraktal grafikasining qo’llanish printsipi proektiv geometriyaning
qonuniyatlariga asoslangan bo’lib, oddiy geometrik elementni o’ziga o’xshash
akslantirishdan iborat. Aytaylik qish sovug’ida deraza oynasidagi naqshlar yoki
kristal panjaralarning hosil bo’lishi insonni ajablantiradi. Bunday hodisa va
jarayonlrni kompyuterda modellashtirish, ularning formula asosida qonuniyatlarini
topish bir qarashda matematik echimga ega emasday ko’rinadi, lekin echimi
oddiydan murakkablikka printsipi asosida yaratiladi. YUqorida keltirilgan
misollarda agar diqqat bilan e’tibor qaratsangiz oddiy bir element, aytaylik bir
dona qor parchasi xuddi shunga o’xshash (katta yoki kichik, holati, rangi
o’zgargan) boshqa bir element bilan takrorlanadi. Bunday o’xshash to’plamlar
fraktal to’plamlar deb nomlanadi.
5

$Fraktallar bizga oddiy geometriyadan ma’lum bo’lgan figuralarga o’xshamaydi va ma’lum bir algoritmlar asosida quriladi. Fraktal grafikasida asosiy ob’ekt bu geometrik figura emas, balki matematik formuladir. Formuladagi koeffitsientlarni o’zgartirish asosida mutlaqo boshqa bir kompozitsiyalarni yaratish mumkin bo’ladi. Umuman oddiy qilib aytganda fraktallar – bu dastlabki figuraga nisbattan ko’p marta qo’llanilgan ma’lum bir almashtirish va o’zgartirishlar demakdir. Dastlabki fraktal geometriyasi g’oyalari XIX asrlarda vujudga kelgan. Kantor oddiy rekursiv (qaytariladigan) funktsiya orqali chiziqni chiziqlar to’plamiga olib keldi, keyinchalik esa Benua Mandel’brot fraktal geometriyasiga asos soldi va fraktal iborasini kiritdi. Fraktal – lat. fractal bo’lingan (qismlarga ajratilgan) ma’nosini bildiradi. Fraktalning yana bir izoh-tushunchalaridan biri bu – qismlardan iborat va har bir qismi yana bo’linadigan geometrik figuradir. Har bir bo’linadigan figura yaxlit figuraning kichraygan yoki o’xshash nusxasidir. Fraktallarning asosiy xususiyati bo’ o’ziga o’xshashlikdir. Oddiy figurani doimo kichraytirish va unga o’xshatish asosida fraktallar tuzish mumkin. Misol uchun: Oddiy kesma teng uchga bo’linadi (1.3-a rasm). O’rtadagi qismga teng bo’lgan yangi bir kesma bo’lagi qo’shiladi va to’rt bo’lakdan iborat siniq chiziq hosil qilinadi ( 1.3-b rasm). Keyingi etapda to’rtta kesmaning har biri yana uchga bo’linadi va o’rta qismiga teng yangi bo’laklar qo’shiladi (1.3-c rasm). Bu holat yana takrorlanganda bejirim bir naqsh kompozitsiyasi kelib chiqadi (1.3-d rasm). Agarda har bir etapda bo’laklarni kichraytirish bilan birga ularni yo’nalishini ham o’zgartirilsa yanada boshqaroq kompozitsiya kelib chiqadi. 6$

1.3-rasm. Fraktal grafika tuzilishi.
Fraktal grafika asosida yaratilgan kompozitsiyalar 1.4-rasmda keltirilgan.
7

Vektorli grafika. Vektor grafikasida tasvir vektor deb nomlanuvchi
chiziqlar asosida qurilib, ularga turli parametrlar – rang, chiziq qalinligi va
joylashuvi (vaziyati) xususiyatlari beriladi.
Vektor grafikasida primitivlar deb nomlanuvchi ob’ektlar bilan ishlanadi.
Primitivlarga ikki va uch o’lchamli oddiy geometrik figuralar kiradi. Ikki o’lchamli
geometrik figuralarga – nuqta, to’g’ri chiziq, egri chiziq, aylana, ko’pburchak kabi
tekis shakllar kirsa, uch o’lchamli geometrik figuralarga – kub, prizma, piramida,
sfera, konus, tsilindr kabi jismlar kiradi. Ushbu oddiy geometrik figuralar asosida
murakkab bo’lgan geometrik figuralar – ob’ektlar yaratiladi.
Vektorli grafika odatda ob’ektga qaratilgan grafika yoki chizma grafikasi
deb ham nomlanadi.
1.2 § Kompyuter grafikasi turlarining afzallik va kamchiliklari.
Fraktal grafika, matematik modellarda ifodalangan geometrik shakllar
birlashmasini tasvirlashda qo’llaniladigan bir texnologiyadir. Bu grafikalar,
matematik funksiyonlar va iteratsiyalar yordamida yaratiladi. Fraktal shakllar,
ko’pgina rivojlangan vaqt davrida kompyuter grafikasida keng qo’llaniladi.
Fraktal grafika matematikning fraktal geometriyasi prinsiplari asosida
yaratilgan shakllar va tasvirlardan iboratdir. Ular odatda soddalikka ega bo’lmagan
aniq va qiziqarli tasvirlarga ega. Fraktallar, ko’pgina to’g’ri chizilgan shakllardan
farqli ravishda, ko’pgina o’zlarini takrorlash va tushunarsiz ko’rinishda kichik
elementlarga bo’linadi.
Fraktal grafikaning afzalliklari. Fraktal grafika yordamida yaratilgan
tasvirlar kopgina ozlarini takrorlash va aniq shakllardan iborat bolishi oziga
xosliklariga ega. Fraktal grafikalarini yaratishda ishlatilgan dasturlar va
algoritmlar, murakkab matematik hisob-kitoblari va uzluksiz iteratsiyalar talab
etishi mumkin.
 Original va bejirib, fantastik tasvirlarni hosil qilish mumkinligi;
 Real hodisa va jarayonlarni (ilmiy grafikaviy) modellashtirishda qo llashʻ
mumkinligi.
8

Fraktal grafikaning kamchiliklari. Sanoatni tushunish: Fraktal grafikalarini
yaratish, tushunish va aniqlash uchun bir qancha tajribaga ega bolish kerak bolishi
mumkin. Murakkab matematik algoritmlari va grafik texnologiyalari
tushunchalariga ega bolish talab etiladi. Fraktal grafikani yaratish va hisoblashning
murakkabligi, kompyuter va grafik karta ishini oshirib, haroratning yuqori
bolishiga olib kelishi mumkin.
 Dasturlash tilining murakkabligi. Turli dasturlash tillari (C, Delphi, Pascal
va h.) ni bilish talab etiladi;
 Natijani oldindan baholashning qiyinligi.
Qo llanish sohasi:ʻ
 Ko ngilochar dastur va video o yinlar yaratishda (oddiy va murakkab
ʻ ʻ
teksturalar, turli landshaft va fonlarni yaratishda);
 Kino va video industriyada (noananaviy hodisa va jarayonlarni hosil
qilishda, fantastik syujetlar yaratishda).
Vektorli grafika ko p qirrali va kengaytiriladigan kompyuter grafikasi
ʻ
yondashuvidir. Vektorli grafika pikselga asoslangan rastr grafika o rniga
ʻ
matematik tenglamalar va geometrik shakllardan foydalanadi. Ushbu maqolada
vektor grafikasi, ularning texnologiyalari, ularni qanday yaratish va boshqarish va
o rganish uchun ulardan qanday foydalanish haqida gap boradi.
ʻ
Vektor grafikasida tasvir vektor deb nomlanuvchi chiziqlar asosida qurilib,
ularga turli parametrlar – rang, chiziq qalinligi va joylashuvi (vaziyati)
xususiyatlari beriladi. Vektor grafikasida primitivlar deb nomlanuvchi ob’ektlar
bilan ishlanadi. Primitivlarga ikki va uch o lchamli oddiy geometrik figuralar
ʻ
kiradi. Ikki o lchamli geometrik figuralarga – nuqta, to g‘ri chiziq, egri chiziq,
ʻ ʻ
aylana, ko pburchak kabi tekis shakllar kirsa, uch o lchamli geometrik figuralarga
ʻ ʻ
– kub, prizma, piramida, sfera, konus, tsilindr kabi jismlar kiradi. Ushbu oddiy
geometrik figuralar asosida murakkab bo lgan geometrik figuralar – ob’ektlar
ʻ
yaratiladi.
Vektor grafikasi aniq va tiniq tasvirlar yaratishga imkon beradi. Tasvirlar
masshtablashtirilganda ularning sifati saqlanib qoladi. SHuning uchun ham undan
9

dizayn, poligrafiya, reklama va animatsiyada keng foydalaniladi. Vektorli grafika
rastrli grafikadan farqli o laroq, aniqlik chegarasiga ega emas. Ular har qandayʻ
o lchamdagi tasvir sifatini saqlaydi. Bir qator buyruqlar yoki matematik bayonotlar
ʻ
ularni yaratadi. Grafik rassomlar o z ishlarini vektor deklaratsiyasi sifatida saqlab
ʻ
qolishadi. Eng keng tarqalgan vektor grafik formati “.SVG” hisoblanadi. Analitik
yoki koordinata geometriyasi vektorlardan boshqa matematik foydalanish emas,
balki ularni asoslaydi.
Vektorli grafikaning afzalliklari. Kompyuter grafikasida vektor grafikasining
bir qancha afzalliklari bor, ular quyidagicha korinishda boladi. Vektorli
grafikaning asosiy afzalligi - bu har qanday o lchamda aniq va tartibli ko rinadi,
ʻ ʻ
chunki ular matematik vektor aloqalari yoki chiziqlar va egri chiziqlarni tashkil
etuvchi nuqtalar orasidagi korrelyatsiyaga asoslangan. Vektorli grafikalar faqat
kichik sonli nuqtalarni va ular orasidagi matematik munosabatlarni saqlaydi,
shuning uchun u asosan kichik fayl hajmiga ega.
Vektorli fayllarni har xil turdagi platformalar va ilovalarga o tkazish va
ʻ
yuklash juda oddiy, chunki ularning fayl o lchamlari kichraytirilgan. Vektor
ʻ
grafikasida bir grafikning ayrim elementlarini boshqasiga ko paytirish va talabga
ʻ
muvofiq vektor tasvirlarining klonlarini yaratish juda oddiy. Vektorli grafikalar
aniq ko rinish va tuyg uni taminlaydi, chunki ular vaziyatga qarab kattalashishi
ʻ ʻ
yoki kichrayishi mumkin:
 Vektor grafikasi printerning barcha sifat sig‘imidan foydalanib, tasvir
masshtabi o zgartirilganda ham uning sifatini saqlab qoladi;
ʻ
 Vektor grafikasi alohida ob’ektlarni tahrirlash imkonini beradi va tasvirlar
oson tahrirlanadi;
 Vektorli grafika agar tasvirda rastrli ob’ektlar qo llanmagan bo lsa xotirada
ʻ ʻ
kam joy egallaydi.
Vektorli grafikaning kamchiliklari. Vektor fayllari murakkab tasvirlarni
boshqarish uchun juda cheklangan qobiliyatga ega. Misol keltiraylik, rastr fayllari
tasvirga kelganda vektor fayllardan ko ra ranglarni aralashtirish va soyalash
ʻ
qobiliyatiga ega. Asosan veb-brauzerlar rastrli tasvirlarni vektor grafikasiga
10

qaraganda tez-tez qo llab-quvvatlaydi. Talabga ko ra, ilovalar boshqa narsalarʻ ʻ
qatori renderlash va yaratish vositalari o rtasidagi muvofiqlik masalalariga
ʻ
asoslangan vektorli rasmlardan foydalanishda farq qilishi mumkin:
 Vektorli tasvirlar sun’iy ko rinadi;
ʻ
 Rastr grafikasiga nisbatan ranglar kam tusga ega.
Qo llanish sohasi:
ʻ
 Kompyuterda loyihalash tizimlarida;
 Elektron va poligrafik nashriyotlarda, Web dizaynda;
 Kompyuter dizayni va reklamada.
Rastr grafika . Kompyuter tasvirlari bitmap yoki “Raster grafika” deb tashkil
topgan Rastr grafiklari internetdagi va kompyuterimizdagi tasvirlarning aksariyat
qismini tashkil qiladi. Ular kompyuterlarda vektor grafikasida ishlatiladigan ikkita
asosiy rasm turlaridan biridir.
Rastrli grafik fayl hajmi bir qancha omillarga bogliq. Birinchisi, rastrli
grafikning olchamlari yoki tasvirning piksellardagi olchamidir. Kompyuter
grafikasida piksel degan atama mavjud. Kompyuter grafikasida rasmdagi
katakchalar piksel, nuqta (point) yoki tasvir elementi deb ataladi. Piksellar ekranda
korsatilgan tasvirdagi eng kichik manzilli birliklardir. Kompyuter displeylarida biz
korgan deyarli hamma narsa rastrli grafikadan iborat. Telefoningiz bilan olingan
selfi ham rastr tasviriga misol bo la oladi. Rasm yaratish uchun bitmap yoki
ʻ
piksellar toplamidan foydalaniladi. Kompyuter grafikasidagi bitmap - bu domen va
bitlar ortasidagi xaritalash yoki faqat bitta yoki nol qiymatga ega bolishi mumkin
bolgan qiymatlar. Uning boshqa nomlari ham bor, masalan, bit massivi yoki
bitmap indeksi. Kengroq qilib aytganda, “pixmap” - bu har bir pikselda ikkitadan
ortiq rang yoki piksel uchun bir bitdan ortiq saqlangan piksellar xaritasi. Buning
uchun ham bitmap keng qollaniladi. “Bitmap” iborasi muayyan vaziyatlarda piksel
boshiga bir bitga ishora qiladi, pixmap esa piksel boshiga bir necha bitli tasvirlar
uchun ishlatiladi.
Rastr grafikasining afzalliklari. Rastrli grafikaning ayrim afzalliklari
quyidagilardan iborat: ulardan foydalanish oson; ular rangning nozik
11

gradatsiyalarini ta'minlaydi; va ularni Photoshop va Microsoft Paint kabi umumiy
dasturlar yordamida tahrirlash oson. Rastrli grafikalar fotosuratga oxshash
tasvirlarni yaratish uchun foydalidir. Internetda foydalaniladi: Bu Internetda
korgan koplab tasvirlarni yaratish uchun ishlatiladigan jarayon. Ozgartirish oson,
ushbu fotosuratlarni ozgartirish uchun kompyuterdan foydalanish mumkin. Kop
ranglar, Rastrli grafikalar uchun silliq ranglarning katta diapazoni mavjud. Veb-
tasvirlar uchun foydalidir, Veb-saytlar, ijtimoiy media va boshqa onlayn
platformalarda korayotgan tasvirlar kopincha rastr grafikasi yordamida yaratiladi.
Ular tez yuklanadi va ekranlarda yaxshi ko’rinadi.
– Rastr grafikasi real obrazlarni effektiv namoish eta oladi. Sifatli rastr
tasvirlari foto surat darajasidagi yuqori aniqlikda real va haqqoniy aks ettirilishi
mumkin.
– Rastr tasvirlar chiqarish qurilmalari – asosan lazer printerlarida juda yaxshi
chop etiladi. Ya’ni rastr grafikasining sifati chop etishda o zgarmaydi.ʻ
Rastr grafikaning kamchiliklari. Rastrli tasvirlar kattalashganda loyqa
bo ladi : Rastrli tasvirlarning eng katta zarari shundaki, ular kattalashganda [donli
ʻ
yoki qirrali] bo lib qoladi. Asosan, bu chekli kvadrat va siz uni
ʻ
kattalashtirganingizda, bu kvadratni ko rishni boshlaysiz. Rastr tasvirlari saqlash
ʻ
qurilmalari (qattiq disk, SD-DVD, fleshka va h.) da ko p joy egallaydi. Rastr
ʻ
tasvirlarni tahrirlashda kompyuterning xotira resurslari :
– xususan tezkor xotirada ko proq joy talab etiladi;
ʻ
– Rastr tasvirlarni tahrirlash mehnat talab va mashaqqatli;
– Rastr tasvir masshtablashtirilganda tasvir sifati o zgaradi.
ʻ
Qo llanish sohasi.
ʻ Rastrli tasvirlar ko pincha raqamli fotosuratlar uchun ʻ
ishlatiladi, lekin ular illyustratsiyalar, logotiplar va boshqa har qanday turdagi
tasvirlar uchun ham ishlatilishi mumkin. Rastr tasvirlari piksellardan iborat bo lib,
ʻ
ular rangning mayda nuqtalaridir:
– Elektron va poligrafik nashriyotlar, Web dizaynda;
– Foto tasvirlarni tahrirlash va restavratsiya qilishda;
– Badiiy grafika va skaner bilan ishlashda.
12

1.3 § Rastrli va vektorli grafika bilan ishlovchi dasturlar.
Rastrli grafikada tasvirlar saqlash formatlari. Kompyuter tasvirlari odatda
Internetda keng qollaniladigan GIF, JPEG va PNG kabi rastr grafik formatlarida
saqlanadi. Ikki olchovli tekislikning har birida bitta qiymatga ega bolgan
katakchalarga bolinishi rastr malumotlar formatining asosi hisoblanadi.
Malumotlar faylga saqlanishidan oldin ikki olchovli massiv ketma-
ketlashtirilgan bolishi kerak. Asosiy satr formatida birinchi (kopincha yuqori) qator
boylab joylashgan kataklardan boshlab chapdan ongga, songra ikkinchi qator
boylab katakchalar royxati va hokazo. PaintShop Pro, Corel Painter, Adobe
Photoshop, Paint.NET, Microsoft Paint va GIMP kabi rastrga asoslangan tasvir
muharrirlari Xfig, CorelDRAW, Adobe Illustrator yoki Inkscape kabi vektorga
asoslangan tasvir muharrirlaridan farqli ravishda piksellarni tahrirlash atrofida
ishlaydi. , ular chiziqlar va shakllarni (vektorlarni) tahrirlash atrofida aylanadi.
Rastr tasvirlar to g ri burchakli matritsa shaklida namoyon bo lib, har birʻ ʻ ʻ
yacheykasi rangli nuqtadan iborat. Rastr grafikasining asosi piksel’ (nuqta)
hisoblanib, u rang bilan ifodalanadi. Tasvir nuqtalar to plami sifatida akslanib ular
ʻ
qanchalik ko p bo lsa, ko rinish shunchalik tiniq va sifatli, fayl esa ko p joy
ʻ ʻ ʻ ʻ
egallaydi. Ya’ni, aynan bitta tasvirning o zi yuqori yoki past sifatli bo lishi,
ʻ ʻ
o lchov birligiga qarab nuqtalar ko p yoki kam (odatda bir dyuymga nisbatan
ʻ ʻ
nuqtalar soni – dpi yoki piksellar soni – ppi bilan belgilanadi) bo lishi mumkin.
ʻ
Rastr – bu nuqtalarning tartibli joylashuvidir. Rastrli grafikaning keng tarqalgan
formatlari: *.tif, *.gif, *.jpg, *.png, *.bmp, *.pcx va b.
Rastr grafikasining afzalliklari . Rastrli grafikaning ayrim afzalliklari
quyidagilardan iborat: ulardan foydalanish oson; ular rangning nozik
gradatsiyalarini ta'minlaydi; va ularni Photoshop va Microsoft Paint kabi umumiy
dasturlar yordamida tahrirlash oson. Rastrli grafikalar fotosuratga oxshash
tasvirlarni yaratish uchun foydalidir. Internetda foydalaniladi: Bu Internetda
korgan koplab tasvirlarni yaratish uchun ishlatiladigan jarayon. Ozgartirish oson,
ushbu fotosuratlarni ozgartirish uchun kompyuterdan foydalanish mumkin. Kop
ranglar, Rastrli grafikalar uchun silliq ranglarning katta diapazoni mavjud. Veb-
13

tasvirlar uchun foydalidir, Veb-saytlar, ijtimoiy media va boshqa onlayn
platformalarda korayotgan tasvirlar kopincha rastr grafikasi yordamida yaratiladi.
Ular tez yuklanadi va ekranlarda yaxshi korinadi. – Rastr grafikasi real
obrazlarni effektiv namoish eta oladi. Sifatli rastr tasvirlari foto surat darajasidagi
yuqori aniqlikda real va haqqoniy aks ettirilishi mumkin. – Rastr tasvirlar chiqarish
qurilmalari – asosan lazer printerlarida juda yaxshi chop etiladi. Ya’ni rastr
grafikasining sifati chop etishda o zgarmaydi.ʻ
Rastr grafikaning kamchiliklari . Rastrli tasvirlar kattalashganda loyqa
bo ladi : Rastrli tasvirlarning eng katta zarari shundaki, ular kattalashganda [donli
ʻ
yoki qirrali] bo lib qoladi. Asosan, bu chekli kvadrat va siz uni
ʻ
kattalashtirganingizda, bu kvadratni ko rishni boshlaysiz. Rastr tasvirlari saqlash
ʻ
qurilmalari (qattiq disk, SD-DVD, fleshka va h.) da ko p joy egallaydi. Rastr
ʻ
tasvirlarni tahrirlashda kompyuterning xotira resurslari
– xususan tezkor xotirada ko proq joy talab etiladi;
ʻ
– rastr tasvirlarni tahrirlash mehnat talab va mashaqqatli;
– rastr tasvir masshtablashtirilganda tasvir sifati o zgaradi.
ʻ
Adobe Photoshop — Adobe Inc. firmasi tomonidan ishlab chiqilgan va
tarqatilyotgan ko pfunksiyali
ʻ grafik redaktor. Asosan rastrli tasvirlar bilan
ishlashga mo ljallangan, biroq bir nechta
ʻ vektorli vositalariga ega. Dastur Adobe
firmasi mahsuloti sifatida mashhur va rastrli tasvirlarni tahrirlashda dunyoda eng
oldi brendi hisoblanadi. Hozirda Photoshop macOS, Windows platformalariga,
iOS, Windows Phone va Android mobil tizimlariga moslashtirilgan.
Yana Windows 8 va Windows 8.1 uchun Photoshop Express versiyasi ham
mavjud. Adobe Photoshop tasvirlarni tahrirlashdagi proffesional redaktor
hisoblanadi.
Adobe Photoshop dasturining ishlab chiqilgan sanasi birorta kalendarda qayd
etilmagan. Biz ishlatadigan Adobe Photoshop dasturining 2005-yilda bir yilligi
nishonlandi. Bundan 17 yil oldin, fevral oyida, “Adobe“ kompaniyasi, Rassomlar,
fotograflar, dizaynerlar orasida hozirgacha mashhur bo lgan “Photoshop
ʻ — 1.0“
muallifini e lon qildi. Photoshop dasturi bugungi kunda, „kompyuter grafikasi“
ʼ
14

sohasi bo yicha eng oldingi o rinda turibdi va mustaqil dastur bo lib ajraldi. Bizʻ ʻ ʻ
foydalanayotgan Adobe Photoshop dasturining boshlanishi ancha ilgari bo lgan.
ʻ
Hozir 41 ta muallifi e lon qilingan dasturni aslida aka-uka Jon Noll va Tomas
ʼ
Nollar boshlab bergan. Ularning otasi fotograf bo lib, ular yerto lada joylashgan
ʻ ʻ
fotolabaratoriyada otasiga yordam berar edilar. Tomas nur va rang kontrastini
o rgandi. Jonn esa eski “Apple“ da ishlashga qiziqardi. 1984-yilda Aka-uka
ʻ
Nollarga otasi dastlabki Macintosh olib berdi. Uning imkoniyatlarining ko pligi
ʻ
shu dasturni tuzishga sabab bo ldi.
ʻ
Adobe Photoshop dasturi 20 dan ortiq formatdagi fayllar bilan ishlash
imkoniga ega. Ular: PSD, PSB, PostScript, EPS, DCS, EPS TIFF, BMP, GIF,
JPEG, TIFF, PICT, PNG, PDF, ICO, IFF, PCX, RAW, TGA, Scitex CT, Filmstrip,
FlashPix, JPEG2000 va boshqalar. Eng ko p qo llaniladigan
ʻ ʻ
formatlar: BMP (Windows Bit map — Windows ning vit xaritasi) — Windows
muhitida ishlovchi kompyuterlarda ekran osti tasvirlarini qo llovchi
ʻ
dastur Microsoft Paintda keng qo llaniladi.
ʻ JPEG, JPG (Joint Phonographic
Experts Group) — hozirgi kunda eng ko p qo llaniladigan formatlardan biri bo lib,
ʻ ʻ ʻ
uning asosiy afzaliklaridan biri maxsus dastur yordamida fayl hajmini yetarlicha
siqish imkonining mavjudligidir. Ammo faylni siqib, hajmini kichraytirish
jarayonida tasvir sifatida o zgarish bo ladi. Fayl kuchli siqilganda tasvir sifati
ʻ ʻ
yomonlashishi mumkin. Ushbu formatdagi fayllar kompyuter xotirasida ko p joy
ʻ
egallamaydi va hajm jihatidan kichikligi bois mazkur formatdagi tasvirlar bilan
ishlash ancha oson. TIFF (Tagger Image File Format) — bu formatdagi fayllar
ham keng qo llanadi. Lekin
ʻ Tiff formatidagi fayllar kompyuter xotirasida ko p ʻ
joyni egallaydi. Adobe Photoshop dasturida ushbu formatdagi tasvirlar bilan
ishlashda dasturining ishlash tezligi sezilari ravishda kamayishi
mumkin. RGB (red, Green, Blue — qizil, ko k, yashil) moduli tasvirni ekranda
ʻ
tahrir qilish nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda juda qulay va u 24 razryadli
ranglar platasi yordamida deyarli barcha 16 million ranglarni monitorlarda aks
ettiriladi. RGB ranglar majmuasi bilan ishlagan barcha tasvirlarni xohlagan
formatda diskka yozish mumkin. RGB ranglar majmuasidagi ayrim ranglar
15

umuman tabiatda uchramaydi. CMYK — tabiatda mavjud bo lgan ranglarʻ
majmuasi, quyosh nurlari inson ko zlari ajrata oladigan barcha ranglarni o ziga
ʻ ʻ
mujassamlashtirgan. Quyosh nurlari biror — bir jismga tushganda uning ta siri
ʼ
ostida inson ko zlari jism shakli va rangini idrok etadi. Misol uchun, binolarning
ʻ
o t o chirish burchaklariga osib qo yilgan o t o chirgichlar to q ko k va zangori
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ranglar bilan bo yalishiga qaramay, bizning ko zimizga to q qizil rangda ko rinadi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Ranglarni bir biriga qo shilishi natijasida boshqa ranglar hosil qilinadi: S
ʻ —
xavorang, M — binafsharang, Y — sariq rang, K — qora rang. RGB ranglar
majmui keng ko lamdagi ranglarni taklif etadi. Lekin ularning ko p qismi (ayniqsa,
ʻ ʻ
yorkinlari) tasvirni chop etganda monitordagi bilan keskin farq qiladi. Shu bois
xam ko plab mutaxassislar tasvirni chop etishdan avval uni CMYKsistemasiga
ʻ
o tkazadilar. Ayrim mutaxassislar esa tasvir bilan CMYK sistemasida ishlashni
ʻ
maslahat beradilar. Ammo bu tasvir bilan ishlash turli qiyinchiliklar tutdiradi. Ayni
shunday qiyinchiliklardan biri — kompyuter juda sekin ishlaydi. Bunga asosiy
sabab Adobe Photoshop dasturi RGB sistemasiga sozlangan bo lib, har bir
ʻ
buyruqni bajarib, uni RGB sistemasidan CMYK sistemasiga almashtirguncha
kompyuter qo shimcha vaqt talab qiladi. Bundan tashqari, skaner va monitor RGB
ʻ
sistemasida ishlashga mo ljallangan. Oldin bu dastur faqat
ʻ poligrafiya suratlari
muharriri bo lgan, keyinchalik esa veb-dizaynda ham ishlatila boshladi.
ʻ
Photoshop mediafayllar, animatsiya va boshqa turdagi ijod namunalarini qayta
ishlovchi dasturlar bilan aloqadorlikka ega. Adobe ImageReady, Adobe
Illustrator, Adobe Premiere, Adobe After Effects, Adobe Encore DVD dasturlari
bilan hamkorlikda Photoshop proffesional DVD yaratilishida, turli darajadagi
maxsus effektlarni yaratishda, televideniya, kinomotografiyada va o rgimchak
ʻ
turida ishlatilishi mumkin. Hozirda kompyuter o yinlarini yaratishda ham
ʻ
Photoshop keng ishlatilyapti. Photoshopning asosiy formati PSD yuqorida nomi
keltirilgan barcha dasturlarga import va eksport qilinishi mumkin. PS CS
DVDlarda menyu hosil qilish funksiyalariga ega. Dasturning juda mashxurligi
sabab PSD formati AdobeFireworks, Photo-Paint, WinImages,
GIMP, SAI, PaintShop Pro va boshqa grafik dasturlarda tan olinadi. Photoshop
16

$quyidagi rang modellarini tan oladi va ishlaydi: RGB, LAB, CMYK, Kulrang tusi, Oq-qora, Duotone, 256 rangli palitra (Indexed), Ko p kanalli (Multichannel).ʻ Vektorli grafikada tasvirning asosiy elementi sifatida chiziq qaraladi. Chiziq sifatida to kg‘ri chiziq yoki egri chiziq olinishi mumkin. Rastrli grafikada bunday chiziqlar nuqtalar (piksellar) yordamida yaratilsa, vektorli grafikada esa tasvirlarni yaratishda nuqtaga nisbatan umumiyroq bo'lgan chiziqlardan foydalaniladi va shuning hisobiga tasvirlar aniqroq ko'rinishga ega bo'ladi. Vektorli grafikaning afzallik tomoni tasvirning xotirada kamroq joy olishidir, chunki bu holda xotirada joy chiziq o'lchoviga bog'liq bo'lmagan ravishda bo'ladi. Buning sababi xotirada chiziqning o'zi emas balki uni ifodalovchi formula yoki parametrlar saqlanishidadir. Vektorli grafikaning ixtiyoriy tasviri chiziqlardan tashkil topadi va oddiy chiziqlardan murakkablari hosil qilinadi. Ko'pincha vektorli grafikani obyektga mo'ljallangan grafika deyish mumkin. Chunki bunda, masalan, uchburchak hosil qilish uchun 3 ta chiziq (kesma)dan foydalanilsa, piramida hosil qilish uchun uni uchburchakdan foydalanibgina hosil qilish mumkin. Vektorli grafikani hisoblanadigan grafika deb ham atash mumkin, chunki tasvirni (obyektni) ekranga chiqarishdan awal uning koordinatalari hisoblanadi va mos nuqtalar hosil qilinadi. Vektorli grafikaning matematik asosini geometrik figuralarning xossalarini o'rganish tashkil etadi. M a’lumki, nuqta tekislikda 2 ta (x, y) koordinatasi bilan, to'g'ri chiziq kanonik ko'rinishida y = k x + b (bunda k\ab ixtiyoriy sonlar)da, kesma esa mos ravishda boshlang‘ich va oxirgi nuqtasini berish bilan tasvirlanadi. Egri chiziqlar ham mos ravishda o ‘z tenglamalariga ega. Vektorli grafika asosan illustratsiyalar yaratish uchun yo‘naltirilgandir. Vektorli grafika reklama agentliklarida, loyihalash byurolarida, nashriyotlarda va boshqa joylarda keng q o ‘llaniladi. Vektorli grafika bilan ishlaydigan dasturlarga misol sifatida Adobe Illustrator 7.0, M acrom edia Freehand 8.0 va Corel Draw 5.0 larni keltirish mumkin. Fraktal grafika ham hisoblanuvchi grafika bofiib, uning vektor grafikadan farqi shundaki, bunda hech qanday obyektlar kompyuter xotirasida saqlanmaydi. Chunki tasvirlar tenglamalar yoki ularning tizimlarida hosil qilinadi. Shuning 17$