Kompyuter lingvistikasi faniga kirish - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Kompyuter lingvistikasi faniga kirish

Купить

KOMPY UTER LIN GV ISTIKASI FA N IGA KIRISH
Reja:
1. “Kompyuter lingvistikasi” fanining mundarijasi, maqsadi,
vazifasi.
2. Tilning ijtimoiy va informativ funksiyasi.
3. “Kompyuter lingvistikasi” fanining asosiy masalalari.

Ma’lumki, tilshunoslik fani XIX (1816-yilda) asrda mustaqil fan
sifatida shakllandi. Shundan boshlab u turli aspektlarda,
yo‘nalishlarda rivojlanib kelmoqda. Keyingi yillarda barcha
fanlardagi kabi tilshunoslikda ham ikki fanning «chorrahasida»
(kesishuvida) yuzaga kelgan fanlar jadal rivojlanmoqda. Jumladan,
ana shunday fanlar sirasiga sotsiolingvistika (sotsiologiya va
tilshunoslik), psixolingvistika (psixologiya va tilshunoslik),
etnolingvistika (etnografiya va lingvistika), neyrolingvistika
(nevrologiya va tilshun oslik), matematik lingvistika va kompyuter
lingvistikasi fanlarini kiritish mumkin. Bunday holni boshqa fanlar
doirasida ham kuzatish mumkin: biokimyo, astrofizika, matematik
fizika, matematik logika kabi. Buni fan lar tizimida bir necha
fanlarning o‘zaro hamkorligi, integratsiyasi deb baholash lozim
bo‘ladi.
Kompyuter lingvistikasi ikki rivojlanish bosqichini o‘z ichiga
oladi:
1. Mat emat ik lingv ist ik a fanining asosiy maqsadi tabiiy
tillarning matematik modelini ishlab chiqishdir. Matematik
lingvistika hal qilishi lozim bo‘lgan vazifalar umumiy
lingvistikaning formal va aksiomatik nazariyalarini va aniq
tillarning matematik modelini ishlab chiqishdan iborat.
2. Kompy ut er lingv ist ik asi fanining asosiy maqsadi lingvistik
masalalarni yechishning kompyuter dasturlarini ishlab chiqish.
Kompyuter lingvistikasining asosiy vazifalari esa tillarga o‘qitish

bilimlarni tekshirish, matnlarni tahrirlash va mashina tarjimasi
dasturlarini ishlab chiqishdan iboratdir.
Bu bilan matematik lingvistikani tili «sof munosabatlar
sistemasi» ya’ni insondan abstrakt sistema sifatidagi tavsifi deb
sharhlash mumkin bo‘ladi.
Klassik lingvistikada til inson bilan mutanosiblikda, juftlikda
talqin qilinadi, ya’ni klassik lingvistika insonga zaruriy. Matematik
lingvistika esa tavsiflash jarayonida shaxsning ishtirokiga o‘rin
qoldirmaydi, u ko‘proq kompyuterga moslashtirilgandir.
Til gramatikasining matematik modeli matematik mantiqning
aksiomatik nazariyasiga asoslanadi. Shuning uchun matematik
lingvistika matematik mantiq asoslarini bayon qilishdan
boshlanadi.
XX asrning 50-yillaridan boshlab tilshunoslikda « mashina
t arjimasi» , « mashina t ilshunosligi» atamalari qo‘llanila
boshlandi. Mazkur asrning buyuk kashfiyoti bo‘lgan kompyuter
texnologiyalari tilshunoslikka ham kirib kelganining isboti edi.
Mashina tarjimasi yoki avtomatik tarjima deyilganda, bir tildagi
matnni ikkinchi bir tilga EHM (kompyuter) vositasida, tez vaqt
ichida tarjima qilish nazarda tutiladi. Mashi na tarjimasining
asoschilari kibernetika va matematika sohasi vakillari bo‘lib,
keyinchalik bu ishda tilshunoslar ham faol qatnasha boshlagan.
Shu tariqa mashina tarjimasi g‘oyalari butun dunyoda nazariy va
amaliy tilshunoslikning rivojlanishida katta ahamiyat kasb etdi. Bu

yo‘nalish bilan pa rallel ravishda formal grammatika nazariyasi
yuzaga kelib, til va uning alohida aspektlari modelini yaratishga
e’tibor qaratildi. Tilning bu jihatlari matematik lingvistika fanida
ishlab chiqildi, bu, o‘z navbatida, kompyuter lingvistikasi fanining
yuzaga kelishi uchun poydevor bo‘ldi. Demak, shu asosda
tilshunoslikning yangi yo‘nalishi - kompyuter lingvistikasi (1961) va
tilshunoslikning bir qator nazariy va amaliy yo‘nalishlari vujudga
keldi.
Matematik lingvistika fani esa XX asrning 50-yillarida (1952-yilda)
tilshu noslikning alohida yo‘nalishi sifatida yuzaga keldi. Bu
fanning shakllanishida Kopengagen struktural tilshunoslik
maktabi (glossematika)ning asoschisi Lui Yelmslevning g‘oyalari
o‘ziga xos «turtki» vazifasini o‘tagan. U hatto til hodisalarini
matematik bayonda tushuntiradigan fanning nomini ham taklif
etgan. Olimning fikricha, bu fan « Til algebrasi» (« Lingv ist ik
algebra» ) deb atalishi lozim edi. Amerikalik tilshunos Noam
Chomskiyning formal grammatika, transformatsion grammatika
haqidagi qarashlari bevosita matematik lingvistikaning alohida
yo‘nalish sifatida yuzaga kelishiga sabab bo‘lgan. 1
Mana shunday
qarashlar ta’sirida matematik lingvistika fani shakllandi.
Matematik lingvistika - bu tabiiy tillarning matematik modellarini
(bunday formallashgan til met at il deb ataladi) ishlab chiqish,
xususan, sun’iy tillarni yaratish algoritmini tuzish bilan
1
Jurafsky D., Martin J.H. Speech and Language Processing. - New Jersey, 2000.

shug‘ullanuvchi fandir. Matematik lingvistika oldida turuvchi eng
muhim masalalar quyidagilardir:
 tilning aksiomatik nazariyasini ishlab chiqish;
 formal grammatika yaratish;
 tillarning matematik modellarini ishlab chiqish.
Har bir fanning o‘z maqsad va vazifalari bo‘ladi. Matematik
lingvistika fanining asosiy maqsadi tabiiy tillarning matematik
modelini ishlab chiqishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun fan
o‘z oldiga quyidagi vazifalarni qo‘yadi:
 tabiiy va sun’iy tillarning formal modellari algoritmini ishlab
chiqish;
 lisoniy hodisalarni matematik parametrlarda baholash;
 til hodisalarini matematik metodlar yordamida tahlil qilish
(ehtimollar nazariyasi, statistika va kvantitativ metodlarni tatbiq
etish).
Kompyuter lingvistikasi matematik lingvistikaning mantiqiy
davomi bo‘lib, u amaliy tilshunoslikning eng muhim qismini tashkil
etadi. Komp yuter lingvistikasi 1954-yil AQSHda Jorjtaun
universitetida mashina tarjimasi bo‘yicha dunyoda o‘tkazilgan
birinchi tajriba asnosida yo‘nalish sifatida shakllana boshladi,
1960-yilga kelib mustaqil fan sifatida shakllandi. Kompyuter
lingvistikasi inglizcha «computational linguistics» so‘zining
kalkasidir. XX asrning 80-yillariga qadar bu fan turlicha nomlar
bilan atalgan: hisoblash lingvistikasi, matematik lingvistika,

kvantitativ lingvistika, injener lingvistikasi kabi. Bu fanning asosiy
maqsadi lingvistik masalalarni yechishning kompyuter dasturlarini
ishlab chiqish, inson va mashina (komp yuter) muloqotini
optimallashtirish 5
, tabiiy tilni qayta ishlash (Nat ural Lan guage
Processing)dir. NLP kompyuter lingvistikasida tabiiy tillarning
komp yuter analizi va sintezini o‘z ichiga oladi. Buhda analiz tabiiy
tilning kompyuterda morfologik, sintaktik va semantik tahlil
yordamida tushunilishiga nisbatan ishlatiladi, sintez esa
kompyuterda matnning grammatik shakllantirilishi va
generatsiyasi (hosil qilinishi) demakdir. NLP bo‘yicha yaratilgan
dasturiy ta’minotlar quyidagilar: AlchemyAPI, Expert System S.p.A.,
General Architecture for Text Engineering (GATE), Modular Audio
Recog nition Framework, Monty Lingua, Natural Language Toolkit
(NLTK).
Kompyuter lingvistikasining asosiy vazifalariga quyidagilar
kiradi:
 avtomatik o‘qitish tizimini ishlab chiqish;
 bilimlarni tekshirish;
 matnlarni turli jihatdan avtomatik tahrirlash;
 matnlarning avtomatik tarzda morfologik, sintaktik va
semantik tahlilini (inglizcha parsing) ta’minlovchi tizimlar yaratish
(parser dasturlar);
 mashina tarjimasi uchun mo‘ljallangan dasturlarni ishlab
chiqish;

 lug‘atlarni va kompyuterdagi matnni statistik tahlil qilish;
 lingvistik muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan optimal
dasturlar yaratish;
 muloqotning kompyuter modelini ishlab chiqish;
 matn strukturasining gipertekst texnologiyasini yaratish;
 elektron lug‘atlar va tezauruslar yaratish;
 sun’iy intellekt tizimini ishlab chiqish;
 matnlar korpusini yaratish;
 matnni avtomatik referatlash;
 sujet strukturasini modellashtirish;
 nutqni avtomatik tushunish tizimini ishlab chiqish (inglizcha
ASR - Aut omat ic Speech Recognit ion);
 matndan faktlarni avtomatik ajratib olish (inglizcha fact
ext ract ion, t ext mining).
Kompyuter lingvistikasida qo‘llaniladigan va yaratiladigan
lingvistik vositalarni shartli ravishda ikki qismga bo‘lish mumkin:
deklarativ hamda protsedura qismlari. Dek larat iv qismg a til va
nutq birliklari lug‘ati, grammatik ma’lumotnomalar, matnlar
korpusi kabilarni kiritish mumkin. Prot sedura qismi esa
yuqoridagi lingvistik ta’minot bazasini boshqarish vositalarini
(algoritmlar tuzish, dasturlar yaratish, kompyuter analizi va sintezi
kabilar) o‘z ichiga oladi.
O‘zbek tili materiallari bo‘yicha kompyuter lingvistikasiga oid
tadqiqot olib borgan olimlar sifatida H.Arziqulov, S.Rizayev,

S.Muhamedov, A.Po‘latov, S.Muhamedova, N.Jo‘rayevalarni
ko‘rsatish mumkin. Olimlar asosan statistik tahlil, algoritmlash,
o‘zbek tilining aksiomatik nazariyasi, fe’llarning kompyuter analizi
va sintezi kabi yo‘nalishlar bo‘yicha izlanishlar-ni amalga
oshirganlar. O‘zbek tilshunosligidagi kompyuter lingvistikasining
boshqa yo‘nalishlari esa o‘z tadqiqotchilarini kutmoqda. Shunga
ko‘ra, bugungi kunda o‘zbek tilshunosligining kompyuter bilan
bog‘liq holda hal etilishi lozim bo‘lgan quyidagi vazifalarni ta’kidlab
ko‘rsatish mumkin:
 O‘zbek tilining kompyuter uslubini yaratish.
 Axborot matnlaridagi qoliplilik, qisqalik standartlarini ishlab
chi qish.
 Kompyuter izohli va tarjima lug‘atlarini yaratish.
 O‘zbek tili va adabiyoti darsliklarining elektron versiyalarini
ishlab chiqish.
 Kompyuterda inglizcha-o‘zbekcha tarjima dasturlarini ishlab
chiqish.
 Kompyuterdagi matnlarni avtomatik tahrirlash dasturlarini
yaratish.
 O‘zbek tili grammatikasining kompyuter modelini yaratish.
 «Inglizcha-o‘zbekcha tarjimon» kompyuter dasturini ishlab
chiqish.
 O‘zbek tilidagi matnlarni tahrirlash dasturlarini yaratish.
 O‘zbek tilidagi «Windows» operatsion tizimini yaratish.

 Inglizcha-o‘zbekcha, o‘zbekcha-inglizcha kompyuter
lug‘atlarini ishlab chiqish.
Fanlar hamisha o‘zaro uzviy bog‘liqlik va hamkorlikda ish
ko‘radi, ular bir-birisiz yashay olmaydi. Jumladan, kompyuter
lingvistikasi fani ham bundan mustasno emas. Kompyuter
lingvistikasi mantiq, informatika, statistika, semiotika, kibernetika,
ehtimollar nazariyasi kabi turli fan sohalari bilan o‘zaro
aloqadorlikda ish ko‘radi.

Adabiy ot lar:
1. Grishman R. Computational linguistics//Cambridge
University Press, 1994.
2. Jurafsky D., Martin J.H. Speech and Language Processing. -
New Jersey, 2000.
3. Rahimov A. Kompyuter lingvistikasi asoslari . – Toshkent :
Akademnashr , 2011 .
4. Пўлатов А. Компьютер лингвистикаси. - Тошкент:
Академнашр, 2011.
5. П ў латов А.К., Муҳамедова С. Компьютер лингвистикаси
(ўқув қўлланма). - Тошкент, 2008
6. Шемакин Ю.И. Начало компьютерной лингвистики. - М.:
Высшая школа, 1992.
7. Нелюбин Я.Я. Компьютерная лингвистика и машинный
перевод. -М.: ВЦП, 1991.
8. Нурмонов А., Йулдошев Б. Тилшунослик ва табиий
фанлар. -Тошкент: Ўқ итувчи, 2001.

Kompyuter lingvistikasi faniga kirish

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish