Kompyuter tarmoqlarida zamonaviy himoyalash usullari va vositalari - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	999.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Kompyuter tarmoqlarida zamonaviy himoyalash usullari va vositalari

Купить

KOMPYUTER TARMOQLARIDA ZAMONAVIY HIMOYALASH
USULLARI VA VOSITALARI

Reja:
1. Kompyuter tarmoqlarining zaif qismlari
2. Tarmoq himoyasini tashkil qilish asoslari
3. Kompyuter telefoniyasidagi himoyalash usullari
4. Kompyuter tarmoqlarida himoyani ta minlash usullari‟
5. Kompyuter tarmoqlarida ma lumotlarni himoyalashning asosiy
‟
yo nalishlari
ʻ
6. Kompyuter tarmoqlarida zamonaviy himoyalash usullari va vositalari

Kompyuter tarmoqlarining zaif qismlari
Hozirgi vaqtda lokal hisoblash tarmoqari (LAN) va global hisoblash
tarmoqlari (WAN) orasidagi farqlar yo qolib bormoqda. Masalan, Netware 4x yokiʻ
Vines 4.11. operatsion tizimlari LANning faoliyatini hududiy darajasiga
chiqarmoqda. Bu esa, ya‘ni LAN imkoniyatlarining ortishi, ma‘lumotlarni
himoyalash usullarini yanada takomillashtirishni talab qilmoqda.
Himoyalash vositalarini tashkil etishda quyidagilarni e‘tiborga olish lozim:
- tizim bilan alokada bo lgan sub‘ektlar sonining ko pligi, ko pgina xollarda
ʻ ʻ ʻ
esa ba‘zi bir foydalanuvchilarning nazoratda bo lmasligi;
ʻ
- foydalanuvchiga zarur bo lgan ma‘lumotlarning tarmoqda mavjudligi:
ʻ
- tarmoqlarda turli firmalar ishlab chiqargan shaxsiy kompyuterlarning
ishlatilishi;
- tarmoq tizimida turli dasturlarning ishlatish imkoniyati;
- tarmoq elementlari turli mamlakatlarda joylashganligi sababli, bu
davlatlarga tortilgan aloqa kabellarining uzunligi va ularni to liq, nazorat
ʻ
qilishning qariyb mumkin emasligi;
- axborot zaxiralaridan bir vaqtning o zida bir qancha foydalanuvchilarning
ʻ
foydalanishi;
- tarmoqqa bir qancha tizimlarning qo shilishi;
ʻ
- tarmoqning yengilgina kengayishi, ya‘ni tizim chegarasining noaniqligi va
unda ishlovchilarning kim ekanligining noma‘lumligi;
- hujum nuqtalarining ko pligi;
ʻ
- tizimga kirishni nazorat qilishning qiyinligi.
- Tarmoqni himoyalash zarurligi quyidagi hollardan kelib chiqadi:
- boshqa foydalanuvchilar massivlarini o qish;
ʻ
- kompyuter xotirasida qolib ketgan ma‘lumotlarni o qish, himoya
ʻ
choralarini aylanib utib, ma‘lumot tashuvchilarni nusxalash;
- foydalanuvchi sifatida yashirincha ishlash;
- dasturiy tutgichlarni ishlatish;

- dasturlash tillarining kamchiliklaridan foydalanish; - himoya vositalarini
bilib turib ishdan chiqarish; - kompyuter viruslarini kiritish va ishlatish.
Tarmoq, muxofazasini tashkil etishda quyidagilarni e‘tiborga olish lozim:
- muxofaza tizimining nazorati;
- fayllarga kirishning nazorati;
- tarmoqda ma‘lumot uzatishning nazorati;
- axborot zaxiralariga kirishning nazorati;
- tarmoq bilan ulangan boshqa tarmoqlarga ma‘lumot tarqalishining nazorati.

Tarmoq himoyasini tashkil qilish asoslari
Maxfiy axborotni qayta ishlash uchun kerakli tekshiruvdan o tganʻ
kompyuterlarni ishlatish lozim bo ladi. Muxofaza vositalarining funksional to lik
ʻ ʻ
bo lishi muxim hisoblanadi. Bunda tizim administratorining ishi va olib
ʻ
borayotgan nazorati katta ahamiyatta egadir. Masalan,
foydalanuvchilarning tez-tez parollarni almashtirib turishlari va parollarning
juda uzunligi ularni aniqlashni qiyinlashtiradi. Shuning uchun ham yangi
foydalanuvchini qayd etishni cheklash (masalan, faqat ish vaqtida yoki faqat
ishlayotgan korxonasida) muximdir. Foydalanuvchining xaqiqiyligini tekshirish
uchun teskari aloqa qilib turish lozim (masalan, modem yordamida). Axborot
zaxiralariga kirish huquqini chegaralash mexanizmini ishlatish va uning ta‘sirini
LAN ob‘ektlariga tulaligicha o tkazish mumkin.
ʻ
Tarmoq, elementlari urtasida o tkazilayotgan ma‘lumotlarni muxofaza etish
ʻ
uchun quyidagi choralarni ko rish kerak:
ʻ
- ma‘lumotlarni aniqlab olishga yo l qo ymaslik;
ʻ ʻ
- axborot almashishni tahlil qilishga yo l qo ymaslik;
ʻ ʻ
- xabarlarni o zgartirishga yo l qo ymaslik;
ʻ ʻ ʻ
- yashirincha ulanishga yo l qo ymaslik va bu xollarni tezda aniqlash.
ʻ ʻ
Ma‘lumotlarni tarmoqda uzatish paytida kriptografik himoyalash usullaridan
foydalaniladi, qayd etish jurnaliga ruxsat etilmagan kirishlar amalga oshirilganligi

xaqida ma‘lumotlar yozilib turilishi kerak. Bu jurnalga kirishni chegaralash ham
himoya vositalari yordamida amalga oshirilishi lozim.
Kompyuter tarmogida nazoratni olib borish murakkabligining asosiy sababi
— dasturiy ta‘minot ustidan nazorat olib borishning murakkabligidir. Bundan
tashqari kompyuter viruslarining ko pligi ham tarmoqda nazoratni olib borishniʻ
qiyinlashtiradi.
Hozirgi vaqtgacha muxofazalash dasturiy ta‘minoti xilma-xil bo lsa ham,
ʻ
operatsion tizimlar zaruriy muxofazaning kerakli darajasini ta‘minlamas edi.
Netware 4.1, Windows NT operatsion tizimlari yetarli darajada muxofazani
ta‘minlay olishi mumkin.

Kompyuter telefoniyasidagi himoyalash usullari
Elektron kommunikatsiyalarning zamonaviy texnologiyalari keyingi paytlarda
ishbilarmonlarga aloqa kanallari bo yicha axborotning turlicha ko rinishlari
ʻ ʻ
(masalan: faks, video, kompyuterli, nutqli axborotlar)ni uzatishda ko pgina
ʻ
imkoniyatlar yaratib bermoqda.
Zamonaviy office bugungi kunda aloqa vositalari va tashkiliy texnika bilan
haddan tashqari to ldirib yuborilgan va ularga telefon, faks, avtojavob apparati,
ʻ
modem, skaner, shaxsiy kompyuter va h.k. kiradi. Zamonaviy texnika uchun
axborot-kommunikatsiyalar texnologiyasi — kompyuterlar telefoniyasi
rivojlanishi bilan katta turtki berildi.
Bor-yo g’i o n yil ilgari sotuvga CANON firmasining narxi 6000 AQSH
ʻ ʻ
dollari bo lgan «Navigator» nomli maxsuloti chiqarilgan edi va u birinchi
ʻ
tizimlardan hisoblanadi.
Kompyuter telefoniyasi o n yil ichida juda tez sur‘atlar bilan rivojlandi.
ʻ
Hozirgi paytda sotuvda mavjud bo lgan «PC Phone» (Export Industries Ltd, Israel)
ʻ
maxsulotining narxi bor-yo g’i 1000 Germaniya markasi turadi. «Powertine-II»
ʻ
(Talking Technology, USA)ning narxi esa 800 AQSH dollari turadi. Keyingi
paytlarda kompyuter telefoniyasi yo nalishida 70% apparat vositalarini Dialogue
ʻ
(USA) firmasi ishlab chiqarmoqda.

Kompyuter telefoniyasida axborotlarning xavfsizligini ta‘minlash katta
ahamiyatga ega. Masalan, telefon xakerlarining Skotland-Yard ATSiga kirib 1,5
mln, AQSH dollari miqdorida zarar keltirishganligi xavfsizlikning zarurligini
isbotlaydi.
Kompyuter telefoniyasida qo llanilayotgan nutqini aniqlovchi texnologiyaʻ
telefon qiluvchining ovozidan tanib olish uchun ahamiyatga egadir.
Kompyuter telefoniyasining himoyasini yetarli darajada ta‘minlash uchun
Pretty Good Privacy Inc. firmasining PC Phone 1.0 dasturiy paket ishlab
chiqarilgan. U kompyuter telefoniyasi orqali uzatilayotgan axborotlarni
himoyalash uchun axborotlarni raqamli ko rinishga o tkazadi va qabul paytida esa
ʻ ʻ
dasturiy-texnik vositalar yordamida qayta ishlaydi. Zamonaviy kompyuter
telefoniyasi vositatarining shifrlash tezliga ham juda yuqoridir, xato qilish ehtimoli
esa juda kichikdir (taxminan 10 -8
– 10 -12
).

Kompyuter tarmoqlarida himoyani ta minlash usullari
‟
Kompyuter tarmoqlarida axborotni himoyalash deb foydalanuvchilarni
ruxsatsiz tarmoq, elementlari va zaxiralariga egalik qilishni man etishdagi texnik,
dasturiy va kriptografik usul va vositalar, hamda tashkiliy tadbirlarga aytiladi.
Bevosita telekommunikatsiya kanallarida axborot xavfsizligini ta‘minlash
usul va vositalarini quyidagicha tasniflash mumkin:
3.1.1-rasm. А xborot xavfsizligini ta minlash usullari
‟ Yuqorida keltirilgan
usullarni quyidagicha ta‘riflash qabul qilingan.
To sqinlik
ʻ apparatlarga, malumot tashuvchilarga va boshqalarga kirishga
fizikaviy usullar bilan qarshilik ko rsatish
ʻ deb aytiladi.

Egalikni boshqarish — tizim zaxiralari bilan ishlashni tartibga solish
usulidir.
Ushbu usul quyidagi funksiyalardan iborat:
- tizimning xar bir ob‘ektini, elementini identifikatsiyalash, masalan,
foydalanuvchilarni;
- identifikatsiya bo yicha ob‘ektni yoki sub‘ektni haqiqiy, asl ekanliginiʻ
aniqlash;
- vakolatlarni tekshirish, ya‘ni tanlangan ish tartibi bo yicha (reglament)
ʻ
xavfga kunini, kunlik soatni, talab qilinadigan zaxiralarni qo llash mumkinligini
ʻ
tekshirish;
- qabul qilingan reglament bo yicha ishlash sharoitlarini yaratish va ishlashga
ʻ
ruxsat berish;
- himoyalangan zaxiralarga qilingan murojaatlarni qayd qilish;
- ruxsatsiz harakatlarga javob berish, masalan, signal berish, o chirib quyish
ʻ
so rovnomani bajarishdan voz kechish va boshqalar.
ʻ
Niqoblash – ma‘lumotlarni o qib olishni qiyinlashtirish maqsadida ularni
ʻ
kriptografiya orqali kodlash.
Tartiblash — ma‘lumotlar bilan ishlashda shunday shart-sharoitlar
yaratiladiki, ruxsatsiz tizimga kirib olish ehtimoli kamaytiriladi.
Majburlash – qabul qilingan qoidalarga asosan ma‘lumotlarni qayta ishlash,
aks xolda foydalanuvchilar moddiy, ma‘muriy va jinoiy jazolanadilar.
Undamoq — axloqiy va odobiy qoidalarga binoan qabul qilingan tartiblarni
bajarishga yunaltirilgan.
Yuqorida keltirilgan usullarni amalga oshirishda quyidagicha tasniflangan
vositalarni tadbiq etishadi.
Rasmiy vositalar — shaxslarni ishtirokisiz axborotlarni himoyalash
funksiyalarini bajaradigan vositalardir.
Norasmiy vositilar — bevosita shaxslarni faoliyati yoki uning faoliyatini
aniqlab beruvchi reglamentlardir.

Texnikaviy vositalar sifatida-elektr, elektromexanik va elektron qurilmalar
tushuniladi.
Texnikaviy vositalar o z navbatida, fizikaviy va apparatli bo lishi mumkin. ʻ ʻ
Apparat-texnik vositalari deb telekommunikatsiya qurilmalariga kiritilgan
yoki u bilan interfeys orqali ulangan qurilmalarga aytiladi. Masalan, ma‘lumotlarni
nazorat qilishning juftlik chizmasi, ya‘ni jo natiladigan ma‘lumot yo lda buzib
ʻ ʻ
talqin etilishini aniqlashda qo llaniladigan nazorat bo lib, avtomatik ravishda ish
ʻ ʻ
sonining juftligini (nazorat razryadi bilan birgalikda) tekshiradi.
Fizikaviy texnik vositalar — bu avtonom xolda ishlaydigan qurilma va
tizimlardir. Masalan, oddiy eshik qulflari, derazada o rnatilgan temir panjaralar,
ʻ
qo riqlash elektr uskunalari fizikaviy texnik vositalarga kiradi.
ʻ
Dasturiy vositalar – bu axborotlarni himoyalash funksiyalarini bajarish uchun
mo ljallangan maxsus dasturiy ta‘minotdir. Axborotlarni himoyalashda birinchi
ʻ
navbatda eng keng qo llanilgan dasturiy vositalar hozirgi kunda ikkinchi darajali
ʻ
himoya vositasi hisoblanadi. Bunga misol sifatida parol tizimini keltirish mumkin.
Tashkiliy himoyalash vositalari — bu talekommunikatsiya uskunalarining
yaratilishi va qo llanishi jarayonida qabul qilingan tashkiliy-texnikaviy va
ʻ
tashkiliy-huquqiy tadbirlardir. Bunga bevosita misol sifatida quyidagi jarayonlarni
keltirish mumkin: binolarning qurilishi, tizimni loyihalash, qurilmalarni o rnatish,
ʻ
tekshirish va ishga tushirish.
Axloqiy va odobiy himoyalash vositalari — bu hisoblash texnikasini
rivojlanishi oqibatida paydo bo ladigan tartib va kelishuvlardir. Ushbu tartiblar
ʻ
qonun darajasida bo lmasada, uni tan olmaslik foydalanuvchilarni obro siga ziyon
ʻ ʻ
yetkazishi mumkin.
Qonuniy himoyalash vositalari — bu davlat tomonidan ishlab chiqilgan
huquqiy hujjatlar sanaladi. Ular bevosita axborotlardan foydalanish, qayta ishlash
va uzatishni tartiblashtiradi va ushbu qoidalarni buzuvchilarning mas‘uliyatlarini
aniqlab beradi.

Masalan, Uzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan ishlab
chiqilgan qoidalarida axborotni himoyalash guruhlarini tashkil qilish, ularning
vakolatlari, majburiyatlari va javobgarliklari aniq yoritib berilgan.
Xavfsizlikni taminlash usullari va vositalarining rivojlanishini uch bosqichga
ajratish mumkin:
1) dasturiy vositalarni rivojlantirish;
2) barcha yo nalishlar bo yicha rivojlanishi; ʻ ʻ
Ushbu bosqichda quyidagi yo nalishlar bo yicha rivojlanishlar kuzatilmoqda:
ʻ ʻ
- himoyalash funksiyalarini apparatli amalga oshirish;
- bir necha himoyalash funksiyalarini qamrab olgan vositalarni yaratish;
- algoritm va texnikaviy vositalarni umumlashtirish va standartlash.
Bevosita tarmoq bo yicha uzatiladigan ma‘lumotlarni himoyalash maqsadida
ʻ
quyidagi tadbirlarni bajarish lozim bo ladi:
ʻ
- uzatiladigan ma‘lumotlarni ochib o qishdan saqlanish;
ʻ
- uzatiladigan ma‘lumotlarni taxlil qilishdan saqlanish;
- uzatiladigan ma‘lumotlarni o zgartirishga yo l qo ymaslik va
ʻ ʻ ʻ
o zgartirishga urinishlarni aniqlash;
ʻ
- ma‘lumotlarni uzatish maqsadida qo llaniladigan dasturiy uzilishlarni
ʻ
aniqlashga yo l qo ymaslik;
ʻ ʻ
- firibgar ulanishlarning oldini olish.
Ushbu tadbirlarni amalga oshirishda asosan kriptografik usullar qo llaniladi.
ʻ

EHM himoyasini ta minlashning texnik vositalari
‟
Kompyuter orqali sodir etiladigan jinoyatlar oqibatida faqatgina AQSH har
yili 100 mlrd. dollar zarar ko radi. O rtacha har bir jinoyatda 430 ming dollar
ʻ ʻ
o g’irlanadi va jinoyatchini qidirib topish extimoli 0,004% ni tashkil etadi.
ʻ
Mutaxassislarning fikricha ushbu jinoyatlarni 80%i bevosita korxonada
ishlaydigan xodimlar tomonidan amalga oshiriladi.
Sodir etiladigan jinoyatlarning tahlili quyidagi xulosalarni beradi:

- ko pgina hisoblash tarmoqlarida foydalanuvchi istalgan ishchi o rindanʻ ʻ
tarmoqda ulanib faoliyat ko rsatishi mumkin. Natijada jinoyatchi bajargan ishlarni
ʻ
qaysi kompyuterdan amalga oshirilganini aniqlash qiyin bo ladi.
ʻ
- o g’irlash natijasida hech nima yo qolmaydi, shu bois ko pincha jinoiy ish
ʻ ʻ ʻ
yuritilmaydi;
- ma‘lumotlarga nisbatan mulkchilik xususiyati yo qligi;
ʻ
- ma‘lumotlarni qayta ishlash jarayonida yo l qo yilgan xatolik o z vaqtida
ʻ ʻ ʻ
kuzatilmaydi va tuzatilmaydi, natijada kelgusida sodir bo ladigan xatolarning
ʻ
oldini olib bo lmaydi;
ʻ
- sodir etiladigan kompyuter jinoyatlari o z vaqtida e‘lon qilinmaydi, buning
ʻ
sababi hisoblash tarmoqlarida kamchiliklar mavjudligini boshqa xodimlardan
yashirish hisoblanadi.
Ushbu kamchiliklarni bartaraf qilishda va kompyuter jinoyatlarini
kamaytirishda quyidagi chora-tadbirlarni o tkazish kerak bo ladi:
ʻ ʻ
- personal masuliyatini oshirish:
- ishga qabul qilinadigan xodimlarni tekshiruvdan o tkazish;
ʻ
- muhim vazifani bajaruvchi xodimlarni almashtirib turish;
- parol va foydalanuvchilarni qayd qilishni yaxshi yo lga qo yish;
ʻ ʻ -
ma‘lumotlarga egalik qilishni cheklash;
- ma‘lumotlarni shifrlash.
Axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalarining rivojlanishi oqibatida
ko pgina axborotni himoyalash instrumental vositalari ishlab chiqilgan. Ular
ʻ
dasturiy, dasturiytexnik va texnik vositalardir.
Hozirgi kunda tarmoq xavfsizligini ta‘minlash maqsadida ishlab chiqilgan
texnikaviy vositalarni quyidagicha tasniflash mumkin:
Fizikaviy himoyalash vositalari - maxsus elektron qurilmalar yordamida
ma‘lumotlarga egalik qilishni taqiqlash vositalaridir.
Mantiqiy himoyalash - dasturiy vositalar bilan ma‘lumotlarga egalik qilishni
taqiqlash uchun qo llaniladi.
ʻ

Tarmoqlararo ekranlar va shlyuzlar - tizimga keladigan hamda undan
chiqadigan ma‘lumotlarni ma‘lum hujumlar bilan tekshirib boradi va
protokollashtiradi.
Xavfsizlikni auditlash tizimlari - joriy etilgan operatsion tizimdan o rnatilganʻ
parametrlarni zaifligini qidirishda qo llaniladigan tizimdir.
ʻ
Real vaqtda ishlaydigan xavfsizlik tizimi - doimiy ravishda tarmoqning
xavfsizligini tahlillash va auditlashni ta‘minlaydi.
Stoxastik testlarni tashkillashtirish vositalari - axborot tizimlarining sifati va
ishonchliligini tekshirishda qo llaniladigan vositadir.
ʻ
Aniq yo naltirilgan testlar
ʻ - axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalarining
sifati va ishonchliligini tekshirishda qo llaniladi.
ʻ
Xavflarni imitatsiya qilish — axborot tizimlariga nisbatan xavflar yaratiladi
va himoyaning samaradorligi aniqlanadi.
Statistik tahlilgichlar - dasturlarning tuzilish tarkibidagi kamchiliklarni
aniqlash, dasturlar kodida aniqlanmagan kirish va chiqish nuqtalarini topish,
dasturdagi o zgaruvchilarni to g’ri aniqlanganligini va ko zda tutilmagan ishlarni
ʻ ʻ ʻ
bajaruvchi qism dasturlarini aniqlashda foydalaniladi.
Dinamik tahlil qiluvchilar - bajariladigan dasturlarni kuzatib borish va
tizimda sodir bo ladigan o zgarishlarni aniqlashda qo llaniladi.
ʻ ʻ ʻ
Tarmoqning zaifligini aniqlash - tarmoq zaxiralariga sun‘iy hujumlarni
tashkil qilish bilan mavjud zaifliklarni aniqlashda qo llaniladi.
ʻ
Misol sifitida quyidagi vositalarni keltirish mumkin:
- Dallas Lock for Administrator - mavjud elektron Proximity uskunasi asosida
yaratilgan dasturiy-texnik vosita bo lib, bevosita ma‘lumotlarga ruxsatsiz kirishni
ʻ
nazorat qilishda qo llaniladi;
ʻ
- Security Administrator Tool for ANALYZING Networks (SATAN) —
dasturiy ta‘minot bo lib, bevosita tarmoqning zaif tomonlarini aniqlaydi va ularni
ʻ
bartaraf etish yo llarini ko rsatib beradi. Ushbu yo nalish bo yicha bir necha
ʻ ʻ ʻ ʻ
dasturlar ishlab chiqilgan, masalan: Internet Security Scanner, Net Scanner,
Internet Scanner va boshqalar.

- NBS tizimi — dasturiy-texnik vosita bo lib, aloqa kanallaridagiʻ
ma‘lumotlarni himoyalashda qo llaniladi;
ʻ
- Free Space Communication System — tarmoqda ma‘lumotlarning har xil
nurlar orqali, masalan lazerli nurlar orqali almashuvini ta‘minlaydi;
- SDS tizimi — ushbu dasturiy tizim ma‘lumotlarini nazorat qiladi va
qaydnomada aks ettiradi. Asosiy vazifasi ma‘lumotlarni uzatish vositalariga
ruxsatsiz kirishni nazorat qilishdir;
- Timekey — dasturiy-texnik uskunadir, bevosita EHMning parallel portiga
o rnatiladi va dasturlarni belgilangan vaqtda keng qullanilishini taqiqlaydi;
ʻ
- IDX — dasturiy-texnik vosita, foydalanuvchining barmoq, izlarini «o qib
ʻ
olish» va uni tahlil qiluvchi texnikalardan iborat bo lib, yuqori sifatli axborot
ʻ
xavfsizligini ta‘minlaydi. Barmoq izlarini o qib olish va xotirada saqlash uchun 1
ʻ
minutgacha, uni tqqkoslash uchun esa 6 sekundgacha vaqt talab qilinadi.

Kompyuter tarmoqlarida ma lumotlarni himoyalashning asosiy
‟
yo nalishlari
ʻ
Butun jahon axborot makonining yaratilishi, shaxsiy kompyut е rlarning
ommaviy ishlatilishi hamda kompyut е r tizimlarining rivojlanishi axborotlarni
himoyalashning kompl е ks muammolarini k е ltirib chiqaradi. Bu tizimlarda
ishonchli himoyani tashkil etish katta moddiy va moliyaviy xarajatlarni, murakkab
tadqiqotlarni talab etadi. Shuningd е k, axborotlarning qimmatligiga qarab, himoya
xarajatlarining optimal, maqsadga muvofiq darajasini ishlab chiqish zaruriyati
tug’iladi. Yuqori darajada axborotlar xavfsizligini ta'minlovchi xarajatlarni
hisoblash – mumkin bo lgan tajovuzlarni to liq o rganish, ularni har birining
ʻ ʻ ʻ
xavflilik darajasini aniqlashni taqozo etadi.
Kompyut е r b е zoriligi. Virus va troyan dasturlarining asosiy qismi ilgari
endigina dasturlashtirish tilini o rganib olgan hamda bu sohada o z kuchlarini
ʻ ʻ
sinab ko rmoqchi bo lgan, biroq foydalanishda bundan yaxshiroq yo lini
ʻ ʻ ʻ
topolmagan talaba va o quvchilar tomonidan yaratilgan. Bunday viruslar faqatgina
ʻ
ularning mualliflari o zlarini namoyon etishlari uchun yaratilgan va yaratilmoqda.
ʻ

Shunisi quvonarliki, mazkur viruslarning ko pgina qismi mualliflari tomonidanʻ
tarqatilmagan, viruslar esa biroz vaqtdan so ng o z-o zidan saqlanayotgan disklari
ʻ ʻ ʻ
bilan nobud bo lgan yoki ularning mualliflari ularni h
ʻ е ch qachon boshqa joylarga
tarqatmaslik haqidagi xabarlari bilan antivirus (virusga qarshi kurashuvchi)
kompaniyalariga jo natganlar.
ʻ
Int е rn е t rivojlanishi va kompyut е r viruslarini yaratishga-o rgatishga
ʻ
yo naltirilgan ko plab v
ʻ ʻ е b-saytlarning paydo bo lishi bilan shunday virus ʻ
yaratuvchilarining hayoti ancha y е ngillashdi. Mana shunday v е b-r е surslarda
tizimga kirish m е todlari, antivirus dasturlarini ochish uslublari, virusni tarqatish
bo yicha batafsil tavsiyalarni topish mumkin. Ko pincha bu y
ʻ ʻ е rda faqatgina biroz
«mualliflik» o zgartirishlarini kiritish va tavsiya etiladigan usul bilan
ʻ
kompilyatsiya k е rak bo ladigan tayyor dastlabki matnlarni topish mumkin.
ʻ
3.1.2-rasm. Kompyuter viruslarining veb-resurslar orqali tarqalishi.
Yosh jihatdan ulg’ayib va tajriba orttirgan mazkur, virus yaratuvchilarining
ko pchiligi, «prof
ʻ е ssional» viruslar yaratib, ularni jahonga tarqatuvchi eng xavfli
uchinchi guruhiga kiradilar. Mana shu puxta o ylangan va yo lga qo yilgan
ʻ ʻ ʻ
dasturlarni malakali, juda ko p hollarda ist
ʻ е ‘dodli dasturchilar yaratadilar. Bunday
viruslarda ma‘lumotlarning tizimli muhitiga buzib kirishning yetarli darajada
original algoritmlari, op е ratsion muhitlar xavfsizlik tizimlaridagi xatolar, ijtimoiy
injiniring va boshqa ayyorliklardan foydalanadi.
Mayda o g’rilik.
ʻ Pullik int е rn е t-s е rvislar (pochta, v е b, xosting) paydo
bo lishi va ommaviylashib borishi bilan (o yinchi) kompyut
ʻ ʻ е r and е graundi
boshqalar hisobiga tarmoqdan foydalanishga, ya‘ni maxsus ishlab chiqilgan troyan
dasturlari yordamida kimningdir logini hamda parolini (yoki turli zararlangan

kompyut е rlardan bir n е cha login va parollarni) o g’irlashga katta qiziqishʻ
ko rsatila boshlandi.1997-yil boshida AOL (int
ʻ е rn е t-provayd е r America Online)
tizimidan foydalana olish parollarini o g’irlovchi troyan dasturlarini yaratish va
ʻ
tarqatishning birinchi holatlari qayd etildi. 1998-yili, int е rn е t-xizmatlarining
yanada k е ng tarqalishi bilan, boshqa int е rn е t-s е rvislari uchun ham shunday Troyan
dasturlari paydo bo ldi. Shu turdagi Troyan dasturlari, viruslar kabi odatda
ʻ
int е rn е t-xizmatlari uchun haq to lash imkoniyati bo lmagan yoshlar tomonidan
ʻ ʻ
yaratiladi. Int е rn е t-s е rvislar arzonlashib borishi bilan shunday troyan
dasturlarining soni ham kamayib borish dalili o ziga xos xislatdir. Ammo dial-up,
ʻ
AOL tizimlariga parollarni, ICQ, boshqa s е rvislardan foydalanish kodlarini
o g’irlovchi troyanlar butun jahon antivirus kompaniyalari laboratoriyalariga
ʻ
«k е lib tushuvchilar»ning katta qismini tashkil etmoqda. «Mayda o g’rilar»
ʻ
tomonidan boshqa turdagi Troyan dasturlari ham yaratiladi. Ular: o z «egasi»
ʻ
manfaatlari yo lida zararlangan kompyut
ʻ е rlar r е surslaridan foydalanuvchi turli
dasturiy mahsulotlarni qayd etish ma‘lumotlarini va asosiy fayllarni o g’irlovchi
ʻ
dasturlardir.
So nggi yillarda noqonuniy foydalanish yoki sotish maqsadida tarmoq
ʻ
o yinlaridan shaxsiy axborotlarni (o yinlar kabi virtual mulkni) o g’irlovchi troyan
ʻ ʻ ʻ
dasturlari soni doimiy o sib borishi kuzatilmoqda. Shunday troyanlar Osiyo
ʻ
davlatlarida, ayniqsa, Xitoy, Kor е ya va Yaponiyada k е ng tarqalgan. Demak, aytish
joizki, shaxsiy kompyut е rlardan foydalanishning boshlang’ich yillarida ko proq
ʻ
xak е rlar, «el е ktron bosqinchilar» xavf solishgan bo lsa, k
ʻ е yingi yillarda axborotlar
mustahkamligiga programma vositalari – kompyut е r viruslari, Int е rn е t tarmog’i
sabab bo lmoqda. Natijada axborotlar butunligi buzilmoqda. Bu jarayon ikki xil
ʻ
holatda amalga oshirilishi mumkin:
- tasodifan;
- g ’ arazli maqsadda (qasddan).
Birinchi holatda axborotlarning buzilishiga kishilar tomonidan tasodifan yo l
ʻ
qo yilgan xatolar, tеxnik nosozliklar sabab bo lishi mumkin. Ikkinchisiga esa
ʻ ʻ
kishilar tomonidan g’arazli maqsadlarni ko zlab olib borilgan harakatlar turtki
ʻ

bo ladi.Axborot butunligi buzilishining sabablari qanday bo lishidan qat‘iy nazar,ʻ ʻ
u ko zda tutilmagan har qanday natijalarni kеltirib chiqarishi mumkin. Amaliyot
ʻ
shuni ko rsatadiki, axborotlar ularni kiritish, saqlash, qayta ishlash, chop etish
ʻ
hamda uzatish jarayonida turli xil tasodifiy tashqi ta'sirlarga uchraydi. Oqibatda
axborotlarda signal shaklida jismoniy o zgarishlar kuzatiladi. Masalan, raqamli
ʻ
kodning biror - bir razryadida ikkilik bеlgisining invеrtatsiyasi vujudga kеlsa
hamda bu xato funktsional nazorat vositalari tomonidan aniqlanmasa, yolg’on
ma'lumot olinadi yoki ma'lumot noto g’ri manzil bo yicha jo natiladi va boshqa
ʻ ʻ ʻ
noxush holatlar vujudga kеlishi mumkin.
Kompyutеr tizimlari faoliyatiga tasodifiy ta'sirlar tufayli quyidagi buzilishlar
bo lishi mumkin:
ʻ
- apparatlarning sifatsizligi, eskirishi natijasida buzilishi;
- tashqi muhit ta'sirida aloqa kanallari va tarmoqlarida axborotlarning
o zgarishi;
ʻ
- avariya holatlari (yong’in, suv toshqini, zilzila va hokazo)
- kompyut е r ishlab chiqaruvchilar hamda loyixalashtiruvchilarning sx е ma va
sist е mot е xnik xatolari;
- algoritmik va dasturiy xatolar;
- kishilarning kompyut е rlarda ishlayotganda yo l qo yadigan nuqsonlari.
ʻ ʻ
Ikkinchi, ya'ni g’arazli maqsadlardagi buzilishlarni «axborot quroli» d е b
atashimiz mumkin.
Axborot quroli radioel е ktron klassli qurol, dushmanning axborot
imkoniyatlarini yo q qilish uchun yaratilgan dasturli- axborot vositalar
ʻ
kompl е ksidan iborat. Bu tushunchaga aniqlik kiritamiz. Jahonda qadimiy tarixga
ega bo lgan «d
ʻ е zinformatsiya» nomi bilan hammaga ma'lum bo lgan «oddiy» ʻ
tashviqot – psixologik axborot quroli ham mavjud. Harbiy tarixiy adabiyotlarda
urush davrida ham, tinchlik davrida ham muvaffaqiyatli amalga oshirilgan
d е zinformatsiyalarning ko plab misollari ko rsatilgan. «DEZA» hozir ham maxsus
ʻ ʻ
xizmat quroli sifatida saqlanib k е linmoqda. «Oddiy» axborot quroliga 60-70 yillar
davrida «sun'iy int е ll е kt» kirib k е ladi, axborot tizimlarini, kompyut е r va

mikrokompyut е rni jihozlash sodir bo ladi. Natijada axborot quroli faqatgina uniʻ
qo llash doirasini ch
ʻ е ksiz k е ngaytirishga imkon b е ruvchi emas, balki G’arbda
aytishlaricha, u ommaviy hujum vositalarining ham o rnini bosa oladigan
ʻ
xususiyatga ega bo ladi. Endi rossiyalik eksp
ʻ е rtlar b е rgan «axborot quroli»ning
aniq tushunchasini k е ltiramiz. Axborot quroli «axborot massivlarini yo q qilish,
ʻ
buzish yoki o g’irlash vositasi, himoya tizimini buzib kirgandan k
ʻ е yin ulardan
k е rakli ma'lumotlarni bilib olishdir. Ularga qonuniy foydalanuvchilarning kirishini
taqiqlash yoki ch е klash, t е xnik vositalarining ishlarini buzish, t е l е kommunikatsion
tarmoqlarni ishdan chiqarish, kompyut е r tizimlarini, jamiyat hayotini yuqori
t е xnologik ta'minlashni va davlat faoliyatining barcha bo g’inlarini yo ldan
ʻ ʻ
chiqarishdir».
Axborotlashtirish yagona jahon axborot muhitini yaratishga olib k е ladi, uning
doirasida ma'lumotlardan foydalanish, yaratish, o zgartirish, saqlash va eng
ʻ
asosiysi, bu muhit sub' е ktlari, ya'ni odamlar, tashkilotlar, davlatlar o rtasida
ʻ
ma'lumotlar almashish amalga oshiriladi.
Hujum qiluvchi axborot quroli d е b quyidagilarni hisoblash mumkin:
- kompyutеr viruslari;
- mantiqiy bombalar (dasturli to siqlar);
ʻ
- tеlеkommunikatsion tarmoqlarda axborot almashish vositalarini yo q qilish,
ʻ
davlat boshqaruv kanallarida axborotlarni qalbakilashtirish;
- t е st dasturlarini buzish, ishdan chiqarish;
- ob' е ktni dasturli ta'minlashga atayin kiritiladigan turli xil xatolar.
Hujum qiluvchi axborot quroli «Kompyut е r viruslari» (KV) boshqalarning
«El е ktron muhitiga» tadbiq etiladigan (kiritiladigan) dastur. KV aloqa tarmoqlari
orqali yuboriladi, el е ktron t е l е fon stantsiyalari va boshqaruv tizimlariga kirib
boradi. Ko rsatilgan, b
ʻ е lgilangan vaqtda yoki KV signallari bo yicha EHM ʻ
xotirasida saqlanadigan axborotlarni o chirib yuboradi yoki o zgartiradi, shu bilan
ʻ ʻ
birga o zgartirish ixtiyoriy yoki aniq maqsadli bo lishi mumkin. Masalan, bank
ʻ ʻ
kompyut е riga kiritilgan KV o z muallifi foydasiga mablag’ hisobini o zgartirishi
ʻ ʻ
yoki bir hisobdan ikkinchi hisobga pul o tkazishi mumkin. Bunday virus
ʻ

kompyut е rning butun xotirasini boshqa ma'lumotlar bilan to ldirishi va oxir-oqibatʻ
uni buzib qo yishi mumkin. Hujum qiluvchi axborot qurolining yana bir turi bu
ʻ
«Mantiqiy bomba» bo lib, u fuqarolik infrastrukturalarining ob'
ʻ е ktlarini
boshqarishni ta'minlaydigan axborot tizimlar va tarmoqlarga oldindan kiritib
qo yiladigan dasturli qo shimchalardir (dasturli to siqlardir). Bomba signal
ʻ ʻ ʻ
bo yicha yoki b
ʻ е lgilangan vaqtda ishga tushiriladi, zararlangan kompyut е rdagi
ma'lumotlarni o chiradi yoki buzadi, oqibatda uni ishdan chiqaradi. «Troyan oti»
ʻ
mantiqiy bombaning bir turi. Bu yashirin ma'lumotlar olish uchun kompyut е r
foydalanuvchisining axborot muhitiga yashirin, ruxsatsiz kirishni amalga
oshirishga imkon b е ruvchi dasturdir. Ob' е ktlarga Int е rn е t tarmog’i orqali
o zboshimchalik bilan ulanish xavfi haqida G’arb matbuotlarida k
ʻ е ltirilayotgan
ko plab misollar dalil bo la oladi. Misol uchun, 1994 yili 16 yoshlik Londonlik
ʻ ʻ
maktab o quvchisi Int
ʻ е rn е t orqali AQShning havo hujumidan himoyalanish
tizimlari kompyut е r tarmog’iga kirgan, so ngra «qonun buzar» xuddi shunday
ʻ
Nyu-York yaqinida joylashgan Am е rika yadro tadqiqot markazi tarmog’iga ham
ulangan. «Axborot qaroqchisini» aniqlash op е ratsiyasi Am е rika va ingliz maxsus
xizmatlari uchun 400 ming dollarga tushgan.
Jinoiy (kriminal) bizn е s. G’arazli maqsadlarda atayin zararli dasturlar
yaratuvchi yakka-xak е r yoki xak е rlar guruhlari virus yaratuvchilarining eng xavfli
toyifasi hisoblanadi. Buning uchun ular bank hisoblariga kirish kodlarini
o g’irlovchi virusli va Troyan dasturlarini yaratadilar. Qandaydir mahsulot yoki
ʻ
xizmatlarni yolg’on r е klama qiladilar, zararlangan kompyut е r r е surslaridan
noqonuniy (yana pul uchun —spam-bizn е sni yo lga qo yish yoki tovlamachilik
ʻ ʻ
qilish maqsadida taqsimlangan tarmoq hujumini tashkil qilish uchun)
foydalanadilar. Shu toifa fuqarolar faoliyatlari miqyosi juda k е ng. Tarmoqda jinoiy
bizn е sning asosiy turlari haqida to xtalib o taylik.
ʻ ʻ
Spam-bizn е sga xizmat ko rsatish
ʻ . Spamlarni tarqatish uchun troyan
proksis е rv е rlaridan (proxy server — tarmoqda maxfiy ishlash uchun utilita, odatda
ajratilgan kompyut е rga o rnatiladi) yoki proksi-s
ʻ е rv е r funksiyasi bilan ko p ʻ
maqsadli troyan dasturlaridan ixtisoslashtirilgan «zombi-tarmoqlar» yaratiladi.

Shundan so ng troyan proksi-sʻ е rv е rlar «egasidan» spam namunasi va ushbu
spamlar tarqatiladigan adreslarni oladi. Spamni minglab (yoki o n minglab)
ʻ
zararlangan kompyut е rlar orqali tarqatilishi natijasida spamchilar bir n е cha
maqsadlarga erishadilar: Birinchidan tarqatish anonim amalga oshiriladi — xat
sarlavhalari va xatdagi boshqa xizmat axborotlaridan spam е rning haqiqiy manzilini
aniqlash mumkin emas; Ikkinchidan, spam-tarqatishning katta t е zligiga erishiladi,
chunki bu ishda ko p sonli «zombi»-kompyut
ʻ е rlardan foydalaniladi; Uchinchidan,
zararlangan mashinalar manzillari «qora ro yxatini» yuritish t
ʻ е xnologiyasi
ishlamaydi - spam tarqatuvchi barcha kompyut е rlarni «uzib qo yish» mumkin
ʻ
emas, chunki ular juda ko p.
ʻ
Taqsimlangan tarmoq hujumlari . Bundan tashqari, DDoS-hujumlar
(Distributed Denial of Service - xizmat ko rsatishda taqsimlangan rad etish) d
ʻ е b
ham ataladi. Tarmoq r е surslari (misol uchun, v е b-s е rv е rlar) murojaatlarga bir
vaqtda xizmat ko rsatish soni bo yicha ch
ʻ ʻ е klangan imkoniyatlarga ega - ushbu
sonlar s е rv е r o zining quvvati kabi, u int
ʻ е rn е tga ulangan kanal k е ngligi bilan ham
ch е klanadi. Agar murojaatlar soni mumkin bo lganidan ortiq bo lsa, unda s
ʻ ʻ е rv е r
bilan ishlash ancha qiyinlashadi yoki foydalanuvchilarning murojaatlari umuman
javobsiz qoladi.
Shu dalildan foydalanib, g’araz niyatli kompyut е r foydalanuvchilari hujum
qilinayotgan r е sursga «k е raksiz» talablarni ustun qo yadi, bunday murojaatlarning
ʻ
soni zararlanuvchi-jabrlanuvchi r е surs imkoniyatidan bir n е cha bor ortiq bo ladi.
ʻ
Yetarlicha kattalikdagi «zombi-tarmoq» yordamida tarmoqning hujum
qilinagan usullari rad javobiga sabab bo luvchi bir yoki bir n
ʻ е cha int е rn е t-
r е surslarga k е ng DDoS-hujumi tashkil etiladi, natijada oddiy foydalanuvchilar
hujum qilingan r е surslardan foydalana olmaydilar. Odatda, int е rn е t-do konlar,
ʻ
int е rn е tkazino (qimorxona), bukm е k е rlik idoralari, bizn е slari to g’ridan-to g’ri o z
ʻ ʻ ʻ
int е rn е t-s е rvislariga ishlash qobiliyatlariga bog’liq bo lgan boshqa kompaniyalarga
ʻ
hujum qilinadi. Ko pchilik hollarda taqsimlangan hujumlar yoki raqobatchisi
ʻ
bizn е sini «sindirish» yoki hujum qilishni to xtatish uchun mukofot sifatida
ʻ

mablag’ talab etish maqsadida — qandaydir int е rn е t-rek е t maqsadlarida amalga
oshiriladi.
Pullik t е l е fon raqamlariga qo ng„iroqlar yoki pullik SMS-xabarlarniʻ
yuborish. Dastavval jinoyatchi (yoki bir n е cha) mobil t е l е fonlardan foydalanuvchi
tomonidan noqonuniy t е l е fon qo ng’iroqlari yoki SMS-xabarlar tarqatishni amalga
ʻ
oshiruvchi maxsus dastur yaratiladi va tarqatiladi. Bunday ishlardan oldin yoki bir
vaqtda ushbu shaxslar kompaniyani ro yxatdan o tkazib, uning nomidan mahalliy
ʻ ʻ
t е l е fon provayd е ri bilan pullik t е l е fon xizmati ko rsatishga shartnoma tuziladi.
ʻ
Provayd е r esa tabiiyki, qo ng’iroqlar foydalanuvchi ruxsatisiz amalga oshirilishi
ʻ
haqida xabardor qilinmaydi. Shundan so ng troyanchi pullik t
ʻ е l е fon raqamiga
qo ng’iroq qiladi, t
ʻ е l е fon kompaniyasi ushbu raqamlarga haq hisoblaydi va
jinoyatchiga shartnomada ko rsatilgan mablag’ni o tkazadi.
ʻ ʻ
3.1.3-rasm. Tarmoq adminstratori tomonidan serverlarga buyruq berish
jarayoni.
Int е rn е tda pullarni o g’irlash.
ʻ Xususan — Shaxsiy «el е ktron hamyonlardan»
(e-gold, WebMoney kabi) pul mablag’larini o g’irlashga qaratilgan troyan
ʻ
josusdasturlarini yaratish, tarqatish va xizmat ko rsatish. Ushbu turdagi troyan
ʻ
dasturlari hisoblardan foydalanish kodlari haqidagi axborotlarni to playdi va ularni
ʻ
o z «egasiga» jo natadi. Odatda axborotlarni to plash hisob egasi shaxsiy
ʻ ʻ ʻ
ma‘lumotlari saqlanadigan fayllarni izlash va ochish bilan amalga oshiriladi.
Bank axborotlarini o g„irlash.
ʻ Bank axborotlarini o g’irlash — hozirgi ʻ
kunda, int е rn е tda eng k е ng tarqalgan jinoiy faoliyat turlaridan biridir. Bank kr е dit
kartalari raqamlari va int е rn е t orqali xizmat ko rsatiladigan shaxsiy («omad kelsa»
ʻ

k е lib qolsa — unda korporativ ham) bank hisob-varaqlaridan («int е rn е t-benking»)
foydalanish kodlari xavf ostida qoladi. Bunday hujumlarni amalga oshirishda
troyanchi-josuslar turli m е todlardan foydalanadilar. Masalan, dialog oynasini
chiqaradilar yoki bank v е b-sahifasi bilan mos k е ladigan tasvirli oynani
ko rsatadilar — shundan so ng foydalanuvchidan hisobiga yoki krʻ ʻ е dit kartasidan
foydalanish login va parolni so raydilar (shu kabi m
ʻ е todlar fishingda — bankdan
yoki boshqa int е rn е t-s е rvisdan axborot xabariga o xshash qalbaki matn bilan
ʻ
spamlarni tarqatishda qo llaniladi).
ʻ
Foydalanuvchini shaxsiy ma‘lumotlarini kiritishga majbur qilish uchun turli
psixologik nayranglarni qo llaydilar, odatda — agar o z kodingizni kiritmasangiz,
ʻ ʻ
biror-bir yomon holat (misol uchun, int е rn е t-bank hisob bo yicha xizmat
ʻ
ko rsatishni to xtatishi) yoki qandaydir juda yaxshi imkoniyat taqdim etilishi
ʻ ʻ
(«Sizning hisobingizga katta miqdorda pul o tkazishmoqchiligi — iltimos, o z
ʻ ʻ
r е kvizitlaringizni tasdiqlang») haqida xabar yoki matn yuboriladi.
Foydalanuvchi bankning haqiqiy v е b-sahifasiga ulanishini kutib turib,
shundan so ng klaviaturadan kiritilgan b
ʻ е lgilarni (ya‘ni, login va parolni) qo lga ʻ
tushirib oluvchi troyan dasturlari («klaviatura josuslari») juda ko p uchraydi.
ʻ
Buning uchun ular ilovalarning ishga tushirilishi va faolligini kuzatib boradilar.
Agar foydalanuvchi int е rn е t-brauz е rda ishlayotgan bo lsa, v
ʻ е b-sayt nomini troyan
kodiga «biriktirilgan» banklar ro yxati bilan solishtiradilar. Agar v
ʻ е b-sayt
ro yxatdan topilsa, unda klaviatura josusi ishga kirishadi, shundan so ng qo lga
ʻ ʻ ʻ
olingan axborot (bosilgan tugmalar k е tma-k е tligi) jinoyatchiga jo natiladi. Ushbu
ʻ
Troyan dasturlari (boshqa bank troyanlaridan farqli ravishda) tizimda mavjudligini
umuman namoyon etmaydi.
Boshqa konfidensial axborotlarni o g„irlash.
ʻ Jinoyatchilarni nafaqat
moliyaviy yoki bank axborotlari, balki biror-bir qimmatga ega bo lgan —
ʻ
ma‘lumotlar bazasi, t е xnik hujjatlar va shunga o xshash boshqa ma‘lumotlar ham
ʻ
qiziqtirishi mumkin. Shunday axborotlardan foydalanish va o g’irlash uchun
ʻ
kompyut е rlarga maxsus ishlab chiqilgan troyan-josuslari kiritiladi.

Hujum uyushtirish uchun qonuniy tarmoq ilovalaridan foydalanilgan holatlar
ham kuzatilgan. Misol uchun, tizimga yashirin ravishda FTP-s е rv е r kiritiladi yoki
shunday yashirin fayllar almashish («Peer-to-Peer» — P2P) dasturiy ta‘minoti
o rnatiladi. Natijada kompyutʻ е rning fayllar r е surslari tashqaridan foydalanish
uchun ochiq bo lib qoladi. P2P-tarmoqlaridan jinoiy maqsadlarda foydalanish
ʻ
bilan bog’liq ko plab sonli holatlar sababli 2006-yilda ular Fransiya va Yaponiyada
ʻ
rasman taqiqlab qo yilgan.
ʻ
Kib е r-tovlamachilik. Jinoyatchilar tomonidan foydalanuvchining shaxsiy
fayllarini shifrlovchi troyan dasturi ishlab chiqiladi. Troyan biror-bir usul bilan
tizimga kiritiladi, foydalanuvchining ma‘lumotlarini izlaydi va shifrlaydi, ishni
yakunlagandan k е yin esa fayllarni tiklash mumkin emasligi,
rasshifrovkachidasturni xabarda ko rsatilgan manzilda sotib olish mumkinligi
ʻ
haqida xabar qiladi. Kib е r-tovlamachilikning yana bir mashhur m е todi —
foydalanuvchining fayllarini juda uzun parol bilan shifrlangan arxivga
arxivlashtirish hisoblanadi. Arxivlashtirilgandan so ng haqiqiy fayllar o chiriladi
ʻ ʻ
va shundan k е yin arxivga parol uchun ma‘lum miqdorda pul mablag’i o tkazilishi
ʻ
talab etiladi. Kib е rjinoyatning ushbu usuli (ma‘lumotlarni shifrlash) t е xnik nuqtai
nazardan juda xavfli hisoblanadi, chunki boshqa holatlarda troyan dasturi ta‘siri
oqibatlaridan himoyalanish mumkin bo lsa, bu
ʻ е rda shifrlash mustahkam
algoritmlariga duch k е lamiz. Mana shunday algoritmlar va y е tarlicha uzunlikdagi
kalitlardan (parollar) foydalanilganda fayllarni jinoyatchidan t е gishli axborotni
olmasdan-qayta tiklash t е xnik jihatdan bajarib bo lmaydigan amal bo lib qoladi.
ʻ ʻ
“Yetkazish vositalarini” ishlab chiqish. Kib е r-jinoyatchilarning int е rn е tdagi
yuqorida ko rsatilgan jinoiy faoliyatlari turlarini amalga oshirish uchun ko plab
ʻ ʻ
int е rn е t-epid е miyalar sababchisi bo lib qoladigan tarmoq qurt (ch
ʻ е rvi)lari ishlab
chiqiladi va tarqatiladi. Shunday qurtilarning asosiy vazifasi global tarmoqda iloji
boricha, ko p sonli kompyut
ʻ е rlarda jinoiy troyan dasturlarini o rnatish hisoblanadi. ʻ
Katta shov-shuvlarga sabab bo lgan 2004-yildagi Mydoom va Bagle, 2006-yilda
ʻ
esa - Warezov pochta qurtlari mana shunday zararkunanda (ch е rvi)larga misol
bo la oladi. Ba‘zi hollarda «maksimal qoplab olish» vazifasi qo yilmaydi -
ʻ ʻ

aksincha, zararlangan mashinalar soni majburiy ravishda ch е klanadi, aftidan,
huquqni himoya qilish organlari e‘tiborlarini ortiqcha jalb qilmaslik uchun bo lsaʻ
k е rak. Bunday hollarda kompyut е r-jabrlanuvchilarga kiritish tarmoq qurti
nazoratsiz epid е miyasi yordamida emas, balki misol uchun zararlangan v е b-sahifa
orqali sodir bo ladi. Jinoyatchilar sahifaga tashrif buyuruvchilar, muvaffaqiyatli
ʻ
zararlantirishlar sonini qayd etishlari va zararlangan mashinalar k е rakli soniga
erishganda troyan kodini bartaraf qilishlari mumkin.
Mo ljalli hujumlar.
ʻ Iloji boricha, ko proq sonli kompyut ʻ е rlarni
zararlantirishga qaratilgan ommaviy hujumlardan farqli ravishda, mo ljalli
ʻ
hujumlar umuman boshqa - aniq bir kompaniya yoki tashkilot tarmog’ini
zararlashni yoki hatto maxsus ishlab chiqilgan troyan-ag е ntni tarmoq
infrastrukturasi yagona qismiga (s е rv е rga) kiritish maqsadlarini ko zlaydi. Juda
ʻ
qimmatli axborotlarga ega kompaniyalarga - banklar, billing kompaniyalariga
(misol uchun, t е l е fon kompaniyalari) hujumlar uyushtirilishi mumkin. Bank
s е rv е rlari yoki tarmoqlariga hujumlar uyushtirilishi sabablari aniq: bank
axborotlaridan foydalanish, pul mablag’larini hisob raqamlariga yoki jinoyatchilar
hisob raqamlariga noqonuniy ravishda o tkazishdan iborat. Billing
ʻ
kompaniyalariga hujumlar uyushtirlganida mijozlar hisoblaridan foydalanish
maqsadlari ko zlanadi. S
ʻ е rv е rlarda saqlanadigan har qanday qimmatli axborotlar
— mijozlar ma‘lumot bazalari, moliyaviy va t е xnik hujjatlar, jinoyatchilarni
qiziqtirishi mumkin bo lgan har qanday axborotlarga aniq mo ljalli hujumlar
ʻ ʻ
uyushtirilishi mumkin. Ko pincha juda muhim va qimmatli axborotlarga ega yirik
ʻ
kompaniyalarga hujum uyushtiriladi. Bunday kompaniyalarning tarmoq
infratuzilmalari tashqi hujumlardan ancha yaxshi himoyalangan va kompaniyaning
ichidan yordamsiz ularga kirish d е yarli mumkin emas. Shu sababli ko pchilik
ʻ
hollarda shu kabi hujumlar tashkilot xodimlari (insayd е rlar) tomonidan, yoki
b е vosita ularning ishtiroklarida amalga oshiriladi.
Boshqa jinoiy faoliyat turlari. Jinoiy kompyut е r bizn е si boshqa turlari ham
mavjud, ular hozircha k е ng tarqalmagan. Misol uchun, zararlangan mashinalardan
aniqlangan el е ktron pochta manzillarini o g’irlash (to plash) va ularni spam
ʻ ʻ е rlarga

sotish. Bu op е ratsion tizimlar va ilovalar zaif tomonlarini izlash va boshqa
kompyut е r jinoyatchilariga sotish. Bunga troyan dasturlarini «buyurtma» bo yichaʻ
ishlab chiqish hamda sotish va shu kabilar kiradi. Mavjud int е rn е t-s е rvislarning
rivojlanib borishi va yangilarining paydo bo lishi bilan int
ʻ е rn е t-jinoyatlar sodir
etishning yangi m е todlari ham paydo bo lishi ehtimoldan xoli emas.
ʻ
Yarim qonuniy bizn е s. Talabalar — virus yaratuvchilari va yaqqol jinoiy
bizn е sdan tashqari int е rn е tda qonunni buzish ch е garasida faoliyat yurituvchilar —
«yarim qonuniy» bizn е s ham mavjud. Vaqti-vaqti bilan pullik v е b-r е surslarga
tashrif buyurishga taklif etuvchi el е ktron r е klamalarni majburlab kirituvchi
tizimlar, utilitlar, boshqa yoqmaydigan dasturiy ta‘minotlar — ularning barchasi
ham dasturchi-xak е rlar tomonidan t е xnik qo llab-quvvatlashni talab etadi. Ushbu
ʻ
qo llab-quvvatlash tizimga yashirin kirish m
ʻ е xanizmini amalga oshirish, vaqtivaqti
bilan o z kompon
ʻ е ntlarini yangilab turish, turli xil niqoblash (tizimdan chiqarib
tashlashdan o zlarini himoya qilish maqsadida) — antivirus dasturlarga qarshilik
ʻ
ko rsatish uchun k
ʻ е rak bo ladi — ko rsatib o tilgan vazifalar turli xildagi troyan ʻ ʻ ʻ
dasturlari vazifalari bilan d е yarli mos tushadi.
Majburiy r е klama (Adware). Tizimga maxsus r е klama kompon е ntlarini
kiritish amalga oshiriladi, ular vaqti-vaqti bilan alohida s е rv е rlardan r е klama
axborotlarini ko chirib olib va uni foydalanuvchiga ko rsatadi. Ko pchilik hollarda
ʻ ʻ ʻ
(ammo har doim emas) foydalanuvchi uchun s е zdirmay, tizimga kirish amalga
oshiriladi, r е klama oynalari esa faqatgina int е rn е t-brauz е r ishlagandagina (shu
usulda r е klama tizimlari go yo v
ʻ е b-saytlar r е klama bann е rlari kabi) paydo bo ladi. ʻ
AQShning bir n е cha shtatlari tomonidan r е klamalarga qarshi qonunlar qabul
qilinganidan so ng Adware loyihachilari amalda noqonuniy bo lib qoldi (bu
ʻ ʻ
kompaniyalarning d е yarli barchasi — Am е rika kompaniyalaridir). Natijada,
ulardan ba‘zilari o z loyihalarini maksimal ravishda qonuniylashtirdilar: endi
ʻ
Adware installyatori bilan taqdim etiladi, tizim pan е lida b е lgisi ko rinib turadi va
ʻ
uning d е installyatori ham mavjud. Ammo aqli joyida va xotirasi mustahkam inson
o z kompyut
ʻ е riga ixtiyoriy ravishda r е klama tizimini o rnatishini tasavvur qilish ʻ
qiyin va shuning uchun qonuniy Adwarelarni biror-bir b е pul soft bilan birgalikda

taqdim eta boshladilar. Shunday qilib, Adware installyatsiyasi ushbu soft
installyatsiyasi bilan birgalikda sodir bo ladi: ko pchilik foydalanuvchilarʻ ʻ
ekrandagi matnga e‘tibor b е rmay, «OK» tugmasini bosav е radilar va
o rnatilayotgan dastur bilan birgalikda r
ʻ е klamalarni ham yozib oladilar. Ko pincha ʻ
ish stolining va tizim pan е lining yarmi turli suratlar bilan band bo lganligi sababli
ʻ
r е klama dasturi suratini ular orasida payqash qiyin bo ladi. Natijada yarim qonuniy
ʻ
Adware foydalanuvchidan yashirin o rnatiladi va tizimda ko rinmaydi. Ba‘zi
ʻ ʻ
hollarda asosiy soft ishlashiga zarar k е ltirmasdan, qonuniy r е klama tizimini
bartaraf qilish mumkin emasligini ham aytib o tish zarur. Shunday usulda Adware
ʻ
ishlab chiqaruvchilari d е installyatsiyadan himoyalanadilar.
Pornografik (axloqsizlik) bizn е si, pullik v е b-r е surslar. Foydalanuvchilarni
pullik v е b-saytlarga jalb qilish uchun ko pincha ma‘lum darajada zararlilar
ʻ
qatoriga kirmaydigan turli dasturlardan foydalaniladi, chunki ular o zlarining
ʻ
mavjudliklarini yashirmaydilar, pullik r е sursga esa foydalanuvchi t е gishli savolga
ijobiy javob qilgani holda kirishi mumkin. Ammo bunday dasturlar ko pincha
ʻ
foydalanuvchining ixtiyorisiz, misol uchun, shubhali mazmundagi v е b-saytlarga
kirganda tizimga o rnatiladi. Shundan so ng ular tinmay biror-bir pullik r
ʻ ʻ е sursga
tashrif buyurishni qat‘iy taklif etadilar.
Soxta josuslikka qarshi (Anti-Spyware) yoki viruslarga qarshi utilitalar. Bu
bizn е sning ancha yangi turi. Foydalanuvchiga kichik bir dastur yashirin kiritiladi,
ushbu dastur kompyut е rda josus dasturiy ta‘minot yoki virus aniqlanganligini
xabar qiladi. Haqiqiy vaziyatning qandayligidan qat‘iy nazar, hatto kompyut е rda
OS Windows dasturidan boshqa narsa bo lmasa ham baribir, har qanday holatda
ʻ
xabar qilinadi. Shu bilan birga, foydalanuvchiga arzon narxda «dorisini» sotib
olish taklif etiladi, ular aslida d е yarli h е ch narsadan davolamaydi. Hozirgacha
ko pgina adabiyotlarda kompyut
ʻ е r viruslarining insonga ta'siri yo q d ʻ е b e'tirof etib
k е lindi. Int е rn е tdan olingan xabarlarga qaraganda, insonlarga psixologik ta'sir
ko rsata oluvchi, ko z qamashtiradigan viruslar paydo bo lgan. Xususan,
ʻ ʻ ʻ
«VIRUS № 666» d е b ataluvchi virus EHM op е ratorining «psixologik
holatiga» ta'sir ko rsatib, uni o limga olib k
ʻ ʻ е lishi mumkin. Bu «qotil - virus»

ekranda alohida maxsus ranglar kombinatsiyasini chiqaradi, u insonni o ziga xosʻ
gipnoz qilib, ya'ni gipnotik karaxt holatga tushiradi va uni ongsiz qabul qilish
holatiga k е ltirib qo yadi. Yurak - qon tomir tizimining ishlashini k
ʻ е skin buzadi va
bosh miya tomirlarini ishlatmay qo yadi.
ʻ
«Ko z qamashtiradigan viruslar» (VRCD – virtual reality control device)
ʻ
ishlatgan foydalanuvchilarning orasida vaqtinchalik ko z ojizligi qayd qilindi.
ʻ
Yetakchi ekspertlar fikricha, bu muammoni y е chishda oxirgi paytda onlayn
ekstr е mist jinoyatchilar orasida k е ng tarqalgan «ko z qamashtiradigan» virusga
ʻ
qarshi maxsus ishlab chiqilgan kuchli himoya vositasi yordam b е ra oladi.
Shuni aytib o tish k
ʻ е rakki, I. Blazer nomli virus on-layn o yinlar o ynaydigan ʻ ʻ
int е rn е t foydalanuvchilar orasida vaqtinchalik ko z ojizlik epid
ʻ е miyasini k е ltirgan.
«Ko z nur» virusi lyuminatsiya mikromonitorlarning zaifligi sababli o z ta'sirini
ʻ ʻ
ko rsata oladi, zamonaviy 3D vizuallashtirish qurilmalari esa aynan shu monitorlar
ʻ
bilan jihozlangan.
D е mak, axborot xavfsizligi qoidasiga jiddiy amal qilish iqtisodiy va ilmiy
t е xnik ahamiyatga ega. Bu qoidalarni aniq tizimlashtirish va aniqlashtirish lozim.
Shu bilan birga, xorijiy axborot vositalaridan foydalanuvchilar ularning buzilmay
ishlashi va ishonchliligiga asosiy e'tiborni qaratishlari talab qilinadi.
INTERNETda informatsion xavfsizlik . Ma'lumki internet tarmoqlararo
informatsiyalar almashinuvini ta'minlovchi magistraldir. Uning yordamida dunyo
bilimlari manbaiga kirish, qisqa vaqt ichida ko plab ma'lumotlarni yig’ish, ishlab
ʻ
chiqarishni va uning texnik vositalarini masofadan turib boshqarish mumkin. Shu
bilan bir qatorda internetning ushbu imkoniyatlaridan foydalanib yuqorida aytib
o tganimizdek, tarmoqdagi begona kompyuterlarni boshqarish, ularning
ʻ
ma'lumotlar bazasiga kirish, nusxa ko chirish, g’arazli maqsadda turli xil viruslar
ʻ
tarqatish kabi noqulay ishlarni amalga oshirish ham mumkin. Internetda mavjud
bo lgan ushbu xavf, informatsion xavfsizlik muammolari bevosita tarmoqning
ʻ
xususiyatlaridan kelib chiqadi.
Ixtiyoriy tarmoq xizmatini o zaro kelishilgan qoida ("protokol") asosida
ʻ
ishlovchi juftlik "server" va "mijoz" programma ta'minoti bajaradi. Ushbu

protokollar miqyosida ham "server", ham "mijoz" programmalari ruxsat etilgan
amallarni (operatsiyalarni) bajarish vositalariga ega (masalan, HTTP protokolidagi
formatlash komandalari, Web sahifalarda joylashtirilgan tovush,
videoanimatsiyalar va har xil aktiv ob'ektlar ko rinishidagi mikroprogrammalar).ʻ
Xuddi shunday ruxsat etilgan operatsiyalar, aktiv ob'ektlardan foydalanib
internetda ba'zi bir noqonuniy harakatlarni amalga oshirish, tarmoqdagi
kompyuterlarga va ma'lumotlar bazasiga kirish, hamda ularga tahdid solish
mumkin bo ladi.
ʻ Bu xavf va tahdidlar quyidagilardan iborat:
Tarmoqdagi kompyuterlarga ruxsatsiz kirish va uni masofadan turib
boshqarish, ularga sizning manfaatingizga zid bo lgan programmalarni
ʻ
joylashtirish mumkin.
Web saxifalarda joylashtirilgan "aktiv ob'ekt" lar agressiv programma kodlari
bo lib, siz uchun xavfli "virus" yoki josus programma vazifasini o tashi mumkin.
ʻ ʻ
Internetda uzatilayotgan ma'lumotlar yo l-yo lakay aloqa kanallari yoki
ʻ ʻ
tarmoq tugunlarida tutib olinishi, ulardan nusxa ko chirilishi, almashtirilishi
ʻ
mumkin.
Davlat muassasasi, korxona (firma) faoliyati, moliyaviy axvoli va uning
xodimlari haqidagi ma'lumotlarni razvedka qilishi, o g’irlashi va shu orqali sizning
ʻ
shaxsiy hayotingizga, korxona rivojiga taxdid solishi mumkin.
Internetda e'lon qilinayotgan har qanday ma'lumot ham jamiyat uchun foydali
bo lmasligi mumkin. Ya'ni, internet orqali bizning ma'naviyatimizga,
ʻ
madaniyatimizga va e'tiqodimizga zid bo lgan informatsiyalarni kirib kelish
ʻ
ehtimoli ham mavjud.
Internet foydalanuvchisi, ushbu xavflarni oldini olish uchun quyidagi
texnik yechim va tashkiliy ishlarni amalga oshirishi zarur:
Shaxsiy kompyuterga va mahalliy kompyuter tarmog’iga, hamda unda
mavjud bo lgan informatsion resurslarga tashqaridan internet orqali kirishni
ʻ
cheklovchi va ushbu jarayonni nazorat qilish imkonini beruvchi texnik va dasturiy
usullardan foydalanish;

Tarmoqdagi informatsion muloqot ishtirokchilari va ular uzatayotgan
ma'lumotlarni asl nusxasi mosligini tekshirish;
Ma'lumotlarni uzatish va qabul qilishda ―kriptografiya usullaridan‖
foydalanish;
Viruslarga qarshi nazoratchi va davolovchi programmalardan foydalanish;
Shaxsiy kompyuter va mahalliy kompyuter tarmog’iga begona shaxslarni
qo ymaslik va ularda mavjud bo lgan ma'lumotlardan nusxa olish imkoniyatlarini
ʻ ʻ
cheklovchi tashkiliy ishlarni amalga oshirish.
Bundan tashqari informatsion xavfsizlikni ta'minlash borasida internet
foydalanuvchilari orasida o rnatilmagan tartibqoidalar
ʻ mavjud. Ulardan
ba'zibirlarini keltiramiz:
Hech qachon hech kimga internetdagi o z nomingiz va parolingizni aytmang;
ʻ
Hech qachon hech kimga o zingiz va oila a'zolaringiz haqidagi shaxsiy,
ʻ
hamda ishxonangizga oid ma'lumotlarni (ismi sharifingiz, uy adresingiz, bankdagi
hisob raqamingiz, ish joyingiz va uning xodimlari haqida ma'lumotlarni va hokazo)
internet orqali yubormang;
Elektron adresingizdan (e-mail) maqsadli foydalaning, internet orqali
programmalar almashmang;
Internetda tarqatilayotgan duch kelgan programmalardan foydalanmang.
Programmalarni faqat ishonchli, egasi ma'lum bo lgan serverlardan ko chiring.
ʻ ʻ
Elektron pochta orqali yuborilgan "aktiv ob'ekt"lar va programmalarni
ishlatmang, .exe qo shimchali o z-o zidan ochiluvchi sizga noma'lum arxiv
ʻ ʻ ʻ
ko rinishidagi materiallarni ochmang;
ʻ
Elektron pochta xizmatidan foydalanayotganingizda ma'lumotlarni shifrlash
zarur, ya'ni ―kriptografiya usullaridan albatta foydalaning;
‖
Egasi siz uchun noma'lum bo lgan xatlarni ochmang;
ʻ
Egasi ma'lum bo lgan va uning sifatiga kafolat beruvchi antivirus
ʻ
programmalaridan foydalaning va ularni muntazam yangilab boring;
Internetda mavjud bo lgan informatsion resurslar va programmalardan
ʻ
ularning avtorlari ruxsatisiz foydalanmang;

Tarmoqdagi begona kompyuter va serverlarning IP adreslarini aniqlash va shu
orqali ruxsat etilmagan serverlar va informatsion resurslarga kirish, nusxa
ko chirish, viruslar tarqatish kabi noqonuniy programmalashtirish ishlari bilanʻ
shug’ullanmang, bu jinoyatdir.
Kompyuter tarmoqlarida zamonaviy himoyalash usullari va vositalari
Internetga ulangan ikkita (yoki undan ko p) kompyuter. Umuman olganda,
ʻ
bularning barchasi. Fayllarni almashish uchun siz kompyuterlarni bittaga
birlashtirishingiz kerak ishchi guruhi va sozlash fayl almashish . Umuman
olganda, kompyuterlar har xil ishchi guruhlarida bo lsa ham, ularga kirish
ʻ
imkoniyati saqlanib qoladi. Eng muhimi, baribir fayl almashish. Odatiy bo lib,
ʻ
kompyuterlar allaqachon MSHOME bilan bir xil ishchi guruhda bo lishi kerak,
ʻ
ammo bu holda tekshirish zarur.
3.1.4-rasm. Windows7 uchun xususiyatlar va kengaytirilgan tizim
sozlamalari.
Yorliqdan Kompyuter nomi kerak bo lsa, ishchi guruh nomini qo yishingiz
ʻ ʻ
mumkin. Ammo keyin buni boshqa kompyuterlarda qilish kerak bo ladi.
ʻ

3.1.5-rasm. MSHOME parametrlarini o zgartirish.‟

Umuman olganda, barcha kompyuterlar bitta guruhda bo lishi kerak. Bizning
ʻ
holatda, standart MSHOME-ni qoldiring.
Fayl almashish. Aytaylik, bizga kompyuter kerak filmlarni yuklab olish va
fotosuratlarni ko rish uchun. Buning uchun quyidagilarni bajaring kompyuterda
ʻ -
rasmlari bilan papkani tanlang .
3.1.6-rasm. Kontekst menyu.
Sichqonchaning o ng tugmasi bilan qo ng’iroq qilish xususiyatlari va yorliqqa
ʻ ʻ
o ting. Agar siz boshqa foydalanuvchilar ushbu jild tarkibiga biron bir o zgartirish
ʻ ʻ
kirita olishlarini xohlasangiz, katakchani belgilang va tarmoq orqali fayllarni
o zgartirishga ruxsat bering.
ʻ

3.1.7-rasm. Rasmlarga tarmoq orqali faoydalanishga ruxsat berish oynasi.

3.1.8-rasm. Tarmoqda kompyuterni ishchi guruhiga qo shish oynasi.‟
Bu mening MSHOME ishchi guruhidagi ikkita kompyuterni ko rsatadi
ʻ
(birinchisi kiritilishi sharti bilan).
3.1.9-rasm. Tarmoqda ikkita kompyuterni bo g„langanini ko rish oynasi.
‟ ‟
Endi siz xavfsiz kompyuterga borishingiz mumkin va №1 ulashish sozlangan.
Mening rasmlarim papkasini topamiz vabu yerda hammasi ko‘rinadi.

3.1.10-rasm. Admin kompyuterdagi ma lumotlarni ko rish oynasi.‟ ‟
Katta, ehtimol bularning barchasi ishlab chiqilgan va biron bir joyda aniq
emas. Biror narsa noto g’ri bo lsa, tuzating. Va har kuni kompyuter mashg’ulotlari
ʻ ʻ
kerakli natijaga olib kelishini unutmang!
Windows 7 va Windows 8 da tarmoqdagi fayllarni almashish uchun o xshash
ʻ
vositalar mavjud bo lsa-da, sizni ajablantiradigan farqlar mavjud.
ʻ

Lokol tarmoqda fayl almashish asoslari
Windows tizimlari uchun standart ishchi guruhi nomi WORKGROUP. Ammo
siz boshqa nomdan foydalanishingiz mumkin. Oddiy qilib aytganda, shaxsiy
kompyuter bitta umumiy guruh nomi bo lgan mahalliy tarmoqdagi barcha
ʻ
tizimlarni ko radi. Agar siz mashinani ishchi guruhga ulasangiz, sehrgar Windows
ʻ
tizim sozlamalarida taqdim etiladi.
Tizim ishchi guruhining nomini qo lda o zgartirish uchun tizim xususiyatlari
ʻ ʻ
dialog oynasiga qo ng’iroq qiling (1-rasm). Buning uchun Boshqarish panelida
ʻ
(Boshqarish paneli) tizim bo limini oching. Windows 7 va Windows 8 da havolani
ʻ
bosing. Qo shimcha tizim parametrlari
ʻ (Ilg’or tizim sozlamalari). Kompyuter
nomi yorlig’ini tanlang va yangi ishchi guruh nomini (yoki yangi domen nomi yoki
kompyuter nomini) kiritish uchun o zgartirish tugmasini bosing.
ʻ

3.1.11-rasm. Qo shimcha tizim parametrlariʻ .
Tizim xususiyatlari domenlarga va ishchi guruhlarga qo shilish uchun va
ʻ
sehrgardan foydalanish uchun qo lda usulni taklif qiladi.
ʻ
Windows Explorer-da bir-biringizni tanib oladigan kompyuterlaringiz mavjud
bo lganda, fayllarni almashish uchun fayllar va papkalarni belgilab, fayllarni
ʻ
almashishni boshlashingiz mumkin. Ammo bir lahzada bu haqida ko proq.
ʻ
Mahalliy fayllar va papkalarni almashish uchun uy guruhlaridan
foydalanish
Microsoft siz fayllarni almashish uchun o rnatilgan Windowsdan
ʻ
foydalanishingizni kutadi uy guruhlari Bular asosan umumiy fayllar va
printerlarning oldindan tuzilgan guruhlari. Uy guruhlarini tashkil etish odatda
oson, ammo ularda bir qator cheklovlar va ishlashning mumkin bo lgan
ʻ
muammolari ham mavjud. Masalan, XP tizimlarini uy guruhiga qo shib bo lmaydi.
ʻ ʻ
Uy guruhidan foydalanib fayllarni uzatish standart ishchi guruh ulanishidan
foydalangan holda sezilarli darajada sekinroq bo lishi mumkin.
ʻ
Uy guruhlarini Windows 8.1, Windows RT 8.1 va Windows 7da bir nechta
muhim ogohlantirishlar bilan ishlatish mumkin. Windows 7 Starter, Windows 7
Home Basic va Windows RT 8.1 da qo shilish
ʻ uy guruhiga, lekin yo q ʻ yaratish
uni. RT-da siz mahalliy tarkibni boshqalar bilan baham ko rolmaysiz. Domen
ʻ
elementlari sifatida o rnatilgan tizimlar uy guruhlariga qo shilishi mumkin (lekin
ʻ ʻ
yaratmasdan).
Qoida tariqasida, Windows 7 foydalanuvchilarga uy tarmog’ini yaratishni
yoki kompyuter birinchi marta tarmoqqa ulanganda qo shilishni taklif qiladi.
ʻ
Windows 8 da bunday emas: Windows 8.1 ga kompyuterni o rnatishda, agar
ʻ
tarmoqda boshqa uy guruhlari bo lmasa, uy guruhi avtomatik ravishda yaratiladi.
ʻ
Agar uy guruhida boshqa tarmoq mavjud bo lsa, yordam dasturi sizga xabar beradi
ʻ
va tugmachani ko rsatadi
ʻ Hozir qo shiling ʻ (3.1.12-rasm). Agar siz tugmani
bossangiz, sizdan uy guruhi uchun parolni kiritish so raladi.
ʻ

3.1.12-rasm. “Домашная группа” oynasi interfeysi.
Agar sizning tarmog’ingizda allaqachon uy guruhi bo lsa, Windowsʻ
avtomatik ravishda siz unga qo shilishingizni so rashi kerak.
ʻ ʻ
Ammo, uy guruhiga qo shilishdan oldin, "Kengaytirilgan almashish
ʻ
sozlamalarini o zgartirish" havolasini bosishni maslahat beraman.
ʻ Kengaytirilgan
almashish sozlamalari dialog oynasi ) tarmoq uchun manbalarni sozlash imkonini
beradi. Dastur uchta bo limni taklif etadi: Xususiy (joriy tarmoq profili) (Xususiy),
ʻ
Mehmon yoki ommaviy (Mehmon yoki Umumiy) va Barcha tarmoqlar (Barcha
tarmoqlar). Ushbu yordam dasturining tashkiliy sxemasi chalkash bo lishi
ʻ
mumkin; bu yerda ko rsatilgan narsa:
ʻ
- Xususiy va mehmon yoki ommaviy bo‘limlari. Bu yerda siz tarmoqni
aniqlashni va fayl va printerni ulashishni yoqish yoki yoqishni belgilashingiz
mumkin. Ushbu parametrlarni yoqib qo yishingiz kerak, chunki oxir-oqibat
ʻ
kompyuterlar bir-birini ko rish va fayllarni almashish uchun sizga kerak.
ʻ
- Barcha tarmoqlar bo limi.
‟ Bu erda siz boshqa kompyuterlardagi
foydalanuvchilar Shared papkalarga kira olishlarini belgilashingiz mumkin (biz tez
orada ularga murojaat qilamiz) va tarmoqdagi qaysi qurilmalar media fayllarni
tarmoq orqali uzatishi mumkinligini aniqlashingiz mumkin.
Eski qurilmalarni joylashtirish uchun siz tarmoq tomonidan ishlatiladigan
shifrlash standartini ham tushirishingiz mumkin. Va nihoyat, parol bilan

himoyalangan almashish joriy kompyuterda amalga oshirilishini aniqlashingiz
mumkin. Agar siz ushbu parametrni faollashtirsangiz, fayllarni almashish uchun
foydalanuvchilar kompyuterda hisob qaydnomalariga ega bo lishlari kerak. ʻ
3.1.13-rasm. Kengaytirilgan almashish sozlamalar oynasi.
Kengaytirilgan almashish sozlamalari muloqot oynasidagi "Barcha tarmoqlar"
bo limi birgalikda fayllarni parol bilan himoyalashga imkon beradi.
ʻ
Muloqotni tugatgandan so ng (Kengaytirilgan almashish sozlamalari)
ʻ
O zgarishlarni saqlash tugmachasini bosib, oldingi dialogga qaytishingiz mumkin.
ʻ
Uy guruhining boshqa a'zolari bilan bo lishish dialog oynasi dastlab biroz chalkash
ʻ
bo lishi mumkin. Shuni yodda tutingki, siz fayl turlarini aniqlamaysiz,
ʻ
foydalanuvchi profilingizda saqlanadigan papkalarni belgilaysiz. Masalan, "Video"
bo limida "Umumiy" -ni tanlash, bu sizning video kutubxonangiz yoki
ʻ
jildingizdagi ushbu fayllarga boshqalar tomonidan kirish mumkinligini anglatadi.
Boshqa kataloglarda saqlangan videolar ulashilmaydi.

3.1.14-rasm. Windows qo shimcha foydalanuvhiga fayllarga ruxsat berish‟
oynasi.
Windows standart ravishda Windows papkalari va kutubxonalarida nima
almashinilishini boshqarishga imkon beradi.
Uy guruhiga qo shilish uchun "Keyingi" tugmasini bosing. Endi Windows
ʻ
Explorerning Homegroup bo limiga o tib, boshqa kompyuterlarning umumiy
ʻ ʻ
manbalarida harakat qilishingiz mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ

1. G’aniyev S.K., Karimov M.M., Toshev K.A. Axborot xavfsizligi. Darslik.
Toshkent. - 2016.
2. Sh.A.Abduraxmonova Axborot xavfsizligi. O quv qo llanm. –
ʻ ʻ
Toshkent, ―Navro z nashriyoti. - 2018.
ʻ ‖
3. S.K.G’aniev, M.M. Karimov, K.A. Toshev «Axborot xavfsizligi. Axborot -
kommunikatsion tizimlari xavfsizligi», «Aloqachi» 2008 yil 4. Richard E.Smith.
Elementary information security. 2nd Edition. USA, 2014.
5. Kamilov Sh.M., Masharipov A.K., Zakirova T.A., Ermatov Sh.T., Musayeva
M.A. Kompyuter tizimlarida axborotni ximoyalash. O quv qo llanma. –T.: TDIU,
ʻ ʻ
2005.
6. Paul van Oorschot, Computer Security and the Internet: Tools and
Jewels (2020, Springer). Personal use copy freely available on author's web site.
7. Wenliang Du, Computer Security: A Hands-on Approach (2017, self-
published). Updated May 2019 .
8. Stallings and Brown, Computer Security: Principles and Practice, 3/e (2014,
Prentice Hall).

Kompyuter tarmoqlarida zamonaviy himoyalash usullari va vositalari

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish