Konfliktlar rivojlanish boskichlari va mexanizmi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	60.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Konfliktlar rivojlanish boskichlari va mexanizmi

Купить

KONFLIKTLAR RIVOJLANISH BOSKICHLARI VA MEXANIZMI.
REJA:
1.Konfliktli vaziyat.
2. K onflikt ning rivojlanishi.
3. Konflikt ning tugashi.
4. Ijtimoiy tanglik.
5.Konflikt ishtirokchilarining ruxiyati.

1.Konfliktli vaziyat.
Tushunchasi. Konfliktgacha bo’lgan xodisalarni ko’rib chiksak, ularning
ikki guruxdan iborat ekanlini aniklash mumkin: karama-karshi kurashuvchi taraflar
ishtirok etayotgan obyektiv xayotiy vaziyat va taraflarning o’zi - muay ya n
manfaatlarga ega kishi lar.
Ma’lumki, xayotiy vaziyat o’zining ko’p jixatlari bo’yicha turlicha bo’lishi
mumkin. Inson turmushi yoki ijtimoiy gurux mavjud bo’lishi xolatlari
o’zgaruvchan, tezlik bilan yoki aksincha,sekinlik bilan kechuvchi , uzok vakt
o’zgarmaydigan tarzda o’tishi mumkin.Ular muayyan ma’naviy muxit va u yoki bu
darajada moddiy ne’matlar bilan xarakterlanishi mumkin. Ular subyektlarning
xududiy joylashuvi, turli ijtimoiy iyerarxiyalar va boshka ko’p omillar bilan
bog’lik.
Konfliktli vaziyat deganda insonlar manfaatlari bilan boglik bunday
xolatlarning shunday jamlanishiki, bu ijtimoiy subyektlar o’rtasida real karama-
karshilik uchun obyektiv tarzda nez yaratadi. Bu ta’rifni batafsil ko’rib chiksak,
vaziyatning bosh xususiyati bu konflikt predmetining vujudga kelishidir.Vaziyat,
konfliktdan oldin yuzaga kelishi uchun u taraflar tomonidan xali foydalanmasli va
xatto to’la ma’noda anglanmagan bo’lishi mumkin. Masalan, ilmiy muassasada
shtatlar kiskarishi kutilmokda. Ko’p xodimlar, ayniksa, nafaka yoshidalar bu tadbir
ta’siri ostiga tushishlari mumkin. U yoki bu lavozimlarni tugatish xakida masala
kun tartibiga anik ko’yilmaganli uchun konfliktni vujudga kelganli xakida gapirish
ertalik kiladi. Birok, konfliktli vaziyat bor, chunki bo’lishi kutilayotgan
kelishmovchiliklar predmeti va kurash mavjud, jamoada tanglik paydo bulgan, bu
vaziyat ishtirokchilarining keyin xarakatlarini yuzaga chikaradi , bellab beradi.
F.M.Borodkin va N.M.Koryak mexnat jamoalarida turli konfliktli
vaziyatlarni tahlil etib, tashkilotlarda konfliktlar uchun nez yaratuvchi turli tipik
vaziyatlarni kuyidacha umumlashtirganlar: a) tashkilotlarning tarkibiy bo’linmalari
o’rtasida texnolok alokalarning nomuayyanli; b) turli farmoyishlar beruvchi ko’p
sonli boshliklarning mavjudli; v) bir boshlikka bo’ysunuvchi xodimlarning ko’p
mikdorda bo’lishi, bu boshkaruvda tartibsizlikni yuzaga keltiradi; g) mas’uliyatni

bir xodimdan ikkinchisiga o’tkazish, bu umumiy mas’uliyatsizlik xolatini yuzaga
keltiradi; d) bir kator xodimlarning uncha yukori bo’lmagan shaxsiy va ishchanlik
sifatlariga ega bo’lishi. Tabiiyki, shunday sharoitlarda jamoada konflikt va
ziddiyatni yuzaga kelishi juda yenl yuz beradi. Bu ruyxatga tanglikni yuzaga
keltiruvchi yana kator boshka omillarni kiritish mumkin, masalan, boshkaruv
tizimini kayta tashkil qilish, yukori idoralarning shtatlar kiskarishi xakida
ko’rsatmalari, ish xakini to’lash bilan boglik kiyinchiliklar va b.
Xalqaro soxada konfliktli vaziyatlar o’ta murakkab va turlichadir. Masalan,
Dnestr bo’yi respublikalarida Moldova xukumati bilan shu xududda rus tilida
so’zlashuvchi axoli o’rtasida konflikt yuzaga kelgan. Bu xududda taraflar karama-
karshilining boshlanishi Moldaviya SSR Oliy Soveti til xakida qonunning
muxokama kilinayotgan vakt, ya’ni 1989 yilning yoz-kuz fasliga to’g’ri kelgan, bu
qonun moldav tilini butun respublika xududi uchun yagona davlat tili sifatida
tasdikladi. Bunga javoban Dnestr bo’yining ko’p korxonalarida mexnat jamoalari
kengashlari tuzilib, ular bu masala yuzasidan referendum o’tkazilishini talab
etganlar. Bu talab respublika xukumati tomonidan rad etilgan. Dnestr bo’yi
konfliktining boshlanishi shunday yuz bergan.
Konfliktli vaziyat obyektiv ravishda bo’lgsi karama-karshi taraflar erki va
xoxishidan tashkari (masalan, muassasada shtatlar kiskarishi) yoki taraflardan
birining yoxud ikkisining xoxishi bilan yuzaga kelishi mumkin. Bunda shu narsa
juda muximki, xar kanday vaziyat obyektiv mazmunga (u real mavjud xodisalar
bilan bellanishi mumkin) va subyektiv mazmunga (bu xodisalarga taraflarning xar
biri kanday ta’sir etishiga boglik) ega, chunki subyekt shulardan kelib chikib
konfliktda xarakat kila boshlaydi.
Konfliktli vaziyatni qabul qilish. Konfliktli vaziyatni subyektiv tarzda aks
ettirish ishning xakikiy xolatiga to’¦ri kelishi shart emas. Adabiyotda konfliktni
anglab olish xar doim o’zida subyektivizm elementini aks ettirishi va shu sababli
muayyan darajada buzib aks etilishi xakida fikr to’¦ri bildirilgan.

Dnestr bo’yi vaziyatida moldav raxbarlarining xarakatlarini xarakterlovchi
obyektiv faktlar shu xudud axolisi tomonidan tezda il¦ab olingan va tub millatga
mansub bo’lmagan shaxslarga nisbatan kamsitilish deb qabul kilingan.
Ko’p o’tmay Dnestr bo’yi avtonomiyasini yaratish maqsadida Dnestr bo’yi
axoli punktlarining ko’pchilida referendumlar o’tkazilib, ularda ovoz
berganlarning ko’p chili suverenitetni yo k lagan. Bu xolda barcha vokealarning
tahlili shuni ko’rsatadiki, yuzaga kelgan vaziyatni subyektiv baxolash obyektiv
xolatlar bilan ko’p darajada mos kelgan. Biro k ,moldav xukumatining xarakatlarini
Dnestr bo’yi axolisi tomonidan Moldaviyada eng ekstremistik xarakat
okimlarining shiorlari va chakiriklari bilan bevosita o’xshashdek qabul kilinganlini
istisno qilish kerak emas, bu xukumatning diskriminasion maqsadlarini ma’lum
darajada bo’rttirib yuborishni anglatadi.
Vaziyatni noto’¦ri qabul qilish keng ko’lam kasb etishi
mumkin.Ma’lumki,konflikt sababi bo’lib boshka subyektni tushunmaslik
xisoblanishi mumkin. Mutaxassislar «adekvat tushunilmagan» va «soxta»
konfliktlar kategoriyalarini ajratadilar 1 .
Birinchisiga shunday xolatlar kiradiki, bunda konfliktli vaziyat mavjud va
taraflar uni shundaylicha qabul kiladilar, birok xakikiy axvoldan jiddiy chetga
chikkan xolda qabul kiladilar. Jiddiy chetga chikish deganda paydo bo’lgan
muammoning ko’lamlarini xaddan ziyod kengaytirish (mutlok xususiy sabab
yuzasidan paydo bulgan kelishmovchilik umumiy xarakterga ega kelishmovchilik
sifatida noto’¦ri talkin kilinishi mumkin) yoki aksincha uni xaddan ziyod toraytirish
mumkin, ya’ni konfliktli vaziyat to’likmas yoki kisman aks etishi mumkin. Boshka
turda chetga chikish «shartli» konflikt vaziyatida mavjud bo’ladi, bunda
ziddiyatlarning mavjud bo’lishi kurashuvchi taraflar tomonidan anglashilmaydigan
yenl o’zgaruvchi vaziyatlarga boglik bo’ladi. Millatlararo konfliktlarda bu xol tez-
tez uchraydi.
«Soxta» konfliktda esa obyektiv konfliktli vaziyat butunlay bo’lmaydi,
subyektlar o’rtasida birorta ziddiyat yuk, shunga karamasdan taraflar o’zaro
munosabatlarining konfliktlilini xis etadilar va karama-karshi kurashni

boshlaydilar. Ijtimoiy adabiyotda bu masalada bildirilgan yana bir fikr dikkatga
sazovordir, ya’ni : “Insonlar xayotni va unga xos bo’lgan kiyinchiliklarni turlicha
tushunadilar, chunki :
- xar birimizda takrorlanmas xarakter va o ’ ziga xos xayotiy tajriba bor ;
- xar birimiz erkak yoki ayol bo’lib tulamiz;
- xar birimiz tulishda muayyan muxitga tushib kolamiz va butunlay boshka
tajriba, dunyokarash va rolga ega bo’lamiz;
- xar birimiz turli kadriyatlarga ega bo’lamizki, bular bizning tafakkurimizga
va xulk-atvorimizga ta’sir etadi hamda bir xil xarakatlarni sodir qilishga va
boshkalaridan voz kechishga majbur kiladi.
Shu sababli biz boshka odamlar bilan tanishganimizda va ishlaganimizda
xammamizning aynan bir xil narsalarni turlicha qabul qilishimiz ajablanarli
emas» 1
Yukorida ko’rsatilgan xollarda noadekvat bo’lmagan yoki soxta qabul
qilishning ikkala tarafga xosli kam kuzatiladi.Odatda fakat bir subyekt vaziyatni
xato yoki buzib, boshkasi esa to’la adekvat xolda tushunadi. Birinchi subyekt
vaziyatni konfliktli deb tushunib, shunga mos xarakat kila boshlaydi, boshkasi esa,
konfliktli xarakatlarni o’ziga yo’naltirilganlini bilgandan so’ng bu vaziyatni
«konfliktli» deb baxolash uchun ko’prok asosga ega bo’ladi. Mabodo ikkinchi
subyekt vujudga kelgan muammoning tasodifiylini anglab yetmasa, vaziyatni u
tomondan baxolanishi obyektiv bo’la olmaydi.Soxta qabul qilish kimningdir
oldindan ko’zlanmagan xarakatlarini kasddan, ataylab kilingan, ya’ni shaxsning
muayan manfaatlariga mos keluvchi xarakat deb tushunish bilan bog’lik bo’ladi.
Bunday muammoni xal qilish uchun odatda konfliktni boshlagan xarakatlar
extiyotsizlik tufayli, kasddan bo’lmaganlini aniklash va tushunish yetarli
xisoblanadi. Birok, ko’pincha bu imkoniyatlar e’tibordan chetda koldiriladi va
taraflar bir-birlarining xarakatlarida yovuz kasdni ko’radilar, bu esa konfliktning
kuchayishi va chukurlashishiga olib keladi.
Konfliktli vaziyatni noadekvat yoki soxta qabul qilishning sababi sifatida
karaganda shuni ta’kidlash muximki, agar bunday qabul qilish kognitiv konflikt

genezisida bayon kilinayotgan nuktai nazar mazmunini buzib sharxlash bilan
boglik bo’lsa, mafaatlar konflikti genezisida esa bu, eng avvalo, opponent
motivlarini baxolashda xatolar bilan bellanadi.
Soxta qabul qilish odatda boshkalarning so’zi va xarakatlarini noto’¦ri
tushunish bilan boglik. U turli sabablardan kelib chikadi: xabarning ikki xil
mazmunga ega bulishi, xabarning dastlabki mazmuniga mulokot matni orkali
kiritiladigan xatoliklar bilan va b. Muayyan xolatlarda savol berish yoki xatto
xushomad qilishni xakorat sifatida qabul kilinishi kuzatilgan. O’zgalarning xatti-
xarakatlarida ma’noni bunday qabul qilishda tafovutlar ko’pincha madaniyatda
farklar, mulokotning turli koidalari bilan bellanadi.
Afsuski, xatolik orkasida yuzaga kelgan konflikt keyinchalik guyoki
o’zining real predmetiga ega bulgan konflikt kabi avj olishi mumkin. Konflikt
jarayonining o’zidayok xakikiy konfliktli vaziyat vujudga keladi. Bunday xolat
ko’pincha kriminal konfliktlarga xos beldir. Shu munosabat bilan A.M.Yakovlev
xatto jinoiy xatti-xarakatni yuzaga kelgan vaziyatga nisbatan noadekvat reaksiya
sifatida xarakterlagan. Vaziyatni noadekvat baxolashning o’zi turli shaxsiy omillar
bilan izoxlanadi: dunyokarashning cheklanganli, ruxiy ta’sirlanish (stress),
okibatlarni oldindan ko’ra bilishning sustli, narkotik yoki alkogol ta’sirida bo’lish
va x. Bunda vakt omilining xam axamiyati bor: xamma narsani birdaniga obyektiv
xal qilish mumkin emas.
Konfliktli vaziyat va shaxs. Shunday kilib, shaxslar o’rtasida konfliktda
konfliktli vaziyatni taraflar tomonidan qabul qilish xarakteri katta axamiyatga ega.
Yuzaga kelgan vaziyatni e’tiborga olib, shaxs o’z xarakteri va karashlarining
xususiyatlariga muvofik xolda xarakat kiladi. Aynan shu narsa bilan bir xil
vaziyatda turli kishilar(guruxlar) tomonidan turlicha, ba’zan zid xarakatlar sodir
etilishini tushuntirish mumkin. Aynan konkret vaziyat bilan shaxs
xususiyatlarining o’zaro ta’siri konfliktni yuzaga keltirishi mumkin yoki odamni
undan kutkarishi mumkin.
2.Konfliktning rivojlanishi.

Latent boskich. Konfliktdan oldin uning latent - yashirin boskichi shart
xisoblanib, unda tashki xarakatlarni istisno kilganda konflikt barcha elementlari
mavjud bo’ladi.
O’z navbatida bu boskich konflikt rivojlanishining bir kator izchil
jarayonlarini yoki davr(etap)larini o’z ichiga oladi.
Birinchi davr - obyektiv konfliktli vaziyatning yuzaga kelish davri.
Ikkinchi davr - bunday vaziyatda subyektlar (yoki xech bo’lmaganda
subyektlarning biri) tomonidan o’z manfaatlarini anglab yetish davri.
Uchinchi davr – o’z manfaatlarini kondirish uchun to’sikni anglab yetish
(kognitiv konfliktda – o’zga karashlarni anglash) davri. Bu to’siklar uch turda
bo’lishi mumkin. Birinchidan, bu to’siklar bo’lgsi konfliktning doimiy
ishtirokchilari deb karalishi mumkin bo’lgan boshka shaxslarning pozisiyalariga
boglik emas, balki obyektiv vaziyatdan kelib chikishi mumkin. Masalan, ximiya
zavodi atmosferani ifloslantirib atrof-muxitni muxofaza qilish bo’yicha talablarni
doimiy ravishda buzib kelgan. Sababi - mazkur kimyoviy ishlab chikarish uchun
mo’ljallangan suvni muxofazalash inshootlarining sanoatda ishlab
chikilmaganlidadir. Zavodning manfaati - bu mazkur vaziyatni o’zgartirish,
oshkora huquqbuzarlikka barxam berishdir. Zavod bilan konfliktlashuvchi
tarafning o’zi yo’k. Bu yerda konfliktli vaziyat bevosita konfliktni yuzaga
keltirmaydi. Ikkinchidan, ishtirokchilarning o’z subyektiv xususiyatlari ularning
manfaatlarini kondirish uchun to’sik bo’lishi mumkin. Masalan, zavod misolida
ko’radigan bo’lsak, uning o’zi tozalash inshootlarini o’z kuchlari bilan kurishi
mumkin edi, birok kerakli tashabbusni namoyon etmagan. Birok bunda zavodning
tashki tartibda konfliktga kirishuvini kuzata olmaymiz. Bu yerda konflikt jamoa
ichida bo’lishi mumkin.
Nixoyat, uchinchidan, tashki to’sik mavjud va obyektiv bellangan, masalan,
tozalash inshootini kurish uchun ko’shimcha xarajatlarga vazirlikning mansabdor
shaxsi tomonidan rozilikning berilmasli. Bu xolatda to’sik yetarli asosda mavjud
va anglashilgan, bu esa, konfliktni keyin rivojlanishi uchun muxim shart
xisoblanadi.

To’rtinchi davr – o’z manfaatlarini va boshka tarafning teshli karshiliklarini
anglash davri.
Beshinchi davr - taraflarning biri tomonidan o’z manfaatlarini ko’llab-
kuvvatlash maqsadida amalga oshirgan muayyan xarakatlarini o’z ichiga oladi
(masalan, zavod ma’muriyatining vazirlikka rasmiy murojaati).
Birok, bu murojaatga berilgan rad javobi konfliktni boshlanishi bo’lib, unda
ikkala tarafning pozisiyalari anik shakllangan bo’ladi va bir-biriga nisbatan amaliy
xarakatlar boshlanadi. Bu oltinchi davrdir.
Konflikt rivojlanishining oltita davri ko’rsatilgan izchillikda bir-birining
o’rniga kelishi shart emas. Ba’zilari tushirilib koldirilishi, boshkalari takrorlanishi,
ularning izchilli boshkacha tarzda bo’lishi mumkin. Yukorida keltirilgan mantikiy
sxema konflikt tashki rivojlanishining eng tipik misolidir.
Tabiiyki, bunda konflikt ochik shaklga ega bo’ladi, bu esa kamida uch xolat
bilan xarakterlanadi. Birinchidan, ishtirokchilarning xar biri uchun konfliktning
mavjudli shak-shubxasizdir;
Ikkinchidan, xarakatlar amaliy axamiyat kasb etadi, ular tashki shaklga ega
bo’ladi, ommaviy axborot vositalaridan foydalanish, nizoli obyektni egallash
bo’yicha xarakatlar sodir etish, zo’rlik, taxdid va b.;
Uchinchidan, latent boskichdan o’tgan konflikt xakida konfliktga u yoki bu
darajada ta’sir etishga kodir bo’lgan uchinchi shaxslar, begona shaxslar xabardor
bo’ladilar. Bunday ta’sir bir xil axamiyatli bo’lmaydi. U ba’zida konfliktni
sustlashtirishi yoki, aksincha, millatlararo konfliktlarda taraflarning yovuz
kayfiyatlarini kuchaytirishi mumkin.
Ba’zi konfliktlarda boshkacha darajada konfliktlarga o’tish kuzatiladi,
masalan, shaxsiy munosabatlardan guruxlar o’rtasida konfliktga o’tish mumkin.
Tashki xarakatlar. Konflikt odamlar, guruxlar yoki individlar o’rtasida
munosabat bo’lganli bois u xar kanday ijtimoiy munosabat kabi yurisprudensiyada
yaxshi o’rganilgan ijtimoiy axamiyatli xulk-atvor singari kamida to’rtta
elementdan iborat bo’ladi, ya’ni : konflikt subyektlari, obyekti, karama-karshi
jarayonning ichki, ruxiy (subyektiv) va tashki (obyektiv) tomonlari. Konfliktli

xulk-atvor obyektiv jixatdan konflikt ishtirokchilarining karama-karshi
yo’naltirilgan xarakatlaridan iborat. Bu xarakatlar orkali konfliktlashuvchi
tomonlarning fikriy, ruxiy, irodaviy soxalarda yashirin jarayonlari amalga
oshiriladi. Xar bir taraf manfaatlarining karor topishiga yo’naltirilgan o’zaro
ta’sirning almashinishi va rakib manfaatlarini cheklash ijtimoiy xodisa sifatida
konflikt moxiyatini tashkil etadi.
Konflikt tuzilmasini to’lik tushunish va demak, u kanday rivojlangan va
okibatda nimani kutish mumkinli xakida tasavvurga ega bo’lish uchun yukorida
ko’rsatilgan elementlarni tahlil etish lozim. Ishtirokchilar tashki xarakatlarining
o’zi xarakat joyi va vaktiga boglik xolda o’z moxiyatini keskin o’zgartiradi. Vakt
omili juda muxim. O’z vaktida erishilmagan bitim yoki aksincha, rad etish
konfliktda manfaatdor tomon kutayotgan natijani bermasli yoki teskari natijani
berishi mumkin.
Konfliktda barcha xarakatlarni shartli ravishda asosiy va yordamchi
xarakatlarga bo’lish mumkin. Asosiy xarakatlar bu manfaatlarda mavjud karama-
karshilikni o’zgartirishga olib keluvchi yoki saklab koluvchi bevosita konflikt
predmetiga yo’naltirilgan xarakatlardir. Yordamchi xarakatlar asosiy
xarakatlarning bajarilishini ta’minlaydi va konflikt markaziy muammosini xal
qilishga kodir emas.
Konfliktlashuvchi taraflarning asosiy, tashki xarakatlarini obyektiv nuktai
nazarga ko’ra ikki guruxga : tajovuzkor va mudofaa xarakatlariga bo’lish mumkin.
Tajovuzkor xarakatlar dushmanga xujum qilish, uning mulkiga zarar
yetkazish, nizoli obyektni ko’lga kiritish, dushmanni ajratib ko’yish, kuvish,
tutkinlikka solish va karshi taraf manfaatlarini to’¦ridan-to’¦ri kamsitishga
karatilgan boshka xarakatlardan iborat. Ayrim mutaxassislar fikricha, «Zo’rlik -
insonlarga jismoniy, ruxiy, ijtimoiy yoki ekolok zarar yetkazish mumkin bo’lgan
va/yoki insonlarning o’zlarini to’la namoyon qilishga imkon bermaydigan
xarakatlar, so’zlar, ko’rsatmalar, tuzilmalar yoki tizimlardan iborat» 1 .

Mudofaa xarakatlari nizoli obyektni ushlab turish, o’z-o’zini ximoya etish,
moddiy kiymatlarni yo’k kilinishi yoki zararlanishidan ximoya qilish kabi
xarakatlardan iborat.
Taxdid solishlar . Konfliktda ko’rsatilgan xarakat tiplaridan tashkari rakibga
ta’sir etish vositasi bo’lgan taxdid solish xam foydalaniladi. Taxdid solishdan
maqsad bu boshka tomonning manfaatlarini xavf ostida koldirish yoki rakibni
o’zining maqsadlariga erishishga yordam berishga majburlashdir.
Taxdid solish kurash yoki muzokaralar olib borish jarayonida ko’llanilishi ,
ba’zida konfliktning mustakil boskichi sifatida karaladi.
Taxdidni ko’llash konfliktda zo’rlik ishlatishga turtki bo’lishi mumkin.
Taxdid bu fakat rakibga nisbatan ko’yilgan kelishmovchilikdan guvoxlik beruvchi
kat’iy talab, shart bo’libna kolmay, shuningdek, dolzarb muammoviy vaziyat
doirasidan tashkariga chikkan ochik dushmanchilik ko’rsatkichi xamdir.
Taxdid - bu konfliktda muayyan ma’noda taktik vositadir. Taxdid solish -
terrorchi mafkurada davlatlar va terrorchilar xarakatlarining odatiy usulidir
(garovga olish, samolyotni portlatish xavfi va b.).
Kurash dinamikasi. Konfliktda taraflarning biri yoki ikkalasi xam
to’knashuvdan bosh tortishga yoki yon berishga xarakat kilmasa, u xolda karama-
karshi kurash boshlanadi.
Taraflardan birining kuch jixatdan ancha ustunli uning ¦alabasini
ta’minlagan xollarda , endi boshlangan konflikt juda tez tugashi mumkin. Birok,
ko’p xollarda aksincha, konflikt uzok davom etadigan xususiyatga ega bo’lishi
mumkin. Bundan tashkari, muayyan to’knashuvning tez yakunlanishi konfliktli
vaziyatni barxam topishini anglatmaydi va konflikt yantdan avj oladi.
Millatlararo va siyosiy asosda konfliktlar ayniksa uzok vakt davom etadi.
Xozir davrda ko’pchilik konfliktlarning ildizlari uzok o’tmishga va ommaviy
ruxiyatning chukur katlamlariga borib takaladiki, ularning dastlabki asl sabablarini
amaliy jixatdan aniklashning imkoni yo’k. Bunga misol kilib, ba’zi mamlakatlarda
keng tarkalgan konli o’ch olish xolatlarini keltirish mumkin. Uzok davom etuvchi

konfliktlar uchun keskin va nisbatan osoyishta xolatlarning, faol karama-karshilik
qilish va o’ziga xos “tinch” davrlarning almashinib turishi xosdir.
Shaxslararo konfliktlarning bir turi bo’lgan oilaviy konfliktlar xam uzok
davom etish xususiyatiga ega. Oilaviy konfliktlarda bir xil xolatlarning
takrorlanishi, davriylik kuzatiladi. Oilaviy janjallar ko’pincha bir-birini takrorlaydi.
Ular vaktinchalik tinchigandek bo’lsa xam, kelishmovchiliklarning xakikiy va
yashirin sabablarini tugata olmaydi.
Konfliktning eng keskin boskichi bo’lgan kurash odatda xujum va
mudofaaning almashinishi hamda muayyan sharoitlarga boglik turli xarakatlar va
vositalarni ko’llashdan iborat. Xar kaysi taraf muayyan umumiy strateyaga rioya
etishi mumkin va bunda xarakatlarning almashinuvi nazorat kilinishi mumkin.
Muzokaralar vaktida to’xtatilgan kurash , agar ular natija bermasa yoki erishilgan
kelishuv taraflardan biri tomonidan buzilsa, kayta tiklanadi. Xalqaro amaliyot
muzokaralarni uzish yoki o’t ochishni tugatish xakida bitimlarni buzish xollari
kurashni yanada avj oldirganlini tasdiklaydi. Ba’zida muzokaralarning o’zidan
rakiblardan biri vaktincha tinch xolatga erishish uchun taktika maqsadlarida
foydalanishi mumkin.
Bir gurush konfliktolog mutaxassislarning fikricha, «Konflikt dinamikasi
o’zaro munosabatlar va vaziyat xususiyatlarini yanada anik tushunishda, faoliyatni
ko’p darajada samarali rejalashtirish va xarakatlanishda yordam kiladi. Bunday
tushunishga 2 yo’l bilan erishiladi:
1) turli nuktai nazarlar asosida bu konfliktlarning batafsil tahlilini amalga
oshirish;
2) bu konfliktlarga alokador aloxida masalalar va muammolarni tadkik
qilish.
Konflikt tahlili deganda nuktai nazarlarning ko’pliga asoslanib konfliktning
reallini tushunish va tadkik qilish amaliy jarayoni tushuniladi. Bunday tushunish
keyincha strateya va xarakatlarni ishlab chikish asosiga ko’yiladi» 1 .
Konflikt yetarli darajada ijobiy yo’nalishda rivojlanishi va mavjud
ziddiyatni to’la yoki xech bo’lmaganda vaktinchalik xal qilish bilan tugashi

mumkin. Birok, ko’pincha unda boshka xususiyat xam ustun kelishi mumkin :
kurash avj oladi va keskinlashadi, konflikt o’sib boradi. Kurash dinamikasining
bunday xolati odatda konflikt eskalasiyasi deyiladi.
Konflikt eskalasiyasi. Konflikt eskalasiyasining tashki namoyon bo’lish
xususiyati - bu, eng avvalo, kurashning jadallashuvi xisob-lanadi. Konflikt spiralni
burash metodi bo’yicha rivojlanadi : bir tarafning xarakati ikkinchi tarafning karshi
xarakati bilan birga kechadi va bu keyin xarakat o’z okibatlarining ko’lamiga ko’ra
konflikt boshlanishi nuktasidaga aynan bo’lmaydi.
Bir tarafning xarakatlari boshka tarafning ko’p marta kuchlirok va o’z
navbatida yan tajovuzkor bo’lgan javob xarakatlarini keltirib chikaradi. Konflikt
eskalasiyasi odatda aziyatni shunchalik chigallashtiradiki, bunda konfliktda xak
yoki aybdorlarni topish mumkin bo’lmay koladi. Konfliktolok t adkikotlarda bu
masalada xam muayyan fikrlar bildirilgan :»Ba’zida konfliktni jadallashtirish zarur
bo’ladi. Masalan, odamlarning xamma narsasi yaxshi bo’lganda, o’z extiyojlarini
kondirishda xamma uchun xokimiyat va resurslar yetarli bo’lganda boshka
odamlarning axvoli unchalik yaxshi emasli yoki ular bir chekkada kolib
ketayotganliklari e’tibordan chetda bo’ladi yoki bu xolatni tan olishni istamaydilar.
Shunda zarur o’zgartirishlarni kiritishga imkoniyat paydo bo’lishi uchun konfliktni
aniklash, uni oydinlashtirish zaruriyati yuzaga chikadi.
Jamoalar va inson huquqlarini rivojlantirish soxasida ishlovchilar ko’pincha
ularning vazifalari bu konfliktni xal qilish emas, balki konflikt muammosining tan
olinishi va faol xarakatlar boshlanishi eng yakkol namoyon bo’ladigan aynan
konfliktning intensivlanishi ekanlini tushunib yetadilar. Bu ko’pincha manfaatiga
putur yetkazilgan guruxga ko’shilish va shu gurux imkoniyatlarini orttirish uchun
strateyadan foydalanish xisoblanadi. Masalan, JARda XX asr davomida vaziyatni
o’zgartirishni maqsadi deb bilgan faollar yashirin konfliktlarni ochik konfliktlarga
aylantirish va keyinchalik ular bilan ish olib borish uchun kuch-¦ayrat sarf etganlar.
Konfliktlarni intensivlashtirish - bu muayyan tinch (zo’rlik ishlatishni
nazarda tutmaydigan) maqsadlarda yashirin konfliktlarni yanada oydinlashtirish va
oshkora qilishdir.

Konflikt eskalasiyasi bu tanglik va zo’rlikning kuchayishi - dir» 2 .
Eskalasiya konfliktda ichki o’zgarishlarni xam keltirib chikaradi. Konflikt
yakkol jadallashuvi sabablarini izoxlovchi asosiy o’zgarish bu konflikt predmetini
va teshlicha o’zaro ta’sir shakllarining almashinuvidir.
Konfliktning sezilarli chukurlashuvi va kuchayishi bilan boglik eng keng
tarkalgan va tipik xolatlardan biri bu nizoda asoslantirishdan e’tirozlarga, shaxsiy
xakoratlashlarga, xatto jismoniy ta’sir ko’rsatishga o’tishdir.
Bu vaziyatda tankid shaxsni o’ziga o’zi baxo berishga bo’lgan taxdid
sifatida qabul kilinadi, o’z o’ziga baxo berishni ximoya qilishga bo’lgan urinish
konflikt predmetini “shaxsiy” darajaga ko’yishga olib kelishi mumkin. Totalitar va
teokratik rejimlarda jiddiy tankid doimo davlat xavfsizliga xavf sifatida karalgan
va kat’iy ta’kib kilingan. Parlament tortishuvlarida, davlatlararo munosabatlarda
boshkacha nuktai nazarni bayon etish ko’pincha o’z mavkeini o’tkazishga bo’lgan
urinish deb baxolanadi.
Manfaatlar konfliktida predmet almashinuvi yuz berishi mumkin. Nizoli
obyekt tufayli boshlangan karama-karshi kurash yanada keng mikyosda
to’knashuvga aylanishi mumkin.
Manfaatlar konfliktida predmet o’zgarishi mumkin. Bunday o’zgarishga
“obyekt yo’kolishi” tipik misol bo’ladi. Uning mazmuni shundaki, nizoli obyekt
tufayli boshlangan kurash yanada katta to’knashuvga aylanadi, bunda konfliktning
dastlabki predmeti asosiy rol o’ynamaydi. Ko’shnilar o’rtasida yer tomorkalari
chegaralari tufayli boshlangan janjal o’zaro dushmanchilik va xar xil shaxsiy
noxushliklarni keltirib chikarishi mumkin. Kavkazorti va Shimoliy Kavkazda
xududiy e’tirozlar tufayli boshlangan ko’p sonli konfliktlar o’zaro
dushmanchilikka, tinch axoliga karshi genosidga olib kelgan.
Keltirilgan misollarda konfliktning “kattalashuvi” kuzatiladi, yanada chukur
ziddiyatlarga o’tish to’knashuvning ko’pchilik turli nuktalarining paydo bo’lishiga
olib keladi. Konflikt yanada keng xududlarga tarkaladi, o’z episentrini o’zgartiradi.
Konflikt eskalasiyasida yana xam ko’p mikdorda ishtirokchilarni jalb qilish
xisobiga karshi kurashuvchi subyektlarning o’ziga xos “yiriklashuvi” yuz beradi.

Individlar o’rtasida konfliktning guruxlararo konfliktlarga o’zgarishi,
rakobatlashuvchi guruxlar tuzilmasining o’zgarishi va sonining ortishi
ko’llaniladigan vositalar majmuini yanada samarali kuch ishlatish metodlari
xisobiga kengaytirib konflikt xarakterini xam o’zgartiradi.
3. Konflikt ning tugashi.
Konfliktni tugash shakllari. Konfliktlar tipoloyasi bir xil emas, konfliktlar
o’zgaruvchan, biri boshkasiga o’xshamaydi. Bunday vaziyatda konfliktlar
tugashining yagona shakllarini aniklash yoki ularni xal qilishning kandaydir
universal usullarini topish kiyin masaladir. Birok, muammoning murakkabliga
karamasdan to’plangan nazariy va amaliy tajribaga tayanib ba’zi xulosalarni
chikarish mumkin.
Eng avvalo, konfliktning tugashi uni xal qilishdan ancha keng tushunchadir.
Konflikt ikkala tarafning xalokati bilan yakunlanishi mumkin, birok bu uning xal
kilinganlini anglatmaydi. Agar konfliktni tugashiga uning tamom bo’lishi, uning
turli sabablarga ko’ra to’xtashi deb karalsa, uning xal kilinishini karama-karshi
kurashni tinch yoki kuch ishlatish vositalari bilan to’xtatuvchi konflikt
ishtirokchilarining o’zi yoki uchinchi tarafning u yoki bu ijobiy xarakati (karori)
deb tushunishimiz kerak.
Amaliy faoliyat tajribasi shuni ko’rsatadiki, konfliktni xal qilish uchun
ozmi-ko’pmi kuch-¦ayrat sarflash kerak. Konfliktning “o’z-o’zidan xal kilinishi”
ma’noga ega emas. Albatta, konfliktni umuman paykamaslik, inkor etish, yaxshi
xolatda tushuntirishga xarakat qilish mumkin. Birok, u stixiyali rivojlanadi,
keskinlashadi, boshka konflikt-larga ta’sir kiladi va natijada tizimni to’la buzishi
mumkin.
Konfliktni muvaffakiyatli xal qilish shart-sharoitlari ko’p darajada taraflar
va boshka ishtirokchilarning imkoniyatlari va xoxish-erklari bilan bellanadi.
Konfliktni to’xtatishning bosh, eng faol asosi bu konfliktli vaziyatni yuzaga
keltirgan obyektiv sabablarni bartaraf qilish xisoblanadi. Konflikt xam tashki
xarakatlar, xam konfliktlashuvchi subyektlarning o’zlari bilan bellanganli sababli
uning xal kilinishi xam mazkur ikki gurux omillarga boglik. Masalan, oilaviy

konflikt er-xotinlarning biri yoki ikkalasining bevafoli bilan boglik bo’lsa, uni
yaxshi xal kilinishi er va xotin ruxiyatining xususiyatlarida ifodalanadi va
o’tmishda xatolarni bartaraf etish, birgalikda xayot kechirishga bo’lgan intilish
bilan bellanadi. Ba’zi xizmat bilan boglik konfliktlarda ko’p narsa tashki xolatlarga
boglik. Masalan, bo’lim yoki muassasaning kayta tashkil etilishi ularda mavjud
ichki konfliktlarni to’la bartaraf etadi.
Adabiyotda konfliktning yakunlanishi xususida kuyidacha fikr berilgan 1 :
- tomonlarning o’zaro yarashishi natijasida konfliktning to’xtashi;
- konfliktni simmetrik xal etish yo’li bilan to’xtatish( bunda ikkala taraf
yutadi yoki yutkizadi) ;
- konfliktni assimmetrik xal etish yo’li bilan to’xtatish ( bunda fakat bir taraf
yutadi);
- konfliktning boshka karama-karshi kurashga o’sib o’tishi;
- konfliktning asta-sekin bosilishi.
Bu tasnifda konfliktning obyektiv boshlanish asoslari uni xal qilishning
subyektiv usullari bilan ko’shilganlini ko’rish mumkin. Ularni yanada bo’ladigan
bo’lsak boshkacha tasnifga ega bo’lamiz. Masalan, konfliktlarga aralashish
natijalariga karab tasniflasak, unda konfliktning xal kilinishi, uni tartibga solish
yoki bartaraf etishni farklash mumkin.
Amerikalik tadkikotchi R.Dal konfliktni yakunlashning uch mukobil
imkoniyatini ajratib ko’rsatadi : tupik, zo’rlikni ko’llash va tinch yo’l bilan tartibga
solish 1 . Turli variantlarni boshkacha uygnlashtirib aytish mumkinki, konflikt
taraflarning ikkalasi yoki birining xalokati bilan tugaydi, “yaxshi vaktlar
kelguncha” to’xtatiladi yoki biron bir tarzda konstruktiv xal etiladi.
Birinchi xolatga kirn urush misol bo’lishi mumkin. O’tgan asrlarda yuz
bergan ko’pchilik urushlarda ko’p sonli kuruklikda ko’shin askarlari va tinch
axolining aksariyat kismi xalok bo’lgan bo’lsa (Ikkinchi jaxon urushi 50 mln.dan
ziyod kishining yostini kuritgan) , endilikda extimol tutilgan atomli urushda butun
insoniyatning xalokati xam istisno kilinmaydi. Shu sababli yadro kurolini
kamaytirishga, dunyoni o’t olishiga olib keluvchi xalqaro konfliktlarni bartaraf

etish yo’lida astoydil xarakatlarni ro’yobga chikarish uchun uzok vakt talab
etilmokda.
Konfliktni u yoki bu vaktga to’xtatib turish, kechiktirish, sekinlashtirishni
kurashni to’la yakunlanishi deb xisoblab bo’lmaydi. Birok konflikt baribir ochik
kurash sifatida davom etmaydi va tanglik sustlashadi. Bu xolat taraflarning
kuchsizlanishi bilan, yan kurash uchun kuchlarni to’plash zaruriyati bilan boglik
bo’lishi mumkin. Konfliktning vaktinchalik bosilishi tashki tasavvurni tu¦dirishi,
birok uning xakikiy rivojlanishini ifoda etmasli xam mumkin : shunchaki “ochik”
konflikt vaktinchalik “yashirin” shaklga o’tishi mumkin.
Konfliktni xal qilish mexanizmlari, asoslari(shart-sharoitlari). Adabiyotlarda
konfliktlarni xal qilishning maqsadga muvofik asoslariga kuyidalar kirishi xakida
fikr beriladi, ya’ni : konflikt sabablari; taraflar xulk-atvor motivlarini o’z ichiga
olgan karama-karshi kurash diagnostikasi; vaziyatli va pozisiyaviy tahlilni amalga
oshirish (vujudga kelgan vaziyat va taraflar nuktai nazarlarini aniklashtirish) ;
konfliktlar borishini va okibatlarini bashorat qilish (shu jumladan konflikt u yoki
bu tarzda tugaganda xar bir taraf uchun foyda yoki zararni aniklash). Bu
xarakatlarning barchasi fakat uchinchi taraf (vositachi, xokimiyat organi)
tomonidanna emas, shuningdek subyektlarning o’zlari tomonidan amalga
oshirilishi foydalidir, bunda taraflar o’tkazilgan tahlildan so’ng umumiy karorlarni
ishlab chikish zaruriyatini tushunishga yakinlashadilar.
Konfliktli vaziyat moxiyatini aniklash, uni obyektiv tushunish, konflikt
ishtirokchilari tomonidan adekvat anglash kelishuvlarni ishlab chikish uchun asos
bo’lib xizmat kiladi, shuningdek, ba’zi xollarda vaziyat taraflar tomonidan buzib
qabul kilinsa, konfliktni umuman tugatish mumkin. Kelishmovchiliklar predmeti
kanchalik anikrok va kat’iy bellansa, konfliktni xal qilishning samarasi uchun
shuncha imkoniyatlar tuladi.
Konfliktni xal etish asoslaridan foydalanish, uni xal qilish mexanizmlariga
olib keladi: a) konfliktni ishtirokchilarning o’zlari tomonidan xal kilinishi ; b)
uchinchi tarafning aralashuvi. Bundan tashkari, konflikt turli boskichlarda xal
kilinishi mumkin. Ba’zi xollarda uning rivojlanishini taraflar endi karama-karshi

kurashga kirishganlarida va birinchi nokulayliklar va talafotlarni xis kilganlarida
to’xtatish mumkin. Boshka xollarda konflikt tuzatib bo’lmas zarar yetkazilgandan
keyinna xal kilinishi mumkin ( insonlar xalokati, turar-joylarning kulashi, mulkni
yo’k kilib yuborilishi va b.).
Konfliktlarni xal qilishning keng tarkalgan yo’li - bu tinchliksevar
kuchlarning aralashuvidir. Bu kuchlar konfliktli vaziyatning o’ziga (1), konfliktni
saklab turuvchi xolatlarga (2), shuningdek ishtirokchilarning o’ziga (3) ta’sir
ko’rsatishi mumkin. Konfliktni muvaffakiyatli xal etishning muxim koidalaridan
biri - bu “xak” va “noxak” taraflarni bir-biriga karshi ko’yish emas, balki ikkala
tarafning manfaatlarini to’la yoki kisman kondirishga imkon beruvchi karama-
karshilikni xal qilish yo’llarini topishdir.
Ma’lumki, konflikt asosi bu subyektlar o’rtasida karama-karshiliklardir. Shu
sababli konfliktlarni xal etishning eng makbul va natijali yo’li - bu ko’rsatilgan
ziddiyatlarni bartaraf etilishidir. Birok bu yo’lga xar doim xam erishib bo’lmaydi.
Bundan tashkari, ziddiyatlarning turli tiplarini (ochik, yashirin, obyektli, obyektsiz
va x.), ularning darajalarini, subyektlari xususiyatlarini, shuningdek, konfliktni
to’xtatishga intiluvchi kuchlar ixtiyorida obyektiv imkoniyatlarni xam e’tiborga
olish kerak.
Konflikt asosida yotuvchi ziddiyatlarni bartaraf etishning asosiy usullari
kuyidalar bo’lishi mumkin:
- konflikt obyektini bartaraf etish;
- konflikt obyektini taraflar o’rtasida bo’lib olinishi;
- obyektdan foydalanish navbatini yoki birgalikda foydalanish koidalarini
o’rnatish;
- obyektni boshka tarafga berganlik uchun taraflardan biri tomonidan
kompensasiya qilish;
- konflikt taraflarini ajratib ko’yish;
- t araflar munosabatlarini ularning umumiy manfaatlarini aniklashga
yo’naltirish va b.

Konfliktlarning xal kilinishi - bu moxiyatiga ko’ra nizoli masala bo’yicha
taraflar o’rtasida kelishuvga erishishdir. Bunday kelishuvning uch asosiy turi bor :
1) taraflar fikrining bir-biriga mos kelishi natijasida kelishuv ; 2) qonunchilikka
yoki tashki kuchning axlokiy erkiga muvofik keluvchi kelishuv ; 3) karama-karshi
kurashuvchi taraflardan biri tomonidan ma’kullangan va ilgari surilgan kelishuv.
Birinchi va uchinchi xollarda konfliktni xal qilish rakiblarning ikki taraflama
faollini takozo etadi. Xalqaro va ichki siyosat soxasida amaliyot shuni ko’rsatadiki,
ko’p xollarda konfliktni xal qilish jarayonini kuchli rakib tomonning o’z erkini
nisbatan zaif tomonga bir tomonlama majburan o’tkazish sifatida tushunish
mumkin emas. Negaki majburiy qabul kilingan karorning umri kiska bo’ladi,
konflikt u yoki bu shaklda yana tiklanadi . Masalan, sobik Sovet Ittifokida
avvaldan mavjud xududiy chegaralarning sun’iylini eslash kifoya. Ittifok inkirozga
uchraganda va unga boglik millatlararo nifoklarning vujudga kelganidan so’ng,
xalqlarning xududiy bo’linish muammosi juda keskin tarzda namoyon bo’ldi.
Shu sababli kuch ishlatish yo’li, ya’ni xarbiy yo’l bilan kon-fliktni xal etish
mustaxkam nezga ega bo’lmaydi. Urushda ma¦lubiyatga uchrash, boy berilgan
manfaatlarni kaytarishga bo’lgan intilish - zo’ravonlik kayfiyatlarini keltirib
chikaradi. 1905 yilda rus-yapon urushi Rossiyaning ma¦lubiyati bilan tugadi.
Birok, 1945 yilda Sobik Ittifok revansh oldi. Bu o’z navbatida ko’p yillar
davomida Kurill orollari muammosi ustida bosh kotirayotgan yapon tarafiga
yokmadi.
Xozir ikki mamlakat o’rtasida konflikt go’yoki to’xtatilgandek ko’rinadi.
Birok, uzil-kesil karorga erishilmadi. U yoki bu urushlar natijasida vujudga kelgan
boshka xududiy muammolar vakti-vakti bilan kun tartibidan joy olib turadi.
Birok, ikkala tarafni xam kanoatlantiruvchi karorga erishilmasa, nima
kilmok kerak? Bunday vaziyat ba’zi xollarda konflikt yo’nalishini o’zgartirishi
mumkin. Bu nafakat taraflar karama-karshi kurashi predmeti va motivlarini,
shuningdek, ba’zida ishtirokchilarning o’zlarini xam almashinuvini anglatadi.
Fukarolik va mexnat nizolari bo’yicha sud amaliyotida bunga o’xshash vaziyatlar
uchrab turadi.

Ba’zan mexnat va fukarorlik-huquqiy nizolari yillar davomida cho’ziladigan
sansalorlikka aylanishi mumkin. Konflikt predmeti allakachon yo’k bo’lib ketgan,
nizoli karor qabul kilgan raxbarlar tarkibi xam o’zgargan, shikoyatchi esa, xanuz
qonun talablariga e’tibor bermay vaziyatni o’z foydasiga xal qilishga erishmokchi
bo’ladi. Bu yerda motivasiya o’zgaradi, “motivning maqsad tomon o’zgarishi”
namoyon bo’ladi. Boshkacha aytganda konflikt yan jixatlarga ega bo’lib o’zgaradi.
Sanatoriyada tibbiyot xamshirasi bo’lib ishlovchi M. shtatlar kiskarishi
bo’yicha ishdan bo’shatilgan. U ishdan bo’shatilish motivlari bilan rozi bo’lmagan,
bunga xakikiy sabab bosh vrach bilan bo’lgan yomon o’zaro munosabatlar deb
xisoblagan. Sanatoriya ma’muriyatining karori ustidan sudga shikoyat kilinganida
natija bermagan. Shunda M. sanatoriya bosh vrachi ustidan prokuraturaga, kasaba
uyushmasi ko’mitasiga va markaziy gazeta taxririyatiga shikoyatlar yozgan. M.
konstitusiyaviy sudgacha kator shikoyatlarni yozaverib, natijada bu konfliktga
ellikdan ortik tashkilotlarni jalb kilgan. Uning o’zi esa, ishga tiklash masalasi uni
allakachon kiziktirmayotganli ( u bu vaktda xususiy klinikada ishlayotgan edi) ni
aytib, gap sanatoriya bosh vrachi va boshka xodimlarning “insonga noinsoniy
munosabatda bo’lganliklari” uchun jazolash “prinsipi” xakida ketayotganlini
bildirgan.
Chukur va keng ko’lamli konflikt tizimni inkirozli xolatga va okibat natijada
uni buzishga, xalokatga yoki jiddiy o’zgarishga olib kelishi mumkin.
Inkiroz odatda jamiyat kadriyatlari tizimini shikastlanishi, xokimiyat,
boshkaruv institutlarining buzilishi, ijtimoiy nazoratning zaiflashuvi,
anomaliyaning vujudga kelishi, ya’ni odamlar o’rtasida mavjud tartibotni ochik
buzilishi bilan boglik. Shu sababli ba’zida kimlardir rivojlanayotgan konfliktga
befark karaydilar xam. Ko’pincha esa kishilar konfliktlarni zudlik bilan bartaraf
etish uchun barcha imkoniyatlarni safarbar qilishga moyil bo’ladilar.
Ma’rifiy xayot kechirish norozilar , “kiynokka solinganlar”ni yuzaga
keltirishni rad etib, balki odamlar o’rtasida uzok muddatli munosabatlarga
asoslangan turmush farovonlini ta’minlashdan iborat. Tarixiy tajriba esa kuch

ishlatish va boshka tarafni aldash bilan yutukka erishish, ularni xokimiyat va
mulkchilik tizimida mustaxkamlash mumkinlini ko’rsatadi.
Konfliktni barxam toptirishga yo’naltirilgan shaxslar va guruxlarning kuch-
g’ayrati xamma xollarda bir xil emas, ikkala tarafning manfaatlarini e’tiborga olish
kerak. Bir taraf xak bo’lmasli mumkin, boshkasi xam aybsiz, kamchiliksiz
bo’lmaydi. Birok, birinchi tarafning o’z manfaatlari bo’lishi mumkin va agar ularni
umuman e’tiborga olinmasa, konflikt vaktincha bosilishi mumkin, birok
yo’kolmaydi. Ijtimoiyist konfliktologlar tomonidan konfliktni tinch yo’l bilan xal
etishning kator usullari 1 ishlab chikilgan, shuningdek, buning uchun zarur omillar
ko’rsatilgan.
Ularga kuyida usullar va omillar kiradi :
- institusional: jamiyatda maslaxatlar, muzokaralar o’tkazish va o’zaro
foydali karorlarni axtarish uchun xizmat kiluvchi mexanizmlar, jumladan qonun
chikarish, sud va ijro xokimiyati doirasida mexanizmlar (konstitusiyaviy sud,
arbitraj va b.)ning mavjudli;
- konsensual: makbul karor kanday bo’lishli xakida konfliktlashuvchi
taraflar o’rtasida kelishuvning mavjudli;
- kumulyativ omil: u kanchalik oz bo’lsa, tinch yo’l bilan xal etish extimoli
shunchalik yukori bo’ladi. Boshkacha kilib aytganda konflikt yan muammolar va
ishtirokchilar bilan o’sib bormaydi;
- tarixiy tajriba omili: bunga o’xshash konfliktlarni xal qilish usullari kiradi.
Bunda oksokollar va boshka obro’li shaxslar muxim rol o’ynashlari mumkin ;
- kuchlar muvozanati omili: agar konfliktlashuvchi taraflar majburlash
imkoniyati bo’yicha taxminiy teng bo’lsalar, ular konfliktni tinch yo’l bilan xal
qilish yo’llarini kidirishga majbur bo’ladilar;
- psixolok omil: konflikt vaktida karor qabul qilishga mas’ul bo’lganlarning
shaxsiy xususiyatlariga ko’p narsa boglik bo’ladi. L.Kozerning yozishicha,
konflikt subyektlari uning befoydali va noo’rinlini tushunib yetsalar o’z xatti-
xarakatlarini konfliktni yuzaga keltirgan dastlabki maqsadga erishish uchun emas,

balki mavjud vaziyat yuzaga keltirgan ijtimoiy tanglikni kamaytirish uchun
kaytadan o’zgartira boshlaydilar 1 .
Ijtimoiy guruxlar konfliktlarini xal etish.
Konflikt tadkikotchisi uchun va ishtirokchilarining o’zlari uchun xam yirik
ijtimoiy muammolarni tartibga solishning zarurlini tushunib yetish muxim, bu
muammolar nezida ko’p konfliktlar yuzaga keladi. Bu ishda ziyolilarning turli
ijtimoiy katlamlari asosiy rol ni o’ynaydi , chunki aynan shu ijtimoiy gurux
fikrlarning ko’zgolishini susaytirishi, ¦azablangan taraflarga “yaxshilik va
bosiklik”ni yoyishi kerak. Aynan shu jixatdan shovinistik va millatchilik
mafkurasini koralash eng ta’sirchan xisoblanadi.
Tinchlik va kelishuv xakida chakiriklar bilan kechuvchi ko’p tadbirlar
o’zining muximliga karamasdan vaktinchalik xisoblanadi. Koida bo’yicha ular
konflikt moxiyatiga ta’sir etmaydi, balki fakat uning bellariga taallukli bo’ladi.
U yoki bu konfliktlashuvchi taraf raxbarlarining rasmiy yoki norasmiy
xarakati o’ta axamiyatlidir. O’z tayinlanishiga ko’ra xokimiyat markazlari
odamlarning ziddiyatli manfaatlarini muvofiklashtirishni uddalay olishi kerak.
Xokimiyat tuzilmalarining raxbarlari kamida muayyan erk-irodaga, maxorat va
intellektga ega bo’lishlari so’zsiz talab etiladi.
Ijtimoiy guruxlarning biror axamiyatli konfliktida yo’lboshchilarda
institutlashtirish, instrumental ( iktisodiy va boshka turda ra¦batlantirish,
sanksiyalar, tarbot, qonunlarni ishlab chikish va b.) va boskichli muntazam
yondoshuvlarni tezlik bilan jamlashga bo’lgan xoxish; milliy xususiyatlarga
karamasdan taraflar uchun teng sharoitlarni yaratish ; millatlararo munosabatlarni
insonparvarlashtirish, nixoyat, xakam sudyalarni jalb etishga bo’lgan intilish
kuzatilgan. Aytish joizki, To¦li Korabo¦da konfliktni to’xtatishga bo’lgan ko’p sonli
urinishlarda yukorida sanalgan xarakatlardan xech biri amalga oshirilmagan,
muzokaralar rejasiz va oldindan tayyorgarliksiz , tartibsiz olib borilgan va ,
tabiiyki, birorta ijobiy natijaga erishilmagan.
Fakat millatlararo konfliktlarda emas, shuningdek ko’pna boshka
konfliktlarda ishlatilishi mumkin bo’lgan usullardan biri bu taraflarni ajratish,

ularni bir-biridan aloxida qilishdir. Turmush konfliktlarida bu ko’shnilarni turli
joylarga ko’chirish, oilada - ajralish, tashkilotda - konfliktlashuvchi xodimlarni
turli bo’limlarga o’tkazish bo’lishi mumkin. Xalqaro amaliyotda taraflarni ajratish
“xavfsizlik yo’la”ni o’rnatish, tinchliksevar kuchlarni kiritish va x.ni takozo etadi.
Tabiiyki, taraflarni ajratish karama-karshi kurashuvchi kuchlarning karshiliga
uchrashi mumkin, birok ba’zida xalqaro amaliyot ko’rsatganidek, u yagona
samarali usul bo’lib xisoblanadi.
Konfliktning goyaviy va ijtimoiy-ruxiy elementlariga ta’sir etish xam
muxim, xususan, konfliktlashuvchi boshka taraf xakida , uning xarakatlari va xulk-
atvor motivlari xakida soxta tasvvurlardan xalos bo’lishga xarakat qilish kerak.
Bunday buzuk tasavvurlar, ortikcha bo’rttirib ishonishlar, soxta axborot, mish-
mishlar odatda va , ayniksa, millatlararo munosabatlarda kam emas.
Konflikt xarajatlarini uning rivojlanishini nazorat qilish orkali kamaytirish
mumkin. Bu yerda gap fakat keskinlik yo’nalishini o’zgartirishdana emas, balki
uni tartibga solish xakida (masalan, “jamoaviy shartnoma” tizimlarida mexnat
nizolarida) xam boradi. Koidaga ko’ra, tarixning doimiy guvoxlik berishicha,
taraflardan birini cheklashga karatilgan choralar qabul kilinadi. Bu xolda
vaktinchalik samarali bo’lgan tashvikot, ma’muriy, kuch ko’llash vositalari
ko’llaniladi. Birok bu yerda konflikt asosida yotuvchi uzok vakt davom etuvchi
ziddiyatlarni xal qilish bo’yicha ko’shimcha amalga oshiriladigan xarakatlar juda
muximdir.
Bir vaktning o’zida raxbar barcha tarafni vaktinchalik kanoatlantiradigan
konfliktni xal etish bo’yicha choralarni ko’llashi mumkin (raxbariyatning
kompromiss ish tutish uslubi). Raxbarning imkoniyatlari yetarli darajada bo’lmasli
xam mumkin, uning rakiblari va maslaxatchilari ba’zida uni jiddiy karorlarni qabul
qilishga undashlari mumkin.
Yirik ijtimoiy konfliktni xal kilinishiga oxir maqsad deb karash kerak emas.
Gap shundaki, jamiyatni izdan chikarishga olib keluvchi yirik guruxlar o’rtasida
konfliktlarni bir oddiy sababga ko’ra fakat salbiy ko’rsatkich sifatida asosiy
insoniy kadriyatlar darajasiga bir ma’noda joylashtirish mumkin emas; ular

( muayyan sharoitlar mavjudlida) fakatna buzgnchi funksiyani emas, shu bilan
birga barcha ijtimoiy-siyosiy barkarorlikni saklovchi funksiyani xam bajarishlari
mumkin.
Aslida manfaatlar o’xshashliga yoki farklanishiga asoslangan
to’knashuvning tabiiyli va mukarrarli tan olinishi xakida tezisga tayanadigan
bo’lsak, ochik namoyon bo’ladigan ziddiyatlar ijtimoiy munosabatlarni yaxshilash
nuktai nazaridan yetarli darajada foydali bo’lishi mumkin. Muammo tanglikni olib
tashlash, konfliktning o’zini bartaraf etishda emas, balki uning rivojlanishi bilan
boglik xavfni iloji boricha kamaytirishda, ya’ni to’knashuvlarni maxorat bilan
boshkarishdadir. Bunday yondoshuv rakibda ko’rolmaydigan dushmanni emas,
balki bo’lgsi sherik (xamkor)ni ko’rishga majbur etadi.
Bu xususda konfliktolok nazariya eskalasiya va deeskalasiyaga
yo’naltirilgan xarakatlar konfliktlarni yumshatish ishida natijali bo’lishga imkon
beruvchi turli sharoitlarni ko’shimcha tadkik etish zarurlini ko’rsatadi. Konfliktni
xal etish bilan boglik yondoshuv metodlari konflikt xolatlari, bu konfliktni xal
etishning extimol tutilayotgan okibatlari xakida ko’shimcha bilimlarni talab etadi.
Totuvlikning goyaviy asosi bu davlat xokimiyatida ko’p ukladli iktisod
konsepsiyasidir. Mulkchilik va xokimiyatni kayta taksimlash ikki ukladning
mavjud bo’lishiga olib keladi: davlat va bozor mulkchili. Bunday xolatda
d avlatning o’zi so’zsiz tarzda kuchli bo’lib kolaversada, uning funksiyalari
torayadi. Qonun doirasida amalga oshiriladigan mulk va xokimiyatning kayta
taksimlanishi konfliktni yumshatadi. Iktisodiyotning davlat va xususiy mulkchilik
sektorlari orkasida turgan yirik ijtimoiy guruxlar aloxida faoliyat ko’rsatadilar va
bir-birlari bilan asosan rakobatlashuvchi tovar ishlab chikaruvchilar sifatida
to’knashadilar. O’tish davri xarajatlari shu tarika nisbatan makbul mikdorgacha
kamaytirilishi mumkin.
Xalqaro konfliktlarni xal qilish. Xalqaro konfliktlarni xal etish bir muncha
murakkab xisoblanadi. Ular an’anaviy ravishda rakobat va zo’rlik bosh, muxim rol
o’ynaydigan davlatlararo keskinlashgan munosabatlardan iborat. Bu yerda
ko’pincha irkiy, sinfiy va guruxiy, milliy, xududiy va boshka manfaatlar

chambarchas ko’shilib ketadi. Kurashga turli xil xukumat va xususiy tashkilotlar,
ijtimoiy xarakatlar jalb kilinadi.
Keyin o’n yillikda xalqaro konfliktlarni tushunishda jiddiy o’zgarishlar
kuzatildi. Mavjud ziddiyatlarni tinch yo’l bilan o’zaro makbul va keng kamrovli
vositalar yordamida xal qilish mumkinli xakida goya vujudga keldi va keng
tarkaldi. Bu goya tinch yo’l bilan yechimlarni axtarib topishni ilgari surar ekan,
uning o’zi konfliktologiya nazariyasining rivojlanishi va amaliy maqsadlar uchun
ijobiy va foydalidir.
Tinch yo’l bilan xal etish usulini tanlashda ochik namoyon bo’ladigan
ziddiyatlarning kat’iy chegaralarini bellash maqsadga muvofikdir, chunki yashirin
ziddiyatlarga karaganda ularni boshkarish yenl kechadi. Bundan tashkari, rakibga
va konfliktning xar kanday ishtirokchisiga dushman sifatida emas, balki xamkor
(sherik) sifatida karash kerak.
Xalqaro konfliktlarda yanlikni odatda ikki yondoshuvni tushunish bilan
farklaydilar.
An’anaviy yondoshuv konflikt nezida yotgan ziddiyatlarni xal qilish bilan
boglik. U jaxonda yuz beruvchi o’zgarishlarni yetarli darajada aks ettirgan ijtimoiy
nazariyalar bilan muvofiklashtiriladi. Ikkinchi yondoshuv keyin yillarda ishlab
chikilgan. U umumiy ko’lamda tinchlikni barkarorlashtirishga, shuningdek, kurolli
konflikt imkoniyatlarining o’zini cheklashga karatilgan “tinchlik yaratuvchilik”
goyalari bilan boglik. Kurolli konfliktlar extimolini cheklashga karatilgan
tinchlik ni o’rnatuvchi usullari o’z ichiga konfliktlarga yo’l ko’ymaslik ning
institusional usullarini kidirish va rivojlantirishni oladi. Bu yondoshuv davlatlar va
xalqlar o’rtasida munosabatlarning bo’lgsi andozalari uchun ayniksa ma’kuldir. U
kisman amalda sinalgan (Serbiya va Xorvatiya, Gruziya va Janubiy Osetiya,
Kiprda grek va turk jamoalari chegaralariga tinchlikparvar ko’shinlarning kiritilishi
va b.) va nisbatan bo’lsada xam o’z samarasini ko’rsatgan.
Muzokaralar yuritish konfliktlarni xal qilish usuli sifatida. Taraflar karama-
karshilini bartaraf etishning barcha usullari ichida muzokaralar eng samarali
xisoblanadi. O’zaro ta’sir etishning muzokaraviy tipi uchun taraflarning

ko’zlangan natijaning xech bo’lmaganda biror kismiga erishishga, muayyan
kompromissga borishga bo’lgan intilishlari xosdir. Muzokaralar jarayoni kuyida
sharoitlar bo’lganda boshlanishi mumkin: 1) taraflar ziddiyatli manfaatlardan
tashkari axamiyatli umumiy manfaatlarga xam ega bo’ladilar ; 2) taraflar o’zlari
uchun foydali bo’lgan muayyan bitim yoki bir xil tushunishga erishishning
imkoniyati bor deb xisoblaydilar ; 3) ular o’zaro koniktiruvchi karorlarni izlashda
muzokaraga kirishadilar 1 .
Muzokaraviy jarayondan samarali foydalanishga misol bo’lib Dnestr bo’yida
konfliktli vaziyat xisoblanadi. Bunda karama-karshi kurashuvchi taraflarni
vaktinchalik bo’lsa-da kelishtirishga erishilgan, okibatda kon to’kishlar oldi
olingan. Chechenistonda esa, bunday muzokaraviy jarayon ko’llanilmagan.
Konfliktni o’chirish uchun taraflar nizoli masalalar xakida va keyin kanday
bo’lishlari xakida kelishib olishlari kerak. Bunda nizo predmeti kanchalik anik va
kat’iy bellansa, konfliktni uzil-kesil xal kilinishining imkoniyati shunchalik ko’p
bo’ladi.
Muzokaralar o’z ichiga xarakatlarning turli tiplarini oladi: iltimoslar,
talablar, takliflar, va’da berishlar, rad etish va x.
Kishilik jamiyati butun tarix davomida muzokaralar yuritishning boy
tajribasini to’plagan. Bu tajriba ning shakllanishida nafakat siyosatchilarning,
shuningdek, ekspertlar , jurnalistlar, boshka - ruv soxasi mutaxassislari , olimlarning
xam katta xissasi bor . So’ng o’n yillik esa ularni yuritishning ayrim koidalari va
tartiblarini tadkik etish davri bo’ldi. Muzokaralarning elementlari: uning taraflari,
bevosita ishtirokchilari, predmeti, o’zaro kommunikasiya kanallari, axborot
aniklandi. Ko’pchilik tadkikotchilarning fikriga ko’ra, axborotning yetishmovchili
ishtirokchilarning shubxalanishiga va ishonmasliga, ya’ni konfliktning
chukurlashuviga olib keladi. Shuningdek, muzokaralarning borishi va natijalarini
baxolash mezonlarini ishlab chikishda kiyinchiliklar xam mavjud. Umuman
olganda ishtirokchilarning xatti-xarakati mavjud vaziyatga, shuningdek, ularning
ta’lim va madaniy darajasiga, irodaviy va boshka shaxsiy xususiyatlariga boglik.

Menejmentga bashlangan ishlarda katta e’tibor ishlab chikarish konfliktlarini
xal qilish muammolariga karatilgan. Bu yerda muzokaralarga tayyorgarlik
ko’rishning o’zi o’ta muximdir. Unga rakib (muzokaralar bo’yicha xamkor) , uning
shaxsiy xususiyatlari, extimolli argumentlari xakida ma’lumotlarni yish kiradi.
Muzokaralar vaktida konfliktning keskinlashuviga karshi ta’sir ko’rsatuvchi xatti-
xarakat yo’nalishi tavsiya etiladi. Bunda asosiy koidalar juda oddiydir : 1) bir-
birlarining huquqlarini tan olish; 2) sherik tomonni batafsil tinglash; 3) sherik
tomon nuktai nazari tushunilganlini namoyish etish ; 4) konfliktning sherik taraf
tomonidan kanday qabul kilinayotganlini aniklash; 5) muxokama predmetini kat’iy
shakllantirish; 6) umumiy nuktai nazarni kayd etish; 7) taraflarni nima
ajratayotganlini aniklash; 8) shundan so’ng konflikt mazmunini kaytadan tasavvur
etish; 9) umumiy karorni topish ; 10) yakdillik va farklarni kayd etib , umumiy
karorni qabul qilish.
Muzokaralar yakunlanishida yuz berishi mumkin bo’lgan tipik xatolar va
xatto or okibatlar kuyidalar bo’lishi mumkin, ya’ni:
-sherik taraf o’zining yanglishganlini rakibining xatosi deb biladi;
-sherik taraf o’z manfaatlarini kisman yashiradi;
-sherik taraf zaruriyatsiz “urush xolati”ni qabul qilishi yoki mudofaaga
kirishishi mumkin;
-sherik taraf o’z ustunlini tan olishni talab kiladi;
-eski arazlar yodga olinadi, rakibning zaif tomonlariga e’tibor karatiladi;
-muzokaralar nixoyasida “golib” va “ma¦lub” e’lon kilinadi.
Muzokaralarda tanglik manbalari ko’pincha fakat uning ishtirokchilari
tasavvurlaridana mavjud bo’ladi. “Soxta” konfliktlarni xal qilish xakikiy
konfliktlarga nisbatan kiyin bo’ladi. Fakat malakali olib borilgan muzokaralarna
bunday “konflikt-sharpalar”ni kun tartibidan chikarishi mumkin, bu esa xakikiy
mavjud konfliktlarning xal etilishini ma’lum darajada yenllashtiradi.
Muzokaralar ishtirokchilar o’rtasida ishonchning mustaxkamlana borishi
bilan yanada yaxshilanishi mumkin.

Mexnat va xalqaro konfliktlar , boshkarma tizimida konflikt-larni xal
qilishga taallukli muzokaralarni yuritish bo’yicha ko’pna tavsiyalar amerikalik
tadkikotchilar tomonidan ishlab chikilgan:
1) muzokaralar tartib asosida va ish moxiyati bo’yicha olib borilishi kerak;
2) muammoni tomonlarning bir xil tushunishlariga erishish va shundan
so’ng uni birga xal etishga erishish;
3) kishilarga ularning muammolaridan aloxida xolda karash, munosabatlarni
yaxshilash, ishontirishga intilish muxim;
o’z karashlarinzni asoslantiruvchi adolatli yondashuvdan foydalaning.
Ma’kullamasanz xam boshkalar tomonidan bildirilgan fikrlarni xurmat kiling;
nimaga intilayotganlinzni yoddan chikarmang, xayollarga ko’p berilmang.
Konfliktni xal etish usuli sifatida muzokaralarning muximlidan tashkari
ularning jiddiy cheklanganlini xam aytish joiz. Muzokaralar yordamida doim xam
xar kanday konflikt asosida yotgan obyektiv ziddiyatlarni zaiflashtirish yoki
yo’kotishning iloji yo’k. Birok , ular avval kelishmovchiliklarni yensh mumkin
bo’lmagan joylarda foyda berishi shubxasizdir.
Ba’zida o’zaro ta’sirning muzokaraviy tipi kurashga xam aylanishi,xususiy
sabab asosida muzokaralar orkali yanada chukur kelishmovchiliklar yoki
subyektlardan birining yanada chukur e’tirozlari yuzaga kelishi mumkin. Bunday
kurash predmeti bo’lib, muzokaralar predmetini tashkil kiluvchi kelishmovchiliklar
emas, balki, masalan muzokaralar natija bermasa, yashirin kelishmovchiliklar
bo’lishi mumkin.
Garovga olish bilan boglik muzokaralar.
Endi konfliktlarning eng keskin va xavfli turlarida, aynan garovga olishda
muzokaralarni yuritish bo’yicha ¦arb mutaxassislarining ba’zi tavsiyalariga
to’xtalamiz.
Garovga olishda muzokaralarda kuyida xolatlar chukur tahlil etilishi va
e’tiborga olinishi kerak: 1) garovga oluvchilar shaxsi xususiyatlari; 2) garovga
olish motivlari va jinoyatchilar maqsadlari; 3) garovga oluvchilarning yakin va
uzok vaktga mo’ljallangan xatti-xarakatlari; 4) ular bilan muzokaralar yuritishning

kelishilgan tartibi; 5) muzokara yurituvchi shaxs va psixolog-maslaxatchini
tanlash; 6) muzokara yurituvchilar, raxbariyat va yorib kirish guruxi o’rtasida
kat’iy o’zaro ta’sirni tashkillashtirish.
Ko’rsatilgan vaziyatda muzokaralarning bosh vazifalari kuyidalardir: a)
garovga olinganlar xayoti; b) garovga oluvchilarni tutish; v) mulkni kaytarish yoki
ximoya qilish.
Muzokaralar predmeti kuyidalardir: garovga olinganlarni ozod etish
shartlari; garovga olinganlar va garovga oluvchilar uchun ozik-ovkat maxsulotlari
yetkazish; garovga oluvchilarga erkinlik berish shartlari; tovon to’lash xakida
masala; muzokaralashuvchi taraflar o’rtasida o’zaro munosabatni shakllantirish
xakida masalalar va x. Mutaxassislar garovga oluvchilarda kuchli ruxiy xolatni
yo’kotishni muxim deb xisoblaydilar, chunki bu ular tomonidan kotilliklar yoki
boshka kutilmagan xarakatlarni sodir etish extimolini kamaytiradi. Shu sababli
muzokaralarni yakunlashga shoshilish va erishilgan barcha bandlarga kat’iy rioya
etish tavsiya etiladi. Tavsiyalarda garovga olganlar bilan kanday mulokotga
kirishish, uni kanday amalga oshirish, muzokara olib boruvchi shaxslar va
mulokotning boshka ishtirokchilari kanday talablarga javob berishlari lozimli
xakida maslaxatlar beriladi. Shubxasiz, muzokaralarni uzilish xavfi va garovga
olinganlarni ozod etish uchun kuch ishlatish zaruriyatini doimo e’tiborga olish
kerak.
Kuch ishlatish yo’llari qonun doirasida va kachonki tinch yo’l bilan xal etish
samara bermagan xollardana ko’llanilishi mumkin. Kuch ishlatish shakllari
turlicha, ular xar doim xam odamlarga jismoniy zarar yetkazishni nazarda
tutmaydi, balki ommani sikib ko’yish, to’siklarni o’rnatish, boshlovchilarni tutish,
“tinch yo’laklar”ni joriy etish va b.ni o’z ichiga oladi, bu vositalarning ko’plari
BMT tinchliksevar kuchlari tomonidan Yevropa, Osiyo, Afrika va dunyoning
boshka xududlarida muvaffakiyat bilan ko’llanib kelinmokda.
Ba’zida masalani kuch ishlatish yo’li bilan xal etish xavfining o’zi
konfliktdan chikishga yordam qilishi mumkin.
4. Ijtimoiy tanglik.

Tushunchasi. Ijtimoiy tanglik moxiyatiga ko’ra bu borlikni qabul qilish va
baxolashning o’ziga xos vaziyati, ijtimoiy ong va xulk-atvorning muayyan
xolatidir. Odatda bunday vaziyat konflikt uchun xos. Ijtimoiy tanglik ko’lamlari
koida bo’yicha konflikt ko’lamlari bilan kiyoslanadi va bellanadi. Shaxslararo,
guruxlararo, millatlararo yoki jamiyatda umumiy tanglik xakida fikr yuritish
mumkin.
«Ijtimoiy tanglik» atamasi huquq sosioloyasi, psixoloya, ijtimoiy falsafa,
tarix va siyosiy fanlar kategoriyalari katoriga kiradi va unga fanlararo tushuncha
sifatida karash mumkin.
Shunday kilib, ijtimoiy tanglik tabiiy yoki ijtimoiy muxit tazyiki ostida
yuzaga keluvchi va muayyan vakt oralida davom etuvchi gurux yoki butun
jamiyatning xissiy xolatidir. Insonlarga bo’ysunmaydigan tabiiy kuchlar ta’sirida
(iklim o’zgarishi, resurslarning kamayishi, zilzila va b.) kishi larning odatda xolati
keskin o’zgarishi mumkin.
Ijtimoiy tanglik esa, xar kanday boshka ijtimoiy xodisa kabi sharoit, vakt,
joyning muayyan uygnliga amal kiluvchi umumiy va maxalliy shart-sharoitlar va
sabablarga ega.
Ijtimoiy tanglikning eng umumiy shart-sharoitlari - bu butun axoli ommasi
yoki uning ko’pchilik kismining extiyojlari, manfaatlari, kutilayotgan ijtimoiy
yechimlari bilan ularning ama - liy kanoatlantirilishi o’rtasida yuzaga ke l uvchi va
norozilikni kuchayishiga, aloxida shaxslar va guruxlar tajovuzkorlini ortishiga,
ruxiy ko’z¦ a lish va asabiylikni keskinlashuviga olib keluvchi barkaror va uzok
davom etadigan , xal kilib bo’lmaydigan vaziyat xisoblanadi. Boshkacha kilib
aytganda , gap konfliktli vaziyatning axoli onda aks etishi xakida boradi .
Ijtimoiy konflikt jamiyatda kuyida kamida ikki xolat bo ’ yicha yuzaga
keladi : birinchi dan, odamlarning ko’pchili avvaliga o’zlarining ijtimoiy, iktisodiy,
siyosiy, milliy, madaniy yoki boshka xayotiy muxim extiyojlari, manfaatlari va
huquqlarining kondirilishi xavf ostida kolganlini yoki kondirish mumkin
bo’lmaslini oz darajada anglagan bo’lsalar, ikkinchi dan, mavjud ijtimoiy
sharoitlarda o’z manfaatlarini amalga oshirish va o’z extiyojlarini kondirish

imkoniyatiga ega bo’lmagan odamlarning nisbatan ozchilik kismi o’z huquqlarini
kamsitishga yoki xakikiy (yoki soxta) to’siklarga karshi kurash boshlab, jamiyatda
konikmaslik, ko’rkuv, tushkunlik, lokaydlik kabi kayfiyatlarni tarkatgan xollarda.
Ijtimoiy tanglik xar kanday xamjamiyat mavjudlining doimiy bo’lmasada,
zarur xususiyatidir. Mikrodarajada inson uni kuchli xissiy xolat(stress) sifatida
boshidan kechiradi, unga nisbatan “immunitet” ishlab chikaradi, shu bilan inson
ijtimoiy madaniyatining zarur kismiga aylanadi. U yoki bu darajada va shaklda
tanglik odamlarga butun xayotlari davomida xamkorlik kiladi.
Makrodarajada ijtimoiy tanglik ma’rifiy jarayonlarga kirib , butun jaxon
xamjamiyatiga sinb boradi.
Olib borilgan tadkikotlar shuni ko’rsatadiki, ijtimoiy tanglik, eng avvalo,
ijtimoiy-ruxiy va xulk-atvor darajalarida namoyon bo’ladi va kuyida xususiyatlar
bilan xarakterlanadi :
- ijtimoiy xayotning xayotiy muxim soxalarida mavjud sharoit
(vaziyat)lardan konikmaslik kayfiyatlarining yoyilishi (Sobik Ittifokda XX asr 90-
yillarida ijtimoiy tanglik narx larning keskin o’sishidan, inflyasiyadan, iste’mol
bozorining tankis lashuvidan, shaxsiy xavfsizlikning yo’klidan, atrof-muxitni
ifloslanishidan konikmaslikda namoyon bo’l gan ) ;
-xokimiyatga ishonchning yo’kolishi, xokimiyatning obro’sizlanishi,
lokaydlik kayfiyatlari, turli mish-mishlarning tarkalishi. Butun jamiyatda, aloxida
xududiy birlikda omma v iy ruxiy notinchlik, xissiy ko’z¦ a lish muxitini vujudga
keltirish ;
- xulk-atvor darajasida ijtimoiy tanglik stixiyali ommaviy xarakatlar
(vaximali extiroslar, «kora kun» uchun ozik-ovkat maxsulotlari va sanoat
tovarlarini xarid qilish va b.) turli xil konfliktlarga, namoyishlar, ish tashlashlar,
norozilik va bo’ysunmaslikning boshka shakllariga ko’shilib ketishida, boshka
xududlarga yoki chet elga majburiy va ixtiyoriy ko’chib ketish kabi xarakatlarda
namoyon bo’lishi mumkin;
- xududiy darajada ijtimoiy tanglik ko’pincha turli ijtimoiy-siyosiy
tuzilmalarning omma orasida ta’sir ko’rsatish va xokimiyat uchun kurashda

faollining o’sishi bilan, turli ekstremistik guruxlar faoliyati , jinoiy elementlar
faolli ortishi bilan boglik bo’ladi.
5.Konflikt ishtirokchilarining ruxiyati.
Kichik va katta guruxlar darajasida, shuningdek, shaxs darajasida
konfliktlar murakkab tabiatga ega va ularni fakatna obyektiv va subyektiv sabablar
o’zaro ta’sirini e’tiborga olgan xolda tushuntirish mumkin.
Xar kanday jamiyatda shaxsiy yoki guruxiy konfliktlar fakat tashki
(iktisodiy, ijtimoiy, madaniy va b.) sabablar bilan emas, shuningdek, shaxslar va
guruxlarning ruxiy x u susiyatlari bilan xam yuzaga keladi. Ko’pchilik
tadkikotchilar konfliktning tashki va ichki (ruxiy) omillarini bir xil axamiyatda
omillar deb karashga moyildir.
Konfliktli vaziyatlarni tahlil etishda va ularni tartibga solish bo’yicha
amaliy choralarni bellashda ruxshunoslar uchun eng muxim narsa bu konfliktlilik
darajasini ortishiga olib keluvchi shaxslar va guruxlar xulk-atvorining tipolok
ruxiy xususiyatlarini aniklash xisoblanadi.
Xulk-atvor modelidan kelib chikib umumlashgan ko’rinishda konflikt
ishtirokchilarining kuyida uch asosiy ruxiy tipi farklanadi :
1. Destruktiv(buzgnchi) tip. Subyektning bu ruxiy tipi konfliktni yuzaga
keltirishga va uni to rakibini jismonan yo’k kilib yuborishgacha yoki to’la ma¦lub
qilishgacha kuchaytirishga intiladi. Turmushda - bu xudbin, janjal va mojarolar
tashabbuskori, muassa - sada - tuxmatchi, i g’ vogar omma orasida - tartibsizliklar va
buzgnchi xara - katlar boshlovchisidir. Agar shunday toifa shaxslar bo’lmaganida
ko’pna konfliktli vaziyatlar tinch yo’l bilan xal etilishi mumkin bo’lar edi. Bu xolat
so’ng vaktda dunyoning turli xududlarida bo’lib o’tayotgan millatlararo konfliktlar
misolida yakkol ko’rinadi. Xalqaro maydonda xarakat kilayotgan bunday
subyektlar xam ma’lum (S.Xuseyn, Ben Laden va va b.)
Konfliktli xulk-atvor o’z-o’zini nazorat kilmaslik okibatida kelib chikadi.
Konfliktlarga moyil kishilar koidaga ko’ra, yenl ta’sirchan, kaxrli, ko’pol, o’tkir
xissiyotlarga va tavakkal qilishga moyil bo’ladilar, uzokni ko’ra bilmaydilar.

2. Konstruktiv (ijobiy) tip. Bu tipda shaxslar konfliktdan kochishga, xar
ikkala tomon uchun makbul karorni topishga intiladi lar . Kon s truktiv yond a shgan
odam vositachi yordamidan foydalan a di va tanglikni yumshatishga yo’naltirilgan
xar a katlarni amalga oshiradi. Konstruktiv tip subyektlar muzokaralarni ishtiyok
bilan olib boradilar, kelishmovchilik predmetini va uni tartibga solish yo’llarini
oy d inlashtirishga intiladilar.

Adabiyotlar:
Asosiy adabiyotlar
1. Анцупов А.Я., Баклановский В.С. Конфликтология в схемах и
комментариях: Учебное пособие. 2-е изд., перераб. – СПб.: Питер, 2009. –
304 с.
2. Конфликтология: учебное пособие / И.В.Брылина; Томский
политехнический университет. − Томск: Изд-во Томского
политехнического университета, 2011. – 133 с.
3. Конфликтология. Социальные конфликты: учебник для студентов вузов /
Т.Н. Кильмашкина. – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: ЮНИТИ-ДАНА:
Закон и право, 2012. – 287 с.
4. Конфликтология. Учебник для студентов / под ред. В.П.Ратникова.3-изд.
– М.:ЮНИТИ-ДАНА, 2012. – 543с.
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 02.02.2017 yildagi “O’zbekiston
Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish to’g’risida”gi Qonuni
talablarini amalga oshirish chora-tadbirlari haqidagi” PQ-2752- sonli qarori //
www.lex.uz.
2. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va ularning
mamlakatda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini
ta’minlash bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida” gi Qarori.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 iyundagi 05.06.2018 y.N
PQ-3775Qarori. – Toshkent, 2018.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti, 2017.
4. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti,
2017.
5. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti, 2017. Mirziyoyev
Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. Toshkent. O’zbekiston
nashriyoti, 2017.
6. Громова О.Н. Конфликтология. Курс лекций. – М.: Ассоциация авторов и
издателей «Тандем», ЭКМОС, 2000.
7. Дарендорф Р. Элементы теории социальных конфликтов //
Социологическое исследование. №5. – М., 2000.

Konfliktlar rivojlanish boskichlari va mexanizmi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish