Konduktometriyaning ishlab chiqarishda qo‘llanilishi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	1.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Konduktometriyaning ishlab chiqarishda qo‘llanilishi

Купить

Konduktometriyaning ishlab chiqarishda qo`llanilishi
Reja:
I. Kirish.
II. Konduktometriyaning moxiyati.
Elektrolit eritmalarining elektr o’tkazuvchanligi.
Solishtirma elektr o’tkazuvchanlik
Ekvivalent elektr o’tkazuvchanlik.
Elektr o’tkazuvchanlikni turli omillarga bog’liqligi
Elektr o’tkazuvchanlikning ahamiyati
III. Elektrolitlarning elektrostatik nazariyasi
Debay Hyukel nazariyasining asosiy ehtimolliklari.
Ion atmosferasining potensiali,
IV. Konduktometrik analiz usullari
Past chastotali konduktometya usullari
Kolraush qonuni.
V. Konduktometrik titrlash
Elektr neytrallik qoidasi
Konduktometrik titrlashning qo’llanilishi
Kislota asosli titrlash.
VI. Xulosa
VII. Foydalanilgan adabiyotlar to’plami

Konduktometrik titrlash
Konduktometrik titrlash hajmiy tahlil usullaridan biri bo’lib, bu usulda
neytrallanish nuqtasini indikatorlar yordamida aniqlab bo’lmaydi. Konduktometrik
usulda esa eritmaning rangi yoki uning loyqa bo’lishi xalal bermaydi. Bundan tashqari
konduktometrik usul bilan bir qancha eritmaning masalan, birnechta kislota
aralashmasining bir yo’la titrlash, har bir kislota miqdorini aniqlash mumkin. Bu
usulning mohiyatini quyidagi misol orqali tushuntiramiz:
Masalan, kislotani titrlash kerak bo’lsin buning
uchun kislota eritmasidan ma’lum hajmda olinib
uning ustiga ishqorning konsentratsiyasi ma’lum
bo’lgan eritmasidan oz-ozdan qo’shib boriladi va har
gal eritmaning elektr o’tkazuvchanligi o’lchanadi.
Ishqor qo’shilgan sari tez harakat qiluvchi vodorod
ionlarining soni kamayib boradi. Natijada eritmaning
elektr o’tkazuvchanligi ham kamayadi.
Т itrlanish nuqtasidan o’tgach erkin OH -

ionlari ham to’plana boshlaydi. OH -
ham
tez harakat qiluvchi ion bo’lganidan, eritmaning elektr
o’tkazuvchanligi yana oshadi. Т itrlash nuqtasida erkin
H +
musbat va OH -
ionlarining miqdori minimum
bo’lganligi uchun (bu nuqtada elektr o’tkazuvchanlik asosan tuz ionlarining elektr
o’tkazuvchanliklaridan iborat bo’ladi) elektr o’tkazuvchanlik qiymati ham minimum
bo’ladi. Shunday qilib, minimum elektr o’tkazuvchan nuqtasi titrlanish nuqtasidir
Elektr o’tkazuvchanlik. Solishtirma elektr o’tkazuvchanlik va ekvivalant
elektr o’tkazuvchanlik.
2 1- rasm . Konduktometric
titrlash.

O’zgarmas kuchlanish tasirida moddaning elektr tokini o’tkazish xususiyati
elektr o’tkazuvchanlik deyiladi. Bu kattalikni texnikada o’tkazgich
qarshiligiga teskari kattalik deyiladi. Elektrolit eritmasidagi ionlar tartibsiz
harakatda bo’ladi , eritma orqali elektr toki o’tganda ionlarning harakati
tartibga tushib ular katod hamda anod tomon elektr zaryadini tashib
eritmaning elektr tokini otkazishga sabab bo’ladi.
Eritmaning elektr o’tkazuvchanligini ularning elektr tokini o’tishiga ko’rsatgan
qarshiligi orqali ifodalash mumkin
R = q
Bu yerda R
- qarshulik
L- O’tkazgich uzunligi S – o’tkazgichning
ko’ndalang kesim yuzasi, q- proporsionallik koiffitsiyenti, bo’lib solishtirma
qarshilik deyiladi. Q - ko’ndalang kesimi yuzasi 1 sm 2
va uzunligi 1
sm bo’lgan o’tkazgichnin qarshiligi.
R = q [ q] =
Solishtirma qarshilikka teskari kattalik solishtirma elektr o’tkazuvchanlik
deyiladi va quyidagi tenglama bilan ifodalanadi.
= [
= =
3 HCI KOH KCI
CH
3 COOH
C
2-rasm. Eritmalarning
solishtirma elektr
o’tkazuvchanligini ularning
konsentrasiyasiga boglanishi.

ga tengdir. Bu yerda E- kuchlanish, q- qarshilikdir. Faradey qonunidan i=
dan foydalanib o’tkazgich orqali 1 sek ichida o’tgan tok kuchi quyidagiga teng
bo’ladi.
i = EX= Q
1 sekund ichida 1 yuza orqali alohida olingan ionlar uchun
quyidagicha belgilanadi.
Q = (c
+ + u
+ + c
- + u
- )
Bu yerda c
+ va c
- ionlar konsentratsiyasi, u
+ va u
- kation va anionlar
xarakatining absolyut tezliklari yoki kuchlanishiga ega bo’lgan
elektrodlar tomon ionlar harakatining tezligidir.
x= formuladan x =F (c
+ + u
+ + c
- + u
- ) kelib chiqadi.
Oxirgi formuladan x solishtirma elektr o’tkazuvchanlikning ionlar
konsentratsiyasiga va ular xarakatchanligining absolyut tezligiga to’g’ri
proporsionalligi kelib chiqadi. Bir valentli elektrolit uchun
x =a (u
+ + u
- )
bo’ladi, Bu yerda a – dissotsiyalanish darajasi c – eritma konsentratsiyasi.

Solishtirma elektr o’tkazuvchanlik bir biridan 1 metr (1sm ) oraliqda va 1
sm 2
(yuzali ) ikki tekis elektrodlar orasida joylashgan suyuqlikning elektr
o’tkazuvchanligidir. Solishtirma elektr o’tkazuvchanlikning o’lchami Om -
m -
(OM -1
cm -1
) bilan ifodalanadi. Muayyan temperaturada eritmaning
konsentratsiyasi oshishi bilan elektr o’tkazuvchanligi dastlab ko’paya boshlaydi.
Ma’lum konsentratsiyadan keyin kamaya boshlaydi. c - egri chizig’ining
maksimumdan o’tishiga asosiy sabab quyidagilardir: elektr o’tkazuvchanlik
ionlarning soniga va ularning harakat tezligiga bog’liq. Konsentratsiya
4

o’zgarishi bilan kuchsiz elektrolitlar ionlarining harakat tezliklari deyarli
o’zgarmaydi. Shunga ko’ra kuchsiz elektrolitlarning elektr o’tkazuvchanlik
qiymati asosan ionlar soniga bog’liq. Konsentratsiya o’zgarishi bilan kuchsiz
elektrolitlar ioning ioning harakat tezligi deyarli o’zgarmaydi. Konsentratsiya
ortishi bilan bir tomondan : ( C
ion = a )
Muvofiq erigan modda molekulalarining soni ko’payishi bilan ionlarning soni
ko’paysa, ikkinchi tomondan dissotsiyalanish darajasining kamayishi natijasida
ionlarning soni kamayadi. Maksimumgacha birinchi effect , so’ng ikkinchi
effect estunlik qiladi.
Temperatura o’zgarishi bilan yani ko’tarilishi bilan asosan quyidagi uch
o’zgarish bo’ladi:
1) Muhitning qovushqoqligi kamayadi.
2) Ionlarning gidratlanishi pasayadi.
3) Ionlarning harakat tezligi ortadi.
Odatda buning natijasida temperaturaning bir gradusga ko’tarilishi bilan
suvdagi eritmaning solishtirma elektr o’tkazuvchanligi 2 -2.5 barobar ortadi.
Bosim o’zgarishi bilan solishtirma elektr o’tkazuvchanlik deyarli o’zgarmaydi.
Masalan, 200 atmosfera o’zgarganda sirka kislotaning solishtirma elektr
o’tkazuvchanligi 0.6 % ga kamayadi.

Ekvivalent elektr o’kazuvchanlik – bu bir biridan 1 sm masofada turgan ikkita
elektrod orasidagi 1 g ekvivalent elektrolit bo’lgan eritmaning elektr
otkazuvchanligidir. Bu qiymat ekvivalent konsentratsiyaga nisbatan teskari
qiymatni qabul qiladi.
V= bo’lganligi sababli = bo’ladi. Agar eritma molyar konsentrtsiya
orqali ifodalansa,

m = X bo’ladi.
X= a (u
+ + u_)
Formuladan
5 -
+
1 sm
sms
msm
смElektrodlar
eritma

X = = = a
kelib chiqadi. 3-rasm
o’tkazuvchanlik bo’lganligi sababli X dan farqli
o’laroq elektrolit valentligiga bo’g’liq bo’lmaydi. a bo’lganligidan,
a xolatda eritma cheksiz suyultirilgan vaqtda ning qiymati o’sadi va
maksimal qiymatga ega bo’ladi. Bunday holat ga ega bo’ladi.
Suyultirilgan eritmalar uchun ning konsentratsiyaga bo’gliqligi
Kolraushning empiric formulasi orqali yoziladi.
= - a
a – ionlar orasidagi o’rtacha diametr . Bu tenglamaga Onzager nazariy asos
soldi va quyidagicha ifodaladi .
X
i = - ( B
e + B p) ;
= binar elektrolitlar uchun tenglama.
= - (2 B
e + B p = )
bo’ladi .
Bir valentli elektrolitlar uchun.
B
e = va B
p = bo’ladi.
6

Bu yerda – erituvchining qovushqoqlik koiffitsiyenti, - eritmaning dielektrik
singdiruvchanligi, B
p va B
e koiffitsiyentlar bo’lib erituvchi va erigan modda
tabiatiga bog’liq bo’lib, konsentratsiyaga bog’liq emas. B
e va B
p lar ionlarning
elektroforetik va reaksion tormozlanishidir. Elektr o’tkazuvchanlikning pasayishi
ana shu effektlarga bog’liqdir.
Konsentrlangan eritmalar uchun ekvivalent elektr o’tkazuvchanlik yarim empiric
formula orqali ifodalanadi.
= -
bu tenglamadan ionlarning a- o’rtacha diametric hisobga olingan.
Kuchsiz elektrolitlar uchun = - a(2Be+ Bp - ) bo’ladi.
(V  m 3
)
Yoki

(V=l)
Cheksiz suyultirgan eritmalarda molekulalar to’la dissotsialangan bo’ladi
va ionlarning o’zaro ta’sirlari yo’qoladi. Har bir ion boshqa ionlarga bog’liq bo’lmagan
holda harakatlanadi va bu holda ekvivalent elektr o’tkazuvchanlik barcha ionlarning
elektr o’tkazuvchanliklar ko’rinishida ifodalanadi. Elektr o’tkazuvchanlikning faqat
bitta ion turiga to’g’ri keladigan qismi ionning harakatchanligi deyiladi. Cheksiz
suyultirilgan eritmadagi ekvivalent elektr o’tkazuvchanlik ionlar harakatchanliklarining
yig’indisiga teng:

bunda –anion va kationning harakatchanligi. Bu tenglama Kolraush yoki
ionlarning mustaqil harakatlanish qonununining matematik ifodasidir. Ayni ionning
elektr o’tkazuvchanligi elektrolit tarkibida shu ion qanday ion bilan birikkanligiga
bog’liq emas, eritma cheksiz suyultirilganda elektrolitning ekvivalent elektr
o’tkazuvchanligi anion va kationlar harakatchanliklarining yig’indisiga teng.
Kolraush qonuniga asosan ionlarning harakatchanligini bilgan holda cheksiz
suyultirish jarayonidagi elektr o’tkazuvchanlikni hisoblash mumkin
a) -  H
2 OH
2 OH
2 OH
3 O +
H
2 OH
2 O  +
7 э
С/  HCI
KOH
KCI
CH
3 COOH
4-rasm. Elektrolit eritmalar ekvivalent
elektr o’tkazuvchanligining suyultirish
darajasiga bog’lanishi.

b) -  H
2 OH
2 OH
2 OOH -
H
2 OH
2 O  +
2- rasm H +
(a) va OH -
(b) ionlarining
elektr o’tkazuvchanlik mexanizmi sxemasi.
Quyidagi 18 0
C temperaturada suvli eritmadagi
ionlarning harakatchanlik qiymatlari
(Sm.m 2
mol.ekv) keltirgan:
H +
315,0 OH -
171,0 Na +
42,8 CI -
66,0
K +
63,9 Br -
68,0 NH
4 +
63,9 I -
66,5
Mg +2
45,0 NO
3 -
62,3 Ca +2
50,7
CH
3 COO -
35,0 Ba +2
54,6 SO
4 -2
68,4
Cu +2
45,3 CO
3 -2
60,5 AI +3
63,0 (25 0
C)
Ko’p zaryadli ionlarning harakatchanligi birlik zaryadga nisbatan olingan.
Ionlarning harakatchanligi ularning elektr maydonidagi tezligiga mutanosib
bo’ladi va shuning uchun ham u ionlarning o’lchamiga hamda gidrotatsiyalanish
darajasiga bog’liqdir. Ionning radiusi qanchalik katta bo’lib, gidrotatsiyalanish darajasi
yuqori bo’lsa, uning harakatchanligi shunchalik kichik bo’ladi.

H 
va OH -
ionlarining barcha boshqa ionlarga nisbatan yuqori harakatchanlikka
ega bo’lishi diqqatni tortadi. Buning sababi H +
va OH -
ionlarining suvda harakatlanish
(aralashish) mexanizmi boshqa ionlarnikidan tubdan farq qilishi bilan izohlanadi.
Suvli eritmalarda H +
ioni H
3 O +
gidroksoniy ko’rinishida joylashgan. Elektr
maydon ta’sirida gidroksoniy ionining protoni o’zining yaqinidagi suv molekulasiga
o’tadi Yangi hosil bo’lgan gidroksoniy ioni o’z protonini navbatdagi suv molekulasiga
beradi.
Х uddi shunday, eritmadagi suv molekulalaridan proton gidroksil ioniga ko’chadi.
Ikkala holda ham elektr ko’chish ionlarning harakatidan emas, balki protonning bir
zarrachadan boshqa zarraga sakrashi natijasida sodir bo’ladi. Suv molekulasidagi proton
H
3 O -
dagiga nisbatan kuchli bog’langanligi sababli, vodorod ionlarining harakatchanligi
gidroksil ionlarining harakatchanligiga qaraganda yuqoridir.
Debay Xyukkel nazariyasining asosiy ehtimolliklari.

Ion atmosferasining potensiali.
8

Kuchli elektrolitlar suyultirilgan eritmalari elektrostatik nazariyasi Debay va
Xyukel ( 1923 yil) lar tomonidan yaratilgan. Elеktrolit eritmalari Raul va
Vant-Goff qonunlariga bo`ysinmaydi krioskopik va ebulioskopik usullarda molеkulyar
massani hisoblashda ham zarrachalarning sonini e'tiborga olish kеrak. Vant-Goff osmotik
bosim nazariyasida gazlar bilan eritmalarni bir-biriga o`xshash sistеmalar dеb qaragan
bo`lsa, Arrеnius Vant-Goffning nazariyasini elеktrolit eritmalarga ham taalluqli dеb faraz
qilgan va idеal eritmalar qonunlaridan chеtlanishlarni izohlab bеrgan.
Kuchli elеktrolitlarda ionlararo elеktrostatik ta'sirlar kuchli bo`lganligi sababli,
ularni noidеal eritmalar dеb qarab aktivlik usulidan foydalanish kеrak:
yoki (1)
Alohida ionlarning aktivliklarini tajribadan topib bo`lmaganligi sababli, elеktrolit
ionlarining o`rtacha aktivligi tushunchasi kiritilgan (kation va anionlar aktivliklarining
o`rtacha gеomеtrik qiymati):
; va (2) dan:
(3).
Kation va anionlarning aktivliklarini quyidagi munosabatlar orqali ifodalasa
bo`ladi: ; (4),
bu еrda va -kation va anionlarning aktivlik koeffitsiеntlari;
va -elеktrolit eritmasidagi kation va anionlarning molyalligi:
va (5);
vа larning qiymatlarini (4) dan (2) ga qo`ysak: (6)
bu еrda -elеktrolitning o`rtacha aktivlik koeffitsiеnti: (7);
-elеktrolit ionlarining o`rtacha molyalligi: (8).
Elеktrolitning o`rtacha aktivlik koeffitsiеnti kation va anionlar aktivlik
koeffitsiеntlarining o`rtacha gеomеtrik qiymatini, elеktrolit ionlarining o`rtacha
kontsеntratsiyasi esa, kation va anionlar kontsеntratsiyalarining o`rtacha gеomеtrik
qiymatini tashkil qiladi.
Komponеntlar aktivligini aniqlash uchun eritmaning standart holatini bilish kеrak:
eritmadagi erituvchi uchun standart holat sifatida toza erituvchi tanlanadi; kuchli
elеktrolitning eritmadagi standart holati sifatida elеktrolit ionlarining o`rtacha
kontsеntratsiyasi 1 ga tеng bo`lgan gipotеtik eritma olinadi.
9

Kuchli elеktrolit suyultirilgan eritmalarining elеktrostatik nazariyasi 1923 yil
Dеbay-Gyukkеllar tomonidan yaratilgan bo`lib, elеktrolitning o`rtacha aktivlik
koeffitsiеntini, kuchli elеktrolitlarning elеktr o`tkazuvchanligini nazariy hisoblashga
imkon bеrdi hamda ion kuchi qoidasini nazariy asosladi. Bu nazariyada faqat chеksiz
suyultirilgan eritmalar uchun adolatli bo`lgan qator taxminlar qilingan.
Bu nazariya elektrolitlarning o’rtacha aktivlik koiffitsiyenlarini, aktivlik
koiffitsiyentlarini, elektr o’tkazuvchanliklarini , ion kuchini nazariy jixatdan
xisoblab beradi.
Bular quyidagilardan iboratdir.
1) Ionlar matematik nuqtalar kabi xisoblanadi. Bu faqat suyultirilgan
eritmalar uchun xos bo’lib, ion hajmi hisobga olinmaydi.
2) Ionlar orasidagi kulon o’zaro tasir kuchi hisobga olinadi, boshqa
barcha tasirlar hisobga olinmaydi. Masalan, ion diipol o’zaro tasiri,
assotsiatlarning hosil bo’lishi.
3) Erituvchining dielektrik o’tkazuvchanligiga nisbatan erimaning dielektrik
doimiysining o’zgarishi hisobga olinmaydi.
4) Bolsman taqsimoti qo’shimcha shrtlari bilan ko’riladi. Bu faqat
suyultirilgan eritmalar uchun taluqli.
5) Elektrostatik o’zaro tasir - markaziy ion va ion atmosferasida
quriladi.
Ion atmosferasi - bu static holatdir. U quyidagich hosil bo’ladi. Agar
biror bir ionni ( masalan kationni) olinsa, uning atrofini anionlar o’rab
oladi. Bu holat ion atmosferasi deb ataladi, kation esa markaziy ion
hisoblanadi.
Ion atmosferasi ikki omil asosida hosil bo’ladi. Bular quyidagilar
elektrostatik tortishish va itarish kuchlari hamda ionlarning issiqlik
harakati natijasida ionlarning xavotik holatni egallashuvi.
Kuchli elektrolit va kuchsiz elektrolitlar aralashmasining ion kuchi
quyidagicha topiladi.

I
I Z
i 2
yoki I
I Z
i 2
10

Bu yerda
m
i va C
i lar molyal va molyar konsentratsiyalar.
Suyultirilgan eritmalarda elektrolitning o’rtacha aktivlik koiffitsiyenti
eritmaning ion kuchiga bog’liq bo’lib, eritmadagi boshqa ionlar tabiatiga
bog’liq emas.
Elektrolit eritmasi konsentrtsiyasining oshishi bilan ion kuchining
tajribada olingan qiymati bilan yuqorida olingan formula asosida
hisoblab olingan qiymati orasidagi farq ortadi. Agar markaziy ionni
matematik nuqta deb olmasdan, balki markaziy ionning o’lchamlari hisobga
olinsa Debay - Xyukkelning ikkinchi tenglamasi kelib chiqadi.

Lg +
= -
A – ionning o’rtacha effektiv diametric bo’lib, tajribada aniqlanadi. Bu
tenglama eritma konsentratsiyasining oshishi bilan aktivlik koiffitsiyentini
kamayishini ko’rsatadi. Lekin konsentrtsiya oshishi bilan aktivlik
koiffitsiyentini oshishini tenglama tushuntirib bera olmaydi, buni Debay
Xyukelning uchinchi tenglamasi tushuntirib beradi.
Lg +
= - + CI
CI - kattalik erigan modda ionlari atrofida erituvchi dipollarining
qutblanishini hisobga olish uchun kiritiladi.
Konduktometrik analiz usullari elektrolitlar eritmalarining elektr o‘tkazuvchanligini
o‘lchashga asoslangan bo‘lib, tokning ishchi chastotasiga ko‘ra past va yuqori chastotali
usullarga bo‘linadi. Konduktometriya usullari elektrodlarning tekshiriladigan eritma
bilan tutashganligiga qarab tutashgan va tutashmagan usullarga bo‘linadi. Past (10 3
Gs )
chastotali usullar konduktometriya deb, yuqori (10 6
 10 7
Gs ) chastotali usullar esa yuqori
11

chastotali konduktometriya (usul ko‘pincha titrlashning oxirgi nuqtasini topish
maqsadida ishlatilgani uchun yuqori chastotali titrlash ) deb yuritiladi.
Tutashgan usullar yordamida o‘lchash jarayonida elektrodlar tekshiriladigan elektrolit
eritmasiga bevosita tushirilgan bo‘ladi. Bu usullar o‘lchash aniqligini oshirish imkonini
bersa-da, ular elektrodlarning polyarizatsiyasi bilan bog‘liq bo‘lgan tegishli xatolardan
xoli emas. Tutashmagan usullarda elektrodlar bilan tekshiriladigan elektrolit eritmasi
orasida bevosita tutashuv bo‘lmaydi, ya’ni elektrodlar eritmaga tushirilmagan bo‘ladi. Bu
usullarda elektrodlar o‘lchash zanjiri bilan sig‘im yoki induktivlik orqali bog‘lanadi.
Bunday usullarda polyarizatsiya hodisasi uchramaydi. Tutashmagan usullar
konsentratsiyalari yuqori bo‘lgan, agressiv, yopishqoq va uchuvchan moddalarni
tekshirish uchun qulaydir. Elektrod bilan eritma tutashmagan bo‘lganligi uchun ular
orasida o‘zaro ta’sir bo‘lmaydi, elektrod ham, eritma ham ifloslanmaydi. Eng muhimi
qimmatbaho platina elektrodini arzon metallarga almashtirish mumkin. Tutashmagan
usullarda bevosita elektr o‘tkazuvchanlik o‘lchanmasdan, uning hosilasi – tok kuchi
o‘lchanadi. Konduktometrik usullarning rangli va loyqa eritmalarni tekshirish,
sezuvchanligining yuqoriligi, avtomatlashtirish imkoniyati, titrlashning oxirgi nuqtasini
aniq topish, aralashmalarni titrlash va sh.k. qator afzalliklari bilan bir qatorda, selektiv
emasligi, konsentratsiyasi yuqori bo‘lgan eritmalarni aniqlashda chetga chiqishlarning
uchrashi kabi kamchiliklari ham mavjud.
Past chastotali konduktometriya da eritmalarning elektr o‘tkazuvchanligi bilan
konsentratsiyasi orasidagi bog‘liqlik o‘rganiladi. Bunda o‘lchash bevosita va bilvosita
usullar yordamida amalga oshiriladi.
Bevosita konduktometriya da solishtirma elektr o‘tkazuvchanlikning konsentratsiyaga
bog‘liqligi asosida tahliliy xulosa qilinadi. Solishtirma elektr o‘tkazuvchanlik deganda,
sirt yuzasi 1 sm 2
bo‘lgan ikkita bir-biridan 1 sm masofada joylashgan inert elektrodlar
orasidagi elektrolit eritmasining elektr o‘tkazuvchanligi tushuniladi. Eritmaning
qarshiligi ( R ) elektrodlar orasidagi masofaga ( l ) to‘g‘ri va eritmaga tushirilgan
elektrodlarning sirt yuzalariga ( s ) teskari mutanosib bog‘langan: . Bundan
ya’ni solishtirma qarshilik solishtirma elektr o‘tkazuvchanlikka teskari qiymat
bo‘lganligi uchun hosil bo‘ladi. Oxirgi tenglamalardan va mos ravishda
ni olish mumkin. Solishtirma elektr o‘tkazuvchanlik molekulyar (ekvivalent)
elektr o‘tkazuvchanlik bilan quyidagicha bog‘langan: bu yerda s –
elektrolit eritmasining konsentratsiyasi ( mol/l ); 1000/s=V – suyultirish chegarasi, l .
Molekulyar ( ekvivalent ) elektr o‘tkazuvchanlik deganda, sirt yuzasi 1 sm 2
bo‘lgan ikkita
12

bir-biridan 1 sm masofada joylashgan inert elektrodlar orasidagi, tarkibida modda
miqdori mol (ekv.mol) bo‘lgan eritmaning elektr o‘tkazuvchanligi tushuniladi.
Kolraush qonuni . Elektrolitlar eritmalarida elektr toki turli xil zaryadlangan
ionlarning qarama-qarshi harakati natijasida paydo bo‘ladi. Eritmaning elektr
o‘tkazuvchanligi kationlar (
+ ) va anionlar ( 
- ) harakati natijasida kelib chiqqan elektr
o‘tkazuvchanliklardan iborat bo‘ladi. Ionlarning elektr o‘tkazuvchanligi ularning
harakatchanligi bilan belgilanadi. Ionlarning molekulyar (ekvivalent) elektr
o‘tkazuvchanligi ular absolyut tezliklarining (

+ , 
- ) Faradey soniga (  96500 Kl)
ko‘paytmasiga teng, ya’ni:

+  + F va 
-  - F.
Ionlarning harakatchanligi eritmaning suyultirilish darajasiga bog‘liq bo‘lib, eritma
qancha ko‘p suyultirilgan bo‘lsa, harakatchanlik shuncha katta bo‘ladi. Cheksiz
suyultirilgan eritmalarda u o‘zining eng katta qiymatiga erib, bunday eritmalarda
elektrolitning ekvivalent elektr o‘tkazuvchanligi uning tarkibidagi ionlar
harakatchanliklari yig‘indisiga teng. Bu Kolraush tomonidan ta’riflangan additivlik
(ionlar harakatining mustaqillik) qonunidir. U quyidagicha ifodalanadi:
 = 
+ + 
- bu
yerda

- elektrolit eritmasining cheksiz suyultirilgandagi ekvivalent elektr
o‘tkazuvchanligi.

+ ning qiymati 
- ning qiymatiga bog‘liq emas, demak, kationning
tabiati

- ning qiymatiga ta’sir ko‘rsatmaydi. 1 -jadvalda ayrim kation va anionlarning 25
o
C da suvli eritmalardagi ekvivalent elektr o‘tkazuvchanliklari keltirilgan.
1 -jadval
Ayrim kation va anionlarning cheksiz suyultirilgan suvli
eritmalaridagi ekvivalent elektr o‘tkazuvchanliklari (t=25 o
C)
Kationlar

+ Anionlar 
-
13

H +
[Co(NH
3 )
6 ] 3+
NH
4 +
K +
Pb 2+
Fe 2+
Ba 2+
Al 3+
Ag +
Ca 2+
Na + 349,8
101,9
73,5
73,5
70,0
68,0
63,6
63,0
61,9
59,5
50,1 OH -
[Fe(CN)
6 ] 4-
[Fe(CN)
6 ] 3-
CrO
4 2-
SO
4 2-
Br -
Cl -
C
2 O
4 2-
NO
3 -
CO
3 2-
CH
3 COO - 198,3
110,5
100,9
85,0
80,0
78,0
76,3
74,1
71,4
69,3
40,9
Jadvalda keltirilgan misollardan ko ‘ rinishicha , kation va anionlarning elektr
o ‘ tkazuvchanliklari o ‘ zaro farq qiladi . Suvli eritmalarda proton gidratlangan gidroksoniy
H
3 O +
shaklida bo ‘ ladi . Proton harakatchanligining katta bo ‘ lishi tunnel effekti va suv
molekulasining H
3 O +
– H
2 O orasida tashilishi bilan tushuntiriladi . Protonning suvsiz sulfat
kislotadagi harakatchanligi ham kattadir ( H
3 O +
– H
2 SO
4 tashilish ). Ko ‘ pchilik ionlarning
suvsiz eritmalardagi harakatchanligi suvli eritmalardagidan kichik bo ‘ lib , u erituvchi va
ion orasidagi o ‘ zaro ta ’ sirlashuvga bog ‘ liq .
Elektr o ‘ tkazuvchanlikning turli omillarga bog ‘ liqligi . Elektr o ‘ tkazuvchanlik
ionlarning tabiati , konsentratsiyasi , erituvchining tabiati va harorat singarilarga bog ‘ liq .
Elektr o ‘ tkazuvchanlik ionlar tabiati ga bog ‘ liq . Elektr o‘tkazuvchanlikning
konsentratsiya ga bog‘liqligi turli xil elektrolitlar uchun turlicha. Ko‘pchilik elektrolitlar
uchun konsentratsiyaning oshishi solishtirma elektr o‘tkazuvchanlikning ortishiga va
ma’lum qiymatdan keyin kamayishiga olib keladi.

14

æ
s æ
S 

s
5- chizma .
Solish - tirma
elektr o ‘ tkazuv -
chanlikning
konsentratsiyag
a bog ‘ liqligi . 6- chizma .
Anomal elektr
o ‘ tkazuvchanlik . 7- chizma .
Molekulyar
elektr
o ‘ tkazuvchanli
kning
konsentratsiyag
a bog ‘ liqligi .
Yuqori konsentratsiyalarda elektr o ‘ tkazuvchanlikning kamayishi ionlar orasidagi
o ‘ zaro ta ’ sirning kuchayishi bilan tushuntiriladi . Bundan tashqari , bu hol kuchli
elektrolitlar eritmalarida ionlarning o ‘ zaro birikib , juftlashgan ionlar hosil qilishi bilan ,
kuchsiz elektrolitlar eritmalarida esa dissotsilanish darajasining kamayishi va ionlar
absolyut tezliklarining o ‘ zgarishi bilan bog ‘ liq .
Elektr o ‘ tkazuvchanlik konsentratsiyaning yanada oshishi bilan ortishi mumkin .
Elektr o ‘ tkazuvchanlikning bunday o ‘ zgarishi anomal elektr o ‘ tkazuvchanlik deb
yuritiladi . Konsentratsiya oshishi bilan elektr o ‘ tkazuvchanlikning kamayishi va keyin
yana ortishi hamma vaqt ham yuqoridagiday bo ‘ lavermaydi . Xlorid kislotaning amil
spirtidagi eritmalarini tekshirayotib , Kablukov (1890) anomal elektr o ‘ tkazuvchanlikni
kuzatdi . H ozirgi vaqtda anomal elektr o ‘ tkazuvchanlikni tushuntirish uchun qator
nazariyalar tavsiya qilingan . Ularga ko ‘ ra , konsentratsiyaning ortishi bilan elektr
o ‘ tkazuvchanlikning kamayishi juftlangan ionlar ( A +
· B –
) hosil bo ‘ lishi , elektr
o ‘ tkazuvchanlikning yanada ko ‘ tarilishi uchlangan ionlar ( A +
 B –
 A +
, B –
 A +
 B –
) hosil
bo ‘ lishi orqali tushuntiriladi . Juda yuqori konsentratsiyalarda elektr o ‘ tkazuvchanlik yana
pasayadi , bu hol ion to ‘ rtliklarining ( kvadrupol ionlar ) hosil bo ‘ lishi bilan izohlanadi .
Ayrim elektrolitlar uchun konsentratsiyaning ko ‘ tarilishi elektr o ‘ tkazuvchanlikning
sekin oshishiga yoki sekin oshib keyin ozroq kamayishiga olib keladi .
Ekvivalent elektr o ‘ tkazuvchanlik eritmalarning suyultirilishi bilan orta boradi va
eritma cheksiz suyultirilganda cheksizlikka intiladi ( 3 - chizma ). Buni eritmaning
15

suyultirilishi bilan ionlar orasidagi o ‘ zaro ta ’ sirning susayishi va ionlar harakat
tezligining ortishi bilan tushuntirish mumkin . Bundan tashqari , kuchsiz elektrolitlar
eritmalarida konsentratsiyaning kamayishi bilan dissotsiatsiya darajasi ortadi ; cheksiz
suyultirilgan eritmalarda kuchsiz elektrolitlarni amalda batamom dissotsilangan deb
hisoblash mumkin . Ekvivalent elektr o ‘ tkazuvchanlikning konsentratsiyaga bog ‘ liqligini
Kolraush tenglamasi bilan quyidagicha ifodalash mumkin : bu yerda A –
doimiy qiymat , bog ‘ liqlik to ‘ g ‘ ri chiziqning hosil qilgan burchagiga bog ‘ liq .
Ushbu tenglama kuchli elektrolitlarning suyultirilgan eritmalariga tatbiq etiladi . Kuchli
elektrolitlarning yuqoriroq konsentratsiyali eritmalari uchun tenglama tarzda
bo ‘ ladi . Juda kuchsiz ( pK
a <5 ) elektrolitlarning suyultirilgan eritmalari uchun  s
bog ‘ liqlik lg
 = const – (1/2) lgc tarzda ifodalanadi .
H arorat ning oshishi bilan solishtirma va ekvivalent elektr o ‘ tkazuvchanlik qiymatlari
ortadi . Bunday o ‘ zgarish eritma qovushoqligining kamayishi tufayli ionlar harakatining
ortishi va gidratlanishining susayishi bilan tushuntiriladi . Molekulyar elektr
o ‘ tkazuvchanlikning haroratga bog ‘ liqligi quyidagicha ifodalanadi :
, bu yerda

t va 
t =0 – t va t =0 haroratlardagi molekulyar
elektr o ‘ tkazuvchanlik ;
 va  – ionlar va erituvchi tabiatini belgilovchi harorat
koeffitsiyentlari . H isoblashlar uchun ko ‘ pincha
 olinadi ,  juda kichik bo ‘ lgani uchun
tashlab yuboriladi . Elektrolitlar suvli eritmalari solishtirma elektr o ‘ tkazuvchanliklarining
haroratga bog ‘ liqligini 18 o
S harorat uchun tuzilgan Kolraush tenglamasi

asosida baholash mumkin . Bu yerda kuchli kislotalar uchun
 ' = 0,0164 , kuchli asoslar
uchun
 ' =0,022. Agar elektrolit kuchsizroq bo ‘ lsa  ' biroz kattaroq bo ‘ ladi .  '
koeffitsiyentni hisoblash uchun
 ' = 0,0164(  ' – 0,0174) formuladan foydalaniladi .
Erituvchilarning qovushoqligi va dielektrik o ‘ tkazuvchanliklari turlichaligi tufayli
erituvchi tabiati solishtirma va ekvivalent elektr o ‘ tkazuvchanlik qiymatlariga ta ’ sir
qiladi . Valden - Pisarjevskiy qoidasiga muvofiq elektrolitning turli erituvchilardagi
ekvivalent elektr o ‘ tkazuvchanliklari (
 ) qiymatlari bilan erituvchining qovushoqligi (  )
ko ‘ paytmasi haroratning keng oralig ‘ ida doimiydir , ya ’ ni :
 = const
Ushbu doimiylik ion ( solvat ) radiusiga bog ‘ liq . Erituvchi almashtirilganda ion ( solvat )
radiusi o ‘ zgarmasa , doimiylik ham saqlanadi . Mazkur qoida faqat yirik ionlar uchun
o ‘ rinlidir . A . M . Shkodinning tekshirishlari ko ‘ rsatishicha , bu cheklanganlik erituvchining
dielektrik o ‘ tkazuvchanligi bilan (
 ) teskari eksponensial bog ‘ langan 
o  = Aye – B / 
bo ‘ lib
( A va B – doimiy sonlar ), erituvchining
 qiymati qancha kichik bo ‘ lsa , elektr
o ‘ tkazuvchanlik ham shuncha kichik bo ‘ ladi .
Elektr o ’ tkazuvchanlikning ahamiyati . Odam va xayvonlar organizmi
to ’ qimalaridagi elektr o ’ tkazuvchanlik hodisalari katta fiziologik ahamiyatga ega . Т urli
16

to ’ qima va biologik suyuqliklarning elektr o ’ tkazuvchanligi turlichadir . Orqa miya
suyuqligi , limfa , o ’ t va qonning elektr o ’ tkazuvchanligi yuqori bo ’ lib , muskul , teri osti
to ’ qimalari ham elektr tokini yaxshi o ’ tkazadi . O ’ pka , yurak , jigar esa elektr tokini
yomon o ’ tkazadi .
Skelet muskullarining harakatlari , yurak qisqarishlari , markaziy nerv sistemasi
xujayralarining qo ’ zg ’ alishi va tormozlanishi , impulslarning nervlar bo ’ ylab tarqalishi
elektr xodisalari tufayli sodir bo ’ ladi . Natijada elektr potensiallar farqi yuzaga keladi .
Yurak , bosh miya va skelet muskullarining ba ’ zi kasalliklarini diagnostika qilganda shu
toklar maxsus asboblarda o ’ lchanib yozib olinadi . Biologik to ’ qimalar va suyuqliklarda
ko ’ p miqdorda elektrolitlar bo ’ lib , ular elektr tokini yaxshi o ’ tkazadi va shundan
foydalanib dorilarni ion holida , ya ’ ni ionoforez holida teri va shilliq parda ustiga tegishli
elektrodlar orqali berish keng qo ’ llanilmoqda .
Bevosita konduktometriya usulida modda konsentratsiyasi eritmaning elektr
o ‘ tkazuvchanligi bo ‘ yicha aniqlanadi . 43- va 44- chizmalarda ko ‘ rsatilganiday , ma ’ lum
sharoitda konsentratsiya bilan elektr o ‘ tkazuvchanlik muayyan mutanosiblikda
bog ‘ langan . Elektr o ‘ tkazuvchanlik ionlarning konsentratsiyalari , harakatchanligi ,
harorat , erituvchining qovushoqligi va dielektrik o ‘ tkazuvchanligi bilan bog ‘ liq
bo ‘ lganligi uchun konsentratsiya o ‘ zgarganda boshqa qiymatlar o ‘ zgarmas bo ‘ lishi zarur ,
aks holda , olinadigan natijalar muayyan xatolardan xoli bo ‘ lmaydi . Xatolarning qiymati
yuqoridagi omillarning qanchalik farqlanishiga bog ‘ liq . Konduktometrik usul selektiv
usullar qatoriga kirmaganligi uchun ayrim moddalarnigina aniqlashda yaxshi natijalarga
erishish mumkin . Yuqorida keltirilgan chizmaga ko ‘ ra æ – s bog ‘ liqlik faqat past
konsentratsiyalardagina to ‘ g ‘ ri chiziqlidir . Shuning uchun bu usul konsentratsiyalari
kichik (10 -1
 10 -6
M ) bo ‘ lgan eritmalarni tekshirish uchun keng qo ‘ llaniladi . Agar
hisoblashlar uchun darajalash chizmalaridan foydalanilsa , yuqori konsentratsiyali
eritmalarni ham aniqlash mumkin . Agar eritmada aniqlanadigan moddalardan boshqa
begona moddalar ham bo ‘ lsa , aniqlashni faqatgina ularning o ‘ zgarmas ( yoki nihoyatda
kam o ‘ zgaradigan ) konsentratsiyalarida o ‘ tkazish mumkin . Ko ‘ pincha kimyo sanoatidagi
jarayonlarni nazorat qilishda yo ‘ l qo ‘ yiladigan xato 1 % atrofida bo ‘ lishi mumkin .
17

Konduktometrik titrlash . Elektrolit eritmasining elektr o ‘ tkazuvchanligini o ‘ lchash
asosida titrlashning oxirgi nuqtasini topish mumkin . Odatda , konduktometrik titrlashda
titrlash qaydnomasiga qo ‘ shilgan titrant hajmi bilan qarshilik ( yoki elektr
o ‘ tkazuvchanlik ) orasidagi bog ‘ liqlik yozib boriladi . Titrlash egri chiziqlari ikki yoki
undan ortiq to ‘ g ‘ ri chiziqli o ‘ zaro kesishgan siniq chiziqlardan iborat bo ‘ ladi .
Chiziqlarning kesishish nuqtalari titrlashning oxiriga to ‘ g ‘ ri keladi . Shuni ham aytish
kerakki , ko ‘ pchilik hollarda ekvivalentlik nuqtasi yaqinida elektr o ‘ tkazuvchanlik egri
chiziqli bog ‘ lanishga ega . Bundan tashqari , titrlash egri chizig ‘ ining ayrim sohalari
egilgan bo ‘ lishi ham mumkin . Bunday hol , reaksiya miqdoriy jihatdan oxirigacha
bormasa yoki titrlash jarayonida reaksiyada qatnashayotgan moddalarning dissotsiatsiya
yoki gidroliz ( solvoliz ) darajasi o ‘ zgarganida kuzatiladi . Agar titrlash egri chizig ‘ ining
ayrim sohalarida to ‘ g ‘ ri chiziqli o ‘ zgarish kuzatilsa , miqdoriy jihatdan oxirigacha
bormaydigan reaksiyalardan foydalanish ham mumkin .
Turli - tuman avtomatik titratorlarning ishlab chiqarilishi namuna olish , erituvchi va
titrant qo ‘ shish , eritmani aralashtirish , titrlash natijalarini qayd qilish , titrlangan eritmani
to ‘ kib tashlash va elektrolitik bo ‘ g ‘ inni yuvish singari ishlarni avtomatik bajarishga
imkon bermoqda . H ozirgi vaqtda bunday titratorlarning kompyuterlar bilan ulanishi
titrlashni avtomatlashtirishga zamin tayyorladi . Avtomatik titratorlardan tashqari , yarim
avtomatik titrlash uchun chiqarilayotgan titratorlar ham borki , ular ishni ancha
osonlashtirdi . Titrant hajmini vaqt yordamida aniqlashga asoslangan konduktometrik
titrlash usuli xronokonduktometrik titrlash deb yuritiladi . Konduktometrik titrlash
usullarining aniqligi ancha yuqori bo ‘ lib , individual moddalarni aniqlashda titrlash xatosi
1 %, aralashmalarni aniqlashda 2 % dan oshmaydi .
Konduktometrik titrlashning qo ‘ llanilishi . Kislota - asosli reaksiyalarda
muvozanatning holati kislota , asos va amfolitlarning dissotsiatsiya kontantalari ,
cho ‘ ktirish reaksiyalarida cho ‘ kmalarning eruvchanlik ko ‘ paytmalari , komplekslanish
reaksiyalarida komplekslarning barqarorlik konstantalari va oksidlanish - qaytarilish
reaksiyalarida oksred juftlarning potensiallari bilan belgilanadi . Ko ‘ pgina hollarda
muvozanatga erituvchining avtoprotoliz konstantasi ta ’ sir ko ‘ rsatadi . Shuni ham aytish
kerakki , oksidlanish - qaytarilish va komplekslanish reaksiyalari muayyan pH qiymatida
o ‘ tkazilganligi uchun eritmaga kislota , asos yoki bufer aralashmalar qo ‘ shiladi . Bu
moddalar eritmaning elektr o ‘ tkazuvchanligiga katta ta ’ sir ko ‘ rsatganligi uchun ular
konduktometrik titrlashda ishlatilmaydi yoki juda cheklangan hollardagina qo ‘ llanilishi
mumkin . Shuning uchun biz kislota - asosli reaksiyalarni ko ‘ rib o ‘ tamiz .
Kislota - asosli titrlash yordamida kislotalar , asoslar , kislota - asos xossalarini namoyon
etuvchi tuzlar aniqlanishi mumkin . Titrlash suvli va suvsiz muhitlarda o ‘ tkaziladi . Kuchli
18

kislotani ishqor eritmasi bilan titrlaganda quyidagi reaksiya sodir bo ‘ ladi :
HA + KtOH  KtA + H
2 O .
Bu holda ekvivalentlik nuqtasigacha elektr o ‘ tkazuvchanlik kamaya boradi , chunki
katta harakatchanlikka ega bo ‘ lgan vodorod ionining konsentratsiyasi kamayib , ular
harakatchanligi kichik bo ‘ lgan asosning ionlari bilan almashinadi . Ekvivalentlik
nuqtasidan keyin ortiqcha miqdor ishqor qo ‘ shilgani uchun elektr o ‘ tkazuvchanlik
ko ‘ tariladi ( 4 - chizma ).
O ’ rtacha kuchga ega bo ‘ lgan kislotalarni ishqorlar bilan titrlash egri chiziqlari egilgan
shaklda bo ‘ lib , uning egilgan qismi tahliliy ahamiyatga ega emas . Masalan ,
monoxlorsirka kislotaning ( pK
a =2,75) titrlanish egri chizig ‘ ida egilgan minimum mavjud .
19

1/R

V,ml
1/R

V,ml

1/R

V,ml

1 – 10 – 1
M
2 – 10 – 3
M
3 – 10 – 4
M

8- chizma . Kuchli
kislotani ishqor
eritmasi bilan titrlash
egri chizig ‘ i . 9- chizma .
Monoxlorsirka
kislotaning ishqor
eritmasi bilan
titrlanish egri
chizig ‘ i . 10- chizma . Sirka kislotaning turli xil
konsentratsiyali eritmalarini titrlash .
20

Eritmaning suyultirilishi bilan kislotaning dissotsiatsiya darajasi oshishi natijasida
egri chiziq kuchli kislotalarning egri chizig ‘ iga yaqinlashadi . Eritmaning suyultirilish
darajasi qanchalik katta bo‘lsa, egri chiziq shunchalik to‘g‘rilana boradi va juda
suyultirilgan eritma uchun kuchli kislotaning titrlanish egri chizig‘idan amalda farq 1/R

V, ml 1/R a
, b
Vml

1/R

V, ml
1/R

Vml

11- chizma . Juda kuchsiz
kislota - larni titrlash egri
chizig ‘ iga gidro - liz ta ’ siri . 12- chizma .
Ikki negizli
kislota - larni
ishqor bilan
titrlash : a –
xromat kislota ;
b – malein
kislota . 13 chizma .
Kuchli
kislotani
kuchsiz
asos bi - lan
titrlash egri
chizig ‘ i . 14-chizma .
Kislo-talar
aralashmasi-ni
kuchsiz asos
bilan titrlash
egri chizig‘i.
21

qilmaydi. Buni 0,1, 0,001 va 0,0001 M sirka kislota ( pK
a =4,75) eritmalari misolida
ko‘rish mumkin . Juda kuchsiz kislotalarni titrlaganda gidrolizning ta’siri sezilarli bo‘ladi
va egri chiziqdagi siniqlik darajasi juda kichik bo‘ladi
Kuchli ikki negizli kislotalarning (masalan, H
2 SO
4 ) titrlanish egri chiziqlari kuchli bir
negizli kislotalarnikiga o‘xshaydi, ular bosqichlar bo‘yicha tabaqalanib titrlanmaydi. Ikki
negizli bosqichlar bo‘yicha dissotsiatsiya konstantalari sezilarli farq qiladigan kislotalar
( pK
1 <2,5 va pK
2 =6,5 ÷ 10 ) bosqichma-bosqich tabaqalanib titrlanadi. Agar kislota birinchi
bosqich bo‘yicha kuchli dissotsilanib, ikkinchi bosqich bo‘yicha kuchsiz dissotsilansa,
birinchi sinish nuqtasigacha elektr o‘tkazuvchanlik kamayadi, undan keyin esa sekin-asta
ortadi. Ikkinchi sinish chizig‘idan so‘ng elektr o‘tkazuvchanlik keskin ko‘tariladi. Bunga
xromat kislotaning ( pK
1 = – 1 va pK
2 =6,5 ) titrlanishi misol bo‘la oladi (12-chizma, a ). Agar
ikki negizli kislotaning birinchi bosqich bo‘yicha dissotsilanishi nisbatan kam bo‘lsa,
birinchi sinish nuqtasigacha chiziq egilgan shaklda bo‘ladi. Masalan, malein kislota
( pK
1 =1,92 va pK
2 =6,23 ) bunga misol bo‘la oladi (12-chizma, b ).
Kuchli kislotalar kuchsiz asos eritmasi bilan titrlansa (amalda kam qo‘llaniladi),
ekvivalentlik nuqtasigacha elektr o‘tkazuvchanlik keskin kamayib, undan keyin amalda
o‘zgarmay qoladi (13-chizma).
Kuchli va kuchsiz kislotalar aralashmalarini hatto suvli eritmalarda ham ketma-ket
tabaqalab titrlash mumkin. Kislotalar aralashmalarining bunday titrlanish imkoniyatlari
ularning pK qiymatlari va konsentratsiyalariga bog‘liq. H amma vaqt birinchi navbatda
kuchli kislota, undan so‘ng esa kuchsiz kislota titrlanadi. Biroq barcha kuchsiz kislotalar
( pK <4) ham bunday aralashmalarda aniqlanavermaydi, chegaralanish, asosan, titrlash
egri chizig‘ida egilgan minimum hosil bo‘lishi bilan bog‘liq. Agar eritmadagi kislotaning
konsentratsiyasi 0,1 N va undan kichik bo‘lsa, titrlash sharoiti birmuncha yaxshilanadi va
sinish nuqtasini topish osonlashadi. Kislotalar aralashmalarini titrlashda titrant sifatida
kuchsiz asoslar ishlatish ikkinchi sinish nuqtasini topishni ancha osonlashtiradi; chunki
undan keyin elektr o‘tkazuvchanlik juda kam o‘zgaradi . Kuchli va kuchsiz kislotalar
22

aralashmasi berilgan bo‘lsa, avval uni kuchli ishqor eritmasi bilan titrlab kislotalarning
umumiy miqdorini aniqlash mumkin. So‘ngra kuchli kislotani kuchsiz asos eritmasi bilan
titrlab kuchli kislota miqdorini aniqlash va natijalar farqi asosida har bir kislotaning
miqdori topilishi mumkin. Bunda kuchsiz asos o‘rnida eritmadagi kuchsiz kislotaning
natriyli yoki kaliyli tuzi olinsa, eng yaxshi natija qo‘lga kiritiladi. Asoslar va ularning
aralashmalari, tuzlar va ularning aralashmalarini titrlaganda ham shu tarzda ish yuritiladi.
Titrlashning nazariy egri chiziqlari tajriba o‘tkazmasdan nazariy hisoblashlar
asosida tuziladi. Buning uchun, eng avvalo, solishtirma elektr o‘tkazuvchanlik
a =
formulasi yordamida hisoblanadi. Bundan tashqari, nazariy egri chiziqlar hosil qilish
uchun titrlanadigan eritma va titrantning konsentratsiyalari, ularning dissotsilanish
konstantalari ham zarur bo‘ladi. Har bir hoi uchun elektr neytrallik qoidasi asosida
tenglama tuziladi.
23

Xulosa
Konduktometrik titrlash hajmiy tahlil usullaridan biri bo’lib, bu usulda neytrallanish
nuqtasini indikatorlar yordamida aniqlab bo’lmaydi. Konduktometrik usulda esa
eritmaning rangi yoki uning loyqa bo’lishi xalal bermaydi. Bundan tashqari
konduktometrik usul bilan bir qancha eritmaning masalan, birnechta kislota
aralashmasining bir yo’la titrlash, har bir kislota miqdorini aniqlash mumkin. . Kislota-
asosli reaksiyalarda muvozanatning holati kislota, asos va amfolitlarning dissotsiatsiya
kontantalari, cho‘ktirish reaksiyalarida cho‘kmalarning eruvchanlik ko‘paytmalari,
komplekslanish reaksiyalarida komplekslarning barqarorlik konstantalari va oksidlanish-
qaytarilish reaksiyalarida oksred juftlarning potensiallari bilan belgilanadi. Ko‘pgina
hollarda muvozanatga erituvchining avtoprotoliz konstantasi ta’sir ko‘rsatadi. Shuni ham
aytish kerakki, oksidlanish-qaytarilish va komplekslanish reaksiyalari muayyan pH
qiymatida o‘tkazilganligi uchun eritmaga kislota, asos yoki bufer aralashmalar qo‘shiladi.
Bu moddalar eritmaning elektr o‘tkazuvchanligiga katta ta’sir ko‘rsatganligi uchun ular
konduktometrik titrlashda ishlatilmaydi yoki juda cheklangan hollardagina qo‘llanilishi
mumkin. Shuning uchun biz kislota-asosli reaksiyalarni ko‘rib o‘tamiz.
Titrlash suvli va suvsiz muhitlarda o‘tkaziladi. Kuchli kislotani ishqor eritmasi bilan
titrlaganda quyidagi reaksiya sodir bo‘ladi: HA+KtOH  KtA+H
2 O.
Bu holda ekvivalentlik nuqtasigacha elektr o‘tkazuvchanlik kamaya boradi, chunki
katta harakatchanlikka ega bo‘lgan vodorod ionining konsentratsiyasi kamayib, ular
harakatchanligi kichik bo‘lgan asosning ionlari bilan almashinadi. Ekvivalentlik
nuqtasidan keyin ortiqcha miqdor ishqor qo‘shilgani uchun elektr o‘tkazuvchanlik
ko‘tariladi ( 4 -chizma).
O’rtacha kuchga ega bo‘lgan kislotalarni ishqorlar bilan titrlash egri chiziqlari egilgan
shaklda bo‘lib, uning egilgan qismi tahliliy ahamiyatga ega emas. Masalan,
monoxlorsirka kislotaning ( pK
a =2,75) titrlanish egri chizig‘ida egilgan minimum mavjud.
24

V. Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Quvvatov “Optika”, “Kvant kimyosi” ma’ruzalar matni.
2 Axmadjonov O.I. «Fizika kursi, optika, atom va yadro fizikasi».
Toshkent -«O’qituvchi», 1989.
3. Детлаф А.А., Яворский Б.М., « Курс физики « М.: «Высшая школа
«, 2000.
4. Трофимова Т.И. «Курс физики». М.: «Высшая школа», 2000.
5. Савельев И.В. «Курс общей физики, книга 5.», М.: Наука. 1998.
6. Кристи Р., Питти А. Строение вещества: Введение в современную
физику. М.: Наука. 1969.
7. Стручков В.В., Яворский Б.М. «Вопрос современной физика» М .:
« Просвещение «, 1973.
10. Кондаков В.А. «Строение и свойства вещества» М.:
«Просвещение», 1970.
11. Буравихин В.А., Егоров В.А. Биография электрона. М.:»Знание»,
1985.
25

Konduktometriyaning ishlab chiqarishda qo‘llanilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish