Kompyuterda masalalarni yechish bosqichlari - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	126.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Kompyuterda masalalarni yechish bosqichlari

Купить

Kompyuterda masalalarni yechish bosqichlari
Reja:
1.Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari.
2.Matematik model tushunchasi;
3.Statsion va nostatsion modellar;
4.Parametrlari to’plangan va tarqoq modellar;
5.Masalani EHMda yechish bosqichlari;
6.Algoritm tushunchasi va uning vazifasi;
7.Algoritmni ifodalash usullari, uning xossalari va unga qo’yiladigan talablar.

1.Masalalarni kompyuter da yechish bosqichlari
Informatikada masala yechish tushunchasi deganda axborotlar ni qayta
ishlab,natijani oldindan belgilangan ma‘lum bir ko’rinishga olib kelish tushuniladi.
kompyuterdan foydalanib, masalani yechish-yaratilgan algoritmga asoslangan
holda dastlabki ma‘lumotlar ustida avtomatik tarzda amallar bajarilib izlangan
natijalar ko’rini shiga keltirish demakdir.
Informatika fanining tarkibiy qismlari quyildagilardan iborat (1-rasm):
1- расм
Masalalarni kompyuter dan foydalanib yechish bosqich lari quyidagilardan iborat:
1. Masalaning quyillishi va maqsadning aniqlanishi;
2. Masalani matematik ifodalash;
3. Masalani yechish uslubini ishlab chiqish, sonli usullarni tanlash;
4. Masalani yechish algoritmini ishlab chiqish;
5. Ma‘lumotlarni tayyorlash va tarkibini aniqlash (tanlash);
6. Dasturlash;
7. Dastur matnini va ma‘lumotlarni axborot tashuvchiga utkazish;
8. Dastur xatolarini tuzatish;
9. Dasturni avtomatik tarzda kompyuterda bajarilishi;
10.Olingan natijalarni izohlash, tahlil qilish va dastur dan foydalanish uchun
ko’rsatma yozish;
Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlarining mohiyati quyildagilardan
iborat:
1-bosqich. Masalaning quyilishi va maqsadni aniqlash .
Xalq xo’jaligining muayan sohasi (texnika, iqtisod, lingvistika, ta‘lim va x.k.)
bo’yicha ishlayotgan ma lakali va yetakchi mutaxassis tomonidan bajariladigan

ish.
Masalani quyilsh va maqsadni aniqlash uchun malakali muta xassis bir necha kun,
oy, xattoki yillab izlanishi mumkin. Qo'yilgan maqsadni amalga oshirish uchun
kerakli ma‘lumot lar tarkibi (strukturasi), tuzilishi, ifodalanishi aniqlangan
bo’lib,ular orasidagi boglanishlar aniq ifodalangan bo’lsa masala quyillgan deb
aytiladi.
1-bosqich uchun foydali savollar:
Ishlatiladigan terminlar tushunarlimi? Nima berilgan? Nimani topish kerak?
Yechim qanday aniqlanadi? Hamma ma‘lumotlar kerakmi? Ortiqchasi bormi?
Qaysi ma‘lumotlar yetarli? Foydasi bo’lmagan ma‘lumotlar bormi? Qanday
cheklanishlar bor? va x.k.
2-bosqich. Masalani matematik ifodalash.
Bu bosqichda masalani yechish uchun kerakli va yetarli bo’lgan dastlabki
ma‘lumotlarni tarkibi, tavsifi, turi, tuzilishi hisobga olingan holda matematik
terminlarda ifodalanadi, hamda masalani yechishning matematik modeli yaratiladi.
Buning uchun har xil (sohasiga qarab) matematik usul ishlatilishi mumkin.
Masalan, iqtisod sohasidagi mutaxassislar-chiziqli dasturlash, dinamik dasturlash,
stoxastik dasturlash, bashorat ( прогноз ) qilish bilan bog’liq masalalarni yechish
matematik usulni bilishlari kerak;
Texnik sohasidagi mutaxassislar oddiy differentsial tenglamalar va ularning
sistemalari, mexaniqaning chetki (kraeve) masalalarini, gaz dinamikasiga oid
masa lalarni, integral ko’rinishdagi masalalarni ifodalash va yechish uchun
ishlatiladigan matematik usullarni to’lik tushunib yetgan bo’lishi kerak.
Mutaxassis o’z sohasini har tomonlama yaxshi urgangan va amaliy jixatdan puxta
o’zlashtirgan va qo’llaniladigan har xil matematik apparatni barcha imkoniyatlarini
tulik tushunib yetgan va amaliyotga qo’llab oladigan bo’lishi kerak.
2-bosqich uchun foydali savollar:
1. Masalani ifodalash uchun qanday matematik strukturalar maqsadga muvofik
keladi?
2. Yechilgan uxshash masalalar bormi?

Tanlangan matematik struktura (apparat) da masalani ele mentida ob‘ektlari tula
ifodalanishi zarur.
3-bosqich. Masalani yechish usulini ishlab chiqish va sonli usulni tanlash.
Agar dastlabki ma‘lumotlar bilan izlanayotgan natija (miqdorlar, ma‘lumotlar) lar
o’rtasida aniq bog’liqlik (konuni yat) urnatilgan bo’lib va masalani yechish uslubi
ishlab chiqilgan bo’lsa yoki usha boglanishni amalga oshirish uchun tayyor sonli
usul (lar) tanlab olinib (masala uchun, masalaning bir qismi uchun) masalaning
yechish uslubi yaratilgan bo’lsa, masalaning yechish uslubi ishlab chiqilgan
deyiladi.
x - dastlabki ma‘lumotlar;
u - natija, maqsad funktsiyasi, izlanayotgan miqdor (lar) bo’lsa, ular orasidagi
boglanish u = f(x) kabi olinishi mumkin.
f -dastlabki ma‘lumotlar bilan natijani boglovchi konu niyat, koidalar majmuasi,
ya‘ni x ma‘lumotlar ustida ba jariladigan amallar ketma-ketligi yoki tanlab olingan
usul.
Masalani yechishning ishlab chiqilgan uslubi yoki tanlab olin gan usulning
to’g’riligi, samaradorligi keyingi bosqichlarda tek shirib aniqlanadi.
4-bosqich. Masalani yechish algoritmini yaratish.
Bu bosqichda asosan masalani yechish algoritmi yaratiladi. Masalani yechish
algoritmi kompyuter ning imkoniyatlarini, yechish aniqligini, hamda masalani
kompyuter da yechish vaqtini va qiymatini hisobga olgan holda yaratilsa maqsadga
muvofik kelgan bular edi. Masalaning algoritmini yaratishda oraliq ma‘lumotlarni
ilo ji boricha kamaytirish, tashqi qurilmalar bilan bo’ladigan aloqalarni minimumga
keltirish kerak.
Dasturning samarador va unumdorligi, masalani yechish algo ritmining kanchalik
puxta tashqil qilinganligiga bog’liq.
3-4 bosqichlar bir-biri bilan jips, mustahkam bog'langan. Ya‘ni yaratilgan uslubni
har xil usullar bilan amalga oshirish mumkin, shu sababdan masalani yechish
uslubi va algoritmini bir nechta variantlari bo’lishi mumkin va keraklisi tanlab
olinadi.

Murakkab masalaning algoritmini yaratishda qadamba-qadam oydinlashtirish
uslubidan foydalangan ma‘qul, har bir qadamda algoritmning tarkibi sodda va
tushunarli bo’lib qolishiga erishmok kerak. Masalani algoritmlash jarayonida,
algoritmni ba‘zi bulaklarini, lavxalarini, mantiqan alohida qismlarini ifodalashda
tipik algoritmlar va amaliyotda tekshirilgan algo ritmlardan, iloji boricha, ko’p
foydalangan ma‘qul.
Algoritmlashda modullik printsipidan foydalanish algoritmni o’qishda va
dasturlashda qulayliklar yaratadi. Oxir oqibatda masalani yechish algoritmi ishchi
holatga keltiriladi, ya‘ni algoritm grafik ko’rinishda (blok-sxemalar) biror
algoritmik til vosita sida ifodalash darajasiga keltiriladi.
Masalani algoritmlash -masalani kompyuterdan foydalanib yechish algoritmini
yaratish jarayoni.
Algoritmlash-masalani yechish bosqichi bo’lib, masalaga quyillgan shart va
talablar asosida oxirgi natijani, masalani yechimini olish uchun ish lab chiqilgan
algoritmlarning yaratish bilan shugullanadigan informatikaning bulimidir.
Algoritm deb , masalani yechish uchun bajarilishi lozim bo’lgan amallar ketma-
ketligini aniq tavsiflaydigan qoidalar sistemaiga aytiladi.
5-bosqich. Ma‘lumotlarni tayyorlash va tarkibini aniqlash.
Ma‘lumotlarni tasvirlash usulini tanlash algoritmni baja rilishi bilan chambarchas
boglangan. Shu sababdan ma‘lumotni tasvirlashning shunday turini, usulini tanlash
kerakki masalani yechish jarayoni sodda va tushunarli bulsin. Ma‘lumotlar oddiy
o’zgaruvchilar, massiv, alohida ma‘lumot fayllari ko’rinishida axborot
tashuvchida joy lashadi.
Foydali savollar:
Qanday o’zgaruvchilar bor? Turi qanday? Qanday o’lchamlikda nechta massiv
kerak? Bir-biriga bog'langan ruyxatlar bilan ishlanadimi? Qanday qism dasturlar
kerak? (ta yyorlari, ishlab chiqiladigan). Qaysi algoritmik til ishlatila di.
6-bosqich. Dasturlash.
Masalani ishchi holatga keltirilgan yechish algoritmini tan langan algoritmik til
vositasida ifodalash (tavsiflash, tasvirlash) dasurlash deyiladi.

Algoritmning har bir mayda bulagi algoritmik tilning ope ratorlari yordamida,
tilning sintaksis va semantika koidalari asosida yozib chiqiladi. Algoritm
mukammal tuzilgan bo’lsa dasturlashda kiyinchilik tugilmaydi. Dasturlash
jarayonida quyil dagi takliflar inobatga olinsa xatolarni tuzatish jarayoni yen -
gillashadi.
1. Dastur umumiy bo’lishi kerak, ya‘ni ma‘lumotlarni aniq biror turiga bog’liq
bo’lmasligi kerak, massivning chegara parametrlarini tekshirmok lozim. Massiv
elementlarining soni 0 yoki 1 bo’lib qolish, yoki yo’qori chegarasidan oshib ketish
holati.
2. Uzgarmas va o’zgaruvchi kattalik ko’rinishi da ishlatish. Dasturda kiritiladigan
ma‘lumotlarni nazorat qilish qismi bo’lishi kerak.
3. Dasturdagi arifmetik amallarni kamaytirish va dastur ni ishlashini tezlatish
uchun:
- darajaga oshirish amallari ko’paytirish amali bilan al mashtirilgani ma‘kul;
- bir xil ma‘lumot bilan hisoblanaetgan arifmetik (al gebraik) ifodalarni bir marta
hisoblab qiymatini biror o’zgaruvchida saqlab ishlatish.
- takrorlashlarni tashqil qilishda takrorlanishni chegarasini tekshirish uchun
ifodalardan emas balki oddiy uo’zgaruvchilar dan foydalanish.
- takroriy hisoblashlar tarkibida uchraydigan va takrorla nish davomida qiymatini
o’zgartirmaydigan ifodalarni tak rorlanishdan tashqarida hisoblash.
4. Dasturning har bir bulagi, moduli qismiga tushuntirish lar yozilgan bo’lishi
kerak. Dasturdagi tushuntirishlar, masalani yechish ketma-ketligini ifodalovchi
mantikiy ket ma-ketlikdan iborat bo’lmogi kerak.
Dasturdagi modullar, qismlar aniq ko’rsatilgan bo’lishi kerak. Takrorlanish boshi
va takrorlanish oxiri alohida qatorda turgani ma‘qul.
7-bosqich. Dvstur matnini va ma‘lumotlarni axborot tashuvchiga uzatish.
EHM uchun axborot tashuvchi vositalar bo’lib: magnitli disk, CD, Flesh card va
vinchester xizmat qiladi. Dastur matni alohida maxsus qurilmalar yordamida yoki
EHM dan foydalanib axborot tashuvchiga utkaziladi.
8-bosqich. Dasturning xatosini tuzatish.

Masalani kompyuterda yechish bosqichlari ichidagi ko’p vaqt talab qiladigan,
mutaxassisdan sabr kanoat, chidam, akl zakovat, mantikiy tez fikrlash,
kompyuterni matematik ta‘minotini, algorit mik tilning barcha imkoniyatlarini,
otladka qilish uslubini, yo'llarini, masalaning mag'zini ikir-chikirlarigacha
mukammal bilishni talab qiladigan murakkab izlanuvchan jarayon. Bu bosqich
dasturni test bo’yicha tekshirish deb ham yuritiladi. Dasturning to’g’ri ishlashi va
yo'l quyillgan xatoliklarni aniqlab tuzatish, algoritmni yaratishda yo'l quyillgan
kamchiliklarni bartaraf qilish, hamda tanlangan usulning yaroqli yoki yaroqsiz
ekanligini aniqlab beruvchi jarayon.
Test -maxsus tayyorlangan dastlabki malumotlar bo’lib, ular ustida amallar bajarish
bilan masalani yechimi natija oli nadi. Test tayyorlash juda murakkab ish bo’lib,
kulda hisob-ki tob ishlarini bajarishni talab qiladi, hamda dasturning hamma
qismlarini, bulaklarini, modullarini tekshirish shart.
Dasturning xatosini tuzatish bo’yicha yo'l- yo'riqlar:
1. Maxsus tayyorlangan ma‘lumotlar asosida dasturni qo'l da yechib chiqish yoki
mantiqan alohida bo’lgan bulaklarini, modullarini qo'lda hisoblash.
2. Dastur va uning bulaklari, modullarini test yor damida tekshirish.
3. Dasturni kerakli joylariga bosib chiqarish buyrug'ini quyilsh.
4. Dasturning xatolarini tuzatishda, muloqat rejimida ba jarilganda (Stop) to'xtash
buyrug'idan foydalanish.
5. Dasturlash tilini va kompyuterning amal bajaruvchi sistemasi (OS) ning maxsus
xatolarni tuzatish imkoniyatlaridan foydalanish.
6. Xatolarni tuzatish jarayonida kam hajmdagi ma‘lumotlar bilan ishlashni tashqil
qilish.
9-bosqich. Dasturni avtomatik tarzda kompyuterda bajarilishi.

Kompyuter xatolari tuzatilgan va tayyorlangan dastlabki ma‘lumotlardan
foydalangan holda masalaning yechimini (echimlarini) avtomatik tarzda
hisoblaydi.
Agar natijalar masalani yechimi uchun yaroqli deb topilsa, masalani yechish
tugallangan hisoblanadi, aks holda yo’qoridagi bosqichlar qaytadan ko'rib
chiqiladi.
10-bosqich. Olingan ma‘lumotlarni izohlash, tahlil qilish va dasturdan foydalanish
uchun yo'riqnoma yozish.
Masalani yechish natijasida olingan sonlar yoki sonlar massivi, matnlar yoki matn
ko’rinishidagi massivlar har taraflama izohlab, tushuntiriladi.
Dasturdan foydalanish uchun ko'rgazma yozish quyidagilarni o’z ichiga oladi:
- Dastur ishlashi uchun ma‘lumotlarni tayyorlash usuli, tuzi lishi aniq belgilangan;
- Dasturni ishlash uchun kompyuter ni sozlash yo'llari;
- Dasturni ishga tushirish va ishlash paytida bo’ladigan savol javoblar;
- Dasturni ishlash jarayonida kelib chiqadigan har xil holatlarni bartaraf qilish
yo'llari aniq va puxta tushunarli qilib yozilgan bo’lishi kerak.
Matematik model tushunchasi
Qadim zamonlardan beri inson o ’ z imkoniyatlarini kengaytirishga harakat qilib ,
turli mehnat qurollarini yaratib kelgan . Masalan, uzoqni ko’rolmaslikni mikroskop,
teleskop, radiolokator kabi buyumlarni yaratish bilan qoplagan bo’lsa, bir-biriga
ma‘lumotlar uzatishdagi cheklangan imkoniyatlarini telefon, radio va televideniya
hisobiga kengaytirmoqda. Elektron hisoblash mashinalarining yaratilishi va
ularning keskin rivojlanib borishi inson ongining imkoniyatlarini to’ldiribgina
qolmay, uning turli-tuman ma‘lumotlarni tahlil qilish va o’zining ish faoliyatida
uchrovchi masalalar yechimini qabul qilish tezligini ham jadal sur‘atda o’stiradi.
Shunday qilib, fan va texnikaning rivojlanishi va o’ta murakkab jarayonlarning
hisob ishlarini sifatli va tez bajarilishini talab etayotgan bir paytda,- yuqori
texnologiyali elektron hisoblash mashinalarining ishlab chiqilishi tabiiy bir holdir.

XXI asr – kompyuterlashtirish asrida insoniyat faoliyatining barcha jabhalariga
kompyuterlar jadal sur‘atda kirib bormoqda.
Zamonaviy kompyuterlarning ko’payib borishi esa tabiiy ravishda undan
foydalanuvchilarning safini ortib borishiga turtki bo’ladi. Odatda kompyuterdan
foydalanuvchilar sinfi juda ham xilma-xildir. Lekin, umumiy qilib ularni
kompyuterlardan o’z ishlarini bajarishda tayyor dastur mahsuloti sifatida
foydalanuvchi-operatorlar sinfi va ular uchun zarur bo’lgan dastur ta‘minotlarini
yaratuvchi-dasturchilar sinfiga ajratish mumkin. Dasturchilar sinfini esa o’z
navbatida shartli ravishda tizimli va amaliy dasturchilar guruhlariga ajratamiz.
Mazkur «Algritmik tillar va dasturlash» fanidan yozilgan ma‘ruzalar matni amaliy
dasturchilar guruhiga tegishli mutaxassislarni, institutning «Informatika va
axborotlar texnologiyasi» kafedrasida «Informatika va AT» yo’nalishi bo’yicha
ta‘lim olayotgan texnik bakalavrlar va kasbiy ta‘lim bo’yicha muhandis-
muallimlarni Turbo-Paskal algoritmik tiliga o’rgatish uchun mo’ljallangan.
Elektron hisoblash mashinalari bilan bevosita ishlashdan oldin qanday ishlarni
bajarish kerakligini ko’rib chiqaylik. Istalgan hayotiy, matematik yoki fizik va
hokazo masala shartlarini ifoda qilish dastlabki ma‘lumotlar va fikrlarni
tasvirlashdan boshlanadi va ular qat‘iy ta‘riflangan matematik yoki fizik va hokazo
tushunchalar tilida bayon qilinadi. So’ngra masalani yechishning maqsadi, ya‘ni
masalani yechish natijasida ayni nimani yoki nimalarni aniqlash zarurligi
ko’rsatiladi. Masalani o’rganish uning matematik modelini tuzishdan boshlanadi,
ya‘ni uning o’ziga xos asosiy xususiyatlari ajratiladi va ular o’rtasidagi matematik
munosabat o’rnatiladi. Boshqacha qilib aytganda , dastlab o’rganilayotgan fizik
hodisaning mohiyati, belgilari, ishlatiladigan ko’rsatkichlar so’zlar yordamida
batafsil ifoda etiladi, so’ngra fizik qonunlar asosida kerakli matematik tenglamalar
keltirilib chiqariladi. Bu tenglamalar o’rganilayotgan fizik jarayon yoki
hodisalarning matematik modeli deb ataladi. Matematik modelni haqiqiy ob‘ektga
moslik darajasi amaliyotda tajriba orqali tekshiriladi. Odatda, matematik model

qaralayotgan ob‘ektning xususiyatlarini aynan, to’la o’zida mujassam qilmaydi. U
har xil faraz va cheklanishlar asosida tuzilgani uchun taqribiylik harakteriga ega,
tabiiyki uning asosida olinayotgan natijalar ham taqribiy bo’ladi. Shuning uchun ,
tajriba qilib ko’rish orqali yaratilgan modelni baholash va lozim bo’lgan holda uni
aniqlashtirish imkoniyati yaratiladi.
Matematik modelning aniqligi, uning korrekt qo’yilganligi, olinadigan
natijalarning ishonchlilik va turg’unlik darajasini baholash masalasi
modellashtirishning asosiy masalalaridan biridir. Matematik modellarni shartli
ravishda quyidagi turlarga ajratish mumkin . Statsionar modellar va nostatsionar
modellar Bu modellarda qaralayotgan jarayon vaqt bo ’ yicha turg ’ unlashgan deb
qaraladi , ya ‘ ni matematik modelni ifodalovchi tenglamalarda vaqtni ifodalovchi
ko ’ rsatkichi qatnashmaydi . Modelda qatnashuvchi ko’rsatkichlar, parametrlarning
bir qismi yoki barchasi faqat fazoviy o’lchovlarga bog’liq bo’ladi. Bunday
modellarga misol qilib inshoot devoridan o’tuvchi statsionar issiqlik oqimi
tenglamasi , qurilish to’sinlarining statsionar egilishi va buralishi tenglamalarini
keltirish mumkin. Statsionar modellar algebraik tenglamalar, oddiy differentsial
tenglamalar yoki ularning tizimsi kabi ifodalanadi.Bu modellarda jarayon
ko’rsatkichlari vaqtga bog’liq deb qaraladi. Umumiy holda esa, bu ko’rsatkichlar
fazoviy o’lchovlarga ham bog’liq bo’lishi mumkin. Bunday modellarga qurilish
inshootlarida nostatsionar issiqlik oqimi tenglamalari, tebranish jarayonlarining
tenglamalari, diffuziya tenglamalarini misol qilib ko’rsatish mumkin. Nostatsionar
jarayon o’zi va hosilalari vaqtga bog’liq funktsiya qatnashgan differentsial
tenglama yoki shunday tenglamalar tizimsi, xususiy hosilali differentsial
tenglamalar yordamida yoziladi.Parametrlari to’plangan modellar va parametrlari
tarqoq modellar Bunday modellarda jarayon ko’rsatkichlari fazoviy o’lchovlar
bo’yicha o’rnatiladi. Natijada model ko’rsatkichlari faqat vaqtga bog’liq bo’ladi.
Bu jihatdan parametrlari to’plangan modellar fazoviy o’lchovga bog’liq bo’lmagan
nostatsionar modellarga o’xshashdir. Modellar chiziqli va chiziqli bo’lmagan
algebraik, chiziqsiz tenglamalar, vaqt bo’yicha hosilalar qatnashuvchi oddiy

differentsial tenglamalar yoki shunday tenglamalar tizimsi kabi tenglamalar bilan
ifodalanadi.Bunday modellarda umuman olganda qaralayotgan jarayon
ko’rsatkichlari ham vaqtga , ham fazoviy o’lchovlarga bog’liq bo’ladi. Modellar
asosan xususiy hosilali differentsial tenglamalar yordamida ifodalanadi. Xususiy
holda, modellar vaqtga bog’liq bo’lsa, ular statsionar modellar bilan bir xil bo’ladi.
Lekin, parametrlari tarqoq modellarning mazkur guruhga kiritilishida ularda
qatnashuvchi ko’rsatkichlarning fazoviy o’lchovlarga bog’liqligi belgilovchi omil
bo’lgan bo’lsa, statsionar modellarning alohida guruhga birlashtirilishida asosiy
omil – ulardagi ko’rsatkichlarining vaqtga bog’liq emasligidir.Yuqorida keltirilgan
tavsif ma‘lum darajada shartlidir. Matematik modellarning boshqa ko’rinishdagi
tavsiflari ham berilishi mumkin. Masalan, ularni chiziqli va chiziqli bo’lmagan, bir
o’lchamli va ko’p o’lchamli kabi guruhlarga ajratish mumkin.Shuni ham ta‘kidlash
lozimki, har doim ham qo’yilgan masalaning matematik modelini yaratib
bo’lavermaydi.
Masalalarni EHMda yechish bosqichlari
Matematik model har xil vositalar yordamida berilishi mumkin. Bu vositalar fizik
qonuniyatlar hamda funktsional analiz elementlarini ishlatib differentsial va
integral tenglamalar tuzishdan to hisoblash algoritmi va EHM dasturlarini
yozishgacha bo’lgan bosqichlarni o’z ichiga oladi. Har xil bosqich yakuniy
natijasiga ko’ra o’ziga xos ta‘sir ko’rsatadi va ulardagi yo’l qo’yiladigan xatoliklar
oldingi bosqichlardagi xatoliklar bilan ham belgilanadi.Ob‘ektning matematik
modelini tuzish, uni EHMda bajariladigan hisoblashlar asosida tahlil qilish -
hisoblash tajribasi deyiladi. Hisoblash tajribasining umumiy sxemasi 1-rasmda
ko’rsatilgan.Birinchi bosqichda masalaning aniq qo’yilishi, berilgan va izlanuvchi
miqdorlar, ob‘ektning matematik modelini tuzish uchun ishlatish lozim bo’lgan
boshqa xususiyatlari tasvirlanadi.

1-rasm
Ikkinchi bosqichda fizik, mexaniq, kimyoviy va boshqa qonuniyatlar asosida
matematik model tuziladi. U asosan algebraik, differentsial, integral, integro-
differentsial va boshqa turdagi tenglamalardan iborat bo’ladi. Ularni tuzishda
o’rganilayotgan jarayonga ta‘sir ko’rsatuvchi omillarning barchasini bir vaqtning
o’zida hisobga olib bo’lmaydi, chunki, matematik model juda murakkablashib
ketadi. Shuning uchun, model tuzishda qaraliyotgan jarayonga eng kuchli ta‘sir
etuvchi asosiy omillargina hisobga olinadi.Masalaning matematik modeli
yaratilgandan so’ng, uni yechish usuli izlana boshlanadi , ya‘ni, mos tenglamalar
yechilishi va kerakli ko’rsatkichlar aniqlanishi lozim. Ayrim hollarda masalaning
qo’yilishidan keyin to’g’ridan-to’g’ri, masalani yechish usuliga ham o’tish kerak
bo’ladi. Bunday masalalar oshkor ko’rinishdagi matematik model bilan
ifodalanmasligi mumkin. Bu bosqich masalalarni EHMda yechishning uchinchi
bosqichini tashkil qiladi.Navbatdagi bosqichda, ya‘ni, to’rtinchi bosqichda,
masalani EHMdan foydalanib yechish uchun uning yechish algoritmi ishlab
chiqiladi, hamda shu algoritm asosida biror-bir zamonaviy algoritmik tilda EHMda
ishlatish uchun dastur tuziladi. Dastur ma‘lum talablar asosida tuziladi. Masalan, u
umumiylik xususiyatiga ega bo’lishi kerak, ya‘ni, matematik modelda ifodalangan
masala parametrlarining yetarlicha katta sohada o’zgaruvchi qiymatlarida dastur
ishonchli natija berishi kerak. U bir necha mustaqil qismlar (protseduralar) dan

iborat bo’lishi mumkin.Nihoyat masalani yechishning yakunlovchi beshinchi
bosqichida yaratilgan dastur EHMga kiritiladi va sozlanadi hamda olingan natijalar
chuqur tahlil qilinib, baholanadi. Natijalarni tahlil qilish, zarur bo’lgan hollarda
algoritmni, yechish usulini va modelni aniqlashtirishga yordam beradi, hattoki
masalani noto’g’ri qo’yilganligini ham baholab berishi mumkin.Shunday qilib, biz
masalalarni EHMlar yordamida yechish bosqichlari bilan tanishib chiqdik. Shuni
ta‘kidlash lozimki, har doim ham bu bosqichlar bir-biridan yaqqol ajralgan holda
bo’lmasdan, bir-biriga qo’shilib ketgan bo’lishi ham mumkin.
Algoritm tushunchasi va uning vazifasi
Algoritm so’zi o’rta asrlarda paydo bo’lib, buyo’q o’zbek mutafakkiri Al-
Xorazmiyning (783-855) ishlari bilan yevropaliklarning birinchi bor tanishishi
bilan bog’liqdir. Bu ilmiy ishlar ularda juda chuqur taasurot qoldirib algoritm
(algoritmi) so’zining kelib chiqishiga sabab bo’ldiki, u Al-Xorazmiy ismining
lotincha aytilishidir.Algoritm deganda, berilgan masalani yechish uchun ma‘lum
tartib bilan bajarilishi kerak bo’lgan chekli sondagi buyruqlar ketma-ketligini
tushuniladi.Biror masalani kompyuterda yechishda eng muhim va ma‘suliyatli
ishlardan biri qo’yilgan masalani yechish algoritmini yaratish bo’lib, bu jarayonda
bajarilishi kerak bo’lgan hamma bo’lajak buyruqlar ketma-ketligi aniqlanadi.
Ma‘lumki, kompyuterning o’zi xech qanday masalani yechmaydi, balki dastur
ko’rinishida yozilgan algoritmni bajaruvchi hisoblanadi xolos. Shuning uchun,
algoritmda yo’l qo’yilgan xato hisoblash jarayonining noto’g’ri bajarilishiga olib
keladi, bu esa o’z navbatida yechilayotgan masalaning xato natijasiga olib
keladi.Biror sohaga tegishli masalani yechish algoritmini yaratish, algoritm
tuzuvchidan shu sohani mukammal bilgan holda, qo’yilgan masalani chuqur tahlil
qilishni talab qiladi. Bunda masalani yechish uchun kerak bo’lgan ishlarning
rejasini tuza bilish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, masalani yechishda
ishtirok yetadigan ob‘ektlarning qaysilari boshlang’ich ma‘lumot (masalani
yechish uchun zarur bo’lgan ma‘lumotlar) va qaysilari natijaligini aniqlash, ular
o’rtasidagi o’zaro bog’lanishni aniq va to’la ko’rsata bilish lozim.

Algoritmni ifodalash usullari, uning xossalari va unga qo’yiladigan talablar
Masalani yechishning algoritmini turli usullar bilan ifodalash mumkin:
- so’z bilan;
- blok-sxemalar shaqlida;
- formulalar orqali;
- algoritmik tillar orqali va x.z.Endi biror usulda tuzilgan algoritmning ayrim
xossalari va algoritmga qo’yilgan ba‘zi bir talablarni ko’rib chiqaylik:
Algoritm har doim bir qiymatlidir , ya‘ni uni bir hil boshlang’ich qiymatlar bilan
ko’p marta qo’llash har doim bir hil natija beradi.
1.
Algoritm birgina masalani yechish qoidasi bo’lib qolmay, balki turli-tuman
boshlang’ich shartlar asosida ma‘lum turdagi masalalar to’plamini yechish
yo’lidir.
2.
Algoritmni qo’llash natijasida chekli qadamdan keyin natijaga erishamiz
yoki natijaga erishish mumkin emasligi haqidagi ma‘lumotga ega bo’lamiz.
Yuqorida keltirilgan xossalarni har bir ijrochi o’zi tuzgan biror masalaning
algoritmidan foydalanib tekshirib ko’rishi mumkin. Masalan,
ax 2
+bx+c=0
kvadrat tenglamani yechish algoritmi uchun yuqorida sanab o’tilgan algoritmning
xossalarini quyidagicha tekshirib ko’rish mumkin:
- agar kvadrat tenglamani yechish algoritmi biror usulda yaratilgan bo’lsa, biz
ijrochiga bu algoritm qaysi masalani yechish algoritmi ekanligini aytmasdan a,b,c

larning aniq qiymatlari uchun bajarishni topshirsak, u natijaga erishadi va bu natija
kvadrat tenglamalarning yechimi bo’ladi, Demak, algoritmni ijro etish algoritm
yaratuvchisiga bog’liq emas;
- xuddi shuningdek, a,b,c larga doim bir hil qiymatlar bersak, algoritm har doim bir
hil natija beradi, ya‘ni to’liqdir;
- yaratilgan bu algoritm faqatgina bitta kvadrat tenglamaning yechish algoritmi
bo’lib qolmay, balki u a,b,c larning mumkin bo’lgan barcha qiymatlari uchun
natija hosil qiladi va shu turdagi barcha kvadrat tenglamalarning yechish
algoritmidir;
- algoritmning oxirigi xossasi o’z-o’zidan bajariladi, ya‘ni kvadrat tenglamani
yechish albatta chekli qadamda amalga oshiriladi.
Dastur tuzuvchi uchun EHMning ikkita asosiy parametri eng muhimdir:
kompyuter xotirasining xajmi va tezkorligi. Shuningdek, algoritm tuzuvchidan ikki
narsa talab qilinadi. Birinchidan , u tuzgan dastur kompyuter xotirasidan eng kam
joy talab etisin, ikkinchidan, eng kam amallar bajarib masalaning natijasiga
erishsin. Umuman olganda, bu ikki talab bir-biriga qarama-qarshidir, ya‘ni
algoritmning ishlash tezligini oshirish, algoritm uchun zarur xotirani oshirishga
olib kelishi mumkin.
Algoritm tuzishda quyidagilarga amal qilinsa, qo’yilgan masalaning natijasini tez
va to’g’ri olish mumkin:
- qo’yilgan masalani to’g’ri o’qish va tushinib olish, masalaning asosiy maqsadini
ajrata bilish;
- ishga dahldor qiyinchiliklarni aniq ko’rish va ortiqcha, masala yechimiga katta
ta‘siri bo’lmagan parametrlarni yo’qota bilish;

- qo’yilgan masalani bir-biriga bog’liq bo’lmagan mustaqil bo’laqlarga ajrata olish
va ular orasidagi bog’liqlikni to’g’ri tashkil etish ;
- qo’yilgan masalaning yechimini olishda har bir bo’lak yechimlarni to’plamini bir
butun holga keltirish;
- masala yechimini sodda va tushunarli tilda bayon eta olish.

Foydalaniladigan adabiyotlar:
1. Симонович С.В. Windows - 98. учебный курс.19 уроков для
освоения операционной системы. С. Петербург, Москва 1999.
2. T.X. Xolmatov, N.I. Taylakov, U.A.Nazarov Informatika va Hisoblash
texnikasi. «Uzbekiston milliy entsiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, T
2001
3. Симонович С.В ва бошкалар “Общая информатика”,
”Специальная информатика”, ”Практическая информатика”,
Москва, 2000 .
4. www.ziyonet.uz
5. www.nur.uz

Kompyuterda masalalarni yechish bosqichlari

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish