Konflikt tipologiyasining asosiy yo‘nalishlari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	44.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Konflikt tipologiyasining asosiy yo‘nalishlari

Купить

KONFLIKT TIPOLOGIYASINING ASOSIY YO’NALISHLARI
MUNDARIJA
Kirish....................................................................................................3
1-Bob. Konflikt tipologiyasining asosiy yo’nalishlari..................5
1.1.Konfiliktni tipologiyasini òrganishda asosiy yondashuvlar ...............5
1.2.Konfiliktlar tipologiyasi va nazariyasi ............................................9
2-Bob.Konfliktlarning yuzaga kelish omillari va ularning
tipologiyasi..................................................................................................13
2.1.Nizoli vaziyatlarning yuzaga kelishi .................................................13
2.2.Konfliktlarni qanday qilib boshqarish usullari ...........................19
Xulosa.................................................................................................24
Foydalanilgan adabiyotlar...............................................................26
1

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi. Konflikt tipologiyasini o’rganish. Konfiliktni yuzaga
kelish sabablarini òrganib, tipologiyasini chuquqr tahlil qilib, ularni korreksiya
qilish. Har bir yosh davrida bòladigan konfiliktni chuqur òrganish orqali
konfiliktni oson hal qilish mumkin. Masalan, maktab yoshidagi bolalarning
òrtasida yuzaga keladigan nizo bilan katta yoshidagi odamlar òrtasidabòladigan
nizoda katta farq bor. Ikkala yosh òrtasida yuzaga keladigan konfilikt ham òzlari
uchun juda ahamiyati. Shuning uchun konfiliktni tòģri korreksiya qilish
kerak.Konflikt doimo insonlar hayotida ucharab turadigan holat hisoblanadi. Hech
bir inson hayotini konflektli vaziyatlardan holi deb tasavvur qilolmaydi. Insonlar
konflektni yomon narsa deb tasavvur qiladi, lekin konflekt yomon narsa emas.
Inson konfliktli vaziyatga duch kelsa dovdirab qolmasligi va konflektni ijobiy hal
qilish yo'llarini topishi kerak bo'ladi.Konflektoligiya fani konflektli vaziyat lar,
ularning sabablari, ularni qanday hal qilish yo'l-yo'riqlarini o'rganuvchi fan
hisoblanadi. Konflektning 2 xil turi mavjud. Bunyodkorlik va vayronkorlik.
Bunyodkorlikda konflekt natijasida yaxshilik bilan yakunlanadi.
Kurs ishining maqsadi: Konfliktni tipologiyasini o’rganishda va uni tahlil
qilishda turli xil usullar mavjud. Masalan ayrim insonlar konflektli vaziyatga duch
kelsa, o'zini yo'qotib qo'yadi. Ayrim insonlar esa konflektli vaziyatga duch kelsa
bu vaziyatdan og'ir vazminlik bilan Mushohada bilan o'ylab yengi o'tib ketadi.
Hozirgi kunda konflektologiya fani insonlar hayotida juda zarur bo'lgan fanlar
sirasiga kiradi. Ko'pchilik insonlar konflektli vaziyatga duch kelsa bunday
vaziyatdan chiqib ketolmaydi. Konfliktologiya fanining vazifasi esa insonlariga
shu konflektli vaziyatdan chiqib ketish usullarini o'rgatishdir.
Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti konfliktlar tipologiyasini
chuqurlashtirilgan holda o’rganish.
Kurs ishining obyekti: Konfliktlar rivojlanishining asosiy
makroevolyutsiontendentsiyalarini bilish va hisobga olish va ularni konfliktlar
tipologiyasi bilan bog’lagan holatda talqin qilish va o’rganish.
2

Kurs ishining amaliy mohiyati: Shaxsning konfliktlarga duch kelgan paytda
ularni hal ketishda insonlarning individual xususiyatlari, xarakteri, temperamentni
hisobiga olgan holda metodlarini tog'ri qo'llashv mavjud konfliktlarning
tipologiyasini chuqur o’rganish.
3

1-BOB . Konflikt tipologiyasining asosiy yo’nalishlari
1.1. Konfiliktni tipologiyasini òrganishda asosiy yondashuvlar
Konflikt tadqiqotining metodologik tamoyillari. Konfliktlarni o'rganish
jarayonida tadqiqotning ko'rib chiqilgan ettifalsafiy va umumiy ilmiy tamoyillariga
asoslanib, konfliktologiyaning metodologik tamoyillarini hisobga olish muhimdir:
1. Fanlararolik tamoyili. Konfliktolognikonfliktologiyaning barcha sohalari
yutuqlaridan maksimal darajada foydalanishga yo'naltiradi.
Fanlararolik tamoyilining eng muhim tomoni konfliktologiyaning barcha o'n
bir tarmog'ining tengligi tamoyilidir. Konfliktologiya rivojlanishining ushbu
bosqichida asosiy fanning rolini psixologiya o'ynaydi.
2. Vorislik tamoyili. Bu mojaro muammosi bo'yicha qilingan barcha narsalar
to'g'risida eng to'liq bilimni talab qiladi. Fanning tarixiy jihatini bilish va tushunish,
ilgari olib borilgan asosiy tadqiqotlar natijalarini bilish , mavjud tushuncha va
nazariyalarni tushunish muhimdir.
3. Evolyutsionizm tamoyili. Ularni o'rganishda konfliktlarning aniq turlari
evolyutsiyasining asosiy qonuniyatlarini aniqlash va hisobga olish kerak.
Mojarolar evolyutsiyasining turli darajalarini bilmasdan, ularning dinamikasini,
rivojlanish prognozini tushuntirish va konstruktiv tartibga solish bo'yicha
tavsiyalar berish qiyin. Ushbu tamoyilga rioya qilish quyidagilarni anglatadi:
Konfliktlar rivojlanishining asosiy makroevolyutsiontendentsiyalarini bilish
va hisobga olish.
Inson va jamiyatning tarixiy rivojlanishi bilan bog'liq bo'lgan ijtimoiy va
shaxsiy nizolarni o'zgartirishning asosiy tendentsiyalarini bilish va ko'rib chiqish.
O'ziga xos konfliktlarning paydo bo'lishi va rivojlanishining nafaqat
dinamikasini, balki evolyutsion shart-sharoitlarni va tendentsiyalarini aniqlash .
4. Shaxsiy yondashuv tamoyili. Bu tamoyil deyarli barcha darajadagi nizolarning
markaziy bo'g'ini bo'lgan aniq odamlarning o'ziga xos shaxsiy xususiyatlarini
aniqlash va hisobga olish zarurati sifatida shakllanadi[8].
4

Konfliktlarning asosiy sababi ob'ektiv moddiy olamdagi o'zgarishlardir.
Biroq, bir xil sharoitda, turli odamlar boshqacha yo'l tutishadi. Tashqi ta'sirlar, bu
tashqi ta'sirlar ta'sir qiladigan kishining ichki sharoitlari orqali sinadi.
Konfliktlarning sabablarini ochish, ularning mohiyatiga kirib borish, ularda
aniq odamlar qanday rol o'ynaganligini tushunmasdan, ularning shaxsiy
xususiyatlarini aniqlamasdan turib , nizolarning o'zaro ta'sirining rivojlanishiga
sezilarli ta'sir ko'rsatgan holda qiyin.
Konfliktli vaziyatlarni o'rganish usullari
1. Tizimli-vaziyatli tahlil - konfliktlarni birliklar bo'yicha o'rganish. Tahlil
birligi sifatida konfliktli vaziyat - konfliktning barcha asosiy xususiyatlariga ega
bo'lgan, ma'lum mazmun va dinamik xususiyatlarga, vaqt va fazoviy chegaralarga
ega bo'lgan eng kichik ajralmas, bo'linmas qismi qo'llaniladi. Tadqiqot jarayonida
konfliktning barcha asosiy va ikkinchi darajali ishtirokchilari aniqlanadi.
Konfliktning o'zaro ta'sirining fazoviy chegaralari aniqlanadi.
Konflikt rivojlanishining bosqichlari ajralib turadi, bu davrda uning asosiy
ishtirokchilarining o'zaro ta'sirining tabiati sifat jihatidan o'zgarmaydi. Konfliktli
vaziyatning fazoviy, vaqtinchalik va mazmuniy chegaralarini aniqlagandan so'ng,
uning tizimli tahlili amalga oshiriladi. Konfliktli vaziyatdan tahlil birligi sifatida
foydalanish real nizolar haqida ma'lumotni standartlashtirish, saqlash va to'plash
imkonini beradi. Konfliktli vaziyat konfliktlarning xususiyatlarini "umuman"
emas, balki aniq odamlar va ijtimoiy guruhlarning xatti-harakatlari haqidagi
ma'lum ma'lumotlarni tizimlashtirish asosida o'rganish imkonini beradi.
Konfliktli vaziyatlar retrospektiv tarzda (hujjatlarni o'rganish, nizo
ishtirokchilari va guvohlari bilan suhbatlashish) va bevosita voqealarning haqiqiy
rivojlanishi jarayonida tahlil qilinishi mumkin. Vaziyat tahlilini o'tkazish uchun
mojaroning asosiy xususiyatlarini aks ettiruvchi maxsus shakl ishlab chiqiladi.
2. Matematik modellashtirish. Zamonaviy kompyuter texnologiyalarini jalb
qilgan holda matematik modellashtirish faktlarni oddiy to'plash va tahlil qilishdan
real vaqt rejimida voqealarni prognoz qilish va baholashga o'tish imkonini beradi.
Konfliktning matematik modeli - parametrlarga (tashqi sharoitlarni va konfliktning
5

biroz o'zgaruvchan xususiyatlarini aks ettiradi) va o'zgaruvchan komponentlarga
bo'lingan konflikt xususiyatlari o'rtasidagi rasmiylashtirilgan munosabatlar tizimi.
Konfliktologiyada qo'llaniladigan matematik modellar orasida ehtimollik
taqsimoti , Markov zanjiri, maqsadga yo'naltirilgan xatti-harakatlar modellari,
simulyatsiya modellari. Bugungi kunga kelib, quyidagi xususiyatlarga ega bo'lgan
nizolarni tahlil qilish va tavsiflashda eng katta yutuqlarga erishildi: konflikt
ishtirokchilari soni ikkita, har bir ishtirokchining harakat usullari soni va ularning
individual maqsadlari diametral qarama-qarshidir. Ushbu cheklovlar, shuningdek,
nizolar ishtirokchilarining maqsadlari va 8 aniq emasligi , matematiklar tomonidan
yaratilgan tavsiflar qo'llanilishi mumkin bo'lgan haqiqiy shaxslararo o'zaro ta'sir
holatlari doirasini sezilarli darajada kamaytiradi.
3. Shaxsiyat testlari. Mutaxassislar shaxsning kuchaygan ziddiyatini
ko'rsatadigan fazilatlar, xususiyatlar va holatlarning jiddiyligini aniqlaydigan bir
qator tasdiqlangan testlardan foydalanadilar. Shaxs konfliktlarining ayrim
tomonlarini aniqlash va uning darajasini aniqlash imkonini beruvchi eng ko'p
qo'llaniladigan umume'tirof etilgan testlar va anketalar qatoriga quyidagilar kiradi:
Test A. Bass - A. Darki (odamning tajovuzkorligining individual darajasini
aniqlash uchun mo'ljallangan)
Shaxslararo munosabatlar diagnostikasi T. Liri (individning boshqalarga
nisbatan hukmron bo'lgan munosabat turini aniqlash imkonini beradi);
G.Isaakning shaxsiyat testi (ikki shkala - "ekstroversiya - introversiya" va
"nevrotizm - barqarorlik" yordamida shaxs temperamenti turini aniqlash imkonini
beradi)
Cattellning 16 faktorli shaxsiy so'rovnomasi (sizga ziddiyatga ta'sir qiluvchi
psixologik xususiyatlarni aniqlash imkonini beradi - maxfiylik, amaliylik,
shafqatsizlik, jiddiylik, shuhratparastlik va boshqalar).
Ch.Spilberger tomonidan reaktiv va shaxsiy tashvish shkalasi - Y. Xanin
(tashvishni hissiy holat va shaxsiy xususiyat sifatida o'lchash uchun mo'ljallangan)
X.Zalen – D.Shtokning “Q – saralash” usuli (bog‘liqlik – mustaqillik,
xushmuomalalik – xushmuomalalik yo‘qligi, kurashish istagi – kurashdan qochish
6

kabi xulq-atvor tendentsiyalarining namoyon bo‘lishini o‘lchash imkonini beradi)
va boshqalar.
Shaxs testlari tadqiqot maqsadlarida va nizo ishtirokchilari to'g'risida
ma'lumot manbalari sifatida qo'llaniladi, ammo qat'iy ma'noda ular konfliktni
o'rganish usullari emas.
Zamonaviy konfliktologiyada an'anaviy ravishda ma'lumotlarning semantik
talqinini amalga oshiradigan sifatli usullarga ko'proq e'tibor beriladi. Bundan
tashqari , umumiy ilmiy sifat usullari (tahlil, sintez, induksiya, deduksiya va h.k.)
bilan bir qatorda empirik sifat usullari ham paydo bo‘ldi: keys-stad usuli – yagona
o‘ziga xos konfliktni o‘rganish va xulosalar asosida mavjud nazariyani qayta
qurish. chizilgan; ekspert so'rovi - vakolatli shaxslar guruhining so'rovi; fokus-
guruhlarni o'rganish usuli .
Konflikt hodisasining murakkabligi va yondashuvlarning xilma-xilligi
konfliktni o'rganishning uslubiy yondashuvlari va usullarining xilma-xilligini
belgilaydi.
Mojarolarni o'z vaqtida tashxislash ham oldini olish, ham konstruktiv hal
qilish uchun muhimdir. Bundan tashqari, mutaxassisga o'z tadqiqoti manfaatlarida
ziddiyatlarni aniqlash va baholash usullari va usullari kerak. Shu sababli, olib
borilgan tadqiqotlar nizolarni o'rganishning turli usullarining foydaliligi nuqtai
nazaridan xulosalar chiqarishga imkon beradi.
Shunday qilib, shuni ajratib ko'rsatish mumkinki, konfliktologiya rivojlanish
davrida fan sifatida konfliktlarni o'rganish uchun turli xil anketalar , testlar va
usullardan foydalanishi mumkin. Masalan, T.Liri usuli, Bass-Darki testi, 16
faktorli Kettell anketasi, reaktiv va shaxsiy tashvish shkalasi, Q-saralash usuli va
boshqalar.
7

1.2. Konfiliktlar tipologiyasi va nazariyasi
Inson oz hayotida bolalik davridanoq boshqa insonlar bilan turli ijtimoiy
munosabatlarga kirishadi. Inson hayoti boshqalar bilan boladigan turli
munosabatlarning uzluksizligidan iborat bolgan jarayondir. Ana shu munosabatlar
esa har doim ham bir tekis, silliq va tinch davom etavermaydi. Hayotning bir tekis
davom etishini turli nizo va ziddiyatlar buzib turadi. Biz ularni konfliktlar deb
ataymiz. Konflikt har bir inson hayotiga aloqador bolganoziga xos jarayon bolib,
hyech bir inson ozini komil ishonch bilan konflikt vaziyatlardan muhofaza
qilinganman deb ayta olmaydi. Konfliktlar inson hayotining ajralmas qismi
hisoblanadi, chunki har bir inson oz hayoti davomida konfliktlar bilan toqnash
keladi. Konfliktlar tabiiy hodisa bolib, konflikt bilan togri munosabat ornatish
inson tarbiyasi, uning shakllanishining zaruriy talablaridan biridir. Songgi
vaqtlarda zamonaviy jamiyatlardagi insonga bolgan turli ilmiy-texnik, manaviy,
iqtisodiy tasirlarning haddan ziyod ortib borishi, zamonaviy jamiyatlarda yashash
tarzining murakkablik tomon ortib borayotganligi odamlar toqnash kelishi mumkin
bolgan turli konflikt vaziyatlarni ham oshiradi.
Bolalik davrida oyinchoqlarni talashish, birovlarga hasad qilish, yoki ogil
bolalarning janjal qilib urishganini kop kuzatgansiz. Mana shunday konfliktlar
keyinchalik oilada, eru-xotin, qaynona-kelin, aka-opalar, yaqinlar, dostlar, ijtimoiy
guruhlar, turli kompaniyalar ortasida, shuningdek mehnat faoliyatida ham vujudga
kelishi mumkin.
Konfliktologiya - ijtimoiy konfliktlarning sabablari, shakllari, rivojlanishi
hamda ularni hal qilish va oldini olish haqidagi fandir.
Psixologikkonfliktologiya barcha mazkur masalalarni psixologik nuqtai
nazaridan qarab chiqadi. Munosabatlar ishtirokchilari bolgan shaxslar ortasida
vujudga keladigan psixik konfliktlarning sabablari, shakllari va dinamikasini
organadi, shuningdek konfliktlarni tartibga solish usullari, va vositalarini
ishlab chiqadi.Psixologik jihatdan konfliktlarni organish faqat nazariy emas,
balki juda muhim amaliy ahamiyatga ham ega. Fanning bu sohasi
8

vaziyatlarda yuzaga keluvchi konfliktlarning oldini olishga, ularni hal qilish
uchun samarali choralarni qollashga yordam beradi.
Hayot konfliktlarga tola. Insonning jamiyatdagi yashash tarzini turli
ziddiyatlarsiztasavur etib bolmaydi. Turli nizo va ziddiyatlar bilan umr davomida,
har qanday yoshda, har joyda, har qanday vaziyatda toqnash kelish mumkin.
Konfliktlar uyda, maktabda, kochada, oquvchilar orasida, ota-onalar va farzandlar,
xodim va uning rahbariyati orasida, jamoa azolariortasida sodir bolishi mumkin.
Konfliktlar, odatda, kop vaqt odamlar birga boladigan hollarda, yani ular uzoq
muddat bir-birlari bilan psixologik va ruhiy muloqotda boladiganholarda, ular
malum muddat ozaro birga bolishga majbur bolgan paytlarida koproq sodir boladi.
Hyech bir inson ozini konfliktlardan doimiy muhofaza qilingan deb hisoblay
olmaydi. Chunki konfliktlar bazanqoqqisdan, hyech kutilmagan holda vujudga
kelishi hamda inson hayot tarzini tubdan ozgartirib yuborishi mumkin. Konflikt
har bir inson hayotining ajralmas qismi bolib, hyech bir inson konfliktlardan ozini
kafolatlanganman deb ishonch bilan ayta olmaydi. Har birimiz bolalik
davrlarimizdan konflikt vaziyatlarga tushamiz va bu holatlardan chiqib ketish yol
va usullarini qidiramiz. Shu nuqtai nazardan qaraganda, konflikt ijtimoiy xodisa
hisoblanadi. Chunki u kopchilik insonlarning kundalik turmush tarziga oid voqyea
va hodisalarni qamrab oladi hamda konflikt rivojidan har bir inson, yaqin
qarindoshlar, mehnat jamoasi ortasidagi tinch va totuvlikka asoslangan osuda
hayot tarzi zarar korishimumkin.Ulgayganimiz sari konflikt voqyea, hodisalar oz
kuchi va tasirini ham kuchaytirib boradi. Ammo biz konflikt nimaligini bilamizmi?
Har doim ham konflikt vaziyatga tushib qolganda ozimiznitogri tutamizmi?
Konflikt bizning hayotimiz uchun tahdid korsatadimi? Konfliktning oz ichki tabiati
qanday? Konfliktdan qanday qutilish va yoki undan qanday chiqib ketish kerak.
Ziddiyat qanday qonuniyatlar asosida rivojlanadi? Nizoni rivojlantiruvchi
omillarni oldindan bartaraf etsa boladimi? Inson ziddiyatlarsiz yashashga organishi
mumkinmi?!
Mana shunday savollar kopchiliknioylantirishi tabiiy. Har bir inson
konfliktlar bilan toqnash kelishi aniq bolganligi sababli konfliktlar hakida keng
9

bilimlarni tarbiyalash va shakllantirish muhim pedagogik ahamiyat kasb etadi. Shu
bois konfliktlar togrisida ham nazariy bilimlar, ham amaliy konikmalarga ega
bolish hozirgi zamonda yoshlarni mustaqil hayotga tayerlash hamda jamiyatda oz
orni va mavqyeiga ega bolishida zarur ehtiyojlardan bolib, ana shunday bilimlarni
targib etish davrimizning dolzarb vazifalaridandir.
Konfliktlarni tabiiy hodisa dedik. Konflikt oddiy hol. Chunki konflikt har
birimizning turmushimiz va tirikchiligimizga xos bolgan, hayotimizga tegishli
narsa. Ammo kopchilik ongida ananaviy mavjud bolgan fikrga kora, konflikt bu
oddiy hol emas, u ziddiyatli hol, undan ozini muhofaza qilish kerak, undan
ozinitortish zarur, konfliktdan qochish kerak. Insonlararo, oilalar ichida bolayotgan
konfliktlardan ozini tortishni bizga bolaligimizdan orgatib kelishadi. Konflikt
oldida, unga nisbatan fobiya, yani konfliktdan qorqish hollari kopchilikni tashkil
qiladi. Bizni bolaligimizdan konflikt vaziyatlardan ozimizni tortishga, janjalkash
bolmaslikka, nizolarni keltirib chiqargan va unda qatnashgan odamlardan ozimizni
tortib yurishga orgatishadi. Konflikt bizning milliy menetalitetimizda yaxshi
bolmagan holat va vaziyatga tenglashtiriladi. Konflikt bolganidankora, konflikt
bolmaganini biz afzalroq koramiz. Biz konfliktni hayotimizdagi eng yomon davr
sifatida baholaymiz. Konfliktdan uzoqroqda yashash konikmalari bizning
tafakkurimizga chuqur singdiriladi.
Konflikt har kunlik hayot tarzimizga xos bolganvoqyelik bolishiga qaramay,
insonlar kopincha ularni notogri talqin etadi hamda ularni anglangan holda qabul
qilishga orgatilmaydi. Konflikt vaziyatga tushib qolgan vaqtimizdagina mana shu
konflikt vaziyatni tahlil qilishga urinamiz. Ammo har doim ham bizning bilim va
konikmalarimiz konflikt vaziyatdan chiqib ketish uchun yetarli bolmaydi. Chunki
bizning hayotiy tajribamiz kam, chunki biz konfliktlar yechimi boyicha maxsus
bilimlarni egallamaganmiz. Tabiiyki, har bir inson konfliktlarni tushunadi, ular
mohiyatini togri anglaydi hamda ularni yenga biladi deyish, xato hisoblanadi. Shu
bois, konfliktlarni organish, ularni ilmiy anglash davr talabi bolib, konfliktlar
boyicha zamonaviy bilimlarni egallagan mutaxassislarni tarbiyalab voyaga
yetkazish davr bilan hamnafas bolishni anglatadi. Horijiy ellarda yuqori va quyi
10

bosqisdagi barcha rahbar hodimlar, biznes menejerlarning barchasi konfliktlar
yechimi boyichatalim oladilar. Konfliktlar va ularning yechimi boyichamalum
bilimlar va konikmalarni egallamasdan turib, zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy
tizimlarda faoliyat olib borib hamda ularni boshqarib bolmaydi.
Konfliktlar inson hayotining tabiiy tarkibiy qismidir. Har doim konflikt
vaziyatga tushib qolish imkoniyati mavjud bolib, har birimiz hyechbolmaganda bir
bor konflikt vaziyatlarning faol ishtirokchilari bolganmiz. Ozini konfliktlardan tola
ajratib olish, yoki konfliktlardan himoya qilinganman, ulardan kafolatlanganman
deb oylash, notogridir.Konflikt nima, yoki aniqroq aytiladigan bolsa, konflikt
qanday ozini namoyon etadi, degan savolga kopchilik, konflikt bu odamlarning
urishishi, janjallashishi, kuch ishlatib, bir-biri bilan toqnashishi, soz aytishish,
birovlarni ayblash, sokinish, gazablanish, jahl bilan gaplashish, kesatish, birovlarni
urib-turtish, doq qilish, qorqitishga urinish, u qilaman, bu qilaman deb, ularga
tahdid qilish, piching bilan gapirish, togri sozlar mazmunini buzib talqin qilish,
birovlarning orqasidan gapirish, qasd qilish, birovlarga jismoniy
zoravonlikotkazish, zorlash, shantaj, birovlarni oyogidan chalish, kamsitish,
odamlar ustidan kulish, guruh-guruh bolib, birovlarni yakkalab qoyish, dilsiyohlik,
hafagarchilik, nafrat va qasos, birovlarni mensimaslik, kibrli munosabat bildirish,
ozini boshqalardan ustun qoyish, kek saqlash, nafsoniyatga tegadigan amallar va
sozlar ishlatish, birovning har biri sozi va amalidan yomonlik qidirish va boshqa
shunga oxshash vaziyatlarni takidlab aytishadi. Mana shu insonlararo
munosabatlarda uchrab turadigan barcha salbiy holatlar aslida konfliktlarning turli
korinishlari, odamlar ortasidagi ziddiyatlarning turli namoyon bolish holatlariga
kiradi.
11

2-Bob. Konfliktlarning yuzaga kelish omillari va ularning tipologiyasi..
2.1.Nizoli vaziyatning yuzaga kelishi
Konflektologiya insonlar haqidagi fanlar tizimiga kiradi. Konflektologiya fani
insonlar Orasida yuz beradigan konflektlarni hal qilish yo'llarini o'rganib boruvchi
fan hisoblanadi. Konfliktlar bo’yicha odamlar orasida turli stereotiplar mavjud.
Ayrim insonlar konflektli yomon narsa deb biladi. Aslida esa konflekt yomon
narsa emas. Konflektning ham yaratuvchanlik va vayrinkorlik kabi turlari mavjud.
Konfliktlarni tabiiy hodisa dedik. Konflikt oddiy hol. Chunki konflikt har
birimizning turmushimiz va tirikchiligimizga xos bolgan, hayotimizga tegishli
narsa. Ammo kopchilik ongida ananaviy mavjud bolgan fikrga kora, konflikt bu
oddiy hol emas, u ziddiyatli hol, undan ozini muhofaza qilish kerak, undan ozini
tortish zarur, konfliktdan qochish kerak. Insonlararo, oilalar ichida bolayotgan
konfliktlardan ozini tortishni bizga bolaligimizdan orgatib kelishadi. Konflikt
oldida, unga nisbatan fobiya, yani konfliktdan qorqish hollari kopchilikni tashkil
qiladi. Bizni bolaligimizdan konflikt vaziyatlardan ozimizni tortishga, janjalkash
bolmaslikka, nizolarni keltirib chiqargan va unda qatnashgan odamlardan ozimizni
tortib yurishga orgatishadi. Konflikt bizning milliy menetalitetimizda yaxshi
bolmagan holat va vaziyatga tenglashtiriladi. Konflikt bolganidankora, konflikt
bolmaganini biz afzalroq koramiz. Biz konfliktni hayotimizdagi eng yomon davr
sifatida baholaymiz. Konfliktdan uzoqroqda yashash konikmalari bizning
tafakkurimizga chuqur singdiriladi.
Konflikt nima, yoki aniqroq aytiladigan bolsa, konflikt qanday ozini namoyon
etadi, degan savolga kopchilik, konflikt bu odamlarning urishishi, janjallashishi,
kuch ishlatib, bir-biri bilan toqnashishi, soz aytishish, birovlarni ayblash, sokinish,
gazablanish, jahl bilan gaplashish, kesatish, birovlarni urib-turtish, doq qilish,
qorqitishga urinish, u qilaman, bu qilaman deb, ularga tahdid qilish, piching bilan
gapirish, togri sozlar mazmunini buzib talqin qilish, birovlarning orqasidan
gapirish, qasd qilish, birovlarga jismoniy zoravonlikotkazish, zorlash, shantaj,
birovlarni oyogidan chalish, kamsitish, odamlar ustidan kulish, guruh-guruh bolib,
birovlarni yakkalab qoyish, dilsiyohlik, hafagarchilik, nafrat va qasos, birovlarni
12

mensimaslik, kibrli munosabat bildirish, ozini boshqalardan ustun qoyish, kek
saqlash, nafsoniyatga tegadigan amallar va sozlar ishlatish, birovning har biri sozi
va amalidan yomonlik qidirish va boshqa shunga oxshashvaziyatlarni takidlab
aytishadi. Mana shu insonlararo munosabatlarda uchrab turadigan barcha salbiy
holatlar aslida konfliktlarning turli korinishlari, odamlar ortasidagi ziddiyatlarning
turli namoyon bolish holatlariga kiradi.
Konfliktlar yomon holatmi, yoki konfliktlarda ham oziga xos ijobiy tomonlar
mavjudmi?! Konflikt buzgunchilikmi, yoki unda yaratuvchanlik xususiyatlari ham
mavjudmi?! Konflikt zoravonlikmi, yoki insonlarni muloqotga
orgatuvchiasosmi?! Tabiiy ravishda mana shu savollarning javoblari aslida
konfliktning mazmuni va mohiyati biz oylagan qarashlardan anchayin keng
ekanligini, bizning ananaviy qarashlarimiz esa chegaralangan va haqiqiy ahvoldan
ancha uzoq ekanligini isbotlaydi.
Bizning konflikt borasidagi tasavvurimiz uning faqat bir tomoniga
yonaltirilgandir. Biz odatda konfliktning faqat bir qirrasini korishgaorganganmiz.
U ham bolsa, konfliktda odamlar ziddiyatga kirishib, ozaro urush, nizo, janjallar
chiqarishidir. Ammo har doim ham shunday bolaveradimi?! Konfliktlar yomon
holatmi, yoki konfliktlarda ham oziga xos ijobiy tomonlar mavjudmi?! Konflikt
buzgunchilikmi, yoki unda yaratuvchanlik xususiyatlari ham mavjudmi?! Konflikt
zoravonlikmi, yoki insonlarni muloqotga orgatuvchiasosmi?! Tabiiy ravishda mana
shu savollarning javoblari aslida konfliktning mazmuni va mohiyati biz oylagan
qarashlardan anchayin keng ekanligini, bizning ananaviy qarashlarimiz esa
chegaralangan va haqiqiy ahvoldan ancha uzoq ekanligini isbotlaydi.
Bizning konflikt borasidagi tasavvurimiz uning faqat bir tomoniga
yonaltirilgandir. Biz odatda konfliktning faqat bir qirrasini korishgaorganganmiz.
U ham bolsa, konfliktda odamlar ziddiyatga kirishib, ozaro urush, nizo, janjallar
chiqarishidir. Ammo har doim ham shunday bolaveradimi?!
Konflikt bu tabiiy holat. Konflikt har doim ham buzgunchilik yoki
zoravonlik emas. Konfliktni togri hal etilsa, u yaratuvchanlik qudratiga ega boladi.
Konflikt tomonlar munosabatlarini yanada mustahamlashi, ularni yangi mazmunda
13

qayta qurishi mumkin. Masalan, ozbeklareru-xotinning urushi, doka romolning
qurishi deb bejiz aytishmagan. Oilada er va xotin ortasidagi ziddiyatlar mavjud
bolsa ham, kop hollarda umumiy manfaatlar ularning tez hal etilishi, manfaatlar
asosida tomonlar uygunligi vujudga kelishini isbotlaydi. Demak, konflikt vaziyatni
vujudga keltiruvchi turli manfaatlarni ozaro birlashtirish, ularni muvofiqlashtirish
imkoniyati tabiiy mavjud.
Ziddiyatdan chiqib ketish uchun qilinadigan eng birinchi qadam har doim
mana shu ziddiyatni keltirib chiqargan manfaatlarni ozaro muvofiqlashtirish
mumkinligiga bolgan ishonch va harakatdan boshlanadi. Manfaatlarni ozaro
yaqinlashtirish va muvofiqlashtirish ziddiyatni yengishning eshigini ochishdir.
Demak, konfliktning ikki tomoni mavjud. Konflikt kelib chiqqanidayoq, mana shu
uning mavjud ikki tomoni ham vujudga keladi. Bir tomon - ziddiyatni
kuchaytirish, ikkinchi tomon ziddiyatni pasaytirish. Bir tomon ziddiyatni
buzgunchilikka olib kelish, ikkinchi tomon ziddiyatni murosaga,
yaratuvchanlikka va osoyishtalikka olib kelishdir. Konflikt faqat bir tomondan
iborat bola olmaydi. Konfliktda, uning qanchalik murakkab bolishiga qaramay, har
vaqt ikki tomon buzgunchilik va yaratuvchanlik mavjud boladi.
Shu bois, konfliklarning murakkab xususiyatlari ularda vayron etish va
yaratuvchanlik, zoravonlik va hamkorlik qirralarining ham mavjudligini korsatadi.
2.Konfliktlarning vayron etish yoki yaratuvchanlik imkoniyatlari
Xitoyliklar hayotdagi har bir vaziyat va holatning ikki ajralmas tarkibiy
qismini takidlashadi: bir tomondan, konflikt, albatta odatdagi holatni vayron etadi,
va boshqa tarafdan, konflikt, uning kelib chiqishi bilan vaziyatga oz
tasiriniotkazadi, natijada yangi vaziyat vujudga keladi, ana shu yangi vaziyatda esa
oziga xos ijobiy holat ham mavjud boladi, shu bois konflikt yangi ijobiy
ozgarishlar uchun ham imkon yaratishi mumkin. Konfliktning ijobiy va
yaratuvchanlik qobiliyati konflikt vaziyatni siz qanday maqsadlarga ishlata
olishingizga bogliqboladi. Xitoyliklar fikricha, konflikt ikki asosiy tushunga:
vayron etish va yaratuvchanlikning yaxlitligi, yagonaligidan iboratdir.
14

Qadimgi xitoy falsafasida In va Yan tushunchalari mavjud. Ularga kora Yan
oq rang, yaxshi va ijobiy narsalarda iborat bolgan, faol birlik, tashqi olamni
bilishga qaratilgan va erkaklik belgilaridan iborat bolganvoqyelikdir. In esa qora
rang, sust bolgan, yani faol bolmagan birlik, ayollik belgilarini ozidamujassam
etgan, ichki olamni anglashga qaratilgan voqyelikdir. Hayot esa, mana shu ikki
muhim kategoriya Yan va In birligi, ozaro qorishmasi, yagonaligi, uzviyligi, biri
birini mutlaqo inkor etmasligi, ozaro hamkorligidan tashkil topadi.
Ularni ozaro qarama-qarshi qoyish olamdagi tabiiy mavjud bolgan
muvozanatni buzishga, uni ichdan qoporishga olib keladi. Shu bois, qadimgi
obidalardan bolgan I szin (Ozgarishlar kitobi) datakidlanishicha, Yan va In
olamdagi rang-baranglik asosida vujudga keladigan birlikni tashkil etuvchi omillar
hisoblangan. Tabiatdagi yoruglik va qorongulik, nur va ogu, yumshoqlik va
qattiqlik, tosh va suv, ayol va erkak, kun va tun, osmon va yer, quyosh va oy, issiq
va sovuq, yaxshilik va yomonlik kabi qarama-qarshiliklar muvozanati tabiiy bolib,
ularni ozaro qarama-qarshi qoyish emas, ularni oz holicha qabul qilish kerak.
Tabiatdagi evolyusion taraqqiyot mana shu tabiatan qarama-qarshi bolgan
birliklarning hamkorlikdagi tabiiy harakatidan iboratdir.
Borliqningevolyusionozgarishlari Inning Yanga aylanishi jarayoniga teng
keladi. In va Yan tabiatning ikki fundamental asosi hisoblanadi. Ular borliq
makon va kosmosni tashkil qiladi. Ularning ozaro munosabatlari borliqdagi barcha
ozgarishlarning kelib chiqishi uchun xizmat qiladi. Ular harakati borliqdagi
garmoniyaning negizidir. Aslida, har bir narsa, har bir ozgarishda Yan va Inning
ozaro qarama-qarshiligi mavjud boladi. Chunki ular ikki qarama-qarshi energiya
birligidan iborat bolib, ular ortasidagi harakat olamdagi barcha dinamik
taraqqiyotning asosini tashkil qiladi. Demak, reallik qarama-qarshi birliklarning
ozaro hamkorlikdagi harakatidan iborat bolgan kategoriyadir. Shu bois, Yan va In
mustaqil holda mavjud bola olmaydi, ulardan birining borligi ikkinchisi bilan
solishtirgandagina ozini namoyon qiladi. Ular ozaro bir biri bilan aloqadordir. Ular
faqat qarama-qarshi kategoriyalar bolmay, ular birida yoq xususiyatlarni
ikkinchisidan oladigan, buning hisobiga biri birini toldiradigan va ozaro olamdagi
15

turli-tumanlik va rang-baranglikortasidagi garmoniyani vujudga keltiradigan
kategoriyalardir.
Qadimgi xitoy filosofiyasiga kora, olamni vujudga keltirgan besh asosiy
eyelment, yani unsur Yan va Inning ozaro harakati orqali vujudga keltiriladi: ular
suv, olov, yogoch, metal va yer. Bu besh unsur olamdagi besh energiyaning turli
korinishlari hisoblanadi. Ular munosabati bir energiyaning ikkinchisiga aylanishi
asosi bolib xizmat qiladi. Mana shu energiyalar almashuvi borliqdagisiklik
jarayonni taminlab beradi. Bir unsurdan ikkinchi unsurga otilishi davomiylik va
abadiylikni taminlaydi. Yanning Inni qabul qilishi, Inning Yanga aylanishi -
taraqqiyotni belgilaydi. Hayot, taraqqiyot, borliq va tabiatning mavjud bolishi
uchun Inning doimiy Yanga aylanishi jarayoni bolishi kerak. Shunday ekan,
konfliktlarning ham oz ichki In va Yani mavjud, deb hisoblanadi.
Demak, qadimgi xitoy falsafasiga kora, konfliktda ham mana shu tabiiy
qarama-qarshiliklar birligi mavjuddir. Konfliktdagi qarama-qarshiliklar birligi
ozini uning vayron etish va bunyodkorlik xususiyatlari orqali namoyon etadi. Yani,
har bir konfliktda vayron etish xususiyati bilan birgalikda bunyodkorlik, yangitdan
yaratish xususiyati ham mavjud boladi.
Konflikt ziddiyatli vaziyatni tugatadi, yanivayron etadi, ammo shu bilan birga
uning qanday hal etilishidan qatiy nazar, yangi vaziyat, yangi holat yuzaga keladi.
Ana shu yangi vaziyatda konfliktning yaratuvchanlik xususiyati yashiringan
boladi. Konfliktning mazkur yaratuvchanlik qobiliyatini kora bilish, uni anglash va
oz maqsadlarida ishlata olish konfliktning yaratuvchanlik yechimi bilan
bogliqbolgan vaziyat hisoblanadi. Konfliktlarni doimo yaratuvchanlik sari
yonaltira bilish malum bilim va malakalarni talab etadi.
Konfliktning yaratuvganlik imkoniyati:
Konflikt, kuyidagi hollarda ijobiy imkoniyatga ega:
yashirin imkoniyatlar va muammoning yangi qirralarining ochilishiga sabab
boladi;
muammo yechimining yangi yol-yoriqlari, imkoniyatlari va usullarini kashf
etadi;
16

ishonch, samimiylik, hamkorlik va haqiqatni tan olishga qaratilgan yangi
munosabatlar qurilishiga sabab boladi;
odamlarni umumiy goyalar asosida birlashtiradi;
samimiy va ochiq, iliq muloqot uchun imkon yaratadi va shunday
munosabatlarga insonlarni orgatadi;
oz fikr va oylaringizga aniqlik kiritishga va oz pozisiyasini qayta korib
chiqishga majbur qiladi.
Konfliktning vayron qilish imkoniyati:
Konflikt kuyidagi hollarda vayron etish imkoniyatiga ega boladi:
konflikt yechimi topilmasa va uni boshqarish imkoniyati boy berilsa;
gazab, jahl, dilsiyohlik, hafagarchilik, nafrat va qasos xislarining kelib
chiqishiga sabab bolganda;
juda qattiq stressga olib kelganda;
odamlar ortasida uzoq muddatli nizo va ixtilof vujudga keltirganda;
pashshadan fil yasab, kichkina muammoni katta mojaroga aylantirganda;
zoravonlik va urushga sabab bolganda.
Afsuski, hayotda kopchilik hollarda konflikt zoravonlik bilan tugaydi. Chunki
kopchilik konfliktlarning asl mazmuni va mohiyati boyicha maxsus bilimlarga ega
emas.
17

2.2.Konfliktlarni qanday qilib boshqarish usullari.
Konflikt - bu aloqada biror narsa sodir bo'lganligi yoki ba'zi bir muhim
kelishmovchiliklar yuzaga kelganligi haqidagi signal. Amaliyot shuni ko'rsatadiki,
nizolarni boshqarishning uchta yo'nalishi (usullari) mavjud: nizolardan qochish,
nizolarni bostirish va nizolarni aslida boshqarish. Ushbu yo'nalishlarning har biri
maxsus usullar yordamida amalga oshiriladi. Keling, ulardan ba'zilari, shuningdek,
ziddiyatli vaziyatga ta'sir qilishning umumiy algoritmi va ziddiyat sharoitida o'zini
tutish bo'yicha tavsiyalarni ko'rib chiqaylik.
Konfliktlarni boshqarish usullari juda ko'p. Kattalashgan holda, ularni bir
nechta guruhlarga bo'lish mumkin, ularning har biri o'z dastur sohasiga ega:
· Shaxslararo;
· Tarkibiy;
· Shaxslararo;
· Muzokaralar;
· Qasoskor tajovuzkor harakatlar.
Shaxsiy intrapersional usullar shaxsga ta'sir qiladi va ularni to'g'ri tashkil
qilishda o'z xatti-harakati , raqibning mudofaa reaktsiyasini keltirib chiqarmasdan,
o'z nuqtai nazarini ifoda etish qobiliyatida. Ayblovlarsiz va talablarsiz, lekin
boshqa shaxsning o'z munosabatini o'zgartirishi uchun ma'lum bir mavzuga
nisbatan u yoki bu munosabatni boshqa shaxsga o'tkazish usuli ko'pincha
qo'llaniladi ("men bayonot" usuli deb ataladi). Ushbu usul odamga o'z pozitsiyasini
raqibini raqibga aylantirmasdan himoya qilishga imkon beradi. "Men-bayonot",
ayniqsa, odam g'azablansa, norozi bo'lganda samarali bo'ladi. Bu sizga mavjud
vaziyat to'g'risida o'z fikringizni bildirishga, asosiy qoidalarni ifoda etishga imkon
beradi. Bu usul, ayniqsa, odam biror narsani boshqasiga etkazishni xohlaganida,
lekin uni salbiy qabul qilib, hujumga o'tishini istamaganida foydalidir.
Strukturaviy usullar funktsiyalar, huquqlar va majburiyatlarning noto'g'ri
taqsimlanishidan, ishning yomon tashkil etilishidan, xodimlarni rag'batlantirish va
rag'batlantirish tizimining adolatsiz tizimidan kelib chiqadigan tashkiliy nizolar
ishtirokchilariga ta'sir qiladi. Bunga quyidagilar kiradi: ish joylariga qo'yiladigan
18

talablarni aniqlashtirish, muvofiqlashtirish mexanizmlaridan foydalanish,
korporativ maqsadlarni ishlab chiqish yoki takomillashtirish va mukofotlash
tizimlarini yaratish.
1. Ishga qo'yiladigan talablarga aniqlik kiritish ziddiyatlarning oldini olish va
hal qilishning eng samarali usullaridan biridir. Har bir xodim o'z vazifalari,
majburiyatlari va huquqlari nima ekanligini aniq tushunishi kerak. Usul tegishli
kompilyatsiya orqali amalga oshiriladi ish ta'riflari (lavozim ta'rifi) va funktsiyalar,
huquqlar va majburiyatlarni boshqaruv darajalari bo'yicha taqsimlanishini tartibga
soluvchi hujjatlarni ishlab chiqish.
2. Muvofiqlashtirish mexanizmlaridan foydalanish jalb qilishdir tarkibiy
bo'linmalar agar kerak bo'lsa, nizoga aralashishi va nizolashayotgan tomonlar
o'rtasidagi nizolarni hal qilishda yordam berishi mumkin bo'lgan tashkilotlar yoki
mansabdor shaxslar. Eng keng tarqalgan mexanizmlardan biri bu odamlarning
o'zaro munosabati, qaror qabul qilish va axborot oqimlari tashkilot ichida. Agar
xodimlar biron bir masala bo'yicha kelishmovchiliklarga duch kelishsa, zarur qaror
qabul qilish taklifi bilan bosh menejer bilan bog'lanish orqali mojaroning oldini
olish mumkin. Bir kishilik buyruq printsipi ixtilofli vaziyatni boshqarish uchun
ierarxiyadan foydalanishni osonlashtiradi, chunki bo'ysunuvchilar o'z rahbarining
qarorlariga rioya qilishlari shart.
3. Korporativ maqsadlarni ishlab chiqish yoki takomillashtirish tashkilotning
barcha xodimlarining harakatlarini birlashtirishga, ularni belgilangan maqsadlarga
erishish uchun yo'naltirishga imkon beradi.
4. Ovozli mukofotlash tizimlarini yarating nizoli vaziyatlarni boshqarish
uchun ham ishlatilishi mumkin, chunki adolatli mukofot odamlarning xulq-
atvoriga ijobiy ta'sir qiladi va halokatli mojarolardan qochadi. Mukofotlash tizimi
shaxslar yoki guruhlarning salbiy xatti-harakatlarini mukofotlamasligi muhimdir.
Shaxslararo usullar ziddiyatli vaziyatni yaratishda yoki nizoning o'zi
boshlanganda, uning ishtirokchilari o'zlarining manfaatlariga etkazilgan zararni
minimallashtirish uchun o'zlarining keyingi xatti-harakatlari shakllarini, uslublarini
tanlashlari kerakligini taklif qiladilar. Konfliktdagi xulq-atvorni qabul qilish (berib
19

yuborish), qochish, qarama-qarshilik, hamkorlik va murosaga kelish kabi asosiy
xatti-harakatlar uslublari bilan bir qatorda majburlash va muammolarni hal qilishga
e'tibor qaratish lozim.
Majburlash odamlarni har qanday narxda o'z nuqtai nazarini qabul qilishga
majbur qilishga urinish demakdir. Buni qilishga urinayotgan odam boshqalarning
fikriga qiziqmaydi. Ushbu yondashuvdan foydalanadigan odam, odatda, o'zini
tajovuzkor tutadi va boshqalarga ta'sir o'tkazish uchun kuch ishlatib majbur qiladi.
Ushbu uslubning kamchiligi shundaki, u bo'ysunuvchilarning tashabbusini
bostiradi, ba'zi muhim omillarni hisobga olmaslik ehtimoli katta, chunki faqat bitta
nuqtai nazar taqdim etiladi. Ushbu uslub, ayniqsa, xodimlarning yoshroq va
o'qimishli qismi o'rtasida norozilikni keltirib chiqarishi mumkin.
Muammolarni bartaraf etish qarama-qarshiliklarning sabablarini tushunish va
barcha tomonlar uchun ma'qul bo'lgan harakat yo'nalishini topish uchun turli xil
qarashlar bilan tanishishga tayyorlik va fikrlar farqini tan olishni anglatadi. Ushbu
uslubni qo'llagan har bir kishi o'z maqsadiga boshqalar hisobiga erishishga
intilmaydi, aksincha ziddiyatli vaziyatni engib o'tishning eng yaxshi usulini
izlaydi. Og'ir qaror qabul qilish uchun turli xil yondashuvlar va aniq ma'lumotlar
zarur bo'lgan qiyin vaziyatlarda qarama-qarshi fikrlarning paydo bo'lishi
rag'batlantirilishi va vaziyatni muammolarni hal qilish uslubi yordamida
boshqarish zarur.
Suhbat, nizolarni hal qilish usuli sifatida ular ziddiyatli tomonlar uchun
o'zaro maqbul echimlarni topishga qaratilgan taktik usullar to'plamini ifodalaydi.
Muzokaralar mumkin bo'lishi uchun ma'lum shartlar bajarilishi kerak:
· Mojaro ishtirokchilarining o'zaro bog'liqligi mavjudligi;
· Konflikt ishtirokchilarining imkoniyatlari (vakolatlari) bo'yicha sezilarli farq
yo'q;
· Konflikt rivojlanish bosqichining muzokaralar imkoniyatlariga muvofiqligi;
· Mavjud vaziyatda qaror qabul qila oladigan tomonlarning muzokaralarida
ishtirok etish.
20

Qasoskor tajovuzkor harakatlar - engib o'tish juda istalmagan
usullar ziddiyatli vaziyatlar ... Ushbu usullardan foydalanish ziddiyatli vaziyatni
kuchli pozitsiyadan, shu jumladan qo'pol kuch va zo'ravonlikdan foydalanib hal
qilishga olib keladi. Biroq, nizolarni faqat shu usullar bilan hal qilish mumkin
bo'lgan holatlar mavjud.
Amaliyot shuni ko'rsatadiki, bor nizolarni boshqarishning uchta yo'nalishi
(usullari) :
· Nizolardan qochish;
· Ziddiyatni bostirish;
· Mojaroni haqiqiy boshqarish.
Ushbu yo'nalishlarning har biri maxsus usullar yordamida amalga oshiriladi.
Keling, ularning ayrimlarini ko'rib chiqaylik.
Mojarodan qochish ... Ushbu usulning afzalligi shundaki, qaror odatda zudlik
bilan qabul qilinadi. Ushbu usul ushbu mojaro keraksiz bo'lganda, u tashkilotdagi
vaziyatga mos kelmasa yoki yuzaga kelishi mumkin bo'lgan mojaro uchun
xarajatlar juda katta bo'lganda qo'llaniladi. Buni quyidagi hollarda qo'llash
maqsadga muvofiqdir:
· Mojaro asosidagi muammoning banalligi;
· Ularni hal qilishni talab qiladigan muhimroq muammolar mavjudligi;
· Yallig'langan ehtiroslarni sovutish zarurati;
· Kerakli ma'lumotlarni to'plash uchun vaqt yutish zaruriyati va darhol qaror
qabul qilishdan qochish;
· Mojaroni hal qilish uchun boshqa kuchlarni jalb qilish;
• qarama-qarshi tomon qo'rquvi yoki yaqinlashib kelayotgan mojaro;
· Yaqinlashib kelayotgan nizo vaqti baxtsiz bo'lganda.
Mojarodan qochish usulining o'zgarishi bu usul harakatsizlik ... Ushbu usul
bilan voqealarning rivojlanishi vaqt rahmdilligida, oqim bilan birga, o'z-o'zidan
paydo bo'ladi. Harakatsizlik to'liq noaniqlik sharoitida, voqealar rivojining
variantlarini oldindan ko'rish, oqibatlarini bashorat qilishning iloji bo'lmaganda
oqlanadi.
21

Ushbu usulning yana bir o'zgarishi imtiyozlar yoki turar joy ... Bunday holda,
bir tomon o'z talablarini kamaytirish orqali imtiyozlar beradi. Ushbu usul bir
partiya o'zini noto'g'ri deb topganda qo'llaniladi; to'qnashuv mavzusi boshqa tomon
uchun muhimroq bo'lganda; agar yo'qotishlarni minimallashtirish zarur bo'lsa,
ustunlik aniq boshqa tomonda bo'lsa va hokazo.
22

XULOSA
Xulosa o’rnida shuni aytib o’tish joizki, konflektli vaziyatni oldini olish
uchun esa konflikt haqida tasavvurlarga ega bo'lish lozimdir. Konflikt paydo
bo'ldimi, demak uni yechish kerak. Konfliktlar tipologiyasi ham, konfliktlarning
yechimini topishdagi yondashuvlar ham bu o’rinda alohida ahamiyat kasb etadi.
Konflikt quyidagi hollarda hal bo'ladi.
1. Konfliklashayotgan tomonlardan birining o'limi sababli konflekt tugashi
mumkin.
2. Konfliktlashayotgan tomonlarning o'zaro kelishuvi natijasida tugashi
mumkin.
Har qanday konflektli vaziyatning ham yaxshi va yomon va yomon tomonlari
bo'ladi. Masalan ikkinchi jahon urushi natijasida juda ko'p odamlar qurbon bo'ldi.
Yer yuzi larzaga keldi. Qanchadan qancha bolalar yetim qoldi. Bu konflektning
yomon tomoni, ammo ikkinchi jahon urushi natijasida penitsilin va shu kabi dorilar
kashf etildi. Bu konfliktning ikkinchi tomonidir. Insonlar konflektni yomon narsa
sifatida qabul qilmasligi kerak. Konflektli vaziyatga duch kelsa uni oqilina yo'l
orqali hal qilish usullarini bilishi lozim. Konflekt ayrim insonlar hayotida yillar
mobaynida hal bo'lmaydigan masalaning hal bo'lishiga ham sabab bo'lishi
mumkin. Masalan er va xotin masalasini olaylik. Er ishdan kech kelyapti. Xotin
esa undan shubha qilyapti. Lekin shubha qilganini eriga sezdirmayapti. Xotin eri
ishdan kelish vaqtiga har doim ochiq chehra bn xushmuomalalik bilan erini kutib
olardi. Lekin hozir bunday qilmayapti. Eri kelishiga qovog'ini solingan, gapirgisi
ham kelmaydi, indamaydi.Eri bu holga nima sabab ekanligini bilmaydi.Eri rostdan
ham ishlari ko'pligi uchun kech keladi. Oradan vaqtlar o'tib er xotiniga sen Men
bilan yashashni xohlamayapsanmi, lekin Men sen bilan birga farzandlarimizni
katta qilishni xohlayman. Modomiki Men senga yoqmayotgan ekanman sening
fikringni hurmat qilaman dedi. Shunda xotini ham Men ham siz bn
farzandlarimizni katta qilishni, baxtli yashashni xohlayman, lekin siz Menga
hiyonat qilyapsiz, uyga kech qaytyapsiz, vaqtizni kimni oldida o'tkazyapsiz dedi.
Shunda eri xotiniga vaziyatni tushuntirib. Ishlari ko'pligi uchun kop ishlayotganini
23

va oilasiga hech qachon xiyonat qilmasligini aytdi. Natijada bu yerda konflekt bir
oilaning yarashishi bilan yakunlandi. Har bir inson konflektli vaziyatga duch Kelsa
undan oqilona chiqib ketish yo'llarini bilishi kerak. Shundagina hayoti go'zal va
chiroyli bo'ladi.
24

Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Yoshlar va konfliktlar. Konfliktlar yechimiga o'rganish. To'ychiyeva G.
2008.yil.
2.Eshquvvatov T. Konfliktlar psixologiyasi.
3.G’oziyev E. Umumiy psixologiya. Darslik. T., 2010.
4.I.Ivanov, L.Zufarova. Umumiy psixologiya. Darslik. – T., 2010.
5.Ergeshova D.q., Najimov M.K. Yuridikkonfliktologiya: Oquv qollanma T.:
TDYuI, 2007. 97b.
6.T.Eshquvvatov, Sh.Nurbobyev. Konfliktlar psixologiyasi: Oquv qollanma-
Samarqand 2020.-200b.
7. V.Karimova.Psixologiya,2000
8.M.Karimova, F.Akromova. Psixologiya. T.: Oqituvchi,2000.
9. G’oziyev E . X.Ibragimov. Psixologiya metodologiyasi, 2000
10. G’oziyev E. Umumiy Psixologiya. T.: Universitet 2002
25

3-kurs talabasi Abduhakimoc Suxrob ning « KONFLIKT TIPOLOGIYASINING
ASOSIY YO’NALISHLARI » mavzusidagi « Konflikt psixologiya si » fanidan
yozgan kurs ishiga
TAQRIZ
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________ ________________________________________________
__________________________________________________________________
Talaba: ______________________ ___________ ning kurs ishi ____ ball bilan
baholandi.
Ilmiy rahbar: _____________________
26

Konflikt tipologiyasining asosiy yo‘nalishlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish