Konflikt turlari, rivojlanish bosqichlari va mexanizmi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	58.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Konflikt turlari, rivojlanish bosqichlari va mexanizmi

Купить

Mavzu: Konflikt turlari, rivojlanish bosqichlari va mexanizmi.
Mundarija:
I BOB Konfliktning tabiati va turlari ......................................................................................................... 3
1.1 Konfliktlar haqidagi hozirgi zamon konsepsiyasi ............................................................................... 3
1.2 Konfliktlar to’g’risidagi steriotiplar .................................................................................................. 11
2.1 Konfliktning o’rganishning asosiy yo’nalishlari ................................................................................ 20
2.2 Konfliktning yuzaga kelish sabablari ................................................................................................ 29
Xulosa .................................................................................................................................................... 30
1

Mavzu dolzarbligi : Ushbu dastur shaxslararo va guru h lararo nizolarning
kelib chiqish sabablarini, uning shaxs psixikasiga, uning ruhiy h olatiga ta’siri
masalalariga doir nazariy manbalarni qamrab olgan. Ma’lumki shaxs insonlar
jamoasi orasida kamolga yetadi. Mazkur jarayonda muomala, munosabatga
kirishadi va o’zaro tomonlarning bir- birlarini tushunmasliklari natijasida kelib
chiqadigan nizolarni mohiyatini anglab yetishga yordam beradi
Kurs ishining maqsadi : universitet talabalari o’rtasidagi nizoli vaziyatlarni
tahlil qilish .
Tadqiqot ob'ekti –universitet talabalari.
Ish vazifalari:
1. Universitet talabalari o’rtasidagi nizoli vaziyatlarni ilmiy adabiyotlar
orqali tahlil qilish
2.Konfliktlarni yuzaga kelish sababalarini ko’rib chiqish
3. Oiladagi nizolarni tahlil qilish, sabablarini o’rganish
Ishning amaliy ahamiyati Jamiyatda fanlarni rivojlanishi shaxs
muammosiga nisbatan qiziqishni ortishiga sabab bo’lmoqda. Jamiyatning asosini
insonlar jamoasi tashkil qiladi. Ma’lumki shaxsning kamoloti atrofdagi
insonlarning ta’siri natijasida yuzaga keladi. Ayniqsa insonlar jamoasidagi
shaxslararo munosabatlar, muomala, muloqot malakalarini rivojlanganligi
muhimdir. Aynan shaxs ijtimoiy hayotining tarkibiy qismi bo’lgan konfliktlarni
psixologik yo’l bilan hal qilish imkonini beradi. O’rganilgan jabhalar bo’yicha
ma’lumotlarni ta’lim jarayoniga tadbiq qilish shaxsning har tomonlama kamol
topishiga hulq-atvor xatti-harakatlarini ongli boshqarishga yordam beradi.
Shuningdek tadqiqot natijalarni qulay qayta ishlash imkonini beradi.
Talabalar Konfliktlar psixologiyasi fanini o’zlashtirishlari uchun o’qitishning
ilg’or va zamonaviy usullaridan foydalanish, yangi informasion pedagogik
texnologiyalarni tadbiq qilish muhim ahamiyatga egadir. Fanni o’zlashtirishda
darslik, o’quv va uslubiy qo’llanmalar, ma’ruza matnlari, tarqatma materiallar,
elektron materiallar hamda virtual stendlardan foydalaniladi. Ma’ruza, amaliy va
2

laboratoriya darslarida mos ravishdagi ilg’or pedagogik texnologiyalardan
foydalaniladi.
Umumiy psixologiya kursini loyixalashtirishda qo’yidagi asosiy konseptual
yondashuvlardan foydalaniladi:
Bu ta’lim o’z mohiyatiga ko’ra ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilarini
to’laqonli rivojlanishlarini ko’zda tutadi. Bu esa ta’limni
loyihalashtirilayotganda,albatta, ma’lum bir ta’lim oluvchining shaxsini emas,
avvalo, kelgusidagi mutaxassislik faoliyati bilan bog’liq o’qish maqsadlaridan
kelib chiqqan holda yondoshilishini nazarda tutadi.
I BOB Konfliktning tabiati va turlari
1.1 Konfliktlar haqidagi hozirgi zamon konsepsiyasi
3

Konfliktlar yomon holatmi, yoki konfliktlarda ham o’ziga xos ijobiy tomonlar
mavjudmi?! Konflikt – buzg’unchilikmi, yoki unda yaratuvchanlik xususiyatlari
ham mavjudmi?! Konflikt – zo’ravonlikmi, yoki insonlarni muloqotga o’rgatuvchi
asosmi?! Tabiiy ravishda mana shu savollarning javoblari aslida konfliktning
mazmuni va mohiyati biz o’ylagan qarashlardan anchayin keng ekanligini, bizning
an’anaviy qarashlarimiz esa chegaralangan va haqiqiy ahvoldan ancha uzoq
ekanligini isbotlaydi.
Bizning konflikt borasidagi tasavvurimiz uning faqat bir tomoniga
yo’naltirilgandir. Biz odatda konfliktning faqat bir qirrasini ko’rishga
o’rganganmiz. U ham bo’lsa, konfliktda odamlar ziddiyatga kirishib, o’zaro urush,
nizo, janjallar chiqarishidir. Ammo har doim ham shunday bo’laveradimi?!
Konflikt – bu tabiiy holat. Konflikt har doim ham buzg’unchilik yoki
zo’ravonlik emas. Konfliktni to’g’ri hal etilsa, u yaratuvchanlik qudratiga ega
bo’ladi. Konflikt tomonlar munosabatlarini yanada mustahamlashi, ularni yangi
mazmunda qayta qurishi mumkin. Masalan, o’zbeklar “eru-xotinning urushi, doka
ro’molning qurishi” deb bejiz aytishmagan. Oilada er va xotin o’rtasidagi
ziddiyatlar mavjud bo’lsa ham, ko’p hollarda umumiy manfaatlar ularning tez hal
etilishi, manfaatlar asosida tomonlar uyg’unligi vujudga kelishini isbotlaydi.
Demak, konflikt vaziyatni vujudga keltiruvchi turli manfaatlarni o’zaro
birlashtirish, ularni muvofiqlashtirish imkoniyati tabiiy mavjud.Ziddiyatdan chiqib
ketish uchun qilinadigan eng birinchi qadam har doim mana shu ziddiyatni keltirib
chiqargan manfaatlarni o’zaro muvofiqlashtirish mumkinligiga bo’lgan ishonch va
harakatdan boshlanadi. Manfaatlarni o’zaro yaqinlashtirish va muvofiqlashtirish
ziddiyatni yengishning eshigini ochishdir. Demak, konfliktning ikki tomoni
mavjud. Konflikt kelib chiqqanidayoq, mana shu uning mavjud ikki tomoni ham
vujudga keladi. Bir tomon - ziddiyatni kuchaytirish , ikkinchi tomon – ziddiyatni
pasaytirish . Bir tomon – ziddiyatni buzg’unchilikka olib kelish, ikkinchi tomon –
ziddiyatni murosaga, yaratuvchanlikka va osoyishtalikka olib kelishdir. Konflikt
faqat bir tomondan iborat bo’la olmaydi . Konfliktda, uning qanchalik murakkab
4

bo’lishiga qaramay, har vaqt ikki tomon – buzg’unchilik va yaratuvchanlik
mavjud bo’ladi.
Shu bois, konfliklarning murakkab xususiyatlari ularda vayron etish va
yaratuvchanlik, zo’ravonlik va hamkorlik qirralarining ham mavjudligini
ko’rsatadi.
2. Konflikt larning vayron etish yoki yaratuvchanlik imkoniyatlari
Xitoyliklar hayotdagi har bir vaziyat va holatning ikki ajralmas tarkibiy qismini
ta’kidlashadi: bir tomondan, konflikt, albatta odatdagi holatni vayron etadi, va
boshqa tarafdan, konflikt, uning kelib chiqishi bilan vaziyatga o’z ta’sirini
o’tkazadi, natijada yangi vaziyat vujudga keladi, ana shu yangi vaziyatda esa
o’ziga xos ijobiy holat ham mavjud bo’ladi, shu bois konflikt yangi ijobiy
o’zgarishlar uchun ham imkon yaratishi mumkin. Konfliktning ijobiy va
yaratuvchanlik qobiliyati konflikt vaziyatni siz qanday maqsadlarga ishlata
olishingizga bog’liq bo’ladi. Xitoyliklar fikricha, konflikt ikki asosiy tushunga:
vayron etish va yaratuvchanlikning yaxlitligi, yagonaligidan iboratdir.
Qadimgi xitoy falsafasida In va Yan tushunchalari mavjud. Ularga ko’ra Yan –
oq rang, yaxshi va ijobiy narsalarda iborat bo’lgan, faol birlik, tashqi olamni
bilishga qaratilgan va erkaklik belgilaridan iborat bo’lgan voqyelikdir. In esa –
qora rang, sust bo’lgan, ya’ni faol bo’lmagan birlik, ayollik belgilarini o’zida
mujassam etgan, ichki olamni anglashga qaratilgan voqyelikdir. Hayot esa, mana
shu ikki muhim kategoriya – Yan va In birligi, o’zaro qorishmasi, yagonaligi,
uzviyligi, biri birini mutlaqo inkor etmasligi, o’zaro hamkorligidan tashkil
topadi.
Ularni o’zaro qarama-qarshi qo’yish olamdagi tabiiy mavjud bo’lgan
muvozanatni buzishga, uni ichdan qo’porishga olib keladi. Shu bois, qadimgi
obidalardan bo’lgan “I szin” (“O’zgarishlar kitobi”) da ta’kidlanishicha, Yan va In
olamdagi rang-baranglik asosida vujudga keladigan birlikni tashkil etuvchi omillar
hisoblangan. Tabiatdagi yorug’lik va qorong’ulik, nur va og’u, yumshoqlik va
qattiqlik, tosh va suv, ayol va erkak, kun va tun, osmon va yer, quyosh va oy, issiq
va sovuq, yaxshilik va yomonlik kabi qarama-qarshiliklar muvozanati tabiiy
5

bo’lib, ularni o’zaro qarama-qarshi qo’yish emas, ularni o’z holicha qabul qilish
kerak. Tabiatdagi evolyusion taraqqiyot mana shu tabiatan qarama-qarshi bo’lgan
birliklarning hamkorlikdagi tabiiy harakatidan iboratdir.
Borliqning evolyusion o’zgarishlari Inning Yanga aylanishi jarayoniga teng
keladi. In va Yan tabiatning ikki fundamental asosi hisoblanadi. Ular borliq –
makon va kosmosni tashkil qiladi. Ularning o’zaro munosabatlari borliqdagi
barcha o’zgarishlarning kelib chiqishi uchun xizmat qiladi. Ular harakati –
borliqdagi garmoniyaning negizidir. Aslida, har bir narsa, har bir o’zgarishda Yan
va Inning o’zaro qarama-qarshiligi mavjud bo’ladi. Chunki ular ikki qarama-qarshi
energiya birligidan iborat bo’lib, ular o’rtasidagi harakat olamdagi barcha dinamik
taraqqiyotning asosini tashkil qiladi. Demak, reallik – qarama-qarshi birliklarning
o’zaro hamkorlikdagi harakatidan iborat bo’lgan kategoriyadir. Shu bois, Yan va
In mustaqil holda mavjud bo’la olmaydi, ulardan birining borligi ikkinchisi bilan
solishtirgandagina o’zini namoyon qiladi. Ular o’zaro bir biri bilan aloqadordir.
Ular faqat qarama-qarshi kategoriyalar bo’lmay, ular birida yo’q xususiyatlarni
ikkinchisidan oladigan, buning hisobiga biri birini to’ldiradigan va o’zaro
olamdagi turli-tumanlik va rang-baranglik o’rtasidagi garmoniyani vujudga
keltiradigan kategoriyalardir.
Qadimgi xitoy filosofiyasiga ko’ra, olamni vujudga keltirgan besh asosiy
eyelment, ya’ni unsur Yan va Inning o’zaro harakati orqali vujudga keltiriladi: ular
– suv, olov, yog’och, metal va yer. Bu besh unsur – olamdagi besh energiyaning
turli ko’rinishlari hisoblanadi. Ular munosabati bir energiyaning ikkinchisiga
aylanishi asosi bo’lib xizmat qiladi. Mana shu energiyalar almashuvi borliqdagi
siklik jarayonni ta’minlab beradi. Bir unsurdan ikkinchi unsurga o’tilishi
davomiylik va abadiylikni ta’minlaydi. Yanning Inni qabul qilishi, Inning Yanga
aylanishi - taraqqiyotni belgilaydi. Hayot, taraqqiyot, borliq va tabiatning mavjud
bo’lishi uchun Inning doimiy Yanga aylanishi jarayoni bo’lishi kerak. Shunday
ekan, konfliktlarning ham o’z ichki In va Yani mavjud, deb hisoblanadi.
Demak, qadimgi xitoy falsafasiga ko’ra, konfliktda ham mana shu tabiiy
qarama-qarshiliklar birligi mavjuddir. Konfliktdagi qarama-qarshiliklar birligi
6

o’zini uning vayron etish va bunyodkorlik xususiyatlari orqali namoyon etadi.
Ya’ni, har bir konfliktda vayron etish xususiyati bilan birgalikda bunyodkorlik,
yangitdan yaratish xususiyati ham mavjud bo’ladi.
Konflikt ziddiyatli vaziyatni tugatadi, ya’ni vayron etadi, ammo shu bilan birga
uning qanday hal etilishidan qat’iy nazar, yangi vaziyat, yangi holat yuzaga keladi.
Ana shu yangi vaziyatda konfliktning yaratuvchanlik xususiyati yashiringan
bo’ladi. Konfliktning mazkur yaratuvchanlik qobiliyatini ko’ra bilish, uni
anglash va o’z maqsadlarida ishlata olish konfliktning yaratuvchanlik yechimi
bilan bog’liq bo’lgan vaziyat hisoblanadi. Konfliktlarni doimo yaratuvchanlik
sari yo’naltira bilish ma’lum bilim va malakalarni talab etadi.
Konfliktning yaratuvganlik imkoniyati:
Konflikt, kuyidagi hollarda ijobiy imkoniyatga ega:
 ya shirin i mkoniyat lar va muammoning yangi qirralar i ningochilishigasabab
bo’ladi ;
 muammo yechimining yangi yo’l-yo’riqlari, imkoniyatlari va usullarini
kashf etadi;
 ishonch, samimiylik, hamkorlik va haqiqatni tan olishga qaratilgan yangi
munosabatlar qurilishiga sabab bo’ladi;
 o damlarni umumiy g’oya lar asosida birlashtiradi ;
 samimiy va ochiq, iliq muloqot uchun imkon yaratadi va shunday
munosabatlarga insonlarni o’rgatadi;
 o’z fikr va o’ylaringizga aniqlik kiritishga va o’z pozisiyasini qayta ko’rib
chiqishga majbur qiladi.
Konfliktning vayron qilish imkoniyati:
Konflikt kuyidagi hollarda vayron etish imkoniyatiga ega bo’ladi:
- k onflikt yechimi topilmasa va uni boshqarish imkoniyati boy berilsa ;
- g’azab, jahl, dilsiyohlik, hafagarchilik, nafrat va qasos xislarining kelib
chiqishiga sabab bo’lganda;
- j uda qattiq stressga olib kelganda;
7

- odamlar o’rtasida uzoq muddatli nizo va ixtilof vujudga keltirganda;
- p ashshadan fil yasab, kichkina muammoni katta mojaroga aylantirganda ;
- z o’ravonlik va urushga sabab bo’lganda.
Afsuski, hayotda ko’pchilik hollarda konflikt zo’ravonlik bilan tugaydi. Chunki
ko’pchilik konfliktlarning asl mazmuni va mohiyati bo’yicha maxsus bilimlarga
ega emas.
Konfliktlar bo’yicha odamlar orasida tur l i stereotiplar mavjud. Bu holatlar
konfliktlarning asl mazmuni va mohiyatini, inson hayotida tutgan o’rnini to’g’ri
baholamaslik va bilmaslik oqibatida ro’y beradi. Ana shunday stereotiplardan,
ongimizga o’rnashib qolgan noto’g’ri tushunchalardan ba’zilarini ko’rib
chiqadigan bo’lsak, konfliktlar mazmunini yanada oydinroq tasavvur etgan
bo’lamiz.
Stereotiplar, ongimizga o’rnashib qolgan ba’zi noto’g’ri tushunchalar:
1. Konflikt abadiydir, u har doim mavjud.Konfliktni, agar u paydo bo’lsa,
yo’qotib bo’lmaydi hamda konfliktni o’zgartirib ham bo’lmaydi.
Noto’g’ri. Mazkur stereotipning ikki jihati mavjud. Birinchidan, umuman
olganda, haqaqatan ham dunyoda konfliktlarni yo’qotib bo’lmaydi. Dunyoda agar
faqat ikki odam qolsa, demak, ular o’rtasida konfliktlar mavjud bo’ladi. Agar
konfliktlar bo’lmasa, odamlar maqsadlar to’qnashuvida o’ziga xos tajribaga ega
bo’lmaydi. Demak, konfliktlar hayotning ajralmas va bo’lishi tabiiy bo’lgan
voqyeligidir. Ikkinchidan, umuman olganda emas, balki har bir konfliktga xususan,
ya’ni konkret konflikt mazmunidan kelib chiqib qaraladigan bo’lsa, har bir konkret
konfliktning yechimi topilsa, konflikt mazmunini ijobiy tomonga o’zgartirsa
bo’ladi. Har bir konkret bir konfliktning har doim o’ziga xos yechimi mavjud
bo’ladi, konflikt ishtirokchilarining sayi-harakati asosisida uning yechimini
topishga imkoniyat har vaqt mavjud bo’ladi. Konfliktning yechimini topish
konfliktga bog’liq bo’lmay, balki unda ishtirok etayotgan tomonlar irodasi va
hohishiga bog’liqdir. Shu bois, agar konflikt vujudga kelgan bo’lsa, uni yo’qotib
bo’ladi. Ya’ni konflikt vaziyatni konfliktsiz vaziyatga aylantirib bo’ladi.
8

2. Imkon qadar konfliktlardan uzoqroq yurgan ma’qul.
Noto’g’ri. Konfliktga nisbatan noto’g’ri bo’lgan va stereotipga aylangan
qarash. Qayerda konflikt bo’lsa, o’sha yerda muammo mavjud bo’ladi. Muammo -
konfliktdan uzoqlashish bilan, uni nazarga olmagani bilan, bu borada
o’ylanmagani bilan o’z-o’zidan yo’qolib qolmaydi. Konfliktning to’g’ri yechimini
topish mana shu muammoni yo’qotishga teng keladi. Muammoning yechimini
topmasdan turib, konfliktni ijobiy hal etib bo’lmaydi. Agar konfliktga e’tibor
berilmasa, muammo yechilmay qolib ketadi, u yo’qolmaydi, bilaks chuqurlashib,
o’t olib, og’ir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Konfliktlar yechimini topa bilishda
esa maxsus bilimlar qo’l keladi. Muammoning yechimiga qaratilgan umumiy sayi-
harakatlar esa uning chuqurlashib ketib, og’ir natijalarga olib kelishining oldini
oladi. Shu bois, konflikt vujudga kelganida undan uzoqroqda emas, balki unga
nisbatan faol munosabatda bo’lish darkor. Konfliktga nisbatan faol munosabat esa
konfliktlar yechimi bo’yicha maxsus bilim va ko’nikmalarning qo’llanilishini
anglatadi.
3. Konfliktlar odamlar orasidagi yaxshi munosabatlarni buzadi.
Noto’g’ri stereotip fikr. Aslida konflikt jarayonining o’zi emas, balki mazkur
konfliktni ijobiy boshqara olmaslik insonlar orasidagi munosabat va aloqalarni
buzadi. Har qanday yuzaga kelgan konflikt jarayonida inson o’zini tuta bilsa,
oppozision tomonlar o’rtasida hurmat va o’zgalar fikrini anglashga urinish mavjud
bo’lsa, tomonlar “dushman”lar sifatida emas, balki, ziddiyatlarni muhokama qilib,
o’z manfaatlarini ifoda qiluvchi tomonlar sifatida o’zini tutsa, konflikt odamlar
orasini buzmaydi, aslida ularning munosabatlarini mustahkamlaydi. Konflikt aslida
ikki qarama-qarshi tomon uchun sinov jarayoni hisoblanadi. Hurmat, o’zgalarning
manfaatlarini hurmat qilish, o’z manfaatlarini ham tushuntirishga intilish, o’zaro
manfaatlar uyg’unligini topa bilish – konfliktlarning har doim odamlar orasini
yangi munosabatlar asosida qurilishi uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Boshqalarga
yaxshilish qilish va o’z manfaatlarini muhofaza qilishni birlikda ushlagan odam
9

o’zini ham, boshqalarni ham konflikt vaziyatlardagi ijobiy munosabatlarini saqlab
qolgan bo’ladi.
4. Konfliktning eng yaxshi yechimi unga qo’l siltab, uni esdan chiqarishdir.
Noto’g’ri . Bu ham konfliktga nisbatan mavjud bo’lgan noto’g’ri qarashdir.
Ba’zan konfliktlardan kochish mumkin, ba’zan konfliktning rivojlanib
ketmasligiga yo’l kuymaslik zaruratdir, ammo konfliktlar o’z-o’zicha yo’qolib,
yuq bo’lib ketmaydi. Qarama –qarshilik oldida mas’uliyatni xis etish, vaziyatni
to’g’ri baholash, muloqot uchun tayyorlik konfliktlar yechimini hozirlashning ilk
qadamlaridir. Faraz qiling, eng yaqin do’stingiz yoki dugonangiz, sizni o’z to’y
kechasiga taklif etmadi. Siz qo’l siltab, do’stingizdan hafa bo’lib, uni turli ayblarda
ayblab, bundan buyon do’stingiz bilan umuman gaplashmaslikka qaror qilishingiz
mumkin. Yoki, do’stingizga qasdma-qasd ravishda, o’sha kechada qatnashgan
barcha ishtirokchilar bilan, yoki o’sha kecha o’tgan bino oldida turganlar, yoki
kechadan 5 km. uzoqlidagi odamlar bilan sira gaplashmayman, deyishingiz
mumkin. Ammo bu qaror bilan siz konfliktni, ya’ni muammoni hal kila olmaysiz.
Agar siz do’stingiz bilan ochiqchasiga, ammo uni ayblamasdan, “kechaga meni
taklif etish esingdan chiqibdi, ammo men hafa bo’lmadim, chunki ishlaring juda
ko’p edi”, qabilida ochiq va samimiy gaplashsangiz, va agar u haqiqatan sizga
do’st bo’lsa, yugur-yugurlar bilan ovora bo’lib qolganini, aslida sizsiz kecha unga
tatimasligi u ham ochiq bayon qiladi. Konfliktlar yechimini qidirishda mana shu
samimiylik va ochiqlik juda qo’l keladi. Shu bois, konfliktda unga qo’l siltash
emas, uni chuqur tahlil qilish, unga faol ijobiy munosabat bildira olish muhimdir.
5. Hamma konfliktlar oxir-oqibat kuch ishlatish va zo’ravonlik bilan tugaydi.
Noto’g’ri. Bu munosabat - o’z mohiyatiga ko’ra batamom noto’g’ri bo’lgan
qarashdir. Konfliktning zo’ravonlik bilan tugashi zaruriy holat emas. Konflikt
yechimi, aynisa uning zo’ravonlik bilan tugashi, yoki zo’ravonliksiz hal bo’lishi,
aslida tomonlarning o’zini qanday tutishiga bog’liq. Agar tomonlar o’zga
insonlarning huquq va istaklarini inobatga olgan holda, o’zgalarga e’tiborli va
hurmatli munosabatda bo’lsalar, har qanday jiddiy ziddiyat ham tinchlik va
osudalik bilan tugashiga ehtimol va imkoniyat kuchayadi. Ammo konflikt
10

ishtirokchilari jahl, g’azab, o’zgalarning nafsoniyati va g’ururiga tegish orqali
harakat qilsalar, o’zga insonlar huquqlarini poymol etsalar, “Men zo’rman, shuning
uchun mening aytganim bo’ladi”, “Men uning boshlig’iman, shuning uchun
mening aytganim bo’lishi kerak”, “Men uning eriman (yoki otasi), shuning uchun
u menga bo’ysunishi kerak” qabilida ish tutsalar,
1.2 Konfliktlar to’g’risidagi steriotiplar
O’tgan asrlarda ijod qilgan faylasuflar, tarixchilar, yozuvchilarning
asarlarida, afsonalarida va g’oyalarida vujudga kelishi ehtimol bo’lgan
konfliktlarning yuzaga kelish sabablari va ularni tugatish yo’llari haqida
muayyan fikrlar bildirilgan. O’tmishda konfliktlarni hal etishning asosiy usuli
sifatida urug’-qabila oqsoqollari, dohiylarining yakka hokimligi tushunilgan.
Biroq ilk davlatchilik tuzilmalarining vujudga kelishi har doim ham
jamiyatda uyg’unlikka olib kelmagan, ba’zida ijtimoiy notenglikni
keskinlashtirgan, konfliktlarni yaqqol namoyon etgan va kuchaytirgan. Shu bois
asr lar davomida insonlar urushlar bo’lmaydigan, nizolar va adovat barham
topadigan mukammal kelajakka ishonch hissi bilan yashaganlar.
Q adimgi yunon faylasuflari birinchi lardan bo’lib ijtimoiy
konfliktlarning tabiatini to’g’ri tushunishga uringanlar. Mashhur qadimgi
faylasuf-dialektik olim Geraklit (er.av. 530-470 y.y.) urushlar va ijtimoiy
konfliktlar haqidagi fikrlarini borliqning tabiatiga bo’lgan qarashlarning
umumiy tizimi bilan bog’lashga harakat qilgan. Uning fikricha , «koinotda
hukm suruvchi yagona umumiy qonun - bu urushdir, u hamma narsaning
otasi va shohidir. U kimlarnidir xudolar va kimlarnidir insonlar qilib yaratadi,
insonlarining ba’zilarini qul, boshqalarini erkin qilib belgilaydi. Hamma narsa,
shu jumladan inson muloqoti normalari ham abadiy aylanma harakat va bir-
biriga aylanish ta’sirida bo’ladi. Dunyoda barcha narsa adovat va nifoq orqali
11

tug’iladi» 1
. Geraklitning bu so’zlari ijtimoiy taraqqiyot jarayonida kurashning
ijobiy rolini to’g’ri asoslashga bo’lgan dastlabki urinishlardan biri ekanligini
ko’rsatadi. Konfliktlar o’zining yangi xususiyati bilan ijtimoiy hayotning
muhim atributi, ijtimoiy taraqqiyotning eng muhim va zarur sharti sifatida
namoyon bo’l a di. Geraklitning konfliktlar va kurash barcha narsaning asosi
sifatida hisoblanishi haqidagi g’oyalari boshqa qadimgi faylasuf-materialist -
Epikur (er.av. 341-270 y.y.) tomonidan rivojlantirildi, ayni paytda u
to’qnashuvlarning salbiy oqibatlari qachonlardir insonlarni doimiy tinch-totuv
sharoitda yashashga majbur qiladi deb hisoblagan. Shunday qilib,
jamiyatning konfliktsiz holatda bo’lishi haqidagi g’oyalar dastlabki nazariy
xulosalar bilan to’ldirildi.
Xristian falsafasi o’z rivojining dastlabki bosqichida insonlar o’rtasida
tinchlik, hamjihatlik, qardoshlikning afzalligini isbotlashga harakat qilgan. II-
III asrlar arafasida Kliment Aleksandriyskiy Origen va Tertullion qurolli
to’qnashuvlarga qarshi qaratilgan nazariy fikrlarni rivojlantirganlar, biroq ular
tarixiy taraqqiyot tabiiy jarayoniga jiddiy ta’sir ko’rsata olmaganlar.
IU asrning boshiga kelib, «Iso ta’limoti»ning urushlar bilan sig’isha
olmasligi haqidagi tamoyiliga shubha bilan qaraldi. O’rta asrlardan Yangi
davrga o’tishda Farbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlarida sodir bo’lgan
madaniy va g’oyaviy rivojlanish davrida ijtimoiy konfliktlarga murakkab va
o’ta ziddiyatli baholar berildi. Bu davrda taraqqiyparvar olimlardan T.Mor,
E.Rotterdamskiy, F.Rabl va F.Bekonlar ijtimoiy to’qnashuvlarni hamda qurolli
konfliktlarni keskin qoralaganlar.
Konfliktlar tabiati haqidagi ingliz faylasufi Frensis Bekon (1561-1626)
tomonidan bildirilgan fikrlar ham o’ziga xosdir. U birinchi bo’lib mamlakat
ichkarisidagi ijtimoiy konfliktlar sabablari majmuini chuqur nazariy tahlil
qildi, ijtimoiy tartibsizliklarning moddiy, siyosiy, ruhiy sharoitlarini hamda
1
Қ аранг: Гутоюров В.А. Античная социальная утопия. Вопросы истории и теории.Л. , 1989.
12

ularni bartaraf qilish usullarini qarab chiqdi. U ijtimoiy tartibsizliklarni
yuzaga kelishida moddiy sabablarning hal qiluvchi rolini chuqur anglab
yetdi. Shulardan biri xalqning nochor moddiy ahvoli hisoblanadi.
F.Bekon konfliktlarni oldini olishning muayyan vositalariga ham e’tibor
qaratgan. U ijtimoiy konfliktlarning moddiy sabablarini mumkin bo’lgan
barcha usullar bilan, ular ichida alohida o’ringa ega bo’lgan jamiyatdagi
ayrim tabaqalarning qoniqarsiz ahvolini mumkin qadar barcha vositalar bilan
bartaraf qilish zarurligini ta’kidlagan.
Bu davrda XVII asr ingliz demokratlari va fransuz ma’rifatparvarlari
D.Pristli, Sh.Monteskye, D.Didro, J.J.Russo va Volter qurolli konfliktlarni,
bosqinchilik hamda zo’rlikni keskin tanqid qilib chiqdilar. Ular qurolli
konfliktlarga «yovvoyi davr» qoldig’i deb qaraganlar va feodal tuzum
asoslarini tugatish «abadiy tinchlik»ka olib keladi deb o’ylaganlar. Shu
sababli bu davrdagi asarlarda jamiyat hayotini tashkil etishning oqilona
shakllarini axtarishga, davlat tuzilishining eskirgan shakllarida ildiz otgan
ijtimoiy konfliktlar sabablarini tugatishga ko’p e’tibor berilgan.
XVIII asrda mutafakkirlar jamiyat hayotini umumjahon tarixi doirasida
tushuna boshlaganlar. Bu jihat J.J.Russo (1712-1778)ning ijtimoiy falsafasida
ko’rinadi. U umumjahon-tarixiy jarayonini quyidagi uch tarkibiy qismga
bo’ladi: insonlar «tabiiy holat»da erkin va teng bo’ladilar, so’ngra
sivilizasiya rivojlanishi insonlarni teng, erkin va baxtli bo’lishdan mahrum
qiladi va, nihoyat, «ijtimoiy shartnoma» tuzib ijtimoiy munosabatlarning
yo’qotilgan uyg’unligiga, «abadiy tinchlik»ka, hamjihatlik va birlikka
erishadilar.
13

J.J.Russoning «tabiiy holat» tabiatiga doir qarashlari uning ko’pchilik
zamondoshlari tomonidan ma’qullangan. Mashhur nemis faylasufi I.Kant
(1724-1804) esa, “Qo’shnichilik asosida yashovchi insonlar orasidagi tinchlik
holati tabiiy holat emas, … aksincha, u urush holatidir, ya’ni agar to’xtovsiz
dushmanchilik harakatlari bo’lmasa ham ularning doimiy tahdidi mavjud.
Demak, tinchlik holati o’rnatilishi lozim” 1
. Bu yerda muayyan qarama-qarshi
nuqtai nazarni borligini ko’rish mumkin. Bir tomondan, T.Gobbs kabi «tabiiy
holat»ga «barchaning boshqalarga urush qilish» holati deb qarash, boshqa
tomondan esa, J.J.Russo singari kelgusida tinchlik va totuvlikning butunlay
yangi holatini o’rnatilishi imkoniyatiga bo’lgan ishonch aks ettirilgan.
Yangi davrning tarixiy doirasida ham ijtimoiy konfliktlarning sabablari
va ularni oldini olish istiqbollari haqida turlicha fikrlar bildirilgan. Biroq bu
fikrlar qanchalik turli-tuman bo’lmasin ularda jamiyat rivojlanishida odamlar
o’rtasidagi totuvlik va hamjihatlikning hal qiluvchi rolini, o’rta asr
qoldiqlariga, tartibsizliklariga va urushlarga umumiy salbiy baho berish,
kelgusida «abadiy tinch» hayotga erishish imkoniyatiga bo’lgan umidlarni tan
olinishi xosdir.
XIX asrga kelib bu masalaga bo’lgan munosabat tubdan o’zgara
boshladi. Nemis faylasufi Gegel urushlar va ijtimoiy konfliktlarga baho
berishga boshqacha yondash a di. Eng avvalo, u jamiyatning rivojlanishida
urushlarning ijobiy rol o’ynashi xususida muayyan fikrlarni bildir a di. Shu
bilan birga kuchli davlat hokimiyati tarafdori bo’lgan Gegel davlatning
yaxlitliligini zaiflashtiruvchi mamlakat ichkarisidagi ijtimoiy tartibsizliklar
va qo’zg’olonlarga qarshi chiq a di.
Ijtimoiy taraqqiyotning murakkab jarayonlarini va jamiyat hayotida
ijtimoiy konfliktning o’rnini yanada chuqur anglash tarixiy jarayonlarning
borishi bilan obyektiv tarzda belgilandi. XIX asrda jamiyat hayotining
1
1
Қаранг: Кант И. Сочинения в 6 т. М. , 1996. т.6. С.266.
14

iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy va boshqa sohalarida bo’lib o’tgan keskin
o’zgarishlar ijtimoiy nazariyalar mazmuniga ta’sir etmasdan qolmadi. B u
nazariyalarda izohlanishicha, i jtimoiy taraqqiyot davomida kurash, konfliktlar
va to’qnashuvlar nafaqat bo’lishi mumkin, balki ijtimoiy borliqning
muqarrar voqyeliklari hisoblanadi.
Ingliz iqtisodchisi, ruhoniy Tomas Maltus (1766-1834)ning “Aholi o’sishi
qonuni haqida tajriba“ nomli asarida (1798) mamlakatda o’sib boruvchi
ishsizlik holati yangicha tushuntirilgan. Xalqning nochorligini tabiatning
“abadiy biologik xususiyatlari“ bilan tushuntirib, u aholi sonining o’sishi
geometrik progressiya, yashash vositalari arifmetik progressiya bo’yicha
ko’payib borishi haqidagi “tabiiy qonun“ni ishlab chiqqan. Mehnatkashlarning
kambag’allashuvi sabablarini sanoat to’ntarishi va dehqon larni yersizlantirish
siyosatining tarixiy oqibatlarida emas, balki ishchi sinfining “telbalarcha
ko’payish“ga bo’lgan “yengil“ munosabatida deb bilgan.
Yashash uchun kurash muammosi ingliz biologi Charlz Darvinning
(1809-1902) ta’limotida ham markaziy o’rinni egallagan. Uning biologik
evolyusiya nazariyasining asosiy mazmuni “Tabiiy tanlanish yo’li bilan
turlarning kelib chiqishi“ nomli kitobida (1859) bayon etilgan. Kitobdagi
asosiy g’oya – bu yashash uchun doimiy kurash sharoitida amalga
oshadigan jonli tabiat rivojlanishi bo’lib, u eng moslashgan turlarni tanlashning
tabiiy mexanizmidan iborat. Ch.Darvinning bu g’oyalarini ijtimoiy taraqqiyot
jarayonlariga qo’llash haqida bir narsa aytish qiyin. Uning ijodini
o’rganuvchilar o’rtasida bu masalada yagona fikr yo’q. Biroq uning
ta’limotidan so’ng ijtimoiy hayot evolyusiyasini yashash uchun kurash va
tabiiy tanlanish biologik qonunlari asosida tushunishga urinuvchi yo’nalish -
“sosial darvinizm“ shakllangan.
Yashash uchun kurash tamoyiliga asoslangan sof sosiologik konsepsiya
pozitivizm asoschilaridan biri Gerber Spenser (1820-1903) tomonidan ishlab
15

chiqilgan. Ijtimoiy taraqqiyotning asosiy qonuni bu eng moslashgan
individlarning yashash qonuni deb hisoblaydi. G.Spenser ta’limotiga ko’ra,
o’zaro kurashish holati universaldir. U alohida olingan jamiyat doirasidagina
emas, shuningdek, jamiyat bilan uni o’rab turgan tabiat o’rtasida bo’ladigan
muvozanatni ham ta’minlaydi.
Konfliktlarni nazariy tahlil qilishdagi yangi bir yo’nalish sosial
darvinizmning polyak-avstriyalik vakili yurist Lyudvig Gumplovich (1838-
1909) ijodida namoyon bo’ldi. U umumjahon tarixi irqlarning yashash
uchun doimiy kurashidan kelib chiq qanligini ta’kidlab , irqiy tafovutlarning
mohiyatini biologiya fani xulosalari bilan emas, balki madaniy xususiyatlar
bilan tushuntiradi. Alohida irq - bu madaniyatning maxsus tipidir. Konfliktlar
manbaini faqat inson tabiatidan emas, shuningdek madaniyatning o’z tipi
bilan farqlanuvchi ijtimoiy hodisalardan ham qidirish kerak.
L.Gumplovichning fikricha, konfliktlar birgina muhim ijtimoiy jarayon
emas. Ijtimoiy birlashish jarayoni ham muhimdir, uning asosida yanada
kengroq ijtimoiy uyushmalar, davlatlar paydo bo’ladi.
L.Gumplovichning ijtimoiy konflikt tabiatiga bo’lgan qarashlarini uch
asosiy yo’nalishga bo’lish mumkin:
1) konfliktlar tarixiy jarayonning mohiyatidir, ularning xarakteri turlicha,
biroq ularning hammasi taraqqiyot omilidir; 2) jamiyatning hukmronlar va
qaramlarga bo’linishi abadiy hodisadir; 3) konfliktlar jamiyatning birlashuviga
yordam qiladi.
X1X-XX asrlar arafasida sosiologiya konflikt muammolarini ishlab
chiqishga tobora ko’proq ta’sir ko’rsata bordi. Konflikt muammolarini ishlab
chiqish sosiologiyadagi turli yo’nalishlar tomonidan amalga oshirildi. Ularning
hammasi ham konfliktni sosiologik konsepsiyalarning boshlang’ich
kategoriyasi deb tan olmasalar-da, biroq ular konfliktlarning jamiyat hayotida
16

muhim ahamiyatga ega ekanligini va ularni nazariy tahlil qilishning zaruratini
muayyan darajada ta’kidlaganlar.
Nemis sosiologi Georg Zemmel (1858-1918) birinchi bo’lib ilmiy
muomalaga “konflikt sosiologiyasi“ atamasini kiritgan. U tarixiy jarayon
mohiyatini bilishdan voz kechishni hamda ijtimoiy muloqot va o’zaro
ta’sirning “sof shakllari“ni tahlil qilish bilan shug’ullanishni tavsiya etgan.
Ijtimoiy o’zaro ta’sirning nisbatan qat’iy shakllari ichida avtoritet, kelishish ,
bo’ysunish, hamkorlik va boshqalar bo’lib, konflikt o’zining alohida o’rniga
ega. Konflikt ijtimoiy hamkorlikka olib keladi, muayyan ijtimoiy tuzilmalar
xarakterini belgilaydi, ularni tashkil etish tamoyillari va normalarini
mustahkamlaydi.
G.Zemmelning nazariy qarashlarini XX asrning 20-yillarida Chikago
maktabining yirik vakillari Robert Park (1864-1944), Ernst Berdjess (1886-
1966), Albion Smoll (1854-1926)lar qo’llab-quvvatlaganlar.
Ular ijtimoiy jarayonga o’zaro ta’sirning o’zaro bog’liq 4 ta tipi nuqtai
nazaridan qaraganlar: musobaqalar, konflikt, moslashish va assimilyasiya.
Konfliktlar ijtimoiy o’zaro ta’sirning bu tiplari orasida markaziy o’rinni
egallaydi, musobaqadan moslashishga va assimilyasiyaga o’tish rolini
bajaradilar, shu tarzda ijtimoiy o’zgarishlarning muhim manbai hisoblanadilar.
Sosiologiyaning amaliy maqsadi - konfliktlarni hamkorlikka aylanishiga
yordam qilish, ijtimoiy guruhlar o’rtasidagi uyg’un munosabatlarga ta’sir
etishdir.
3. Konfliktologiya va marksizm
X I X asrning oxiri va XX asrning boshida konfliktologlar orasida
K.Marksning (1818-1883) sosiologik nazariyasiga bo’lgan qiziqish yaqqol
namoyon bo’la boshladi. Bunga sabab markscha sosiologiya jamiyat
17

taraqqiyoti jarayonlari haqidagi mavjud tasavvurlarga jiddiy o’zgarishlar
kiritgan edi.
K.Marks “Siyosiy iqtisodga tanqid“ kitobiga yozgan so’zboshi si da
(1859) tarixni materialistik tushunishga asos solgan edi. Uning fikricha,
jamiyatda insonlar o’z erklariga va onglariga bog’liq bo’lmagan holda bir-
birlari bilan zarur munosabatlarga kirishadilar. Bunday munosabatlarning
mavjudligi ularning ijtimoiy mohiyatini belgilaydi.
Marks jamiyatning tuzilmasini quyidagi 4 ta asosiy elementdan iborat
deb bilgan : ishlab chiqaruvchi kuchlar – ishlab chiqarish munosabatlari –
siyosiy ustqurma - ijtimoiy ong shakllari. Bu elementlarning o’zaro ta’siri va
mutanosibligining tartibga solingan tizimi marksizm umumiy sosiologik
nazariyasining asosini tashkil etadi.
Shu bilan birga , Marks umumiy sosi o logik nazariyani ilmiy asoslantirib
berishdan tashqari konfliktlar nazariyasining barqaror tizimini ham ishlab
chiqdi.
Ijtimoiy jarayonlarni bilishning barcha darajalarida marksizm ijtimoiy
konfliktlar, kolliziyalar va antogonizmlarni ro’y berishi mumkin bo’lgan,
keskin sinfiy kurash sharoitida esa, jamiyat hayotining muqarrar ravishda
sodir bo’ladigan voqyeliklari deb tan olgan.
Shu bilan birga marksizm o’z davrini tushunish chegarasida qolib
ketgan. Marks kelgusida jamiyat hayotida ijtimoiy konfliktlarni istisno qilinishi
mumkinligiga ishongan. Siyosiy inqiloblar yo’q bo’lishi, moddiy
ne’matlarning to’kinligi ijtimoiy munosabatlarning tabiatini keskin
o’zgartirishi, konfliktlar faqat sanoat fabrikasi doirasida o’zaro munosabatlar
darajasida qolishi mumkinligi haqida fikr bildirgan.
18

Marks va Engels o’sha davrdagi burjuaziya va proletariatning sinfiy
manfaatlari qarama-qarshiligini faqatgina ijtimoiy inqilob jarayonidagina hal
qilinishiga ishonganlar. Bunday ishonish ularni bu inqilobni amalga oshirish
jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo’lgan aniq masalalarni ishlab chiqishga
undagan. Bu holat konflikt muammosiga bevosita aloqador bo’lgan boshqa
bir qator masalalarni ham keltirib chiqardi. Inqilob ning harkatlantiruvchi
kuchlari va ular o’rtasidagi munosabatlar dialektikasi, qurolli qo’zg’olonga
rahbarlik qilish san’ati va ishchilar sinfi tarafiga ittifoqchilarni jalb etish
siyosati, aksilinqilobning oldini olish va tinch sharoitda ishni tashkil etish
kabi ko’pgina masalalarni kun tartibiga qo’yish va hal etish turli konfliktli
vaziyatlarni markscha nuqtai nazardan aniq tahlil etishning tarixiy tajribasiga
misol bo’la oladi.
Marks inqilobiy harakatga yaqqol ustunlik bergan. Uning bu inqilobiy
jo’shqinligi uni burjuaziyaning muqarrar o’limga mahkumligi haqida noto’g’ri
xulosalar chiqarishga va islohotlarga inqilobning qo’shimcha mahsuli deb
qarashga olib keldi.
XX asrning birinchi yarmida fanda yana bir yo’nalish shakllandiki,
uning vakillari V.Pareto, G.Mosk i , J.Sorel, F.Oppengeymer, A.Bentli kabilar
jamiyat hayotida sodir bo’ladigan o’zgarishlar va konfliktlarni o’rganish
zarurligiga e’tiborni qaratdilar.
Italiyalik tadqiqotchi Vilfredo Paretoning (1848-1923) fikricha,
elitalarning almashib turishi va ular o’rtasidagi kurash jamiyatning mohiyatini
tashkil etadi. Ko’p sonli va turli konfliktlar jamiyatning rivojlanish jarayoni
bilan bog’liq holda muntazam ro’y beradi, biroq ularning roli va ahamiyati
hukmron elita rivojlanishining muayyan bosqichiga bog’liq. Ular dinamik
muvozanatni ta’minlab, siyosiy tizimning barqarorligiga xizmat qilishlari
mumkin, biroq revolyusion xarakterdagi tub o’zgarishlarga ham olib
kelishlari mumkin, bunda elitalarning hukmronligi almashishi ro’y beradi.
19

II BOB Konfliktlarning tabiati va turlari
2.1 Konfliktning o’rganishning asosiy yo’nalishlari
Ijtimoiymuhitdasababiylikko ’ pmurakkablikvachalkashlikbilanxarakterlanadi . Har
bir ijtimoiy harakat turli-tuman va aksariyat hollarda ziddiyatli hodisalarni keltirib
chiqaradi. Konfliktlarning asl sabablarini aniqlash esa, hodisalar va kishilar
o’rtasidagi o’zaro aloqadorlikning butun zanjirini chuqur tahlil qilishni taqozo
etadi.
Turli konflik t lardagi taraflar hatti-harakatlari sabablarini tahlil etishda
ularning odatdao’z manfaatlarini qondirishga bo’lgan intilishlaridan iborat
ekanligini tushunish qiyin emas. Faraz, o’ch olish, hasadgo’ylik, ko’rolmaslik,
nosamimiylik, araz, qabul qilingan qarordan qoniqmaslik, bugungi kunda yoki
kelgusida o’zini moddiy jihatdan ta’minlashga bo’lgan intilish sud amaliyotida
uchrab turadigan turmush konfliktlari sabablarining aksariyati hisoblanadi.
Guruhiy konfliktlarning motivlari xam bulardan far q lansa-da, ular xam o’ziga xos
xilma-xil, masalan, iqtisodiy qiyinchiliklar, siyosiy ehtiroslar, rahbarlikka intilish,
milliy g’urur va sh.k. Xalqaro maydonda davlatlar hatti-harakatlari motivlari ham
shu kabi turli cha bo’lishi mumkin. Aslini olganda konfliktlar sabablari hozirgi
hayotning butun murakkabligini aks ettirishga qodir. Aytish joizki, “Konflikt
tahlili quyidagilar
-vaziyat sabablari va tarixini, shuningdek , joriy hodisalarni tushunish ;
-faqat asosiy yoki aniq ko’rinib turgan taraflarni emas, balki konfliktga
jalb qilingan barcha ishtirokchi (guruh)larni aniqlash ;
-barcha bu ishtirokchi(guruh)larning nuqtai nazarlari va ularning o’zaro
munosabatlarini bilish ;
-konflikt negizida yotgan omillar va tendensiyalarni aniqlash ;
-muvafaqqiyatsizliklar va yutuqlardan tegishli xulosa va saboqlar
chiqarish uchun zarurdir.
20

Konflikt tahlili bu bir martalik tadbir emas, u o’zgaruvchan omillar,
dinamika va sharoitlarga harakatlarni moslashtirishga yordam qiluvchi doimiy
jarayon bo’lib qolishi kerak.» 1
.
Biroq, individlar va ijtimoiy guruhlar hatti-harakatlarining (sabablari) motivlari
konfliktlarning chuqur sabablari bo’la olmaydi, chunki bu motivlarni o’zi ham izoh
talab etadi. Inson tashqi vaziyat o’zgarishlariga befarq bo’lmay, o’zgarib boradi;
o’z navbatida psixologik omillar iqtisodiy va siyosiy jarayonlarning borishiga
ta’sir o’tkazadi. Ijtimoiy ong tafakkur, hissiyotlar, ehtiyojlar, motivlar, manfaatlar
orqali namoyon bo’ladi, bundan esa, muayyan kishilarning fikrlari, mavqyei,
harakatlari, ehtiyojlari, xul q -atvori shakllanadi. Bunda aynan hissiy darajada qayd
etiladigan va guruhlar, jamoalarning hatti-harakati, xul q -atvori, nuqtai nazari
sifatida umumlashadigan ijtimoiy ongning individual ifodalanish turli shakllarida
ma’naviy sohadagi ziddiyatlar oshkora va keskin ko’rinishda namoyon bo’ladi,
borliq ziddiyatlari aks etadi.
Umuman keng ko’lamli konfliktli vaziyat jamiyatdagi ijtimoiy tarqoq
jarayonlarning kechishi haqida, muayyan jamiyatning barqarorligini yoki hududiy
yaxlitligini ta’minlovchi muhim ijtimoiy tuzilmalarning qisqa muddatli yoki uzoq
davom etadigan ko’p yoki kam darajadagi, ba’zan esa tuzatib bo’linmaydigan
dezintegrasiyasi haqida guvohlik beradi.
Hozirgi zamon jamiyatida konfliktlar oqibat natijada obyektiv mavjud
ijtimoiy ziddiyatlarning tug’ilishi va namoyon bo’lishidan iborat.
Bunday nuqtai nazar markscha nazariyada keng ishlab chiqilgan. K.Marksning
fikricha, jamiyat qotib qolgan emas, sinfiy kurash orqali u doimo o’zgaradi.
Bunday jamiyat ishchi sinfi tomonidan o’zining qaramlik holatini anglab borgan
sari ko’prok ziddiyatlashib boraveradi, toki ijtimoiy inqilob sodir bo’lib,
ekspluatator sinfni qulatmaguncha. Bunday jarayon umumjahon xarakteriga ega va
vaqti kelib sinfsiz jamiyatga olib kelishi muqarrar.
Ijtimoiy-tarixiy jarayonni bunday tushunish ba’zilar tomonidan jiddiy
asoslantirilgan e’tirozlarga sabab bo’ladi. Marks ijodiy merosini o’rganuvchi ba’zi
1
1
Қаранг : Работа с конфликтом: навыки и стратегия действия. Лондон, Конфликтологический центр, 2001 .
С.40.
21

tadqiqotchilar shu narsaga e’tibor beradilarki, bu ma’nodagi sinfiy konfliktga
uning turli xil hatti-harakat shakllarini nazariy tahlil etmasdan qaralgan. Ba’zi
olimlar esa, uning ta’limotida sinflar o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarni
mutlaqlashtirishni ko’rganlar.
M.Veber esa konfliktlarning paydo bo’lishini faqat kambag’allik va boylik
tafovutlariga bog’liq deb hisoblamaydi. U notenglik xususiyatiga karab e’tibor,
hurmatning turli darajada bo’lishi, bir xilda bo’lmagan obro’, mavqye, maqomli
guruhlar tushunchasini kiritgan. Bunda Veber turli guruhlarning moddiy va
g’oyaviy manfaatlari bilan diniy ong o’rtasidagi bog’liqlikni ko’rsatib o’tgan.
R . D a rendorf esa aynan sinflarni konfliktlashuvchi ijtimoiy guruhlar deb
hisoblagan. Uning fikricha,sinfiy konflikt jamiyat xarakteri bilan belgilanadi.
Konflikt odatda iqtisodiy munosabatlar bilan emas, balki boshliqlar va
bo’ysunuvchilar o’rtasidagi munosabatlar orqali vujudga keladi, uning bosh
sabablari kishilarning bir-birlari ustidan xukmronligi, hokimiyatga esa
bo’lishlaridir. Konflikt uchun asos faqat ishchilar ustidan tadbirkorlar
hokimiyatining o’rnatilishi emas, konflikt boshqaruvchilar va bo’ysunuvchilar
mavjud bo’lgan har qanday tashkilotda paydo bo’lishi mumkin (kasalxonada,
harbiy qismda, universitetda va h.). Darendorf o’zining «Industrial jamiyatda
ijtimoiy sinflar va sinfiy konflikt» nomli mashhur asarida obyektiv «yashirin» va
anglashilgan «oshkora» manfaatlarning mavjudligi haqidagi xulosani chiqarish
uchun Marksning ko’p nazariy xulosalaridan foydalangan. Sinflar, uning fikricha,
qachonki «yashirin» manfaatlar «oshkora» manfaatlarga aylanganda vujudga
keladilar.
Hozirgi zamon olimlaridan Pyer Burdye esa hozirgi konfliktlarning
rivojlanish xususiyatlari ustida fikrlash uchun amaliy tavsiyalar beradi. Uning
fikricha, sinflar to’g’risidagi markscha nazariyaning kamchiligi obyektiv mavjud
tafovutlar majmuini e’tiborga olmaslik, ijtimoiy borliqning faqat iqtisodiy maydon
bilan cheklash natijasidir.
K.Boulding, L.Kraysberg, M.Krozelar fikricha, konfliktning o’zi turli xil
maqsadlarga intiluvchi guruhlarning qarshi kurashidan iborat. K.Bouldingning
22

ta’kidlashicha, hamma konfliktlar umumiy elementlarga xamda rivojlanishning
umumiy me’yorlariga ega bo’ladi, bu elementlarni o’rganish konflikt hodisasini
uning istalgan ko’rinishida o’rganish, tasavvur qilishga imkon beradi.
Demak, konfliktlarni tushunishda va asoslashdagi asosiy yondashuvlar yirik
ijtimoiy uyushmalar o’zaro munosabatlarining xususiyatlarini ko’rib chiqish
doirasida shakllanganligini ko’rishimiz mumkin.
Notenglik konflikt manbai sifatida. Ijtimoiy notenglikning asosiy belgilari bo’lib
mulkchilik, hokimiyat, maqom munosabatlaridagi farqlar hisoblanadi. Bu
xususiyatlar u yoki bu darajada jamiyatning ijtimoiy-sinfiy tuzilmasida aks etadi,
ijtimoiy guruhlar, individlar o’rtasidagi munosabatlardagi notenglik bo’lib
namoyon bo’ladi. Ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy notenglik bilan ijtimoiy
guruhlar va individlarning hayot tarzida, madaniyatida, ruhiyatidagi muhim farqlar
xam bog’liq bo’ladi.
Moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratish, ularni ayirboshlash va taqsimlash
yuzasidan bo’ladigan ijtimoiy harakatlar ijtimoiy guruhlar o’rtasida tanglikka,
muayyan sharoitlarda esa ochiq konfliktga olib borishi muqarrardir.
So’nggi o’n yilliklarning tarixiy tajribasi shundan guvohlik beradiki, davlat
sosializmi xususiy mulkchilikni va sinflarning ijtimoiy notengligini butunlay
tugata olmadi.U jamiyatni ijtimoiy konfliktlardan xam qutqara olmadi.
Bugungi kunda bozor iqtisodi ishlab chiqarish tizimining eng yaxshisi
hisoblanadi, biroq uning afzalliklari insonparvarlik xarakteriga ega bo’lishi uchun
demokratik davlat bozor iqtisodi vujudga keltirishi mumkin bo’lgan insonni
qullikka solish va begonalashtirish tipik shakllarini yumshatish mas’uliyatini o’z
zimmasiga olishi kerak. Amalda bu davlat tomonidan daromadlarni yo’qsillar
foydasiga qayta taqsimlashni, progressiv soliqqa tortishni joriy etishni anglatadi.
Bunday qayta taqsimlashning mexanizmi va vositalari turli yo’llar bilan ishlab
chiqilgan va amalga oshirilgan: muzokaralar, kelishuvlardan to konfliktlargacha.
Biroq, kelajakda konfliktlarning bo’lishi istalmagan narsa, chunki bu o’zaro
ijtimoiy talofatlar bilan kechadi. Yuridik adabiyotlarda bu xususda bildirilgan
ba’zi fikrlarga k o’ ra, «Mikrodarajadagi shaxslar o’zaro ta’siridan boshlab to
23

guruhlar, tashkilotlar, jamoalar va millatlar orqali insoniy o’zaro ta’sirning
barcha tiplarigacha, shu jumladan, ijtimoiy, iqtisodiy munosabatlar va
hokimiyatning taqsimlanishi masalalari - bularning hammasi konflikt orqali
rivojlanadi, o’zgaradi va sodir bo’ladi. Konflikt bu munosabatlarda
muvozanat yo’qligi sababli yuzaga keladi, masalan, noteng: ijtimoiy maqom,
iqtisodiy ahvol, boylikka egalik yoki hokimiyatning taqsimlanishi. Bular o’z
navbatida kamsitilish, ishsizlik, kambag’allik, jinoyatchilik va tazyiq ostida
bo’lishlik kabi muammolarga olib keladi. Bu darajalarning har biri
boshqalari bilan aloqador va kelgusida ijobiy o’zgarishlarga yoki buzg’unchi
zo’rlikka olib keluvchi qudratli «shoxobcha»ni shakllantirishga qodirdir» 1
.
Shuni ta’kidlash lozimki, jamiyatda katta ijtimoiy guruhlarning notengligi
bilan bog’liq konfliktlarni butunlay bartaraf qilishning samarali usullari mavjud
emas. Birinchidan, insoniyat tarixi shuni ko’rsatadiki, ijtimoiy notenglik doimo
qaror topaveradi. Davriy tarzda takrorlanadigan inqilob lar notenglikni amalga
oshirilishi tiplari, shakllari va metodlarini ko’p darajada o’zgartiradi, biroq uni
yo’qotishga kuchi yetmaydi. Har qanday jamiyatda doimo turli ijtimoiy guruhlar
o’rtasida manfaatlar konflikti, hyech bo’lmaganda hayotiy muhim resurslarga ega
bo’lish yoki ulardan foydalanishga bo’lgan huquq uchun kurash mavjud bo’lgan
va bunday keyin ham bo’ladi. Bu kurash uning obyekti bo’lgan resurslarni vaqt
chegaralari ga bog’liq ravish da davom etadi.
Manfaatlar va ehtiyojlar. Ijtimoiy konfliktlar tabiatini tushunish manfaatlar
qarama-qarshi kurashini tahlil qilishdan iborat qadimiy an’anaga ega.
T urli-tuman konfliktlarni tahlil qilish shuni ko’rsatadiki, kurashuvchi taraflar
hatti-harakatining negizida qandaydir aniq sabablar yotmasin, ular taraflar
manfaatiga borib taqaladi, konflikt bo’lganda bu manfaatlar qarama-qarshi yoki
bir-birini istisno qiladi. Gitler Germaniyasi o’zga davlatlar yerlarini egallashga
intilgan, Yevropa mamlakatlari esa mustaqillik ka intilganlar. O’g’ri birovning
mulkini o’g’irlasa, mulkdor uni himoya qiladi. Er-xotinlar pul masalasida janjal
1
1
Қаранг : Работа с конфликтом: навыки и стратегия действия. Лондон, Конфликтологический центр, 2001 .
С.24.
24

qiladilar, ularning har biri oila mablag’idan mustaqil foydalanishga harakat qiladi
va ular o’z manfaatlarini ma’qullab o’zini haqli deb hisoblaydilar.
Konflikt asoslari sifatida manfaatlarni tahlil qilishda ba’zi tadqiqotchilar unga
yaqin turgan ijtimoiy va ruhiy hodisalarga e’tiborni qaratadilar, ya’ni manfaatni
uzviy keltirib chiqaruvchi hodisalarga. Masalan, biror narsaning tanqisligi holatini
asoslovchi ehtiyojlar kategoriyasi, bunda organizm(shaxs, guruh, jamiyat) shu
yetishmovchilikni to’ldirishga harakat qiladi. Ehtiyoj manfaatni keltirib chiqaradi,
manfaat bu anglashilgan extiyoj, ba’zida esa, uni qanoatlashtirishning anglashilgan
yo’li hamdir.
K.Ledederning fikricha, ijtimoiy konflikt inson ehtiyojlarining butun
majmuini nomutanosib qanoatlantirish yoki unga putur yetkazish natijasidir.
Xavfsizlikka, tan olinishga, o’xshashlikka, ijtimoiy mansublikka va shu
kabilarga bulgan ehtiyojlar faqat alohida individga emas, balki ijtimoiy guruhlarga,
etnik uyushmalarga, butun jamiyatga va davlatlarga xos. J .Bertonning fikricha,
«asosiy insoniy ehtiyojlarni to’liq qanoatlantiradigan tashkiliy intilishlar,
harakatlar konfliktni haqiqiy yakunlanishiga olib kelishi mumkin». Shu munosabat
bilan ko’p mualliflar konfliktning psixologik sababi deganda asosiy insoniy
ehtiyojlarning birortasiga tahdid solish(frustrasiya)ni tushunadilar. Konfliktda
kurashuvchi taraflar o’z maqsadlari sari harakat qiladilar, birok, bu maqsadlarga
bir vaqtning o’zida ikki tomonning bir-birlariga zarar yetkazmasdan turib
erishishlari istisno qilinadi.
De privasiya konsepsiyasi. Yirik ijtimoiy kolliziyalar sabablarini aniqlash uchun
deprivasiya deb ataladigan konsepsiyadan foydalanish mumkin. Bunda gap
shunday holat to’g’risida ketadiki, bu holat uchun talablar va ularni qondirish
imkoniyatlari o’rtasidagi yaqqol farqlanish xosdir. Vaqt o’tishi bilan deprivasiya
kuchayishi yoki kamayishi yoxud o’zgarmasdan qolishi mumkin. Deprivasiyaning
kuchayishi bir tomondagi talablar (kutilayotgan natijalar), ikkinchi tomondan,
ularni qanoatlantirish imkoniyatlari o’rtasidagi nisbatga bog’liq. Deprivasiyaning
o’sishi, birinchidan, shakllangan talablarning imkoniyatlarini kamayishida ro’y
berishi mumkin, masalan,iqtisodiy krizis sharoitida. Bunday sharoitda talablar
25

quyidagi formula bilan belgilanadi: «faqat yomon bo’lmasa bo’ldi». Ikkinchidan
shunday vaziyat bulishi mumkinki, bunda kutilayotgan natijalar, talablar ularni
qondirish imkoniyatlaridan ko’pro q o’sib boradi. Mana shunda deprivasiya
kuchayadi va demak, konfliktlarni vujudga kelish ehtimoli kuzatiladi.
Deprivasiya barqaror darajasining saqlanishi yoki uning kamayishi ehtiyojlarni
qondirish sharoitida talablar(kutilayotgan natijalar) darajasining pasayishi yoki
kutilayotgan natijalarga nisbatan talablarni qondirishning juda tez o’sishi sharoitida
yuz berishi mumkin, bu esa jamiyatda axloqiy-psixologik muhitni
barqarorlashtirish, keskinlikni yumshatishga imkon beruvchi ruhiy shart-sharoitni
yaratadi. Va aksincha, deprivasiyaning kuchayishi ijtimoiy tanglikni ortishiga,
ochiq ijtimoiy, siyosiy va etnik konfliktlarni vujudga kelishiga olib keladi.
Irrasional elementlar. Konfliktlarning paydo bo’lishida ijtimoiy subyektlar
manfaatlarining to’qnashuviga olib kelgan u yoki bu obyektiv sabablarni aniqlash
mumkin.Masalan,bir ayolni sevuvchi ikki erkak o’rtasidagi konflikt yoki transport
vazirligi bilan fermerlar o’rtasidagi ularning hududida avtomagistral qurilishidan
kelib chiqqan to’qnashuv obyektiv shakllangan vaziyatdan qonuniy tarzda kelib
chiquvchi ziddiyatlarga asoslanadi, bu vaziyatda har kaysi tarafning haqiqiy
ehtiyojidan to’qnashadi.
Biroq jamiyatda ziddiyatlar va demak, konfliktlar ham juda ko’p uchraydi,
ularning hammasi ham biror jiddiy sabablar bilan bog’liq emas, balki odamlarning
asl ehtiyojlari va maqsadlariga to’g’ri aloqador bo’lmagan subyektiv omillar va
kishilarning xarakterlari, kayfiyatlari, oddiy, arzimagan injiqliklari kabi sabablar
bilan ham ziddiyatlar yuzaga kelishi mumkin.
Bunday «subyektiv» ziddiyatlar oilada, xizmatda va boshqa ishlarda doimiy
muloqotda bo’lishga majbur bo’lgan ayrim individumlar o’rtasida tez-tez sodir
bo’lib turadi. Bu ziddiyatlar juda mayda, boshqa kishilar nazarida
arzimaydigan,soxta bo’lishi mumkin, biroq xarakter xususiyatlariga ko’ra normal
o’zaro munosabatlar uchun yengib bo’lmas to’siqlar bo’lishi mumkin.
Psixologlarning ta’kidlashicha, xarakter yoki xulk-atvorning eng ta’sirchan
jihatlari bo’lib, me’yordagi,tabiiy sifatlar bo’lishi, biroq bunday
26

sifatlarboshqaodamlarda bo’lmasligi mumkin:
punktuallik,tejamkorlik,aniqlik,sabrlilik va b.
Boshqa bir odamning kiyinish odati yoki ovqat yeyish usuli ham norozilikni
yuzaga keltirishi mumkin. Ko’pincha temperament, ta’sirlanishning tezligida
farqlanuvchi kishilar o’rtasidagi to’qnashuv - larni tushunish qiyin bo’ladi. Nihoyat,
konflikt sababi bo’lib kimningdir shunchalik ta’sirchanligi, axmoqona qilig’i
bo’lishi mumkin.
Konflikt haqidagi odatdagi fikr shundan iboratki, konflikt doimo o’z
manfaatlarini oqilona qo’llab-quvvatlovchi kishilar o’rtasidagi mantiqan
tushuniladigan ziddiyatdir.
Biroq, dastavval bunday tushun i shga mutaxassislar tomonidan kuzatiladigan
ko’p omillar qarama-qarshi turadi. Masalan,oilaviy janjalda er ziddiyatni iloji
boricha yumshatishga harakat qilib xotiniga yon bosadi , ayol esa, erning bunday
harakatini «bejiz emas» deb tushunib, battar «to’nini teskari kiyib oladi» va
konflikt yangi kuch bilan avj oladi. Davlatlararo muzokaralarda bir taraf unga
birinchi so’z berilmagani uchun o’zini haqoratlangan (kamsitilgan) deb biladi va
muzokaralar uziladi. Mana shunga o’xshash konfliktlar sabablarining
murakkabligini tasdiqlovchi shu kabi ko’p misollarni keltirish mumkin, biroq
bular har doim ham qat’iy mantiqiy tuzilma (rekonstruksiya)da e’tiborga
olinavermaydi va ko’pincha yo’qotib bo’lmaydigan irrasional elementlari bilan
kechadi, bu esa, konfliktning individual o’ziga xosligini tashkil qiladi va uni oddiy
vositalar bilan hal qilishga yo’l qo’ymaydi.
Bu, ayniqsa, milatlararo konfliktlarda ko’rinadiki, bu konfliktlar odamlar
hatti-harakatining puxta ishlab chikilmaganligi, oqilona emasligi (irrasional
bo’lishi), destruktiv (buzg’unchi) xarakterdagi hissiyotlarning ustun kelishi
oqibatida boshqara olinmaydi va mabodo ular kengayib, avj olsa, haqiqiy
halokatga aylanishi mumkin.
Psixoterapevtik amaliyotdan ma’lumki, odamning muloqot jarayonida sodir
etadigan xulq-atvori, harakatining noaniqligi, boshqa kishilarda asabiy reaksiyani
tug’dirishi mumkin va konfliktlarga olib kelishi mumkinki, bular go’yo boshqa
27

shaxslarga butunlay bema’ni va sababsizdek bo’lishi mumkin. Shu bilan birga
barcha muammo munosabatlarning tartibga solinmaganligida va chalkashligida,
psixologik jihatdan «turli tilda» ekanligidadir.
Shaxsiy konfliktda irrasional element, agar unda ruhiy kasal yoki aqli noraso
shaxs ishtirok etsa, uning haqiqiy asl sababi bo’lib xizmat qilishi mumkin. Bunday
holatlar kam emas. Biz bu yerda shaxsning ichki konfliktlari ustida tuxtalmaymiz,
ayni vaqtda milliy yoki diniy hislar bilan qo’zg’ a lgan omma orasida ba’z an
konfliktni kuchli keskinlashtirishga qodir odamlarning hozir bo’lib qolishini
yodimizdan chikarmasligimiz kerak. Shu bois kompleks fan bo’lgan
konfliktologiya shunday kam ahamiyatli bo’lgan holatni e’tiborga olish lozim.
O’z-o’zidan tushunarliki, «obyektiv» va «subyektiv» ziddiyatlar, shuningdek
«irrasional» elementlar deb atalgan narsalar real hayotda qat’iy chegaralarga ega
emas va bu yerda konfliktli xul q -atvor sabablarida bo’lishi mumkin bo’lgan
variantlar doirasini ko’rsatish uchun juda shartli qilib belgilanadi. Hamma
hollarda biz u yoki bu tarzda kishilar manfaatlari bilan ish ko’ramiz, bu manfaatlar
ko’p yoki kam ahamiyatli, barqaror va o’zgaruvchan, oshkora yoki yashiri n
bo’lishi mumkin.
Ziddiyatlar darajasi. Ziddiyatlarning «obyektivligi» va «subyektivligi»ni
ularning ikki xil darajadagi manfaatlar bilan bog’liqligini e’tiborga olganda turli
nuqtai nazardan tushunish mumkin. Sodda kilib aytganda bunday bo’lish u yoki bu
tashqi faoliyatdagi ehtiyojlar bilan yoki mustaqillikka, o’z-o’zini saqlab qolishga,
o’z-o’zini hurmat qilinishiga bo’lgan ehtiyojlari bilan bog’liq.
Odamlar o’rtasidagi jiddiy to’qnashuvga qator holatlar sabab bo’lishi
mumkin,masalan, ikki odam restoranda bitta stolga da’vo qiladi, urushlar ikki
davlatning biror hududda o’z ta’sirini saqlab qolish yoki birining ikkinchisi ustidan
hukmronligini o’rnatish, o’z mustamlakasiga aylantirishga bo’lgan intilishidan
kelib chiqadi.
Yuqoridagi ikki holatda mohiyat bo’yicha turli darajadagi manfaatlar to’qnashadi.
Birinchi holatda har qaysi subyekt o’zining xususiy manfaatidan kelib chiqib,
o’ziga halaqit berayotgan boshqa subyekt bilan kurashadi. Ikkinchi holatda
28

ozodlik, daxlsizlik, asosiy huquqlarni hurmat qilinishini saqlash bilan bog’liq
motivlar ahamiyatli. Inson uchun muhimrog’i bu uning individual erkinligi,
jismoniy daxlsizligi, sha’ni va qadr-qimmati bo’lsa; davlat yoki millat uchun esa,
mustaqqilligi, hududi yoki chegarasining daxlsizligi, jahon hamjamiyatining teng
huquqli subyekti sifatida tan olinishi muhimdir. Bunday manfaatlardagi
ziddiyatlarning eng keskin ifodalanishi - bosh q a ijtimoiy subyekt bilan to’liq mos
kelmaslik va uni yo’q kilish uchun kurashish hisoblanadi.
Yuqorida gap ijtimoiy ziddiyatlarning darajalari haqida bor a diki, bu darajalar
taraflarning manfaatlari qanchalik muhimligini farqlaydi. Ziddiyatlarni darajalarga
ajratish ularning bir biridan qanchalik chuqurligiga qarab farqlanishini ko’rsatadi.
Bu esa,subyektning konfliktga jalb qilinganligi darajasini, konfliktni hal qilish
imkoniyati va usullarini belgilab beradi.
2.2 Konfliktning yuzaga kelish sabablari
Konfliktni noxush, keraksiz voqyelik deb tan oluvchi tadqiqotchilar un i
me’yorda amal qiluvchi ijtimoiy tizimga putur yetkazuvchi hodisa deb
hisoblaydilar. Ularning fikricha, konflikt dastlab tizimda mavjud emas va odatda
tizimni barqaror va muvozanat holatiga qaytaruvchi kuchlar yuzaga kelganda (yoki
faollashganda) u yuz beradi. Biroq bundan konfliktning o’zida tizimni barqaror
holatda tutib turish uchun zarur bo’lgan institutlarni paydo bo’lishiga sababchi
omillar yotganligi tushuniladi. Bu institutlarga: qonunchilik faoliyati, turli
nizolarni hal etish uchun qabul qilingan tartiblar, siyosiy bahslar, munozaralar,
tortishuv(debat)lar, bitimlar vositasida sotuvchi va xaridorlarning raqobatlashuvchi
manfaatlari hal qilinadigan bozor va shu kabilar kiradi. Bundan shunday xulosa
chiqadiki, konfliktni umuman salbiy hodisa deb hisoblovchi mutaxassislar ham
unda ba’zi ijobiy xususiyatlarning borligiga e’tibor beradilar.
Boshqa bir ilmiy yondashuv esa, konfliktni normadan chetga chiquvchi va
o’tkinchi voqyelik deb emas, balki ijtimoiy munosabatlarning doimiy va hatto eng
muhim tarkibiy qismi deb qaraydi. Bunday yondashuv Aristotel, Gob b s, Gegel,
29

Marks, Veber qarashlariga asoslanadi. Bu qarashga ko’ra, jamiyatdagi har qanday
tanqislik fakti o’z-o’zicha konfliktni yuzaga keltirish uchun yetarlidir; har qanday
inson istalgan doirada (guruhda) o’zining tanqis resurslarga bo’lgan ulushini, zarur
bo’lsa, boshqalar hisobidan ko’paytirishga harakat qiladi. Hudud va boyliklar
(resurs) uchun kurashuvchilarda yana yo’lboshchilikka, hokimiyatga va mavqye
uchun kurashga moyillik bo’lsa, konflikt bo’lishi muqarrar. Darendorfning
fikricha, «Real borliq uchun turli qarashlarning kesishuvi, konfliktlar,
o’zgarishlarning bo’lishi zarur. Aynan konflikt va o’zgarishlar insonlarga erkinlik
beradi; bularsiz erkinlikning mavjud bo’lishi mumkin emas».
Uchinchi guruh olimlar esa, konflikt ziddiyatni u yoki bu tarzda hal
qilganligi uchun uni foydali deb hisoblaydilar. Biroq, konflikt nimaning evaziga
hal etiladi? Tizimni buzish yoki unga jiddiy zarar yetkazish yo’li bilan yoki
taraflardan birini yo’qotish vositasida hal etilishi mumkin. Yaxshisi, obyektiv
mavjud ziddiyatni konflikt darajasiga yetkazmasdan, uni tinch, ma’rifiy vositalar
yordamida yo’qotish kerak. Shu sababli konfliktlarning foydaliligi haqida faqat
muayyan konkret holatlarda va shartli ma’noda gapirish mumkin. Ziddiyatni hal
etish - ijtimoiy konfliktning obyektiv funksiyasidir.
Xulosa
1. Jamiyatda fanlarni rivojlanishi shaxs muammosiga nisbatan qiziqishni
ortishiga sabab bo’lmoqda. Jamiyatning asosini insonlar jamoasi tashkil
qiladi. Ma’lumki shaxsning kamoloti atrofdagi insonlarning ta’siri natijasida
yuzaga keladi.
2. Ayniqsa insonlar jamoasidagi shaxslararo munosabatlar, muomala, muloqot
malakalarini rivojlanganligi muhimdir. Aynan shaxs ijtimoiy hayotining
tarkibiy qismi bo’lgan konfliktlarni psixologik yo’l bilan hal qilish imkonini
beradi. O’rganilgan jabhalar bo’yicha ma’lumotlarni ta’lim jarayoniga tadbiq
qilish shaxsning har tomonlama kamol topishiga hulq-atvor xatti-harakatlarini
30

ongli boshqarishga yordam beradi. Shuningdek tadqiqot natijalarni qulay
qayta
3. Z amonaviy usullaridan foydalanish, yangi informasion pedagogik
texnologiyalarni tadbiq qilish muhim ahamiyatga egadir. Fanni
o’zlashtirishda darslik, o’q Inson ilk bolalik davridanoq turli nizolar va
ziddiyatlar bilan o’zi xohlamagan tarzda to’qnash keladi. Agar o’zimizning
bolaligimizni esga olsak, oddiy narsalar ustida juda qattiq qayg’urganimiz, o’z
xis-tuyg’ularimizga berilib, manfaatimiz himoyasi uchun kurashga kiramiz.
Foydalanilgan a dabiyotlar
1. Ворожейкин И.Е., Кибанов А.Я., Захаров Д.К. Конфликтология,
Учебник для вузов. М. : “Изд-во” 2004 г.
2. Ансупов А. Я., Шипилов А.И. Конфликтология, М.: “Изд-во” 1999
3. 3.3.Зайсев А. К. Социалн ы й конфликт на предприятии. — Калуга:
КИСИ. 1993,
4. Ergeshova D.q., Najimov M.K. Yuridik konfliktologiya: O’quv qo’llanma –
T.: TDYuI, 2007. – 9 7 b.
5. T . Eshquvvatov , Sh . Nurbobyev . Konfliktlarpsixologiyasi : O’quv qo’llanma-
Samarqand 2020.-200 b .
6. V.Karimova.Psixologiya,2000
Internet saytlari
1.www. edu.uz
2.www. pedagog.uz
3.www. ziyonet.uz
31

3-kurs talabasi Abdurashidova Mashhuraning « Konflikt turlari,
rivojlanish bosqichlari va mexanizmi » mavzusidagi « Konfliktlar
psixologiya si » fanidan yozgan kurs ishiga
TAQRIZ
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
Talaba: _______________________ ___________ ning kurs ishi ____ ball
bilan baholandi.
Ilmiy ra h bar: _____________________
32

Konflikt turlari, rivojlanish bosqichlari va mexanizmi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish