Kompyuter lingvistikasining asosiy yo‘nalishlari - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Kompyuter lingvistikasining asosiy yo‘nalishlari

Купить

KOMPY UTER LIN GV ISTIKASIN IN G A SOSIY Y O’NA LISHLA RI
Reja:
1. Matematik lingvistika haqidagi g‘oyalarning paydo bo‘l ishi.
2. Matematik lingvistikaning foydalanish metodlari.
3. Kompyuter lingvistikasi.
4. Matematik va kompyuter lingvistikasining hozirgi holati.

Fanda matematik lingvistika haqidagi g‘oyalarning paydo
bo‘lganiga qariyb 70 yil bo‘ldi. XX asrning 50-yillarida til materialini
o‘rganishda matematik usullardan foydalanishga qiziqish
kuchaydi. 1951-yilda matematik lingvistika bo‘yicha dastlabki
tadqiqotlar AQSHda va sobiq Ittifoqda vujudga kelgan edi.
Matematik lingvistika hozirgi vaqtda nazariy va amaliy fan
sifatida to‘la shakllanib bormoqda. Uning nazariy fan ekanligi
nutqiy jarayonni, matnni o‘rganishning turli xil model
(gipoteza)larini yaratishning nazariy asoslarini ishlab chiqishida
ko‘rinadi. Uning amaliy xususiyati esa tarjima mashinalarini
yaratish va uning ishlash jarayonini tashkil etishi bilan belgilanadi.
Buning uchun ML fani quyidagi uch usul va metodlardan keng
foydalanadi:
a) mantiqiy-matematik usullar: masalan, inkor amali,
konyunksiya, dizyunksiya amallari kabilar;
b) nazariy-informatsion usullar;
v) ehtimollik-statistik usullari.
Matematik lingvistika ning ana shunday nazariy va amaliy
asoslarini belgilashda Daniya olimi L.Elmslev, amerikalik olimlar
N.Xomskiy, K.Shenon kabilarning xizmati kattadir. Matematik
lingvistikaning amaliy muammolari XX asrning o‘rtalarida vujudga
keldi. Bu narsa birinchi navbatda mashina tarjimasi (MT) bilan
aloqadordir. 1954-yilda AQSHda IBM – 701 rusumli tarjima
qurilmasi yaratildi va bu qurilma 250 ta so‘zdan iborat 60 ga yaqin

ruscha gaplarni ingliz tiliga tarjima qilish jarayonini amalga
oshirdi. Bu ishga P.Gavren, L.Dostert, P.Sheridanlar ishtirok
etdilar.
1955- yilga kelib sobiq Ittifoqda BESM rusumli mashina
qurilmasi yordamida inglizcha gaplarni rus tiliga tarjima qilish
jarayoni amalga oshirildi (I.K.Belskaya, L.N.Korolev,
S.N.Razumovskiy kabilar). Shundan keyin jahonning Angliya,
Fransiya, Avstriya kabi ko‘pgina mamlakatlarida olimlar mashina
tarjimasi muammolari bilan maxsus shug‘ullana boshladilar.
Natijada tilshunos olimlar ma’lum bir tilni tipologik jihatdan
tasniflash, uning materiallarini analis va sintez qilish, mashina
tiliga o‘tkazish bilan shug‘ullandilar va muayan natijalarga
erishdilar.
Bunday muammolarni lingvistik tadqiqotlarni avtomatlashtirish
orqali hal etish mumkin. Bu masalaga doir tilshunoslarning
maxsus ilmiy anjumanlari o‘tkazilgan. Masalan, 1962-yilda
Kembridj shahrida jahon tilshunoslarining 1X-kongressi o‘tkazildi.
Bu anjumanda struktural tilshunoslik (ST) va ML muammolarini
muhokama qilishga alohida o‘rin ajratilgan edi.
1967-yilda Buxarest shahrida jahon tilshunoslarining X-
kongressi o‘tkazilib, bunda ham ML va MT muammolari maxsus
muhokama qilindi. 1960 yilda Parij shahrida xalqaro kongress
o‘tkazilib, bunda maxsus algoritmik til – ALGOL joriy etilgan edi.
Bu algoritmik til hozirgi kunga qadar EHMga matnlarni kiritish,

ularni dasturlash uchun xizmat qilib kelmoqda.
1996-yil 20-21-mayda Samarqand shahrida sohibqiron Amir
Temurning 660 yilligiga bag‘ishlangan “Injenerlik tilshunosligi va
til o‘qitish jarayonini kompyuterlashtirish” muammolariga doir 2-
xalqaro ilmiy anjuman o‘tkazildi. Bu anjumanni
akad.R.G.Puotrovskiy “ Injenerlik tilshunosligi va mustaqil
davlatlarda informatsion industriyaning tiklanishi” mavzuidagi
ma’ruzasi bilan boshlab berdi. Shuningdek, bu anjumanda “Turkiy
tillar mashina fondining dolzarb masalalari”, “Injenerlik
tilshunosligi va lug‘atshunoslik”, “Nutq sistemasi va uning
unsurlarini kompyuter yordamida andozalash” singari o‘ttizdan
qiziqarli ma’ruzalar tinglandi hamda muhokama qilindi. Bu
anjuman materiallari alohida to‘plam shaklida nashr etilgan.
XX asrning 80-yillaridan boshlab til o‘qitishni avtomatlashtirish
va unga kompyuterni joriy etish muammolariga qiziqish kuchaydi.
1988-yilda R.G.Piotrovskiyning “Chet tilini o‘qitishda
kompyuterlashtirish masalalari” nomli asari nashr etilgan edi 1
. Bu
asar “Kirish” va “Xulosa”dan tashqari besh bobni o‘z ichiga oladi.
Asar boblarining nomlanishi quyidagicha: 1. Tabiiy til va uning
didaktik modrli (4-15-betlar), 1. Inson miyasi va kompyuter
“miyasi” (15-24-betlar), 3. Kompyuter yordamida lingvodidaktik
masalalarni yechishning tamoyillari (24-44-betlar), 4. Nutqiy va til
materialini tanlash hamda tillarni o‘qitishni optimizatsiyalash (44-
1
1
Пиотровский Р.Г. Компьютеризация преподавания языков (учебное пособие по спецкурсу). – Л.: 1988.
– C. 3-75.

58-betlar), 5. Til o‘rgatuvchi lingvistik avtomat va tillarni o‘qitishni
optimizatsiyalash (58-73-betlar).
Tilshunoslikda EHMning qo‘llanilishi avtomatik tarjima
muammolari bilan shug‘ullanish, mashina yordamida matn tuzish,
uni qisqartirish, sintezlash jarayonini amalga oshirish uchun keng
imkoniyatlar yaratdi. Natijada mashina til materiallarini
formallashtirish, chastotali lug‘atlar tuzish, turli qisqartmalar va
simvollardan foydalanish, MT algoritmini tuzish bilan
shug‘ullanmoqda.
Keyingi yillarda mamlakatimizda ML va KL muammolariga oid
ayrim ishlar yaratildi. Bu o‘rinda S.Muxamedov va R.G.Piotrovskiy 2
,
A.K.Po‘latov 3
, S.Muxamedova 4
, S.Rizayev 5
kabi olimlarning ishlarini
alohida ta’kidlash lozim.
Tilni algoritmik jihatdan tasvirlash jarayoni matnni analiz va
sintez qilishni taqozo etadi. Bu esa “mazmun - matn” muammosi
faqat sof lingvistik muammo bo‘lib qolmay, balki matnni bir qator
logik-matematik interpretatsiya (sharhlash) qilish jarayonini ham
taqozo etuvchi murakkab muammo ekanligini ko‘rsatadi. Bu
jarayonlarning barchasi matematik mantiq (logika) elementlari
2
2
Мухамедов С.А., Пиотровский Р.Г. Инженерная лингвистика и опыт системно-статистического
исследования узбекских текстов. – Ташкент: Фан. 1986. – 164 с.
3
3
Пулатов А.К., Жураева Н. Разработка формальной модели грамматики узбекского языка // Узбекский
математический журнал, 2002, № 1. – С. 47-54; Пулатов А.К. Тексты лекций по математической и
компьютерной лингвистике (электронный вариант). – Ташкент: УзМУ. 2003.
4
4
Muhamedova S. O’zbek kompyuter lingvistikasi: rivojlanish tarixi, buguni va kelajagi // Til va adabiyot
ta’limi. – Toshkent: 2004. № 2. – B. 77-81; Muhamedova S. Kompyuter lingvistikasi (metodik qo’llanma). –
Toshkent: ToshDPU nashri, 2007. – 74 b.
5 5
Rizayev S. Kibernetika va tilshunoslik. – Toshkent: O’zbekiston. 1976; Rizayev S. O’zbek tilshunosligida
lingvostatistika muammolari. - Toshkent: Fan, 2006 va boshqalar.

bilan aloqadordir.

Adabiy ot lar:
1. П ў латов А.К., Муҳамедова С. Компьютер лингвистикаси
(ўқув қўлланма). - Тошкент, 2008
2. Пўлатов А. Компьютер лингвистикаси. - Тошкент:
Академнашр, 2011.
3. Rahimov A. Kompyuter lingvistikasi asoslari . – Toshkent :
Akademnashr , 2011 .
4. Марчук Ю.Н. Компьютерная лингвистика. – М.: АТС:
Восток и Запад, 2007.
5. Ikromova H.Z. Inson - kompyuter - kelajak. – Toshkent:
O‘zbekiston, 1991. – B. 24-52.
6. Yo‘ldoshev B. Matematik va kompyuter lingvistikasi (uslubiy
qo‘llanma). – Samarqand: SamDU nashri. 2007. – B . 17-19 .
7. Шемякин Ю.И. Начало компьютерной лингвистики.
Учебное пособие. – М.: МГОУ. 1992.

Kompyuter lingvistikasining asosiy yo‘nalishlari

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish